विकिस्रोतः
sawikisource
https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
माध्यमम्
विशेषः
सम्भाषणम्
सदस्यः
सदस्यसम्भाषणम्
विकिस्रोतः
विकिस्रोतःसम्भाषणम्
सञ्चिका
सञ्चिकासम्भाषणम्
मीडियाविकि
मीडियाविकिसम्भाषणम्
फलकम्
फलकसम्भाषणम्
साहाय्यम्
साहाय्यसम्भाषणम्
वर्गः
वर्गसम्भाषणम्
प्रवेशद्वारम्
प्रवेशद्वारसम्भाषणम्
लेखकः
लेखकसम्भाषणम्
पृष्ठम्
पृष्ठसम्भाषणम्
अनुक्रमणिका
अनुक्रमणिकासम्भाषणम्
श्रव्यम्
श्रव्यसम्भाषणम्
TimedText
TimedText talk
पटलम्
पटलसम्भाषणम्
Event
Event talk
सदस्यसम्भाषणम्:Shubha
3
6240
418749
418727
2026-10-13T07:40:21Z
MediaWiki message delivery
1204
/* Tech News: 2026-42 */ नवीनविभागः
418749
wikitext
text/x-wiki
== अनुुक्रमणिका ==
शुभावर्या,
मया शारदातिलक तन्त्रस्य ([[File:Sarada tilaka tantra.pdf|Sarada tilaka tantra]] स्थापनं विकिस्रोतोपरि करणस् प्रयासं कृतं किन्तु सफलं नास्मि। कृपया वाञ्छितं कुरु।
````puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, https://sa.wikisource.org/s/3g2k - अत्र दृश्यताम् । - शुभा
== वर्गीकरणम् =
शुभावर्या,
वास्तुशास्त्रस्य अथवा शिल्पस्य मुख्यवर्गेषु कस्मिन् वर्गे वर्गीकरणं उचितमस्ति। सम्प्रति, अस्य आवश्यकता प्रतिमालक्षण्रन्थस्य वर्गीकरणे अस्ति। अन्य ग्रन्थः वास्तुसूत्रोपनिषत् अस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०८:२९, ११ जुलै २०२३ (UTC)puranastudy
::::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, इत्यत्र योजयितुं शक्यते ।
== काचित् उपायकल्पना ==
प्रतिलिपिः
विषयः - Sanskrit Worterbuch by Otto Bohtlingk and Rudolph Roth
अनुनादवर्यः,
संस्कृत वोर्टरबुक ग्रन्थः संस्कृतस्य ये कोशाः सन्ति, तेषु सर्वाधिकः विस्तृतः अस्ति। यदि केनापि प्रकारेण अस्य स्थापनं संस्कृतविकिसोर्स उपरि संभवं भवेत्, अयं कल्याणप्रदं भविष्यति।
Puranastudy (सम्भाषणम्) ०३:२८, २८ आगस्ट् २०२२ (UTC)puranastudy
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०३:३१, २८ आगस्ट् २०२२ (UTC) puranastudy
शुभावर्या,
इदानीं यावत् नवीनग्रन्थस्य सम्पादनान्तरं, तस्य सामग्र्याः विकिस्रोतोपरि आरोपणानन्तरं ग्रन्थस्य या एकलसञ्चिका अभवत्, तस्याः स्थापनं अहं गूगल डांकुमेंट्स उपरि करोमि स्म। गूगल डांकुमेंट्स स्थानात् यः कश्चित् एकलसञ्चिकायाः अवापरोपणं कर्तु एच्छत्, सः स्वतन्त्रः आसीत्। किन्तु इदानीं अयं प्रक्रिया सरलं नास्ति। अवारोपणाय अनुमत्याः आवश्यकता भवति। किं भवत्याः संज्ञाने सञ्चिकायाः आरोपणाय अन्यः कोपि स्थलः अस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २२:०३, २५ जुलै २०२२ (UTC) puranastudy
::::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, अस्मिन् विषये मम ज्ञानं नास्ति | अन्ये संगणकतज्ञाः मार्गदर्शनं कुर्युः | - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:३०, २६ जुलै २०२२ (UTC)
नमस्ते शुभे महोदये,
अहम् अरुणः नाम अमेरिकदेशीयः अभियन्त्री। एतानि सर्वाणि पुस्तकानि दृष्ट्वा, यानि त्वया अन्यैः च विकिस्रोतसि लिखितानि संशोधितानि च, परमाम् एव प्रीतिम् आगतः अस्मि। मम प्रीतस्य तु एका शङ्का संभूता, यत् विकिस्रोतः सुसमर्थम् अपि सत् दुरवगम्यं लौकिकजनैः.। अहम् अपि, संगणकाभियन्त्री सन् अपि, एतत् सर्वं पश्यन् मूढः इव तिष्ठामि। अतः एषा एवे मम उपायकल्पना: "user interface" इति सरलीक्रियेत अन्यस्मिन् कस्मिंश्चित् जालदेशे इति। अस्मिन् सरलीकृते, सम्पादक-जनसंख्या द्विगुणा दशगुणा वा भवेत् इति मन्ये। अपि च, लेखन-संशोधन-आदि-कार्याणि वेगतरं क्रियेरन् इति आशा। तद् अहं यथोक्तम् औपयिकं जलदेशं रचयितुम् इच्छामि।
"हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा" इति एतेन भवतीम् एव पृच्छामि, यद्वा यथोक्तः उपायः साफल्यम् अव्यर्थतां च गच्छेत् यदि वा न।
[[सदस्यः:अरुणः|अरुणः]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:अरुणः|सम्भाषणम्]]) ००:१४, २४ सेप्टेम्बर् २०२१ (UTC)
:: नमस्ते [[सदस्यः:अरुणः|अरुण]]वर्य, भवतः सन्देशं पठित्वा सन्तोषः अनुभूतः । निश्चयेन एतादृशः प्रयासः करणीयः अस्ति । अस्मिन् विषये चर्चां कर्तुम् अत्र लेखितुमर्हति - मम जिमैल् - shubhazero - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:१२, २५ सेप्टेम्बर् २०२१ (UTC)
==शीर्षकाः ==
शुभावर्या,
मया अद्य यः संदेशः प्रेषितः अस्ति, तत् केनापि कारणेण अन्येभः संदेशैः सह मिश्रितमस्ति। पुनः प्रेषयामि -
विकिस्रोतस्य मुख्यपृष्ठे वेदाः शीर्षके उपवेदाः संज्ञकःः एकः पृष्ठः अस्ति -
[https://sa.wikisource.org/s/7ao उपवेदाः]
तस्मिन् पृष्ठे धनुर्वेदः शीर्षकः उपलब्धः अस्ति। किन्तु न स्थापत्यवेदः(शिल्पशास्त्रः)। अस्य नियोजनं अपेक्षितमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०७:१६, १७ आगस्ट् २०२१ (UTC)puranastudy
अपि च, यस्य पृष्ठस्य भवता अद्य अपलोपनं कृतमस्ति, तत् मम संगणके विकृतरूपे इदानीमपि दृष्यमानः अस्ति, न पूर्णरूपेण अपाकृतः अस्ति। अहं गणेशपुराणम्/खण्डः १(उपासनाखण्डम्)/अध्यायाः ७१-७५ शीर्षकस्य पृष्ठस्य निर्माणं कर्तुमिच्छामि।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०७:१६, १७ आगस्ट् २०२१ (UTC)puranastudy
शुभावर्या,
नारदपुराणे [https://sa.wikisource.org/s/4zs १.५६] सप्तशताधिकाः श्लोकाः सन्ति। तेषां उपशीर्षकेषु विभाजनाय किं कूटसंकेतः अस्ति, येन उपशीर्षकाः पाठस्य अंगाः न भवेयुः, यदा माऊस शीर्षकोपरि स्पर्शं करोति, तदैव ते दृष्टिगतानि भवेयुः।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २०:०८, ५ जुलै २०२१ (UTC)puranastudy
:::नमस्ते, मया किं करणीयमिति न ज्ञातम् । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:३०, ६ जुलै २०२१ (UTC)
==सामवेदः==
शुभावर्या,
यदाकदा अहं सामगानस्य संचिकायाः आरोपणं विकिमीडिया उपरि करोमि। अयं सामगानं ध्वानिक संचिकारूपे अस्ति। अयं न मया कृतं गानमस्ति, अपितु तंजौरनगरात् श्री सीतारमणेन कृतमस्ति। यदा अस्य आरोपणं अहं विकिमीडिया उपरि करोमि, तदा अहं वचनं ददामि यत् अयं मम कृतिरस्ति। नायं सत्यः। अस्य कः विकल्पः अस्ति। श्री सीतारमणः कथयति यत् तेन अस्य गानं सम्पूर्णविश्वे प्रचारप्रसारहेतु कृतमस्ति। अतएव, तस्य संग्रहात् अंशं गृहीत्वा विकिमीडिया उपरि स्थापनं दोषपूर्णं नास्ति। किन्तु मम कृति अपि अयं नास्ति। अस्य किं विकल्पः अस्ति। विकिमीडिया विकल्परूपेण कर्तापक्षतः ईमेलस्य अपेक्षा करोति यत् तेन अस्य सर्वाधिकारः विकिमीडियाहेतु प्रदत्तः अस्ति। किन्तु मम संदर्भे अयं संभवं नास्ति यत् श्री सीतारमणतः शपथपत्रग्रहणं सम्भवं अस्ति। श्री जी.के. सीतारमणस्य दूरभाषः 07639588146 अस्ति। अहं तेन सह हिन्दीभाषायां वार्तालापं करोमि। तस्य निवाससंकेतः - श्री जी.के. सीतारामन,
श्री वेंकटाद्रि विद्यापीठम् ट्रस्ट, 2/205, अग्रहारम्, कालांचेरी, तंजोर
613504
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १७:३६, २९ एप्रिल् २०२० (UTC)puranastudy
शुभा महोदया,
सामवेदस्य सामस्य मया केनापि प्रकारेण नवीनपृष्ठः सर्जितः अस्ति।
https://sa.wikisource.org/s/1sjv
प्रश्नमस्ति - यानि सामगानानि सन्ति, ते बिम्बरूपेण सन्ति। तेषां लिप्यान्तरणं संभवं नास्ति। सर्वेषां सामानां बिम्बानां प्रकाशनं विकिसोर्स उपरि केन प्रकारेण भवितुं शक्यते। किं तेषां बिम्बानां पृथक् - पृथक् अपलोडिंग विकिमीडिया कामन्स उपरि करणीयमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १५:४४, ३१ मई २०१९ (UTC)puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] उत्तरम् ईपत्रद्वारा प्रेषितमस्ति । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १२:०२, ४ जून २०१९ (UTC)
शुभा महोदया,
यथा भवान् जानाति, सामवेदसंहितायाः यः गेयभागमस्ति, यथा प्राकृतगेय एवं ऊहगानम्, तस्य युनिकोड रूपान्तरणम् संभवं नास्ति। केन प्रकारेण एषां ग्रन्थानां समावेशं संस्कृतविकिसोर्स उपरि संभवं अस्ति। यदि तेषां समावेशं भवेत्, तर्हि यदा - कदा यानि अन्येभ्यः गीतानि सामानि अहं प्रापयामि, तेषां स्थापनं समुचित स्थाने संभवं भवेत्। अपि च, विकिमीडिया कांमन्स उपरि सामवेदस्य पृथक् समूहस्य सृजनस्य आवश्यकता अस्ति। अहं समूहसृजनं न जानामि। अपि च, सोमयागस्य अपि पृथक् समूहसृजनस्य आवश्यकता अस्ति।
[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]][[सदस्यसम्भाषणम्:puranastudy|सम्भाषणम्]] 24-3-2019
शुबा महोदया,
भवतः उत्तरं तदैव उपयुक्तं यदा समूहः पूर्वमेव वर्तते। किन्तु यदा नवीनसमूहस्य सृजनस्य आवश्यकता भवति, तदा काठिन्यं अस्ति। उदारहणार्थं, तार्क्ष्यसाम(https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE_Eagle_chant.ogg) अस्य वर्गीकरणं अहं सामवेद वर्गे कर्तुमिच्छामि, किन्तु अयं वर्गः संप्रति उपलब्धं नास्ति। अतएव, कृपया सामवेदः एवं सोमयागः एतयोः द्वयोः वर्गयोः भवान् सृजनं कर्तुं शक्यसे।
[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]][[सदस्यसम्भाषणम्:puranastudy|सम्भाषणम्]] 25-3-2019
::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] महोदय, वर्गद्वयमपि मया कृतमस्ति | - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १०:२३, २६ मार्च २०१९ (UTC)
==शब्दान्वेषणम् ==
शुभावर्या,
विकिस्रोतस्य मुख्यपृष्ठे दक्षिणपार्श्वे यः अन्विष्यताम् संज्ञकः आयतः अस्ति, तत्र यदि देवनागरीकुंजीपटलः अपि स्थाप्यन्ते, तर्हि उत्तमं भवेत्, यथा निम्नलिखितजाले -
http://sanskrit.jnu.ac.in/vedanta/index.jsp?lex=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A5%AC-%E0%A5%A7%E0%A5%AE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5&itext=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%B2&itrans=&lastChar=#result
सम्प्रति अहं विकिमीडिया कांमन्स उपरि बिम्बानां आरोपणे असमर्थः अस्मि। कारणं न जानामि।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १२:२२, ४ एप्रिल् २०२२ (UTC) puranastudy
:::::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, विकिजालपुटे तु ctrl M नुदति चेत् देवनागर्या लेखितुम् अवकाशः भवति । पार्थक्येन दातुम् अवसरः नास्ति । विकिमीडियापृष्ठे किमर्थम् आरोपणं न शक्यते इति कारणं न सूच्यते किम् ? - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १४:०१, ४ एप्रिल् २०२२ (UTC)
<inputbox>
type=fulltext
prefix=शतपथब्राह्मणम्
break=no
width=10
searchbuttonlabel=शतपथब्राह्मणम् शोधः
</inputbox>
शुभा महोदया,
उपरिलिखितं इनपुट बांक्सद्वारा केवलं पूर्णशब्दस्य अन्वेषणं भवति। शब्दांशस्य अन्वेषणाय अस्मिन् कानि परिवर्तनानि कर्तुं शक्यन्ते।- ::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] 9-4-2018
::::शब्दांशस्य अन्वेषणाय अधुना व्यवस्था न विद्यते [[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] महोदय । -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:३३, १३ अप्रैल २०१८ (UTC)
==ध्वानिक फाईल==
शुभा महोदया,
अहं यागस्य गानसम्बन्धी फाइलानां उपारोपणं विकिसोर्सोपरि कर्तुमिच्छामि। विकिमीडिया कांमन्स उपरि ये ध्वानिक फाईलाः सन्ति, तेषु ध्वनिः नास्ति। केन कारणेन, अहं न जानामि। अयं कोपि मम त्रुटिरपि भवितुं शक्यते। यदि भवान् अस्मिन् विषये जानासि, तर्हि सूचयतु। अपि च, सामवेदस्य ये पृष्ठाः विकिसोर्सोपरि सन्ति, ते सर्वे आंडियो फाईल सह समृद्धाः भवितुं अर्हन्ति। सामवेदस्य गानस्य फाईल मम संग्रहे अस्ति, किन्तु तस्य सर्वाधिकारः केन प्रकारेण प्रापणीयं अस्ति, न जानामि। - ::::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] 2-4-2018
:::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] महोदय, wiki commons मध्ये भवता योजितानां संचिकानां सम्पर्कसूत्रं (link) यच्छतु । -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:०५, ३ अप्रैल २०१८ (UTC)
शुभा महोदया,
विकिकांमन्स उपरि मया योजिताः संचिकानां संपर्कसूत्रं puranastudy अस्ति। किन्तु तासां मध्ये कोपि संचिका आडियो नास्ति। विकिकांमन्स उपरि ये अन्या आडियो संचिकाः सन्ति, मम संज्ञाने तेषु आडियो उपलब्धा नास्ति, यद्यपि आडियो उपकरणस्य चिह्नं अस्ति। :::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] 3-4-2018
::: महोदय, संचिकानां link प्रेषयतु । अन्यथा अन्वेषणं कष्टसाध्यम् । सम्पर्कसूत्रं puranastudy इति न । योजकस्य नाम तत् । यत् योजितं तस्य link पृष्ठस्य उपरि भवति । तत् प्रेष्यते चेत् द्रष्टुं शक्नोमि । --[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:५५, ३ अप्रैल २०१८ (UTC)
==नवीन संस्कृतविकिसोर्सम्?==
शुभावर्या,
आर्षेयकल्पग्रन्थस्य विषयानुक्रमणीसंज्ञके पुटे देवनागरीपुटस्य अतिरिक्तं एकं आंग्लभाषायाः पुटं अपि पश्यामि यस्य पुटसंकेतः समानमेव अस्ति। अस्योपरि न कस्यापि कर्तृकस्य नामः अस्ति.। अयं केन प्रकारेण संभवमस्ति। पुटः अयमस्ति -
https://sa.wikisource.org/s/1vlv
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १७:३९, १ अक्टोबर् २०२२ (UTC)puranastudy
::::::नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय। आंग्लभाषायाः पुटं मया न प्राप्तम् | दर्श्यताम् | - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:५४, ३ अक्टोबर् २०२२ (UTC)
:::::::अद्य मयापि न दृष्टव्यमस्ति।
:::::::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:१०, ३ अक्टोबर् २०२२ (UTC)puranastudy
शुभा महोदया,
अंतर्जाले गूगल सर्चमध्ये अहं विकिसोर्सस्य नवीनं रूपं पठामि -
[https://sa.m.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D विकिसोर्स]
किमिदं मिरर साईट अस्ति
[[सदस्यः : puranastudy]]
13-2-18
::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] सत्यं खलु महोदय ! अहं प्रथमवारं पश्यन्ती अस्मि । विचारणीयम् । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:०५, १६ फरवरी २०१८ (UTC)
::::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] m stands for mobile version. It is the mobile version on sa wikisource. [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:४५, १७ फरवरी २०१८ (UTC)
किन्तु मोबाईल संस्करणं अत्यन्तं अपूर्णमस्ति। न सर्वे पृष्ठाः तत्र दृश्यन्ते।
[[सदस्यः : puranastudy]]
17-2-18
==अथर्ववेदः ==
शुभा महोदया,
निम्नलिखित पृष्ठे अथर्ववेदस्य पृष्ठस्य उल्लेखं नास्ति। कृपया समीचीनं कुरु -
https://sa.wikisource.org/s/a9y
- [[सदस्यसम्भाषणम्:puranastudy|सम्भाषणम्]] 30-9-17
::[[सदस्यः:puranastudy|महोदय]] सम्यक् कृतम् । धन्यवादः । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:२३, २ अक्तूबर २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
पृष्ठोपरि अथर्ववेदस्य शौनकसंहितायाः स्थापनान्तरं पैप्पलाद संहितायाः स्थापना अपि वांछनीयमस्ति। अपि च, अथर्वपरिशिष्टः ग्रन्थस्य अपि स्थापना वाञ्छितमस्ति। - [[सदस्यसम्भाषणम्:puranastudy|सम्भाषणम्]] 3-10-17
:::[[सदस्यः:puranastudy|महोदय]] भवतः अपेक्षा का इति न ज्ञातम् । मया किं करणीयमस्ति ? कृपया सूच्यताम् । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:४९, ३ अक्तूबर २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
मम सुझावमस्ति यत् [https://sa.wikisource.org/s/r04 पैप्पलाद संहिता] अपि अथर्ववेद एव अस्ति। अतएव, अथर्ववेद पृष्ठे शौनकीय अथर्ववेद संहिता साकं अस्य उल्लेखमपि वांछनीयं भविष्यति। अपि च, [https://sa.wikisource.org/s/171i अथर्वपरिशिष्टः] ग्रन्थस्य उल्लेखमपि अस्मिन् पृष्ठे विचारणीयमस्ति। - [[सदस्यसम्भाषणम्:puranastudy|सम्भाषणम्]] 3-10-17
::::[[सदस्यः:puranastudy|महोदय]] तच्च कार्यं कृतम् । पृष्ठस्य अधः वर्गः इति दृश्यते खलु ? तत्र अथर्ववेदः इति लिख्यते चेत् तत् पुष्ठम् अथर्ववेदस्य वर्गे उपलभ्यते । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:३२, ४ अक्तूबर २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
अयं मञ्जुलमस्ति। भवान् कथयसि अतएव पृष्ठस्याधः वर्ग शब्दस्य हेतुः बोधनीयं अस्ति। इदानीं तावत् अहं वर्गस्य हेतुं नाजानत्। - [[सदस्यसम्भाषणम्:puranastudy|सम्भाषणम्]] 4-10-17
==शीर्षफलकस्य त्रुटिः ==
शुभा महोदया,
निम्नलिखितेषु पृष्ठेषु शीर्षफलके ऋषीणां दीर्घसूच्याः द्विरावर्तनं अस्ति। न केनापि प्रकारेण अस्य लोपं भवति।-
https://sa.wikisource.org/s/13i3
https://sa.wikisource.org/s/13h2
- विपिन कुमारः [[सदस्यः : puranastudy]] २३-९-२०१७
::[[सदस्यः:puranastudy|महोदय]] ऋषीणां दीर्घसूच्याः द्विरावर्तनं - नाम किम् ? किं भवेत् ? कस्य लोपं कर्तुम् इच्छति ? सम्पाद्यताम् इत्यत्र गत्वा परिवर्त्य रक्ष्यते चेत् लोपः भवेदेव खलु ? -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:३३, २५ सितम्बर २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
निम्नलिखित पृष्ठे -
https://sa.wikisource.org/s/13i3
यदि शीर्ष फलके लेखक स्थाने अहं सप्तर्षीणां सम्पूर्ण नामानि लिखामि, तर्हि नामानां द्विरावर्तनं भवति, यथा इदानीं अस्ति। अनेन कारणेन अहं ऋषीणां नामानि लेखक स्थानं त्यक्त्वा नोट स्थाने दातुं बाध्यः अस्मि। - [[सदस्यसम्भाषणम्:puranastudy|सम्भाषणम्]] --25-9-2017
::[[सदस्यः:puranastudy|महोदय]] अधुना समस्या अवगता । काचित् तान्त्रिकी समस्या विद्यते । सा पङ्क्तिः भवता अधः यथा लिखितं तथैव इदानीं भवतु । समस्यां परिहर्तुं प्रयत्नं करोमि । ततः सम्यक् भवति । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:४८, २६ सितम्बर २०१७ (UTC)
--------------------
शुभा महोदया,
लक्ष्मीनारायसंहिता(खण्डः १) ५८६ अध्यायस्य पृष्ठस्य उपयोगः ५७१ अध्यायहेतुकृतमस्मि। --
https://sa.wikisource.org/s/1tt8
अतएव, अध्यायः ५८६ हेतु नवीनपृष्ठस्य रचनं अपेक्षितमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १२:४२, २८ जुलाई २०१९ (UTC)puranastudy
::::[[सदस्यः:puranastudy|महोदय]] अधुना समस्या परिहृता अस्ति । अत्र विषयान् योजयितुमर्हति - https://sa.wikisource.org/s/1tto -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:३७, २९ जुलाई २०१९ (UTC)
==शीर्षक पुनःपरिवर्तनम्==
Rename request for File:Rudrashtadhyayi (IA in.ernet.dli.2015.345690).pdf declined by file mover Richardkiwi Reason: rename request declined: does not comply with [[COM:FR|renaming guidelines]] IA-number must stay, and the same language,
शुभावर्या,
अनुक्रमण्यां रुद्राष्टाध्याय्याः पूर्वशीर्षकः स्थापनीयः अस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:३८, २८ आगस्ट् २०२२ (UTC)puranastudy
शुभावर्या,
निम्नलिखित उपवेदाः शीर्षकस्य पुटे -
https://sa.wikisource.org/s/7ao
स्थापत्यवेदः/शिल्पशास्त्रः शीर्षकः सर्जनीयमस्ति। अद्य मया काश्यपशिल्पशास्त्रम् ग्रन्थस्य उपारोपणं पीटर फैन्ड्सस्य वैबपृष्ठतः गृहीत्वा कृतमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०२:००, १७ आगस्ट् २०२१ (UTC)puranastudy
शुभावर्या,
निम्नलिखितपुटे अनावश्यकाः परिवर्तनाः संजाताः। अतएव, अस्य लोपनं अपेक्षितमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:४८, ८ आगस्ट् २०२१ (UTC) puranastudy
::: नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, कस्य पृष्ठस्य किं परिवर्तनं करणीयमिति सूचयतु महोदय । करिष्यामि । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०८:४९, ८ आगस्ट् २०२१ (UTC)
क्षम्यताम्। प्रमादवशात् पृष्ठस्य निर्देशाः विस्मृताः सन्ति। अयमस्ति -
https://sa.wikisource.org/s/2ien
अत्र केनापि कारणेन अध्यायाः ६६-७० एवं ७१-७५ मिश्रीभूताः सन्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०९:४८, ८ आगस्ट् २०२१ (UTC)puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] अपाकृतमस्ति महोदय ! - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ११:५८, ८ आगस्ट् २०२१ (UTC)
शुभावर्या,
इदानीमपि पुटस्य मिश्रणस्य समस्यायाः समाधानं न जातः । निम्नलिखितपृष्टस्य अपि अपाकरणं अपेक्षितमस्ति -
https://sa.wikisource.org/s/2iep
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १३:१६, ८ आगस्ट् २०२१ (UTC)puranastudy
::::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] अपाकृतमस्ति महोदय ! -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:४५, १७ आगस्ट् २०२१ (UTC)
शुभा महोदया,
निम्नलिखित पृष्ठस्य शीर्षकस्य पुनः आद्यास्थिति अपेक्षितमस्ति-
[https://sa.wikisource.org/s/148l पृष्ठम्:शाङ्खायन-श्रौतसूत्रम्/अध्यायः ०१]
तः
शाङ्खायन-श्रौतसूत्रम्
यदि अस्मिन् पृष्ठे अन्य कोपि पृष्ठः सम्बद्धः अस्ति, तदपि निरीक्षणीयमस्ति।
यद्यपि शाङ्खायन एवं श्रौतसूत्रम् शब्दानां संयोजनम् मया पूर्वपरिपाट्यानुसारेण कृतमस्ति, किन्तु कोपि पाठकः अन्वेषणे शांखायन श्रौत सूत्र शब्दस्य एव टंकणं करिष्यति, न शांखायन-श्रौतसूत्रम्। अतएव शीर्षकं विचारणीयमस्ति।
विपिन कुमारः [[सदस्यः : puranastudy]] १८-८-१७
:: कृतमस्ति [[सदस्यः : puranastudy]]महोदय । -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:१२, १८ अगस्त २०१७ (UTC)
कृपया पुनिर्निरीक्ष्यताम्। मम तन्त्रे शीर्षकं पृष्ठम्:शाङ्खायन-श्रौतसूत्रम्/अध्यायः ०१ एव द्रष्टमस्ति। पृष्ठम्: प्रत्ययस्य अपेक्षा मुख्यम्: प्रत्ययस्य आवश्यकता अस्ति। - विपिन कुमारः [[सदस्यः : puranastudy]] १८-८-१७
::: [[सदस्यः : puranastudy|puranastudy महोदय !]] समीचीनं पृष्ठम् अत्र विद्यते - https://sa.wikisource.org/s/148s अन्यानि पृष्ठानि पुनर्निर्दिष्टानि (redirected). एतत् द्वारा ”शांखायन श्रौत सूत्र” शीर्षकं लिख्यते चेदपि समीचीनं पृष्ठं प्राप्नुवन्ति । -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०९:३६, १८ अगस्त २०१७ (UTC)
==फोण्टपरिवर्तनम्==
शुभा महोदया,
निम्नलिखितस्य पृष्ठस्य रचना श्री अनुनादसिंहेन फोण्टपरिवर्तकेन कृतमस्ति -
[https://sa.wikisource.org/s/9qe बौधायन शुल्बसूत्रम्]
अहमपि ज्ञातुमिच्छामि एष फोण्टपरिवर्तनं केन प्रकारेण भवति। यदि अहं जानामि, तर्हि बौधायन श्रौतसूत्रस्य प्रकाशनं सुलभं भवेत्। - विपिन कुमारः [[सदस्यः : puranastudy]] १८-८-१७
--------
विकिस्रोतस्य वर्णलेखः(फोण्ट)
शुभा महोदया, यथा भवान् माम् सूचितवती आसीत्, विकिस्रोतस्य वर्णलेखः(फोण्टः) लोहितः अस्ति। किन्तु लोहित अथवा मंगल फोण्टे अहं निम्नलिखितशब्दस्य विकिस्रोतस्य पृष्ठोपरि अनुकरणं- लेपनं(कापी-पेस्ट) कर्तुं अशक्तः अस्मि--
सगर्भ्यो ऽनु ।
अस्य विकृतरूपं अयमस्ति --
सगर्योि ऽनु स
द्वितीयमुदाहरणम् -
ध्रुवक्षितिर्ध्रुवयोनिर्ध्रुवासि
ध्रुवक्षितिर्रु सवयोनिर्ध्रुवासि
तृतीयम् --
धन्वकृद्भ्यश्च (शुद्धं)
धन्वकृद्य्॥श्च (अनुकृति - लेपनम्)
एवं प्रकारेण बहवः शब्दाः सन्ति येषां अनुकरण-लेपनं विकृतं भवति। मैत्रायणी संहिता विकृत अनुकरण-लेपनशब्देभ्यः पूरिता अस्ति। तत्र मया लेपनं मंगल वर्णलेखतः कृतमस्ति। किन्तु इदानीं लोहितोपि शुद्धलेपनकर्तुं अशक्तः अस्ति। अस्य किं उपायः अस्ति। Puranastudy (सम्भाषणम्) [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०१:३८, ३१ जुलाई २०१९ (UTC)puranastudy
स्तुतशस्रैःाप (अशुद्धं) स्तुतशस्त्रैः (शुद्धं) - ऋ. [[ऋग्वेदः सूक्तं १०.१३०|१०.१३०.४]].। भवतः निदर्शनार्थं मया न शोधितं।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २०:३९, १ अगस्त २०१९ (UTC)puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] नमस्ते, विषयेऽस्मिन् अस्माकं ज्ञानं नास्ति । अत्र विचारितवती । अन्ये अपि न जानन्ति । क्षम्यताम् । भवता कथं कार्यं क्रियते - कार्यप्रक्रिया- मया न ज्ञाता । अनुनादसिंहस्य एव सम्पर्कं कर्तुं शक्नोति चेत् समीचीनं स्यात् । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:४८, २ अगस्त २०१९ (UTC)
==विसर्गः==
शुभा महोदया,
विसर्गस्य पुनरुल्लेखनं कस्मिन् संदर्भे अस्ति। नायं [[ऋग्वेदः मण्डल १|ऋग्वेदस्य संदर्भे]] प्रतीयते। - विपिन कुमारः [[सदस्यः : puranastudy]] २४-७-१७
==Wikisource Index Interface Translations==
Dear community members,
Considering the recent improvements taking place on Sanskrit Wikisource, I would like to include '''Indexing''' of sa-wikisource and need suggestions on the translations made by me for the Interface messages... The major of these are the 4 namespaces that need your approval..
:# Index: - अनुक्रमणिका
:# Index talk: - अनुक्रमणिकासंवादः
:# Page: - पुटम्
:# Page talk: - पुटसंवादः
:[[योजकः:Sbblr0803|अभिरामः]] ०७:१०, २९ नवम्बर् २०११ (UTC)
::::अयम् अनुवादः समीचीनः विद्यते । अग्रे अनुवर्तताम् । [[योजकः:Shubha|शुभा]] ०८:५७, २९ नवम्बर् २०११ (UTC)
Leave your comments [http://sa.wikisource.org/wiki/Wikisource:%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D here] please... Sorry for not writing that line earlier
== [[Special:Upload]] ==
On [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Nemo_bis&oldid=prev&diff=10235438], [[Special:Upload]] works, it asks sysop permission; same on [[w:Special:Upload]]. What's the problem? Hope this helps, [[योजकः:Nemo bis|Nemo bis]] ([[योजकसम्भाषणम्:Nemo bis|सम्भाषणम्]]) ०५:१६, १८ अक्तूबर २०१४ (UTC)
बोधायन गृह्यसूत्रम्
शुभा महोदया,
कृपया नामपरिवर्तनं (बौधायन) निरस्तीकरणीयम्
संदर्भसुविधा हेतु अहं गृह्यसूत्रस्य विभाजनं कर्तुमिच्छामि। विभाजनस्य रूपरेखा पृष्ठे विद्यते। कृपया सहमति प्रेष्यताम्। - विपिन
== Translating the interface in your language, we need your help ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello Shubha, thanks for working on this wiki in your language. [http://laxstrom.name/blag/2015/02/19/prioritizing-mediawikis-translation-strings/ We updated the list of priority translations] and I write you to let you know. The language used by this wiki (or by you in your preferences) needs [[translatewiki:Translating:Group_statistics|about 100 translations or less]] in the priority list. You're almost done!
[[Image:Translatewiki.net logo.svg|frame|link=translatewiki:|{{int:translateinterface}}]]
Please [[translatewiki:Special:MainPage|register on translatewiki.net]] if you didn't yet and then '''[[translatewiki:Special:Translate/core-0-mostused|help complete priority translations]]''' (make sure to select your language in the language selector). With a couple hours' work or less, you can make sure that nearly all visitors see the wiki interface fully translated. [[User:Nemo_bis|Nemo]] १४:०६, २६ अप्रैल २०१५ (UTC)
</div>
<!-- http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Meta:Sandbox&oldid=12031713 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nemo bis@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[अनुक्रमणिका:ADictionaryOfSanskritGrammarByMahamahopadhyayaKashinathVasudevAbhyankar.djvu]] ==
Hi, This would be better on the English Wikisource. Regards, [[सदस्यः:Yann|Yann]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Yann|सम्भाषणम्]]) १५:४२, १३ अप्रैल २०१६ (UTC)
::Or would it be better on sa wiktionary ? Community must think and decide these issues. Regards, [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:३६, १४ अप्रैल २०१६ (UTC)
:::[[सदस्यः:Yann|Yann]]! Since it is in text form(deals with Samskrit) it is better if we have this in sa wikisource itself. ---[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:४३, १४ अप्रैल २०१६ (UTC)
==Sanskrut Wikisource near 10000 pages==
Hi Shubha, I could see Sanskrut Wikisource has completed 9850 pages and we are close for the magic number of 10000. Can we have some focussed work to reach this number as soon as possible. I am ready to help you in this... Thanks [[सदस्यः:Kautuk1|Kautuk1]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Kautuk1|सम्भाषणम्]]) ०५:३९, ७ अक्तूबर २०१६ (UTC)
: Hi Shubha, can you please call me on +91 97664 33201 regarding above topic? Thanks... [[सदस्यः:Kautuk1|Kautuk1]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Kautuk1|सम्भाषणम्]]) ०९:५५, १२ अक्तूबर २०१६ (UTC)
==Support==
Sir, Please support the event here [https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D#.E0.A4.95.E0.A5.87.E0.A4.B0.E0.A4.B2.E0.A4.B0.E0.A4.BE.E0.A4.9C.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.B8.E0.A5.8D.E0.A4.AF_.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.B6.E0.A5.8D.E0.A4.B5.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.A6.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.B2.E0.A4.AF.E0.A5.87_.E0.A4.B8.E0.A4.82.E0.A4.B8.E0.A5.8D.E0.A4.95.E0.A5.83.E0.A4.A4.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.95.E0.A4.BF-.E0.A4.95.E0.A4.BE.E0.A4.B0.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.B6.E0.A4.BE.E0.A4.B2.E0.A4.BE] and also comment please.--[[सदस्यः:Drcenjary|Drcenjary]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Drcenjary|सम्भाषणम्]]) १०:३२, १३ अक्तूबर २०१६ (UTC)
==Support==
Can you delete this article [[बालकाण्ड १३]]. Thanks... [[सदस्यः:Kautuk1|Kautuk1]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Kautuk1|सम्भाषणम्]]) ०८:३६, १७ अक्तूबर २०१६ (UTC)
::I am not an admin here. So I can't do it. -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०८:४२, १७ अक्तूबर २०१६ (UTC)
==पृष्ठविषये==
[https://sa.wikisource.org/s/19sw संस्कृत व्याकरण कोशः]
शुभावर्या,
उपरोक्त ग्रन्थः पृष्ठ १६७ उपरि केन कारणेन त्रुटितः, विकृतः अस्ति। किमस्मिन् ग्रन्थे कालम - स्तम्भाः सन्ति येषां रूपान्तरणं सम्यक्रूपेण न भवति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ००:०९, २१ आगस्ट् २०२२ (UTC)puranastudy
[https://sa.wikisource.org/s/5j0 वेदाः]
शुभा महोदया,
केनापि उत्साही व्यवस्थापकेन उपरोक्तपुटस्य संपादनस्य अवरोधं कृतमस्ति। नायं उचितः। अवरोधकर्ता आर्यसमाजस्य अनुयायी प्रतीयते। पुरा पुटस्य यः सौंदर्यमासीत्, तेन सर्वं नष्टं कृतमस्ति। संपादनस्य अवरोधनं यदि मुखपुटेन यावत् सीमितं भवेत्, अयं उचितं भविष्यति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०१:३२, १३ जनवरी २०२० (UTC) puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, भवता सूचिते पुटे सम्पादनम् अवरुद्धं न दृश्यते । वर्गः:वेदाः - इत्यत्र सम्पादनस्य आवश्यकता अपि न भवति। अन्यत्र वेदाः इति वर्गे योजिताः चेत् तत् पृष्टम् अत्र स्वयं योजितं भवति। कुत्र सम्पादनं न शक्यते इति सूचयतु । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ११:४५, १३ जनवरी २०२० (UTC)
शुभा महोदया,
1 रोधनस्य उदाहरणं अस्मिन् पुटे दृश्यते --
[https://sa.wikisource.org/s/1wto कृष्णयजुर्वेदः]
मुख्यग्रन्थैः सह काठकब्राह्मणस्य उल्लेखनं संभवं नाभवत्। इदानीमपि अयं स्वतन्त्रः एव अस्ति।
{{ping|Puranastudy}} अत्र रोधनं किमपि न कृतम्। [[काठकब्राह्मणम्]] इति पुटे गत्वा <nowiki>[[वर्गः:कृष्णयजुर्वेदः]]</nowiki> इति योजनीयम्। [[सदस्यः:Soorya Hebbar|Soorya Hebbar]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Soorya Hebbar|सम्भाषणम्]]) ०९:३२, १४ जनवरी २०२० (UTC)
2. [https://sa.wikisource.org/s/5j0 वेदाः]
अस्मिन् पुटे ऋग्वेददेवतासूची एवं ऋग्वेदादिभाष्यभूमिकाशीर्षकौ असम्बद्धाः सन्ति। किं अहं अस्य शीर्षकस्य लोपने समर्थः अस्मि।
3. ब्राह्मणग्रन्थानां उल्लेखं सम्बद्धेषु वेदेषु सहैव अस्ति, न स्वतन्त्ररूपेण। मम अपेक्षा अस्ति यत् ब्राह्मणग्रन्थाः अपि मुख्यपुटे स्वतन्त्रउल्लेखं अर्हन्ति, न केवलं वेदविशिष्टेन सह।
4. सम्पादनरोधनं न केवलं मुख्यपुटस्य प्रथमचरणे सीमितं अस्ति, अपितु अयं रोधनं तृतीय-चतुर्थचरणयावत् विस्तृतः अस्ति। यदि अस्य आवश्यकता अस्ति, तर्हि स्वागतम्। यदि अज्ञानवशेन, तर्हि संशोधनीयम्।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १२:१४, १३ जनवरी २०२० (UTC)puranastudy
[https://sa.wikisource.org/s/1wx1 नरेश गोयलः]
शुभा महोदया,
किं एतादृशाः पृष्ठाः विकिसोर्स उपरि उपयुक्ताः सन्ति। इदानीं अहं अन्यान्यपि एतादृशाः पुटाः विकिसोर्स उपरि पश्यामि।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:४८, ११ दिसम्बर २०१९ (UTC) puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, एतानि पृष्ठानि विकिपीडियायां योजनीयानि । क्रैस्ट्-महाविद्यालयस्य छात्राः अज्ञानेन अत्र योजितवन्तः । तान् सूचयितुं प्रयत्नं करोमि । एतादृशाः लेखाः दृश्यन्ते चेत् विकिपीडियालेखाः इति वर्गः इत्यत्र लिख्यते चेत् अन्ते सर्वाणि निष्कासयितुं शक्यन्ते । धन्यवादः । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०७:३८, ११ दिसम्बर २०१९ (UTC)
शुभा महोदया,
किं अधोलिखितं पृष्ठं विकिसोर्सस्य अपेक्षा विकिपीडिया उपरि स्थानं ग्रहीतुं अर्हतः अस्ति -
[https://sa.wikisource.org/s/2zy सस्योपरि]
यद्यपि, विकिपीडिया अधिकारिणा श्री नाहलदवे साकं सहयोगं कठिनमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०१:२९, १८ नवम्बर २०१९ (UTC)
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, [https://sa.wikisource.org/s/a88 सम्भाषणसन्देशः] इत्यस्मिन् विद्यमानाः सर्वे अपि विषयाः तादृशाः एव । पत्रिकासु पूर्वप्रकाशिताः लेखाः (लेखकस्य उल्लेखसहिताः) विकिस्रोतसि एव योज्यन्ते । अन्यैः पुनः सम्पादनम् एतेषु न करणीयं विद्यते । आङ्ग्लभाषादिषु पत्रिकालेखानामेव महान् विभागः विद्यते । शम् । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:४२, १८ नवम्बर २०१९ (UTC)
शुभा महोदया,
अस्मिन् पुटे भवत्या संपादनस्य आवश्यकता अस्ति -
[https://sa.wikisource.org/s/5hg वर्गः:पुराणानि]
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०१:१२, ८ नवम्बर २०१९ (UTC)
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] मया तत्र किं सम्पादनीयमिति न ज्ञातम् । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १३:०४, १४ नवम्बर २०१९ (UTC)
अस्मिन् पुटे '''उपवर्गाः''' इति शीर्षकस्य एवं अस्मिन् शीर्षके निहितस्य सामग्र्याः आवश्यकता नास्ति।
अस्मिन् पुटे '''"पुराणानि" वर्गेऽस्मिन् विद्यमानानि पृष्ठानि इति''' शीर्षकस्य तथा अस्र्यान्तःर्गतस्य सामग्र्याः आवश्यकता नास्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १३:३५, १४ नवम्बर २०१९ (UTC)
:::: महोदय, वर्गपृष्ठेषु सम्पादनं न क्रियते । उदा - [वर्गः:साहित्यम्] पश्यतु । उपवर्गाः पृष्ठानि च स्वयं तस्मिन् आयान्ति । अग्निपुराणस्य २७८ पृष्ठेषु अधः वर्गः इत्यत्र अग्निपुराणम् इति लिखितमस्ति । अतः तानि अग्निपुराणे अन्तर्भवन्ति । अग्निपुराणम् इत्यस्य वर्गः पुराणम् इति दत्तमस्ति । कालिकापुराणम् इत्यस्य वर्गः पुराणम् इत्येव । अतः तत् पृष्ठत्वेन तिष्ठति । सर्वेषु वर्गेषु उपपुराणानि पृष्ठानि च भवन्ति । सा विकिव्यवस्था । तस्मिन् पृष्ठे अस्माभिः किमपि न लेखनीयम् ।
::::अस्मिन् सम्भाषणपृष्ठे नूतनाः विषयाः सर्वेषां पूर्वलिखितानां विषयाणाम् अधः लिख्यते । तदा दर्शने सौकर्यं भविष्यति । -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:२३, १५ नवम्बर २०१९ (UTC)
शुभा महोदया,
इमौ द्वौ पुटौ अतिरिक्ताः एवं लोपनयोग्याः स्तः --
[[भागवत पुराण/स्कन्धः १/१]]
[[भागवत पुराण/स्कन्धः १/२]]
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १६:०२, २ नवम्बर २०१९ (UTC)
शुभा महोदया,
ऋग्वेदस्य निम्नलिखितमुख्यपृष्ठः अन्यपृष्ठस्य प्रतिलिपि एव प्रतीयते एवं मम दृष्ट्या लोपनयोग्यः अस्ति -
[https://sa.wikisource.org/s/6yj ऋग्वेदः]
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०६:३०, १२ अगस्त २०१९ (UTC)puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, एतत् कस्य पृष्ठस्य प्रतिलिपिः ? अन्यपृष्ठस्य सम्पर्कसूत्रमपि प्रेषयति चेत् दृष्ट्वा एकं निष्कासयिष्यामि | - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ११:४३, १४ अगस्त २०१९ (UTC)
मूलपृष्ठः अयं प्रतीयते -
[https://sa.wikisource.org/s/k ऋग्वेदः]
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १५:०७, १४ अगस्त २०१९ (UTC)puranastudy
---------------
शुभा महोदया,
पैप्पलाद संहितायाः विषयसूची निर्माणस्य मम उद्देश्य एवमासीत् यत् पी़डीएफ पाठस्य ओसीआर रूपान्तरणं दीर्घकालिक योजना अस्ति। मम व्यवहारे त्वरित गत्या पुटानां संदर्भाणां अन्यत्र स्थापनस्य आवश्यकता भवति। अतः विषयसूची मध्ये यदि विषयस्य संयोजनं भवति, तर्हि अयं सुगमतरं भवति। किन्तु यदि एष व्यवस्था विकिसोर्सस्य मापदण्डात् विपरीतं भवति, तर्हि अहं एवं न करिष्यामि। पैप्पलाद संहितायाः अनुक्रमणिका रूपेण योजनेन पूर्वं मम विचारः श्री विश्वास वासुकि - प्रदत्तस्य वैबपृष्ठात् पैप्पलाद संहितायाः ओसीआर रूपांतरणं गृहीत्वा तत् विकिसोर्सोपरि आरोपणस्य आसीत्। काण्डाः ६ एवं ७ पूर्वमेव आरोपिताः सन्ति। अयं ओसीआर अत्यन्त दोषपूर्णमस्ति। किन्तु विकल्पाभावे मम हेतु अन्योपायं नासीत्। इदानीं, भवतः किं विचारः। मया दोषपूर्णाः ओसीआर काण्डाः आरोपणीयाः वा न।
कथासरित्सागरस्य स्थितिः किंचित् भिन्नं अस्ति। कथासरित्सागरस्य बहवः पुटाः, विशेषतया सप्तम लम्बकात् आरभ्य, अनुपलब्धाः सन्ति। ये पुटाः उपलब्धाः सन्ति, तेपि अपठनीयाः, ओसीआरतः अ- रूपांतरणीयाः सन्ति। कथासरित्सागरस्य अन्य कोपि छाया मम संज्ञाने उपलब्धं नास्ति। यथा यथा मम आवश्यकता अति तीव्रं भवति, तदा तदा अहं अस्य रूपांतरणं स्वतन्त्ररूपेण करोमि एवं तत् विकिसोर्सोपरि स्थापयामि। एषु परिस्थितिषु भवान् किं चिन्तयसि- किं अस्य विषयानुक्रमणिका लोपनीया वा न। - विपिन कुमारः
शुभा महोदया,
अनुक्रमणिकातः प्राप्तं ग्रन्थं पद्मिनीपरिणयः मया द्रष्टम्। सम्प्रति अयं एकपुटीय ग्रन्थमस्ति। द्वि-त्रि वर्ष पूर्वं यदा विकिसोर्सः मम संज्ञाने आगतः, तदा अस्योपरि खण्डे-खण्डे विभाजितानां ग्रन्थानां स्थापनम् मम हेतु कष्टप्रद आसीत्। किन्तु तदोपरि यदा अन्यत्र ग्रन्थस्य संदर्भस्य स्थापनस्य आवश्यकता अभवत्, तदा ते खण्डाः एव अति महत्त्वपूर्णाः आसन्।
मम सुझावमस्ति यत् ये ग्रन्थाः विकिसोर्सोपरि अनुक्रमणिका रूपेण स्थापिताः सन्ति, तेषां विषयानुक्रमणिका अपि अवश्य स्थापनीया। यदि विषयानुक्रमणिकायाः विस्थापनस्य निर्णयः भवतः स्वनिर्णयं अस्ति, तर्हि अयं पुनर्विचारणीयः। यदि अयं सामूहिक निर्णयं अस्ति, तर्हि न कोपि किंचित् कर्तुं शक्तः अस्ति।- विपिन कुमारः
शुभा महोदया,
चित्रसूत्र ग्रन्थस्य सम्यक् वर्गीकरणं शिल्प अथवा नाटक ग्रन्थेषु प्रतीयते। महत्त्त्वपूर्ण ग्रन्थमस्ति। [[सदस्यः : puranastudy]]
शुभा महोदया,
भवतः गर्ग संहितायाः नामपरिवर्तनेन श्रीकौतुकि महोदयेन पृष्टोपरि स्थापिताः सर्वे शीर्षकाः अपि संशोधनीयाः आसन्। नामपरिवर्तनस्य कार्यं प्रारम्भिक अवस्थायां एव करणीयमासीत्। - [[सदस्यः : puranastudy]] -३-१-१७
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] नमस्ते, भवता किम् उक्तमिति न ज्ञातम् । गर्गसंहितायाः दश खण्डाः अपि सन्ति एव । किं कार्यं न अभवत् इति कृपया सूच्यताम् । करिष्यामि । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:२५, ३ जनवरी २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
गर्ग संहितायाः पृष्ठानां शीर्षकाः भवता शोधितम्। वरम्। किन्तु कौतुकि महोदयेन स्थापिताः ये शिरोलेखाः (पूर्व पृष्ठम्, अग्रिम पृष्ठम्) सन्ति , ते सर्वेपि व्यर्था जाताः,अयं मम भावः। [[सदस्यः : puranastudy]] 3-1-17
शुभा महोदया,
निम्नलिखित पद्मपुराणस्य पृष्ठस्य सम्यक् शीर्षकं किं भवितुं शक्यते -
https://sa.wikisource.org/s/j0v
पद्मपुराणम्/खण्डः ४ (ब्रह्मखण्ड) अथवा पद्मपुराणम्/खण्डः ४ (ब्रह्मखण्डः)
[[सदस्यः : puranastudy]] 17-1-2017
::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] पद्मपुराणम्/खण्डः ४ (ब्रह्मखण्डः) इत्येव शुद्धं महोदय । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:२५, १७ जनवरी २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
मया कथासरित्सागरस्य प्रथमलम्बकस्य अपरिष्कृतं पाठं अत्र स्थापितमस्ति -
https://sa.wikisource.org/s/es4
किमयं स्वीकार्यमस्ति। संशोधनस्य सौलभ्यं संप्रति नास्ति। यदि कोपि संशोधनकर्तुं इच्छसि, तदा पृष्ठानां बिंबानां प्रेषणं मया शक्यमस्ति ।
[[सदस्यः : puranastudy]] 21-1-17
::अनपेक्षितं पृष्ठम् अपाकृतमस्ति । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ११:१६, १५ अगस्त २०१९ (UTC)
==भागवतपुराणम्==
शुभा महोदया,
अहं धनंजय महाराजेन भागवतपुराणस्य पुटे कृतं संशोधनं दृष्टवानस्मि। मया प्रेषितः प्रस्तावः एवमस्ति -
मम प्रस्तावं - यदि विकिसोर्स पुटे संशोधनाः अल्पाः सन्ति, तर्हि पुटस्य अधोभागे = = इति चिह्नानि दत्त्वा तस्याधः भवतः प्रस्तावितानि संशोधनानि उद्धृतानि सन्तु।
My suggestion - If corrections in a page are little, then at the bottom of the page, put = = , and then mention your corrections. Need not create new page.
[[सदस्यः : puranastudy]]
::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] भागवतपुराणे धनञ्जयमहाराजेन कुत्र संशोधनं कृतमित्यादि मया न ज्ञातम् । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:३०, २४ जनवरी २०१७ (UTC)
श्री धनंजय महाराजस्य ५ योगदानेषु एकं अत्र वर्त्तते -
https://sa.wikisource.org/s/jmy
[[सदस्यः : puranastudy]]
::::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] महोदय, सर्वभाषास्वपि विकिव्यवस्थायां परिवर्तनानि यत्र अपेक्षितं तत्रैव क्रियते न तु अधः । तेन नूतनं पुटं न निर्मितम् । परिवर्तने दोषः अस्ति चेत् पुनः परिवर्तनं (सकारणं) शक्यम् । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०८:४३, २४ जनवरी २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
उपरि उल्लिखित पुटस्य शीर्षे यः टिप्पणी (पाठभेदः) धनंजय महोदयेन लिखितमस्ति, तस्य कांपी पेस्ट अपि सम्यक् कर्तुं अहं न शक्नोमि। अयं टिप्पणी क्वचित प्रकटयति, क्वचित् तिरोहितं भवति। न जानामि केन कूटाक्षरेण अयं गूहितं अस्ति। अस्य अति विकृत कांपी पेस्ट निम्नलिखितं अस्ति। मम संज्ञानात् परे अस्ति।
२२:१५, १९ सितम्बर २०१६ इत्यस्य संस्करणं (सम्पाद्यताम्)
Puranastudy (सम्भाषणम् | योगदानानि)
← पुरातनतरं सम्पादनम्
११:२१, ३ जनवरी २०१७ समयस्य संस्करणम् (सम्पाद्यताम्) (पूर्ववत्) (कृतज्ञता पाठ्यताम्)
Dhananjay maharaj more (सम्भाषणम् | योगदानानि)
पङ्क्तिः १: पङ्क्तिः १:
−
प्रियव्रतविजयम्
+
<big>प्रियव्रतविजयम्</big>
−
<poem><span style="font-size: 14pt; line-height: 200%">राजोवाच
+
<poem><span style="font-size: 14pt; line-height: 200%">
+
''''''राजोवाच'''
+
'''
प्रियव्रतो भागवत आत्मारामः कथं मुने
प्रियव्रतो भागवत आत्मारामः कथं मुने
गृहेऽरमत यन्मूलः कर्मबन्धः पराभवः १
गृहेऽरमत यन्मूलः कर्मबन्धः पराभवः १
पङ्क्तिः ३६: पङ्क्तिः ३६:
त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्नः
त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्नः
भुङ्क्ष्वेह भोगान्पुरुषातिदिष्टान्विमुक्तसङ्गः प्रकृतिं भजस्व १९
भुङ्क्ष्वेह भोगान्पुरुषातिदिष्टान्विमुक्तसङ्गः प्रकृतिं भजस्व १९
−
श्रीशुक उवाच
+
'''श्रीशुक उवाच'''
इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनत शिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह २०
इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनत शिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह २०
भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचितिः प्रियव्रत नारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् २१
भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचितिः प्रियव्रत नारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् २१
पङ्क्तिः ६६: पङ्क्तिः ६६:
यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रियः ४०
यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रियः ४०
</span></poem>
</span></poem>
−
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे प्रियव्रतविजये प्रथमोऽध्यायः
+
'''इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे प्रियव्रतविजये प्रथमोऽध्यायः
+
[[सदस्यः : puranastudy]] 24-1-2017
'''
११:२१, ३ जनवरी २०१७ समयस्य संस्करणम्
==कौषीतकिब्राह्मणम्==
[https://sa.wikisource.org/s/qak कौषीतकिब्राह्मणम्]
शुभा महोदया,
उपरोक्त पृष्ठे निम्नलिखित शब्दानां पुनरस्थापनस्य आवश्यकता अस्ति। विकिसोर्सस्य तन्त्रे परिवर्तनानि कारणे अधुनाअहं स्वयं प्रतिस्थापनं कर्तुं न शक्नोमि -
Cआतुर्मास्य - चातुर्मास्य
Vइकृति इष्टयह् - विकृति इष्टयः
ढ्पं - ?
Zऊलगवः - शूलगवः
ऽतिथ्य इष्टि - आतिथ्येष्टि
उपसदह् - उपसदः
हविर् धान - हविर्धान
अग्नी षोम- अग्नीषोम
पशुः Zएष - पशुःशेष
अनुयाजाह्- अनुयाजाः
उपयाजह् - उपयाजः
अप्Oणापूटृईय़ा - अपोणप्तॄीया?
सोदशिन्& अतिरत्र - षोडशी अतिरात्र
अभिप्लव सदह - अभिप्लव षडह
पृष्ठ्य सदह - पृष्ठ्य षडह
सोमः छन्दोमाह् - सोमः छन्दोमाः
दशमम् अहह् - दशमम् अहः
विकिसोर्सस्य नवीनतन्त्रे फाईऩ्ड - रिप्लेस केन प्रकारेण भवति, अहं ज्ञातुमिच्छामि
[[सदस्यः : puranastudy]]
१७-३-२०१७
-
::महोदय, विकिस्रोतसि सम्पादनपुटे '''उन्नतम्''' इति यद् लिखितमस्ति त्स्योपरि नुदति चेत् '''अन्विष्य-परिवर्तनम्''' इत्येतत् उपकरणं दृष्टिगोचरं भविष्यति । मया परिवर्तनत्रयम् अधुना कृतम् - Cआतुर्मास्य - चातुर्मास्य, Vइकृति इष्टयह् - विकृति इष्टयः, Zऊलगवः - शूलगवः - अन्यद् भवान् कर्तुमर्हति । धन्यवादः
- [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:१५, १७ मार्च २०१७ (UTC)
==शिवपुराणम्==
शुभा महोदया,
अहं निम्नलिखित पृष्ठोपरि नवीन सामग्र्याः स्थापनं कर्तुमिच्छामि। किन्तु अस्य पृष्ठस्य शीर्षकं पूर्वमेव परिवर्तितं भवति। कृपया अष्टमाध्यायस्य सामग्र्याः स्थापनहेतु नवीन पृष्ठं प्रददातु। - [[सदस्यः : Puranastudy]] 30-3-2017
::[[सदस्यः : Puranastudy|Puranastudy]] महोदय कस्य पृष्ठस्य विषये वदति ? - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:३५, ३० मार्च २०१७ (UTC)
शुभा महोदया,
प्रमादवशात् अहं पृष्ठस्य उल्लेखं न कृतमस्मि। पृष्ठः अस्ति -
[https://sa.wikisource.org/s/fwt शिवपुराणम्, ६.८]
सम्प्रति, अयं पृष्ठः अध्याय १८ रूपेण वर्तते। किन्तु अस्योपरि अष्टमाध्यायस्य सामग्र्याः आरोपणं करणीयमस्ति। केन प्रकारेण नवीन अष्टमाध्यायस्य सृजनं भविष्यति। -
([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) 30-3-2017
::[[सदस्यः : Puranastudy|Puranastudy]] अत्र आरोप्यताम् - [[शिवपुराणम्/संहिता ६ (कैलाससंहिता)/अध्यायः ०८]] - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०८:४१, ३० मार्च २०१७ (UTC)
==ऋग्वेदः ==
शुभावर्या,
अहं निम्नलिखितस्य नवीनपृष्ठस्य मूलग्रन्थं प्राप्तुमिच्छामि -
https://sa.wikisource.org/s/2ll4
संभवं चेत्, प्रेषय।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १९:५४, २० जनवरी २०२२ (UTC) puranastudy
शुभा महोदया,
निम्नलिखित पृष्ठस्य सामग्री केन प्रकारेण द्विस्तम्भेषु विभाजनीया स्यात् -
https://sa.wikisource.org/s/fl
[[सदस्यः : Puranastudy]] 2-4-2017
::
[[सदस्यः:Puranastudy]] महोदय, स्तम्भद्वये भवता विभक्तमेव अस्ति खलु ? [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:२०, २५ जुलाई २०१७ (UTC)
== index pages ==
शुभावर्या,
अद्य मया एकः दोषयुक्तः अनुक्रमणिकापृष्ठः सर्जितः अस्ति --
https://sa.wikisource.org/s/2l70
अस्मिन् पृष्ठे किं दोषः अस्ति, न मया ज्ञायते। संदेशः अस्ति - तादृशी संचिका न विद्यते।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०१:२२, ३ डिसेम्बर् २०२१ (UTC) puranastudy
:::नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, विकिस्रोतसि सः ग्रन्थः अत्र https://sa.wikisource.org/s/2l71 उपलभ्यते । 'श्रौतसूत्रम्' - इत्येतस्य पदस्य अनन्तरम् अवकाशः (space) न दत्तः आसीत् । अतः दोषः जातः । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:२५, ३ डिसेम्बर् २०२१ (UTC)
शुभावर्या,
कतिपयानि त्रुटिपूर्णानां पृष्ठानां सृजनान्तरमपि अहं निम्नलिखितसंचिकायाः अनुक्रमणिका सृजने असफलः अस्मि --
File:सत्याषाढ श्रौतसूत्रम्(१५-१६ प्रश्नाः) Satyaashada Srautasutra.pdf
संदेशः प्राप्यते - तादृशी संचिका नास्ति।
अपेक्षितं प्रार्थ्यमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २३:३५, २९ नवेम्बर् २०२१ (UTC) puranastudy
::::नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, विकिस्रोतसि सः ग्रन्थः अत्र https://sa.wikisource.org/s/2l0p उपलभ्यते ।
शुभावर्या,
सत्याषाढ श्रौतसूत्रस्य तृतीयः भागः अत्र उपारोपितः अस्ति -
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D(%E0%A5%AD-%E0%A5%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%83)_Satyaashada_Srautasutra.pdf
चतुर्थ भागः (प्रश्नाः ९-१०)
http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D(%E0%A5%AF-%E0%A5%A7%E0%A5%A6_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%83)_Satyaashada_Srautasutra.pdf
पञ्चमो भागः (प्रश्नाः ११-१४)
http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D(%E0%A5%A7%E0%A5%A7-%E0%A5%A7%E0%A5%AA_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%83)_Satyaashada_Srautasutra.pdf
विकिसोर्स उपरि एतेषां स्थापनं अपेक्षितमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १९:४६, ३० अक्टोबर् २०२१ (UTC) puranastudy
::::::नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, सत्याषाढ श्रौतसूत्रस्य अग्रिमाः भागाः विकिस्रोतसि अत्र उपलभ्यन्ते - https://sa.wikisource.org/s/2k8g
https://sa.wikisource.org/s/2k8h
https://sa.wikisource.org/s/2k8i
विकिस्रोतसि कथम् आनेतव्यमिति चेत् - विकिकामन्स्-मध्ये संचिकायाः आरोपणानन्तरं विकिस्रोतसः पुटे अनुक्रमणिका:संचिकायाः नाम लेखनीयम् - (उदाहरणम् - अनुक्रमणिका:सत्याषाढ श्रौतसूत्रम्(७-८ प्रश्नाः) Satyaashada Srautasutra.pdf) तदा रक्तवर्णेन लिखितं दृश्यते - एतादृशपुटं न विद्यते । सर्जनीयं वा इति । तदुपरि नुदति चेत् - दीर्घं विवरणपृष्ठं (long table) दृश्यते । तत् पृष्ठं रक्षणीयं तावदेव । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:५७, ३१ अक्टोबर् २०२१ (UTC)
शुभावर्या,
सत्याषाढ श्रौतसूत्रस्य द्वितीयः भागः अत्र उपारोपितः अस्ति --
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D(%E0%A5%AA-%E0%A5%AC_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%83)_Satyaashada_Srautasutra.pdf
विकिसोर्स उपरि अस्य स्थापनं अपेक्षितमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:२७, २८ अक्टोबर् २०२१ (UTC) puranastudy
::नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, सत्याषाढ श्रौतसूत्रस्य प्रथमः भागः विकिस्रोतसि https://sa.wikisource.org/s/2k50 उपलभ्यते ।
शुभावर्या,
सत्याषाढ श्रौतसूत्रस्य प्रथमः भागः मया अत्र उपारोपितः अस्ति -
[[File:सत्याषाढ श्रौतसूत्रम्(१-३प्रश्नाः) Satyaashada Srautasutra.pdf|thumb|This classical work entails rituals in aphorisms.]]
विकिसोर्स उपरि अस्य स्थापनं अपेक्षितमस्ति।
भाग ४ यावत् प्रकाशनवर्षः १९०७ई. अस्ति। इतः परं भाग १० पर्यन्तं प्रकाशनवर्षः १९२७ई. अस्ति। एते भागाः विकिमीडिया उपरि केन प्रकारेण आरोपणीयाः।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:४२, १८ अक्टोबर् २०२१ (UTC) puranastudy
::नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, सत्याषाढ श्रौतसूत्रस्य प्रथमः भागः विकिस्रोतसि https://sa.wikisource.org/s/2jwo उपलभ्यते ।
अन्येषां ग्रन्थानाम् उपारोपणावसरे upload इत्यत्र विवरणानि लिखित्वा <nowiki>{{PD-old-70}}</nowiki> license tag लिखतु । (उदा - श्रीमद्भगवद्गीताविवेचनात्मकशब्दकोशः.pdf) - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ११:५७, १८ अक्टोबर् २०२१ (UTC)
Hi Shubha,
You are listed as a sysop on https://sa.wikisource.org/wiki/Special:ListUsers/sysop so I hope you can help fix the problem with index pages. Please see the suggestions given by @Samwilson at https://phabricator.wikimedia.org/T178150 [[सदस्यः:Shree|Shree]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shree|सम्भाषणम्]]) १२:३५, ११ दिसम्बर २०१७ (UTC)
:: Hi [[सदस्यः:Shree|Shree]], Thanks for reminding. I saw the suggestions. js file which they have suggested to bring from english already exists in sa wikisource. Problem is not so simple to solve. We are trying to solve. Let us wait and see. Thanks -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १२:१३, १२ दिसम्बर २०१७ (UTC)
== सक्रिय योजकावली ==
शुभा महोदया,
मम भगिनी राधा गुप्ता यदा कदा विकिसोर्से योगदानं करोति किन्तु तस्याः नामधेयं इदानीं सक्रिययोजकावली मध्ये न प्रकटयति।
- [[सदस्यः :puranastudy]]
16-1-18
::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] सक्रियतायाः निर्णयः केन आधारेण क्रियते इति अहं न जानामि महोदय । निरन्तरं स्वल्पप्रमाणेन वा कार्यं क्रियमाणम्
अस्ति चेत् आवल्यां योजितं भवेत् । -[[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:०७, १६ जनवरी २०१८ (UTC)
== विकिस्रोते शब्दस्य - अक्षराणां अन्वेषणम् ==
शुभा महोदया,
विकिस्रोते अन्वेषणस्य यः सौलभ्यमस्ति, तत्र केवलं सम्पूर्णशब्दस्य अन्वेषणमेव सम्भवमस्ति। उदाहरणार्थं, अहं रौहिण शब्दस्य अन्वेषणं कर्तुमिच्छामि। कथमयं संभवं भवेत् यत् केवलं रौहि अक्षरेभ्यः अन्वेषणसाफल्यं भवेत्।
[[सदस्यः:puranastudy]]
21-1-18
::[[सदस्यः:puranastudy|puranastudy]] अधुना यं शब्दं प्राप्तुमिच्छति सः शब्दः एव लेखनीयः भवति । ’रौहिण’स्य अन्वेषणाय सः एव लेखनीयः । रौहि इति लिखति चेत् सर्वं न प्राप्यते । धन्यवादः । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:५९, २२ जनवरी २०१८ (UTC)
==अनुकरण-लेपने त्रुटिः ==
यद्युक्यःत् परिधिमनक्ति,(मैत्रायणी संहिता [[मैत्रायणीसंहिता/काण्डं ४/प्रपाठकः ०५|४.५.२]])
यद्युक्थ्यः परिधिमनक्ति (शुद्धः)
शुभा महोदया,
मम अनुमानमस्ति यत् विकिसोर्सोपरि देवनागरीवर्णानां यः प्रोग्रामः आरोपितः अस्ति, कालक्रमेण तत् विकृतः संजातः। तस्य पुनरारोपणस्य आवश्यकता अस्ति। अस्मिन् विषये भवान् श्री रहीमुद्दीनेभ्यः सह विचारविमर्शं कर्तुं शक्यसे। पाठशोधनं श्रमसाध्यकृत्यमस्ति। तस्योपरि यदि पाठः अशुद्धमेव भवेत्, अयं नोपयुक्तम्। किं भवान् आगामिकाले एकैकाम् अशुद्धेः संशोधने स्वागतं करिष्यसि?
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ००:३७, ४ अगस्त २०१९ (UTC) puranastudy
देवतानामवरुन्यैध्जु (अशुद्धं)
देवतानामवरुन्यैध्यत यद (अशुद्धं)
देवतानामवरुन्द्ध्यै (शुद्धं)
- [[काठकसंहिता (विस्वरः)/स्थानकम् २१|काठकंसंहिता २१.११]]
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०२:१६, ८ अगस्त २०१९ (UTC) puranastudy
== Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey ==
<div class="mw-parser-output">
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.
<big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=ot&edc=5&prjedc=ot5 Take the survey now!]'''</big>
You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list.
Thank you!
</div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, १८:३६, २९ मार्च २०१८ (UTC)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/ot5&oldid=17881402 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:WMF Surveys@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey ==
<div class="mw-parser-output">
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=ot&edc=5&prjedc=ot5 Take the survey now.]'''
If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone.
If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks!
</div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, ०१:३४, १३ अप्रैल २०१८ (UTC)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/ot5&oldid=17888784 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:WMF Surveys@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey ==
<div class="mw-parser-output">
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=ot&edc=5&prjedc=ot5 Take the survey now.]'''
'''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]].
</div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, ००:४४, २० अप्रैल २०१८ (UTC)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/ot5&oldid=17888784 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:WMF Surveys@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Community Insights Survey ==
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
'''Share your experience in this survey'''
Hi {{PAGENAME}},
The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation.
Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(other,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages.
This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).
Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.
Sincerely,
</div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] १४:३४, ९ सितम्बर २०१९ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(other,act5)&oldid=19352874 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Reminder: Community Insights Survey ==
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
'''Share your experience in this survey'''
Hi {{PAGENAME}},
A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.'''
Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(other,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages.
This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).
Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.
Sincerely,
</div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] १९:१४, २० सितम्बर २०१९ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(other,act5)&oldid=19395141 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Error in link on home page - reported 2 years ago, still not corrected ==
संस्कृत-ग्रन्था: is linking to sanskrit.gde.to which was a mirror for https://sanskritdocuments.org . sanskrit.gde.to is no longer active and hence that link is not found. Please change the link to sanskritdocuments.org. Since the mainpage has restricted access I am unable to make the change. Thanks! [[सदस्यः:Shree|Shree]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shree|सम्भाषणम्]]) ०३:२१, २१ अक्तूबर २०१७ (UTC)
:: [[सदस्यः:Shree|Shree]] परिष्कारः कृतः अस्ति । स्मारणार्थम् अनेके धन्यवादाः । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:१४, २५ सितम्बर २०१९ (UTC)
::: Thanks, [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] Please also correct the link for giirvaaNi - the current site is http://www.giirvaani.in/ [[सदस्यः:Shree|Shree]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shree|सम्भाषणम्]]) ०९:१३, २८ सितम्बर २०१९ (UTC)
== Reminder: Community Insights Survey ==
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
'''Share your experience in this survey'''
Hi {{PAGENAME}},
There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal!
With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide.
Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(other,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages.
This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).
Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.
Sincerely,
</div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] १७:०४, ४ अक्तूबर २०१९ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(other,act5)&oldid=19435548 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== गूगल रूपान्तरणम् ==
शुभा महोदया,
प्रयोगरूपेण मया निम्नलिखितस्य नवरात्रप्रदीपपुस्तकस्य पुटस्य गूगल रूपान्तरणं कृतमस्ति -
https://sa.wikisource.org/s/1237
रूपान्तरितपाठः तत्रैव अस्ति। अयं रूपान्तरणं चित्रस्य रक्षणं जेपीईजी संचिकारूपे कृत्वा, तस्य आरोपणं गूगल ड्राइव मध्ये कृतमस्ति। विकिसोर्स उपरि यः रूपान्तरणं अस्ति, तस्यापेक्षया अयं शुद्ध-शुद्धतरमस्ति, पठनीयमस्ति। एष विषयः विचारणीयमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २२:०४, २३ दिसम्बर २०१९ (UTC) puranastudy
:: नमस्ते [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, विषयेस्मिन् विचारः कर्तव्यः अस्ति । परिशीलनाय योग्याः जनाः सूचनीयाः | प्रयतिष्ये | [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ११:१०, ३० दिसम्बर २०१९ (UTC)
शुभा महोदया,
रूपान्तरणस्य पुनरावृत्तिकरणेन अयं ज्ञायते यत् पीडीएफ एवं जेपीईजी संचिकयोः रूपान्तरणे अधिकं भेदं नास्ति। केचन शब्दाः सन्ति ये एकप्रकारस्य चित्रे शुद्धा सन्ति। अन्य चित्रे अन्याः शब्दाः अशुद्धाः भवन्ति। एतएव, अस्मिन् क्षेत्रे अधिकं प्रयत्नस्य आवश्यकता नास्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १२:३३, ३० दिसम्बर २०१९ (UTC) puranastudy
:: विकिस्रोतसि जेपीईजी संचिकाम् उपारोपयितुं न शक्यते खलु ? पीडीएफ् डिजेवियु केवलं शक्यते । अतः क्लेशः । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १४:०६, ३० दिसम्बर २०१९ (UTC)
== विकिसोर्सस्य अनभिज्ञता ==
शुभा महोदया,
हरिद्वारनगरे मम वार्तालापः ऋत्विजैः सह अभवत्। कोपि ऋत्विक् पूनानगरतः, अन्ये नागपूरतः, अन्यः उज्जयिनीतः आगताः अभूवन्। तेषु मध्ये कोपि विकिसोर्सविषये परिचितः नासीत्। यदा मया तेभ्यः कथितं आसीत् यत् विकिसोर्सः ग्रन्थानां स्रोतः अस्ति, तदा तेषां विकिस्रोततः अपेक्षायाः जाग्रति अभवत्। ते सर्वे स्मार्ट मोबाईलफोन धारकाः आसन् एवं त्वरितगत्या विकिस्रोततः अपेक्षितग्रन्थस्य अन्वेषणं कर्तुं शक्ताः आसन्। मम सुझावः अस्ति यत् यत्र - यत्र संस्कृतस्य विद्यार्थिनः सन्ति, यत्र गुरवः सन्ति, तत्र - तत्र विकिस्रोतस्य ज्ञानम् भवेत्। अस्य उद्देश्यस्य क्रियान्वनं केन प्रकारेण भवेत्, न जानामि।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०९:४०, ३ मार्च २०२० (UTC) puranastudy
:: [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, भवता उक्तं सत्यमेव। अस्मिन् विषये प्रचारः अवश्यं करणीयः अस्ति । संस्कृतज्ञाः यत्र मिलन्ति तत्र प्रदर्शिनीम् आयोजयामः, दृश्यचित्राणां द्वारा विकिपरिचयमपि किञ्चिदिव कारयामः। किन्तु सः प्रयत्नः अत्यन्तं गौणः । व्यवस्थितरूपेण कार्यं साधनीयमस्ति । सामाजिकमाध्यमद्वारा प्रचारे निपुणाः श्रद्धालवः केचन वा प्रयासं कुर्वन्ति चेत् समीचीनम् । तदर्थं प्रयतिष्ये । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १०:०२, ३ मार्च २०२० (UTC)
== विशेष वर्णानि ==
शुभा महोदया,
विकिसोर्सस्य संपादनशीर्षके ये विशेषवर्णानि उपलब्धाः सन्ति, ते न पर्याप्ताः। एकः विशेष वर्णः ꣳ अतिसामान्यः अस्ति, किन्तु शीर्षके अस्य स्थानं नास्ति। यदि संभवमस्ति, तर्हि अस्य एवं अन्यानामपि योजनं कर्तुं शक्यसे।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ००:११, ६ मार्च २०२० (UTC)puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] प्रयत्नं करिष्यामि महोदय ! - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:१२, ६ मार्च २०२० (UTC)
== शुक्लयजुर्वेदः ==
शुभावर्या,
अहं विकिमीडिया कांमन्स उपरि उपलब्धायाः निम्नलिखितसंचिकायाः आरोपणं विकिसोर्स उपरि कर्तुमिच्छामि -
[[File:Rudrashtadhyayi (IA in.ernet.dli.2015.345690).pdf|Rudrashtadhyayi (IA in.ernet.dli.2015.345690)]]
आरोपणस्य प्रक्रियां न स्मरामि। कृपया यथापेक्षितं कुरु।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०३:४९, २६ आगस्ट् २०२२ (UTC)puranastudy
शुक्लयजुर्वेदस्य पुटे यजुर्वेदशिक्षापुटः दृष्टिगोचरं नास्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:०१, ९ एप्रिल् २०२० (UTC)puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, पृष्ठं सम्यक् कृतमस्ति । अधुना विषयाः उपलभ्यन्ते । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:२७, ९ एप्रिल् २०२० (UTC)
शुभावर्या,
कतिपयानि मासानि पूर्वं Shukla Yajurveda Two Commentaries संज्ञकः एकः ग्रन्थः पीडीएफ रूपेण विकिसोर्स बिम्बसंग्रहे आरोपितः आसीत्। अहं ग्रन्थस्य विस्तारं अनुक्रमणिका शीर्षके द्रष्टुं इच्छामि। पीडीएफ ग्रन्थस्य अनुक्रमणिकायां विस्तारं केन प्रकारेण भवति, इदानीं न जानामि। बहवः भाष्यग्रन्थाः सन्ति, यथा शतपथब्राह्मणम् (सायणभाष्यम्) येषां आरोपणस्य आवश्यकता अस्ति।
````puranastudy
:::::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, ग्रन्थस्य नाम किम् आसीत् इति स्पष्टतया लिखति चेत् अन्वेष्टुं शक्नोमि । 'आर्षेयब्राह्मणम्' प्राप्तम् । किन्तु शुक्लयजुर्वेदः इति न प्राप्तः । ये ग्रन्थाः योजनीयाः सन्ति तान् प्रेषयति चेत् आरोपयितुं शक्यते । परिशीलनादिकार्याणि अपि कारयितुं शक्यते । धन्यवादः - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:१९, २ अक्टोबर् २०२० (UTC)
शुभावर्या,
यदा अस्य ग्रन्थ्स्य उपारोपणं अभवत्, तदा विकिमीडियाकांमन्सतः एकः निर्देशः आसीत् यत् अयं उपारोपणं अवैधमस्ति। तदा भवतः अस्य आरोपणं संस्कृतविकिसोर्स बिम्ब मध्ये कृतमासीत्। केन संज्ञया अयं आरोपितः आसीत्, नाहं स्मरामि। किन्तु या संचिका मम संग्रहे उपलब्धा अस्ति, तस्यां अयं Shukla Yajurveda Two Commentaries अस्ति। अहं अस्य आरोपणं पुनः करोमि।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०६:१०, २ अक्टोबर् २०२० (UTC) puranastudy
शुभावर्या,
मया शुक्लयजुर्वेदः (उव्वट-महीधर) पीडीएफ ग्रन्थः विकिमीडिया उपरि आरोपितः अस्ति। बिम्ब संकेत--
[[File:शुक्लयजुर्वेदसंहिता (उव्वट-महीधर) Shukla Yajurveda.pdf|thumb|A pdf file of Shukal Yajurveda with commentaries of Uvvata and Mahidhara.]]
अस्य ग्रन्थस्य विस्तारं अनुक्रमणिकायां अपेक्षितमस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) १२:१४, २ अक्टोबर् २०२० (UTC) puranastudy
::::: [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, अत्र दृश्यताम् - https://sa.wikisource.org/s/29fw [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १२:२४, २ अक्टोबर् २०२० (UTC)
शुभावर्या,
मया संचिकाशीर्षके परिवर्तनं कृतमासीत्। किन्तु अयं परिवर्तनं दोषपूर्णः अस्ति, कारणं - अस्य नाम्ना बिम्बः नास्ति। यदि बिम्बस्य शीर्षके परिवर्तनं संभवमस्ति, तर्हि उव्वटस्य स्थाने उवट कुरु। यदि शीर्षके परिवर्तनं संभवं नास्ति, तर्हि मया शीर्षके कृतं परिवर्तनं निरस्तं कुरुत।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २३:२१, २ अक्टोबर् २०२० (UTC) puranastudy
:::::::
::::: [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, ग्रन्थः अत्र लभ्यते - https://sa.wikisource.org/s/29fw शीर्षकस्य परिवर्तनं विकिस्रोतसि कर्तुं न शक्यते । आरोपणं यत्र कृतं तत्रैव शीर्षकपरिवर्तनार्थं निवेदनं करणीयम् । तत्रत्याः प्रबन्धकाः तत् कुर्युः । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:२८, ३ अक्टोबर् २०२० (UTC)
शुभावर्या,
मया विकिमीडिया उपरि शीर्षकपरिवर्तनाय अनुरोधं कृतमस्ति। एकः अन्यः महत्त्वपूर्ण विषयः। प्रस्तुतग्रन्थस्य पाठः द्विस्तम्भात्मकः अस्ति। गूगल ओसीआर स्तम्भं न पश्यति। एकस्तम्भात्मकं रूपान्तरणं एव अस्ति। किं अस्य कोपि विकल्पः अस्ति। लक्ष्मीनारायणसंहितायाः पाठः अपि द्विस्तम्भात्मकः अस्ति। तस्य रूपान्तरणं नाहं गूगलयुक्त्या कर्तुं शक्नोमि।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०६:०२, ३ अक्टोबर् २०२० (UTC) puranastudy
:::::::: एतस्याः समस्यायाः परिहारः न प्राप्तः अस्ति । तादृशग्रन्थस्य कार्यं कर्तुं न शक्यते अधुना । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १४:११, ३ अक्टोबर् २०२० (UTC)
== Indic Wikisource Proofreadthon ==
{{clear}}
''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it''
<div style="align:center; width:90%;float:left;{{#ifeq:{{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|2}}||background:#F9ED94;|}}border:0.5em solid #000000; padding:1em;">
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
Hello,
As '''[[:m:COVID-19|COVID-19]]''' has forced the Wikimedia communities to stay at home and like many other affiliates, CIS-A2K has decided to suspend all offline activities till 15th September 2020 (or till further notice). I present to you for an online training session for future coming months. The CIS-A2K have conducted a [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon|Online Indic Wikisource Proofreadthon]] to enrich our Indian classic literature in digital format.
'''WHAT DO YOU NEED'''
* '''Booklist:''' a collection of books to be proofread. Kindly help us to find some classical literature your language. The book should not be available in any third party website with Unicode formatted text. Please collect the books and add our [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon/Book list|event page book list]].
*'''Participants:''' Kindly sign your name at [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon/Participants|Participants]] section if you wish to participate this event.
*'''Reviewer:''' Kindly promote yourself as administrator/reviewer of this proofreadthon and add your proposal [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon/Participants#Administrator/Reviewer|here]]. The administrator/reviewers could participate in this Proofreadthon.
* '''Some social media coverage:''' I would request to all Indic Wikisource community member, please spread the news to all social media channel, we always try to convince it your Wikipedia/Wikisource to use their SiteNotice. Of course, you must also use your own Wikisource site notice.
* '''Some awards:''' There may be some award/prize given by CIS-A2K.
* '''A way to count validated and proofread pages''':[https://wscontest.toolforge.org/ Wikisource Contest Tools]
* '''Time ''': Proofreadthon will run: from 01 May 2020 00.01 to 10 May 2020 23.59
* '''Rules and guidelines:''' The basic rules and guideline have described [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon/Rules|here]]
* '''Scoring''': The details scoring method have described [[:m:Indic_Wikisource_Proofreadthon/Rules#Scoring_system|here]]
I really hope many Indic Wikisources will be present this year at-home lockdown.
Thanks for your attention<br/>
'''[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]] १७:४१, १७ एप्रिल् २०२० (UTC)'''<br/>
''Wikisource Advisor, CIS-A2K''
</div>
</div>
{{clear}}
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Helpdesk/ActiveUserlist&oldid=19991757 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== विकिस्पर्धा ==
[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%83:Soorya_Hebbar/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%8D-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE/%E0%A4%86%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%83 अत्र अस्ति़]<span style="color:#FF4500">'''Soorya Hebbar'''</span> [[सदस्यसम्भाषणम्:Soorya Hebbar|<sup>(चर्चा)</sup>]] ११:४१, २९ एप्रिल् २०२० (UTC)
== भारतीय-विकिसोर्स्-पाठशुद्धिस्पर्धा मे २०२० ==
भारतीय-विकिसोर्स्-पाठशुद्धिस्पर्धायां भवती भागं गृह्णाति इति हर्षस्य विषयः । तत्र भवत्या केषां पृष्ठानां पाठशुद्धिः करणीया इति विवरणम्, काश्चन विशेषसूचनाः च अधः सन्ति । कृपया पश्यतु ।
[[विकिस्रोतः:भारतीय-विकिसोर्स्-पाठशुद्धिस्पर्धा मे २०२०/कार्यसूची]]
-[[user:Soorya Hebbar|<span style="color:#FF4500">'''Soorya Hebbar'''</span>]] [[सदस्यसम्भाषणम्:Soorya Hebbar|<sup>(चर्चा)</sup>]] ०७:०६, ३० एप्रिल् २०२० (UTC)
== मुख्यपृष्ठः ==
शुभावर्या,
मुख्यपृष्ठे यः अनुक्रमणिकासंज्ञकः शीर्षकः अस्ति, तत् पीडीएफ ग्रन्थानां सूचकः अस्ति, अयं न ज्ञायते। यदि अन्यः कोपि शीर्षकः अन्तर्वस्तोः ज्ञापने शक्यः भवेत्, शुभं भवेत्।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०२:४०, ४ मे २०२० (UTC)puranastudy
नमस्ते भगिनि| अत्र सम्भाषणं कथं करणीयम् इति अभ्यासार्थं अहं एतं सन्देशं प्रेषयन्ती अस्मि| धन्यवादः
== रामचरितमानसः ==
शुभावर्या,
अहं सुन्दरकाण्डस्य नाम पहारू दिवसनिसि ध्यान तुम्हार कपाट। लोचन निज पद जंत्रित प्राण जाहि केहि बाट।। उपरि संक्षिप्त टिप्पणी कर्तुं इच्छामि। सम्प्रति, विकिसोर्सोपरि सुन्दरकाण्डं न वर्तते। यदि अस्य आरोपणं स्यात्, तर्हि मंजुलं भवेत्।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०३:५८, २३ जून् २०२० (UTC)puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, रामचरितमानसग्रन्थः हिन्दीभाषया विद्यते इत्यतः सः ग्रन्थः संस्कृतविकिस्रोतसि न अन्तर्भवति । केनापि बालकाण्डम् अविचिन्त्य योजितमस्ति । प्रणामाः । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:३८, २३ जून् २०२० (UTC)
== सायणभाष्यम् फलकम् ==
शुभावर्या,
ऋग्वेदे सायणभाष्यस्य आरोपणाय यः फलकः अस्ति, तस्मिन् फलके मन्त्रस्य अनुदात्त - स्वरितचिह्नयोः स्वरितचिह्नानां सर्वथा लोपो भवति। कोपि उपायं अन्वेषणीयः।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ००:१०, २७ जून् २०२० (UTC) puranastudy
:: [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, भवतः आशयः स्पष्टतया नावगतम् । किं भवेत्, कथम् अधुना भवति इति उदाहरणपूर्वकं दर्शयति चेत् सम्यक् भवति । धन्यवादः । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:०५, ३० जून् २०२० (UTC)
शुभावर्या,
पूर्वापेक्षया, समस्या स्पष्टतरा अस्ति। गूगलक्रोम पटले, सायणभाष्यफलकम् स्पष्टतरमस्ति। --
उदी॑रता॒मव॑र॒ उत्परा॑स॒ उन्म॑ध्य॒माः पि॒तरः॑ सो॒म्यासः॑ ।
असुं॒ य ई॒युर॑वृ॒का ऋ॑त॒ज्ञास्ते नो॑ऽवंतु पि॒तरो॒ हवे॑षु ॥१
वर्णानामुपरि ये स्वरितसंज्ञकाः लम्बचिह्नाः सन्ति, ते फायरफांक्स पडलोपरि न दृष्यमानाः सन्ति। केवलं वर्णानां अधोलिखितानि अनुदात्तचिह्नानि एव दृश्यन्ते। किन्तु गूगलक्रोमपटले अनुदात्त एवं स्वरितचिह्नयोः दृश्यं सुचारुः अस्ति।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०८:२१, ३० जून् २०२० (UTC) puranastudy
::: [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, अहं फैर्फाक्स्-पटले एव कार्यं करोमि । तत्र अपि दृश्यते एवम् -
::अ॒स्य वा॒मस्य॑ पलि॒तस्य॒ होतु॒स्तस्य॒ भ्राता॑ मध्य॒मो अ॒स्त्यश्न॑ ।
::तृ॒तीयो॒ भ्राता॑ घृ॒तपृ॑ष्ठो अ॒स्यात्रा॑पश्यं वि॒श्पतिं॑ स॒प्तपु॑त्रम् ॥१
::अ॒स्य । वा॒मस्य॑ । प॒लि॒तस्य॑ । होतुः॑ । तस्य॑ । भ्राता॑ । म॒ध्य॒मः । अ॒स्ति॒ । अश्नः॑ ।
::तृ॒तीयः॑ । भ्राता॑ । घृ॒तऽपृ॑ष्ठः । अ॒स्य॒ । अत्र॑ । अ॒प॒श्य॒म् । वि॒श्पति॑म् । स॒प्तऽपु॑त्रम् ॥१ [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०९:१५, ३० जून् २०२० (UTC)
== ऋक्शब्दस्य रूपाः ==
शुभावर्या,
टिप्पणीलेखनकार्ये मया ऋक् धातोः रूपाणां उपयोगस्य प्रायः आवश्यकता भवति। किन्तु मया उपलब्धं नास्ति। यदि भवता ज्ञातमस्ति, तदा सूचयतु।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २२:०६, २३ जुलै २०२० (UTC) puranastudy
::[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]]महोदय, दृश्यताम् अत्र - [http://sanskrit.segal.net.br/en/decl?id=50901] एतदेव वा अपेक्षितम् ? [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:५५, २४ जुलै २०२० (UTC)
शुभा महोदया,
अयमेव अपेक्षितमासीत्। धन्यवादाः
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०५:१६, २४ जुलै २०२० (UTC) puranastudy
== आंग्लविकिपीडियोपरि धनदानस्य आह्वानम् ==
शुभावर्य,
अहं आंग्लविकिपीडियोपरि प्रथमवारेण धनदानस्य आह्वानं द्रष्टमस्मि। अयं धनदानं विकिपीडियायाः स्वातन्त्र्यं हेतु अपेक्षितमस्ति, इति कथनमस्ति। वस्तुस्थितिः किमस्ति, भवान् कथितुं शक्यसे।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) २३:२९, २९ जुलै २०२० (UTC)puranastudy
:: [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] विपिनवर्य, विकिसंस्था समाजनिधिना एव जीवति | ते प्रतिवर्षं कदाचिन् प्रार्थनां कुर्वन्ति - विभिन्नवाक्यैः । अस्य उपयोक्तारः किंचित्प्रमाणेन वा ददाति चेत् उपकाराय भवति इति मम अभिप्रायः । धन्यवादः - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०५:११, ३० जुलै २०२० (UTC)
शुभावर्या,
किं संस्कृतविकिसोर्यस्य निधिः विकिसंस्थानिधितः पृथक् अस्ति, एकीकृत एव वा। स्वभाषायाः स्रोतं विस्मृत्वा अन्यविकिहेतु दानं उपयुक्तं न भविष्यति। यदि संभवं चेत्, अहं दशसहस्ररूप्यकाणि प्रेषितुं इच्छामि।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ०८:२९, ३० जुलै २०२० (UTC) puranastudy
::: [[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] महोदय, विकिमीडिया फौण्डेषन् - इत्येषा एव मातृसंस्था । सर्वे विकिप्रकल्पाः तत्रैव अन्तर्भवन्ति । संस्कृतस्य पार्थक्येन न विद्यते । भवान् तेभ्यः एव दातुमर्हति । धन्यवादः । [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) १०:५७, ३० जुलै २०२० (UTC)
</div>
</div>
{{clear}}
== Indic Wikisource Proofreadthon II 2020 ==
{{clear}}
''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it''
<div style="align:center; width:90%;float:left;{{#ifeq:{{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|2}}||background:#F9ED94;|}}border:0.5em solid #000000; padding:1em;">
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
Hello Proofreader,
After successfull first [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon|Online Indic Wikisource Proofreadthon]] hosted and organised by CIS-A2K in May 2020, again we are planning to conduct one more [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020|Indic Wikisource Proofreadthon II]].I would request to you, please submit your opinion about the dates of contest and help us to fix the dates. Please vote for your choice below.
{{Clickable button 2|Click here to Submit Your Vote|class=mw-ui-progressive|url=https://strawpoll.com/jf8p2sf79}}
'''Last date of submit of your vote on 24th September 2020, 11:59 PM'''
I really hope many Indic Wikisource proofreader will be present this time.
Thanks for your attention<br/>
[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]<br/>
Wikisource Advisor, CIS-A2K
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Helpdesk/ActiveUserlistSept2020-B&oldid=20459404 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
</div>
</div>
{{clear}}
== Indic Wikisource Proofreadthon II ==
{{clear}}
''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it''
<div style="align:center; width:90%;float:left;{{#ifeq:{{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|2}}||background:#F9ED94;|}}border:0.5em solid #000000; padding:1em;">
<div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">
[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
[[File:Indic Wikisource Proofreadthon 2020 Poll result with Valid Vote.svg|frameless|right|125px|Valid Vote share]]
Hello Proofreader,
Thank you for participating at [https://strawpoll.com/jf8p2sf79/r Pool] for date selection. But Unfortunately out of 130 votes [[:File:Indic Wikisource Proofreadthon 2020 - with Valid Vote.png|69 vote is invalid]] due to the below reason either the User ID was invalid or User contribution at Page: namespace less than 200.
{| class="wikitable"
! Dates slot !! Valid Vote !! %
|-
| 1 Oct - 15 Oct 2020 || 26 || 34.21%
|-
| 16 Oct - 31 Oct 2020 || 8 || 10.53%
|-
| 1 Nov - 15 Nov 2020 || 30 || 39.47%
|-
| 16 Nov - 30 Nov 2020 || 12 || 15.79%
|}
After 61 valid votes counted, the majority vote sharing for 1st November to 15 November 2020. So we have decided to conduct the contest from '''1st November to 15 November 2020'''.<br/>
'''WHAT DO YOU NEED'''
* '''Booklist:''' a collection of books to be proofread. Kindly help us to find some books in your language. The book should not be available in any third party website with Unicode formatted text. Please collect the books and add our [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Book list|event page book list]]. Before adding the books, please check the pagination order and other stuff are ok in all respect.
*'''Participants:''' Kindly sign your name at [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Participants|Participants]] section if you wish to participate this event.
*'''Reviewer:''' Kindly promote yourself as administrator/reviewer of this proofreadthon and add your proposal [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Participants#Administrator/Reviewer|here]]. The administrator/reviewers could participate in this Proofreadthon.
* '''Some social media coverage:''' I would request to all Indic Wikisource community members, please spread the news to all social media channels, we always try to convince it your Wikipedia/Wikisource to use their SiteNotice. Of course, you must also use your own Wikisource site notice.
* '''Some awards:''' This time we have decided to give the award up to 10 participants in each language group.
* '''A way to count validated and proofread pages''':[https://wscontest.toolforge.org/ Wikisource Contest Tools]
* '''Time ''': Proofreadthon will run: from '''01 November 2020 00.01 to 15 November 2020 23.59'''
* '''Rules and guidelines:''' The basic rules and guideline have described [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Rules|here]]
* '''Scoring''': The details scoring method have described [[:m:Indic_Wikisource_Proofreadthon 2020/Rules#Scoring_system|here]]
I really hope many Indic Wikisource proofread will be present in this contest too.
Thanks for your attention<br/>
[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]<br/>
Wikisource Advisor, CIS-A2K
</div>
</div>
{{clear}}
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Helpdesk/ActiveUserlistSept2020-B&oldid=20459404 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Indic Wikisource Proofreadthon II 2020 - Collect your book ==
''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it''
{| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;"
|-
|[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
Dear {{BASEPAGENAME}},
Thank you and congratulation to you for your participation and support of our 1st Proofreadthon.The CIS-A2K has conducted again 2nd [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020|Online Indic Wikisource Proofreadthon 2020 II]] to enrich our Indian classic literature in digital format in this festive season.
'''WHAT DO YOU NEED'''
* '''Booklist:''' a collection of books to be proofread. Kindly help us to find some book your language. The book should not be available on any third party website with Unicode formatted text. Please collect the books and add our [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Book list|event page book list]]. You should follow the copyright guideline describes [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Book list|here]]. After finding the book, you should check the pages of the book and create Pagelist.
*'''Participants:''' Kindly sign your name at [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Participants|Participants]] section if you wish to participate this event.
*'''Reviewer:''' Kindly promote yourself as administrator/reviewer of this proofreadthon and add your proposal [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Participants#Administrator/Reviewer|here]]. The administrator/reviewers could participate in this Proofreadthon.
* '''Some social media coverage:''' I would request to all Indic Wikisource community members, please spread the news to all social media channels, we always try to convince it your Wikipedia/Wikisource to use their SiteNotice. Of course, you must also use your own Wikisource site notice.
* '''Some awards:''' There may be some award/prize given by CIS-A2K.
* '''A way to count validated and proofread pages''':[https://indic-wscontest.toolforge.org/ Indic Wikisource Contest Tools]
* '''Time ''': Proofreadthon will run: from 01 Nov 2020 00.01 to 15 Nov 2020 23.59
* '''Rules and guidelines:''' The basic rules and guideline have described [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon 2020/Rules|here]]
* '''Scoring''': The details scoring method have described [[:m:Indic_Wikisource_Proofreadthon 2020/Rules#Scoring_system|here]]
I really hope many Indic Wikisources will be present this year at-home lockdown.
Thanks for your attention<br/>
[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]<br/>
Wikisource Program officer, CIS-A2K
|}
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Helpdesk/ActiveUserlistOct2020&oldid=20484797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Thank you for your participation and support ==
''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it''
{| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;"
|-
|[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
Dear {{BASEPAGENAME}},<br/>
Greetings!<br/>
It has been 15 days since Indic Wikisource Proofreadthon 2020 online proofreading contest has started and all 12 communities have been performing extremely well. <br/>
However, the 15 days contest comes to end on today, '''15 November 2020 at 11.59 PM IST'''. We thank you for your contribution tirelessly for the last 15 days and we wish you continue the same in future events!<br/>
*See more stats at https://indic-wscontest.toolforge.org/contest/
Apart from this contest end date, we will declare the final result on '''20th November 2020'''. We are requesting you, please re-check your contribution once again. This extra-time will be for re-checking the whole contest for admin/reviewer. The contest admin/reviewer has a right revert any proofread/validation as per your language community standard. We accept and respect different language community and their different community proofreading standards. Each Indic Wikisource language community user (including admins or sysops) have the responsibility to maintain their quality of proofreading what they have set.
Thanks for your attention<br/>
[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]<br/>
Wikisource Program officer, CIS-A2K
|}
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Proofreadthon_2020/All-Participants&oldid=20666529 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== संस्कृतव्याकरणकोशः ==
[[संस्कृतव्याकरणकोशः]]
शुभावर्या,
संस्कृतव्याकरणकोशग्रन्थस्य 161 उपरि पुटानां दर्शनं विकृतः अस्ति। मम वाञ्च्छा य अक्षरस्य मूलस्य दर्शने आसीत्।
[[सदस्यः:Puranastudy|Puranastudy]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Puranastudy|सम्भाषणम्]]) ००:२७, २९ डिसेम्बर् २०२० (UTC) puranastudy
::नमस्ते महोदय,
::भवतः अभिप्रायः मया न अवगतः | मूलग्रन्थः अत्र उपलभ्यते - https://sa.wikisource.org/s/cbj
:: [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:०९, २९ डिसेम्बर् २०२० (UTC)
== Wikimedia Foundation Community Board seats: Call for feedback meeting ==
The Wikimedia Foundation Board of Trustees is organizing a [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Community Board seats/Ranked voting system|call for feedback about community selection processes]] between February 1 and March 14. While the Wikimedia Foundation and the movement have grown about five times in the past ten years, the Board’s structure and processes have remained basically the same. As the Board is designed today, we have a problem of capacity, performance, and lack of representation of the movement’s diversity. Direct elections tend to favor candidates from the leading language communities, regardless of how relevant their skills and experience might be in serving as a Board member, or contributing to the ability of the Board to perform its specific responsibilities. It is also a fact that the current processes have favored volunteers from North America and Western Europe. As a matter of fact, there had only been one member who served on the Board, from South Asia, in more than fifteen years of history.
In the upcoming months, we need to renew three community seats and appoint three more community members in the new seats. This call for feedback is to see what processes can we all collaboratively design to promote and choose candidates that represent our movement and are prepared with the experience, skills, and insight to perform as trustees? In this regard, it would be good to have a community discussion to discuss the proposed ideas and share our thoughts, give feedback and contribute to the process. To discuss this, you are invited to a community meeting that is being organized on March 12 from 8 pm to 10 pm, and the meeting link to join is https://meet.google.com/umc-attq-kdt. You can add this meeting to your Google Calendar by [https://calendar.google.com/event?action=TEMPLATE&tmeid=MDNqcjRwaWxtZThnMXBodjJkYzZvam9sdXQga2N2ZWxhZ2EtY3RyQHdpa2ltZWRpYS5vcmc&tmsrc=kcvelaga-ctr%40wikimedia.org clicking here]. Please ping me if you have any questions. Thank you. --[[User:KCVelaga (WMF)]], १०:३०, ८ मार्च् २०२१ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21198421 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Requests for comment-Proofreadthon ==
Dear friends,<br>
I started a [[:m:Indic Wikisource Community/Requests for comment/Indic Wikisource Proofreadthon|discussion and Request for comment here]]. Last year we conducted two Proofread-Edithon contest. Your feedback and comments are very much needed to set the future vision of Indic language Wikisource. Although, English might be a common language to discuss, feel free to write in your native language.
On behalf of Indic Wikisource Community<br>
Jayanta Nath. १३:१०, १३ मार्च् २०२१ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Community/SaActiveUser&oldid=21216924 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Requests for comments : Indic wikisource community 2021 ==
(Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it)<br>
Dear Wiki-librarian,<br>
Coming two years CIS-A2K will focus on the Indic languages Wikisource project. To design the programs based on the needs of the community and volunteers, we invite your valuable suggestions/opinion and thoughts to [[:m:Indic Wikisource Community/Requests for comment/Needs assessment 2021|Requests for comments]]. We would like to improve our working continuously taking into consideration the responses/feedback about the events conducted previously. We request you to go through the various sections in the RfC and respond. Your response will help us to decide to plan accordingly your needs.<br>
Please write in detail, and avoid brief comments without explanations.<br>
Jayanta Nath<br>
On behalf<br>
Centre for Internet & Society's Access to Knowledge Programme (CIS-A2K)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Community/SaActiveUser&oldid=21216924 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities ==
Hello,
As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]].
An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows:
*Date: 31 July 2021 (Saturday)
*Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time]
:*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm
:*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm
:*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm
:*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm
* Live interpretation is being provided in Hindi.
*'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form]
For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]].
Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], ०६:३२, २३ जुलै २०२१ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== पाठशुद्धिस्पर्धायाम् आगस्ट् मासे आयोजयिष्यते भारतीयसाहित्यस्य पुष्टिदानम् ==
[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
प्रिय {{BASEPAGENAME}},
गतवर्षे विकिस्रोतःपाठशुद्धिस्पर्धायां भवान् भागं गृहीतवान् इत्येषः सन्तोषस्य विचारः CIS-A2K पुनरपि [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon August 2021|पाठशुद्धिस्पर्धायाम् आगस्ट् मासे आयोजयिष्यते भारतीयसाहित्यस्य पुष्टिदानम्]] अस्य मुख्यम् उद्देश्यम् ।
'''भवता किम् अपेक्ष्यते'''
'''पुस्तकावली –''' पाठशुद्ध्यर्थं ग्रन्थानाम् आवली । भवतः भाषायां किञ्चन पुस्तकम् अन्वेष्टुं साहाय्यं कुर्वन्तु । पुस्तकानि चित्वा [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon August 2021/Book list|पुस्तकावल्यां योजयतु ]] कृतिस्वाम्यविषयकाः विचाराः अत्र विद्यन्ते । पुस्तकप्राप्त्यनन्तरं पुटानि परिशील्य पुटावली निर्मातव्या [[:m:Wikisource Pagelist Widget|<nowiki><pagelist/></nowiki>]]
'''भागग्राहिणः-''' भागग्राहिणः [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon August 2021/Participants|इत्यत्र]] हस्ताङ्कनं कृत्वा पञ्जीकरणं करोतु ।
'''निर्णायकः-''' निर्णायकः भवितुं स्वयम् आसक्तिं [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon August 2021/Participants#Administrator/Reviewer|अत्र]] दर्शयतु । निर्णायकः अपि स्पर्धायां भागं ग्रहीतुं शक्नोति ।
'''सामाजिकमाध्यमेषु प्रसारः-''' सामाजिकमाध्यमद्वारा एतस्य प्रचारः भवतु इति अहं काङ्क्षामि । विकिव्यवस्थाद्वारा एव वयं भवद्भ्यः सूचनाः प्रेषयामः ।
'''पुरस्काराः-''' आयोजकानां पक्षतः पुरस्काराः भवितुमर्हन्ति ।
'''कार्यगणनामार्गः-'''
'''समयः-''' 15 आगस्ट् 2021 तः 31 आगस्ट् 2021
'''नियमाः''' सूचनाः च- [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon August 2021/Rules|अत्र ]] प्राथमिकनियमाः सूचनाः च दत्ताः ।
'''अङ्काः-''' समग्रविवरणम् [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon August 2021/Rules#Scoring_system|अत्र]] अस्ति
अस्मिन्वर्षे अपि गृहे एव स्थितिः अस्ति इति कारणतः अनेके अत्र भागं गृह्णीयुः इति भावयामि ।
धन्यवादाः<br/>
[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]<br/>
विकिस्रोत कार्यक्रम अधिकारी, CIS-A2K
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Community/SaActiveUser&oldid=21811064 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== How we will see unregistered users ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin=content/>
Hi!
You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.
When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.
Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.
If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].
We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.
Thank you.
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/>
</div>
१८:१९, ४ जनवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&oldid=22532666 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W02"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available.
</div>
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recent changes</span>'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">A <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>oauth_consumer</code></bdi> variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T298281]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T198758]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|actions=edit,history</code></bdi> will load a gadget only while editing and on history pages.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T63007]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Gadgets can now be loaded on demand with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withgadget</code></bdi> URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withJS</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withCSS</code></bdi>.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T29766]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T291966]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The heading on the main page can now be configured using <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]</span> for logged-in users and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title]]</span> for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed.</span> [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T297708]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]].</span>
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Changes later this week</span>'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recurrent item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).</span>
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Events</span>'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]].</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2022-W02"/>
</div>
०१:२४, ११ जनवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22562156 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W03"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages. If you click "{{int:Disambiguator-review-link}}" in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item.
* You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]]. You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies. This is available at most wikis. Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T263819]
* When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|"preloaded" with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W03"/>
</div>
१९:५५, १७ जनवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22620285 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W04"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO.
* You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619]
'''Events'''
* You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year.
* You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W04"/>
</div>
२१:३८, २४ जनवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22644148 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W05"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?withgadget</code></bdi> URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>supportsUrlLoad</code></bdi> in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead:
** The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki.
'''Events'''
* You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W05"/>
</div>
१७:४२, ३१ जनवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22721804 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W06"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]).
* Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823]
'''Problems'''
* A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector</code></bdi> should be updated to also check for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector-2022</code></bdi>. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]].
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W06"/>
</div>
२१:१६, ७ फेब्रवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22765948 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== पाठशुद्धिस्पर्धायाम् मार्च मासे आयोजयिष्यते भारतीयसाहित्यस्य पुष्टिदानम् ==
[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
प्रिय {{BASEPAGENAME}},
गतवर्षे विकिस्रोतःपाठशुद्धिस्पर्धायां भवान् भागं गृहीतवान् इत्येषः सन्तोषस्य विचारः CIS-A2K पुनरपि [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022|पाठशुद्धिस्पर्धायाम् मार्च मासे आयोजयिष्यते भारतीयसाहित्यस्य पुष्टिदानम्]] अस्य मुख्यम् उद्देश्यम् ।
'''भवता किम् अपेक्ष्यते'''
'''पुस्तकावली –''' पाठशुद्ध्यर्थं ग्रन्थानाम् आवली । भवतः भाषायां किञ्चन पुस्तकम् अन्वेष्टुं साहाय्यं कुर्वन्तु । पुस्तकानि चित्वा [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022/Book list|पुस्तकावल्यां योजयतु ]] कृतिस्वाम्यविषयकाः विचाराः अत्र विद्यन्ते । पुस्तकप्राप्त्यनन्तरं पुटानि परिशील्य पुटावली निर्मातव्या [[:m:Wikisource Pagelist Widget|<nowiki><pagelist/></nowiki>]]
'''भागग्राहिणः-''' भागग्राहिणः [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022/Participants|इत्यत्र]] हस्ताङ्कनं कृत्वा पञ्जीकरणं करोतु ।
'''निर्णायकः-''' निर्णायकः भवितुं स्वयम् आसक्तिं [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022/Participants#Administrator/Reviewer|अत्र]] दर्शयतु । निर्णायकः अपि स्पर्धायां भागं ग्रहीतुं शक्नोति ।
'''सामाजिकमाध्यमेषु प्रसारः-''' सामाजिकमाध्यमद्वारा एतस्य प्रचारः भवतु इति अहं काङ्क्षामि । विकिव्यवस्थाद्वारा एव वयं भवद्भ्यः सूचनाः प्रेषयामः ।
'''पुरस्काराः-''' आयोजकानां पक्षतः पुरस्काराः भवितुमर्हन्ति ।
'''कार्यगणनामार्गः-'''
'''समयः-''' 01 मार्च 2022 तः 16 मार्च 2022
'''नियमाः''' सूचनाः च- [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022/Rules|अत्र ]] प्राथमिकनियमाः सूचनाः च दत्ताः ।
'''अङ्काः-''' समग्रविवरणम् [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022/Rules#Scoring_system|अत्र]] अस्ति
अस्मिन्वर्षे अपि गृहे एव स्थितिः अस्ति इति कारणतः अनेके अत्र भागं गृह्णीयुः इति भावयामि ।
धन्यवादाः<br/>
[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]. १८:३२, १० फेब्रवरी २०२२ (UTC)<br/>
विकिस्रोत कार्यक्रम अधिकारी, CIS-A2K
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Community/SaActiveUser&oldid=21811064 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W07"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function has been updated so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W07"/>
</div>
१९:१९, १४ फेब्रवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22821788 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W08"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]</bdi>) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020]
* At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820]
* You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>class=notpageimage</nowiki></code></bdi>. For example, <code><nowiki>[[File:Example.png|class=notpageimage]]</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator.
'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system. There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/]
* Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated "talk" page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W08"/>
</div>
१९:१२, २१ फेब्रवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22847768 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W09"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909]
* Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group <code>oversight</code> was renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]].
'''Problems'''
* The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features.
* If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: <code dir=ltr>successbox, messagebox, errorbox, warningbox</code>), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W09"/>
</div>
२३:००, २८ फेब्रवरी २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22902593 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W10"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available.
'''Problems'''
* There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W10"/>
</div>
२१:१६, ७ मार्च् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22958074 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W11"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771]
'''Problems'''
* There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]].
* There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>uselang=qqx</code></bdi> to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as "{{int:vector-view-history}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T300069]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have <code dir=ltr>deletelogentry</code> and <code dir=ltr>deletedhistory</code> rights through their group memberships. Before, only those with the <code dir=ltr>deleterevision</code> right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928]
* On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114]
'''Future changes'''
* The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617]
'''Events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W11"/>
</div>
२२:०८, १४ मार्च् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22993074 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W12"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available.
'''New code release schedule for this week'''
* There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]].
'''Recent changes'''
* You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043]
'''Future changes'''
* Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W12"/>
</div>
१६:०१, २१ मार्च् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23034693 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W13"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]].
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W13"/>
</div>
१९:५५, २८ मार्च् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23073711 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W14"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available.
'''Problems'''
* For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
'''Future changes'''
* Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be <code dir=ltr>Tech News: 2022-14</code> anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920]
* Over the next few months, the "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where "Link recommendation" is already available]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W14"/>
</div>
२१:०१, ४ एप्रिल् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23097604 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-15</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W15"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* There is a new public status page at <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]</span>. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project].
* On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W15"/>
</div>
१९:४४, ११ एप्रिल् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23124108 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-16</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W16"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]).
* Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated "Talk" page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]].
* On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: <code dir=ltr>successbox</code>, <code dir=ltr>errorbox</code>, <code dir=ltr>warningbox</code>. The styles for those classes and <code dir=ltr>messagebox</code> will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]].
'''Future changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W16"/>
</div>
२३:१२, १८ एप्रिल् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23167004 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-17</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W17"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]).
* Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W17"/>
</div>
२२:५६, २५ एप्रिल् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23187115 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-18</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W18"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese.
* [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967]
* If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include <code dir=ltr>#mw-anon-edit-warning</code>, <code dir=ltr>#mw-undelete-revision</code> and 3 others.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W18"/>
</div>
१९:३४, २ मे २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23232924 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-19</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W19"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966]
'''Problems'''
* Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586]
* Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647]
'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966]
* [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022).
'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W19"/>
</div>
१५:२३, ९ मे २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23256717 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-20</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W20"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W20"/>
</div>
१८:५८, १६ मे २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23291515 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-21</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W21"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341]
* The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]</span> portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629]
'''Problems'''
* The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915]
* Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W21"/>
</div>
००:२१, २४ मे २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23317250 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-22</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W22"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an <code dir=ltr>ip_in_ranges()</code> function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple <code dir=ltr>ip_in_range()</code> expressions joined by <code>|</code> into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017]
* The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the <code>uciprange</code> parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150]
* A new parser function will be introduced: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{=}}</nowiki></code></bdi>. It will replace existing templates named "=". It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W22"/>
</div>
२०:२९, ३० मे २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23340178 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-23</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W23"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available.
</div>
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Changes later this week</span>'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recurrent item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).</span>
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>str_replace_regexp()</code></bdi> function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T285468]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2022-W23"/>
</div>
०२:४६, ७ जून् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23366979 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-24</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W24"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471]
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804]
'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July.
'''Future changes'''
* By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W24"/>
</div>
१६:५९, १३ जून् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23389956 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-25</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W25"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>site_stats</code></bdi> at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>user_global_editcount</code></bdi> variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]</span> to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910]
'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>typeof</code></bdi> attribute values, and instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:File</code></bdi> for all types. Tool authors should adjust any code that expects: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Image</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Audio</code></bdi>, or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Video</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W25"/>
</div>
२०:१८, २० जून् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23425855 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-26</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W26"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps & Wikimedia Cloud Services]] continues.
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]].
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033]
* Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472]
* Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340]
'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W26"/>
</div>
२०:०३, २७ जून् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23453785 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-27</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W27"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>proofreadpage_source_href</code></bdi> will be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi> and be replaced with the variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpSourceIndexPage</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T309490]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W27"/>
</div>
१९:३२, ४ जुलै २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23466250 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-28</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W28"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932]
*The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself.
'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]).
'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W28"/>
</div>
१९:२५, ११ जुलै २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23502519 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== [[:वर्गः:Delete]] ==
Hi, could you please review the deletion requests in the category above? --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' २१:१८, १६ जुलै २०२२ (UTC)
:::'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' Namaste, I have deleted all the pages. Thanks. [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ११:३८, १८ जुलै २०२२ (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-29</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W29"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available.
'''Problems'''
* The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">TDFSupport@wikimedia.org</span> before 12 August.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W29"/>
</div>
२३:००, १८ जुलै २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23517957 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-30</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W30"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]</span> and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]</span> portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179]
'''Problems'''
* Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391]
* Administrators will now see buttons on user pages for "{{int:changeblockip}}" and "{{int:unblockip}}" instead of just "{{int:blockip}}" if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570]
'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July).
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W30"/>
</div>
१९:२७, २५ जुलै २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23545370 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-31</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W31"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Phantom</code></bdi> tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]].
'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
'''Future meetings'''
* This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W31"/>
</div>
२१:२२, १ आगस्ट् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23615613 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-32</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W32"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049]
'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]).
'''Future meetings'''
* The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]!
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W32"/>
</div>
१९:५०, ८ आगस्ट् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23627807 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-33</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W33"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]].
'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W33"/>
</div>
२१:०९, १५ आगस्ट् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23658001 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-34</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W34"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778]
'''Future changes'''
* The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]]. The Editing team is enabling this tool everywhere. You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W34"/>
</div>
००:१३, २३ आगस्ट् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23675501 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-35</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W35"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets.
'''Problems'''
* In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]).
'''Future changes'''
* The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]]. If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]</span>.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W35"/>
</div>
२३:०६, २९ आगस्ट् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23725814 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-36</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W36"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-namespaces</code></bdi> should be updated to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]</code></bdi> function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-associated-pages</code></bdi>, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W36"/>
</div>
२३:२२, ५ सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23757743 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-37</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W37"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The search servers have been upgraded to a new major version. If you notice any issues with searching, please report them on [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Syntax highlighting]] is now tracked as an [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|expensive parser function]]. Only 500 expensive function calls can be used on a single page. Pages that exceed the limit are added to a [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|tracking category]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W37"/>
</div>
०१:५०, १३ सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23787318 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-38</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W38"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Two database fields in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>templatelinks</nowiki></code></bdi> table are now being dropped: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_namespace</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_title</nowiki></code></bdi>. Any queries that rely on these fields need to be changed to use the new normalization field called <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_target_id</nowiki></code></bdi>. See <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[phab:T299417|T299417]]</span> for more information. This is part of [[w:Database normalization|normalization]] of links tables. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* In [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps, you can use icons on markers for common points of interest. On Tuesday, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|previous icon set]] will be updated to [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons version maki 7.2]. That means, around 100 new icons will be available. Additionally, all existing icons were updated for clarity and to make them work better in international contexts. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons]
'''Future changes'''
* In a [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|group discussion at Wikimania]], more than 30 people talked about how to make content partnership software in the Wikimedia movement more sustainable. What kind of support is acceptable for volunteer developers? Read the summary and [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|leave your feedback]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W38"/>
</div>
<span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</span> २२:१६, १९ सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23826293 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2022-39</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W39"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय द्वारा नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया अन्य सदस्यों को भी इन परिवर्तनों के बारे में बतायें। हर परिवर्तन आपको प्रभावित नहीं करेगा। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|अनुवाद]] उपलब्ध है।
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] पार्सोएड ग्राहकोंको अद्यतन करना चाहिये ताकि <bdi lang="en" dir="ltr"><code>rel</code></bdi> लिंकों के अट्रिब्युट में स्पेस द्वारा अलग किया हुआ वहु–मान प्रयोग की जाए। अधिक जानकारी <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T315209|T315209]]</bdi> में।
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2022-09-27|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2022-09-28|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2022-09-29|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|दृश्य अन्तरें]] सब सदस्यों को उपलब्ध होगा, विक्शनरीयाँ और विकिपीडिया के अलावा। [https://phabricator.wikimedia.org/T314588]
* अरबी, बांग्ला, चीनी, फ्रेंच, हाईटियन क्रियोल, हिब्रू, कोरियाई और वियतनामी विकिपीडिया में [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|मोबाइल साइट पर वार्ता पृष्ठ]] बदल जाएगा। उनका उपयोग करना आसान होना चाहिए और अधिक जानकारी प्रदान करनी चाहिए। [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In the [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] namespace, pages ending with <bdi lang="en" dir="ltr"><code>.json</code></bdi> will be treated as JSON, just like they already are in the {{ns:2}} and {{ns:8}} namespaces.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T144475]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2022-W39"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३०, २७ सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23860085 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-40</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W40"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now show geopoints from Wikidata, via QID or SPARQL query. Previously, this was only possible for geoshapes and geolines. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID]
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2022]] is looking for nominations. You can recommend tools until 12 October.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. (Last week's release was delayed) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>scribunto-console</code></bdi> API module will require a [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. This module is documented as internal and use of it is not supported. [[phab:T212071|[5]]]
* The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikimedia projects. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Learn more]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W40"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:२४, ४ अक्टोबर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23885489 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-41</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W41"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W41"/>
</div>
१४:०९, १० अक्टोबर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23912412 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-42</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W42"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The recently implemented feature of [[phab:T306883|article thumbnails in Special:Search]] will be limited to Wikipedia projects only. Further details are in [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements]
* A bug that caused problems in loading article thumbnails in Special:Search has been fixed. Further details are in [[phab:T320406|T320406]].
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]</code></bdi> to load data from JSON pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can enable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( "strict" )]]</code></bdi> to add errors for some possible code problems. This replaces "[[wikidata:Q16748603|Module:No globals]]" on most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310]
'''Future changes'''
* The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated at most wikis. The "{{int:discussiontools-replylink}}" button will look different after this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W42"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:४६, १७ अक्टोबर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23943992 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2022-43</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W43"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलावों से आप प्रभावित नहीं होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|अनुवादक]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए बदलाव'''
* Special:Search में ऑडियो प्लेयर के संरेखण और चित्र के प्लेसहोल्डर की ऊँचाई से संबंधित कुछ छोटे यथादृश्य सुधार किए गए हैं। अधिक जानकारी [[phab:T319230|T319230]] पर है।
* विकिपीडियाओं पर एक नई [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|वरीयता]] जोड़ी गई है जिससे Special:Search में लेखों के अंगूठाकारों को छिपाया जा सकता है। पूरी जानकारी [[phab:T320337|T320337]] पर है।
'''समस्याएँ'''
* पिछले हफ़्ते तीन विकियों ({{int:project-localized-name-frwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-jawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ruwiki/hi}}) पर 25 मिनट के लिए पठन पहुँच थी। यह हार्डवेयर में एक समस्या के चलते हुआ था। [https://phabricator.wikimedia.org/T320990]
'''इस हफ़्ते के बदलाव'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक विषय]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|नया संस्करण]] परीक्षण विकियों और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2022-10-25|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडियाओं पर {{#time:j xg|2022-10-26|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2022-10-27|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक विषय]] कुछ विकियों के मुख्य डेटाबेस में बदलावों के कारण ये कुछ मिनटों के लिए पठन मोड में होंगे। यह काम {{#time:j xg|2022-10-25|hi}} को 07:00 UTC (12:30 IST) ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist लक्षित विकियाँ]) और {{#time:j xg|2022-10-27|hi}} को 7:00 UTC (12:30 IST) ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist लक्षित विकियाँ]) पर किया जाएगा।
* बुधवार से कुछ विकिपीडियाओं के एक समूह पर "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|एक कड़ी जोड़ें]]" उपलब्ध होगी ({{int:project-localized-name-aswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-banwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-barwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bclwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bewiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bgwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bhwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-biwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bmwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bpywiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-brwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bugwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-idwiki/hi}})। यह [[phab:T304110|अधिक विकिपीडियाओं पर इस उपकरण के प्रगतिशील तैनात-कार्य]] का हिस्सा है। समुदाय [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|कॉन्फ़िगर कर सकते हैं कि यह सुविधा लोकल रूप से कैसे काम करेगी]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T304549]
* बुधवार 26 अक्टूबर 2022 से मेंटर्स की सूची [[d:Q14339834|उन विकियों पर अपग्रेड कर दी जाएगी जहाँ पर मेंटरशिप उपलब्ध है]]। मेंटरशिप प्रणाली वर्तमान मॉडल पर काम करती जाएगी। साइन-अप की प्रक्रिया को [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|बदल दिया जाएगा]], और प्रबंधन के एक नए विकल्प को उपलब्ध कराया जाएगा। और यह बदलाव [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|विकिपीडियाओं पर मेंटरशिप की प्रणाली के निर्माण]] को आसान बना देगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list]
* यूनिकोड 11 के अनुसार छोटे अक्षरों से शुरू होने वाले नामों के पृष्ठों को स्थानांतरित कर दिया जाएगा या फिर हटा दिया जाएगा। प्रभावित पृष्ठों की सूची <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:Unicode 11 case map migration]]</bdi> पर उपलब्ध है। अधिक जानकारी [[phab:T292552|T292552]] पर पाई जा सकती है।
* Vector 2022 स्किन छोटे विकिपीडियाओं पर डिफ़ॉल्ट स्किन बन जाएगा। [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|अधिक जानें]]।
'''भविष्य के बदलाव'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|उत्तर उपकरण]] और [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|नया विषय उपकरण]], दोनों को जल्द एक [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|विशेष अक्षर मेन्यू]] प्राप्त होगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T249072]
'''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या छोड़ें]]।
</div><section end="technews-2022-W43"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:२३, २४ अक्टोबर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23975411 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2022-44</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W44"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलावों से आप प्रभावित नहीं होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए बदलाव'''
* एक [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] नक्शे पर कीबोर्ड नेविगेशन का इस्तेमाल करते समय फ़ोकस ठीक से नज़र आएगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T315997]
* {{#special:RecentChanges}} में अब आप "{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}" के फ़िल्टर के साथ नए सदस्यों के निर्माण की लॉग एंट्रियाँ छिपा सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T321155]
'''इस हफ़्ते के बदलाव'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक विषय]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|नया संस्करण]] परीक्षण विकियों और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2022-11-01|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडियाओं पर {{#time:j xg|2022-11-02|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2022-11-03|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* यथादृश्य सम्पादिका के [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|नक्शा डायलॉग]] में अब कुछ सहायता टेक्स्ट है। [https://phabricator.wikimedia.org/T318818]
* अब यथादृश्य सम्पादिका में एक ड्रॉपडाउन मेन्यू की मदद से [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] नक्शे की भाषा चुनी जा सकती है। [https://phabricator.wikimedia.org/T318817]
* अब यथादृश्य सम्पादिका के ज़रिए [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] नक्शे में कैप्शन जोड़ा जा सकता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T318815]
* अब यथादृश्य सम्पादिका के ज़रिए [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] नक्शे का बॉर्डर छिपाया जा सकता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T318813]
'''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार लेखकों]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या छोड़ें]]।
</div><section end="technews-2022-W44"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:१६, ३१ अक्टोबर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23977539 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2022-45</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W45"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलावों से आप प्रभावित नहीं होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए बदलाव'''
* [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Event Registration]] उपकरण का एक अद्यत संस्करण [[testwiki:|testwiki]] और [[test2wiki:|test2wiki]] पर परीक्षण के लिए उपलब्ध है। यह उपकरण कार्यक्रम के आयोजकों और भागीदारों को सुविधाएँ प्रदान करता है। हमारे [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|परियोजना वार्ता पृष्ठ]] पर आपकी प्रतिक्रिया का स्वागत है। [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|परियोजना]] के बारे में अधिक जानकारी उपलब्ध है। [https://phabricator.wikimedia.org/T318592]
'''समस्याएँ'''
* पिछले हफ़्ते दो बार, 45 मिनटों के लिए, कुछ फ़ाइलें और अंगूठाकार लोड न हो पाए, और ज़्यादातर लॉग-इन किए हुए सदस्यों के लिए। इसके कारण की जाँच-पड़ताल चल रही है और घटना रिपोर्ट जल्द उपलब्ध होगी।
'''इस हफ़्ते के बदलाव'''
* इस हफ़्ते मीडियाविकि का कोई नया संस्करण नहीं आया।
'''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार लेखकों]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या छोड़ें]]।
</div><section end="technews-2022-W45"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३२, ८ नवेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24001035 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022 ==
''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translate it''
[[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]]
Dear {{BASEPAGENAME}},<br>
Thank you and congratulation to you for your participation and support last year. The CIS-A2K has been conducted again this year [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022|Online Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022]] to enrich our Indian classic literature in digital format.
<u>'''WHAT DO YOU NEED'''</u>
* '''Booklist:''' a collection of books to be proofread. Kindly help us to find some books in your language. The book should not be available on any third-party website with Unicode formatted text. Please collect the books and add our [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Book list|event page book list]]. You should follow the copyright guideline described [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Book list|here]]. After finding the book, you should check the pages of the book and create [[:m:Wikisource Pagelist Widget|<nowiki><pagelist/></nowiki>]].
*'''Participants:''' Kindly sign your name at [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Participants|Participants]] section if you wish to participate in this event.
*'''Reviewer:''' Kindly promote yourself as administrator/reviewer of this proofreadthon and add your proposal [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Participants#Administrator/Reviewer|here]]. The administrator/reviewers could participate in this Proofreadthon.
* '''Some social media coverage:''' I would request to all Indic Wikisource community members, please spread the news to all social media channels, we always try to convince your Wikipedia/Wikisource to use their SiteNotice. Of course, you must also use your own Wikisource site notice.
* '''Some awards:''' There may be some award/prize given by CIS-A2K.
* '''A way to count validated and proofread pages''':[https://indic-wscontest.toolforge.org/ Indic Wikisource Contest Tools]
* '''Time ''': Proofreadthon will run: from 14 November 2022 00.01 to 30 Novemeber 2022 23.59 (IST)
* '''Rules and guidelines:''' The basic rules and guideline have described [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Rules|here]]
* '''Scoring''': The details scoring method have described [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Rules#Scoring_system|here]]
I really hope many Indic Wikisources will be present this time.
Thanks for your attention<br/>
[[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]- 9 November 2022 (UTC)<br/>
Wikisource Program officer, CIS-A2K
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Indic_Wikisource_Community/SaActiveUser&oldid=21811064 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== असंस्कृतग्रन्थानेतान् कृपया निष्कासयतु (delete) ==
* https://sa.wikisource.org/s/9ph
* https://sa.wikisource.org/s/nlh
* https://sa.wikisource.org/s/kzh
* https://sa.wikisource.org/s/lkt
* https://sa.wikisource.org/s/1278
* https://sa.wikisource.org/s/1277
* https://sa.wikisource.org/s/124s
* https://sa.wikisource.org/s/czd
* https://sa.wikisource.org/s/8qp
* https://sa.wikisource.org/s/8so
* https://sa.wikisource.org/s/8tk
* https://sa.wikisource.org/s/8w1
धन्योऽस्मि
[[सदस्यः:Srkris|Srkris]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Srkris|सम्भाषणम्]]) ०२:५०, १४ नवेम्बर् २०२२ (UTC)
::[[सदस्यः:Srkris|Srkris]] नमस्ते, अन्यभाषाग्रन्थान् अपाकृतवती अस्मि । धन्यवादः । - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०४:४३, १४ नवेम्बर् २०२२ (UTC)
:::धन्यवादः मान्ये। [[सदस्यः:Srkris|Srkris]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Srkris|सम्भाषणम्]]) ०९:२७, १४ नवेम्बर् २०२२ (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-46</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W46"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962]
* The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]</span>, <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]</span>, and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]</span> portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* There will be a new link to directly "Edit template data" on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759]
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309]
* Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W46"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:५५, १४ नवेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-47</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W47"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The display of non-free media in the search bar and for article thumbnails in Special:Search has been deactivated. Further details are in [[phab:T320661|T320661]].
'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-22|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-11-24|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]).
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W47"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२२, २१ नवेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2022-48</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks">
नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से। कृपया अन्य उपयोगकर्ताओं को इन परिवर्तनों के बारे में बताएं। सभी बदलाव आपको प्रभावित नहीं करेंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए बदलाव'''
* [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]] में एक नई प्राथमिकता, "सीमित चौड़ाई मोड सक्षम करें" जोड़ा गया है। यदि आपका मॉनिटर 1600 पिक्सेल या चौड़ा है तो वरीयता प्रत्येक पृष्ठ पर टॉगल के रूप में भी उपलब्ध है। यह लॉग-आउट और लॉग-इन उपयोगकर्ताओं के लिए पेज की चौड़ाई बढ़ाने की अनुमति देता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T319449]
'''इस सप्ताह के अंत में परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2022-11-29|hi}} होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकियों और {{#time:j xg|2022-11-30|hi}} के कुछ विकिपीडिया पर होगा। यह {{#time:j xg|2022-12-01|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|कैलेंडर]]) से सभी विकियों पर होगा।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक वस्तु]] कुछ विकीज़ अपने मुख्य डेटाबेस में बदलाव के कारण कुछ मिनटों के लिए केवल-पढ़ने के लिए होंगे। यह {{#time:j xg|2022-11-29|hi}} को किया जाएगा 07:00 UTC पर ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist लक्षित विकी]) और {{#time:j xg|2022-12-01|hi}} को 7:00 UTC पर ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist लक्षित विकीज़])।
* SVG छवि प्रारूप में दिखाए गए गणितीय फ़ार्मुलों में अब उन ब्राउज़रों के लिए PNG फ़ॉल-बैक नहीं होंगे जो उनका समर्थन नहीं करते हैं। यह जनरेशन सिस्टम को आधुनिक बनाने के काम का हिस्सा है। फरवरी 2018 तक केवल पीएनजी संस्करण दिखाना डिफ़ॉल्ट विकल्प था। [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327]
* [[phab:P40224|कुछ विकियों]] पर जो फ़्लैग किए गए संशोधनों का उपयोग करते हैं, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|एक नया चेकबॉक्स जोड़ा जाएगा]] to Special:ऐसे योगदान जो आपको उपयोगकर्ता द्वारा केवल [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|लंबित परिवर्तन]] देखने में सक्षम बनाते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T321445]
'''भविष्य परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|उन्नत वस्तु]] पार्सर के HTML आउटपुट में मीडिया को कैसे संरचित किया जाता है, यह अगले सप्ताह की शुरुआत में [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] पर बदल जाएगा (लेकिन विकिमीडिया कॉमन्स या मेटा-विकी नहीं)। यह परिवर्तन सामग्री की पहुंच में सुधार करता है, और संबंधित CSS को लिखना आसान बनाता है। आपको अपनी साइट-सीएसएस, या उपयोगकर्ता स्क्रिप्ट और गैजेट को अपडेट करने की आवश्यकता हो सकती है। यहां [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|किस कोड की जांच करनी है, कोड को कैसे अपडेट करना है, और किसी संबंधित समस्या की रिपोर्ट कहां करनी है]] के विवरण हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T314318]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार लेखक]] द्वारा तैयार और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] द्वारा पोस्ट किया गया • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|अनुवाद]] • [[m:Tech|मदद पाएं]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या सदस्यता समाप्त करें]]।''
</div><section end="technews-2022-W48"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:०३, २८ नवेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2022-49</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलावों से आप प्रभावित नहीं होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए बदलाव'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] विकिस्रोत पर ProofreadPage नामक एक उपकरण का इस्तेमाल किया जाता है। ProofreadPage OpenSeadragon का इस्तेमाल करता है जो एक मुक्त-स्रोत उपकरण है। OpenSeadragon जावास्क्रिप्ट API को चित्रों को डायनामिक रूप से लोड करने के लिए दोबारा लिखा गया है। API के पुराने संस्करण द्वारा प्रदत्त कार्यक्षमता अब भी काम करेगी मगर वह अब समर्थित नहीं। सदस्य-स्क्रिप्टों और गैजेट्स को अब API के नए संस्करण पर माइग्रेट करना होगा। API के नए संस्करण द्वारा प्रदत्त कार्यक्षमता को [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|MediaWiki पर प्रलेखित]] किया गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence]
'''इस हफ़्ते के बदलाव'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक विषय]] मीडियाविकि का नया संस्करण {{#time:j xg|2022-12-06|hi}} से परीक्षण विकियों और MediaWiki.org पर होगा। यह {{#time:j xg|2022-12-07|hi}} से गैर-विकिपीडिया विकियों और कुछ विकिपीडियाओं पर होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2022-12-08|hi}} से होगा ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|पंचाँग]])।
'''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार लेखकों]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या छोड़ें]]।
</div><section end="technews-2022-W49"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४१, ६ डिसेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961]
* The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714]
'''Events'''
* The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W50"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३५, १२ डिसेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available.
'''Tech News'''
* Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023.
'''Recent changes'''
* On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536]
'''Problems'''
* Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore]
'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week or next week.
* The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537]
'''Future changes'''
* Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063]
* The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused.
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021.
'''Events'''
* You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2022-W51"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:००, २० डिसेम्बर् २०२२ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार:2023-02</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks">
नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से। कृपया अन्य उपयोगकर्ताओं को इन परिवर्तनों के बारे में बताएं। सभी बदलाव आपको प्रभावित नहीं करेंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए बदलाव'''
* आप हाल के परिवर्तन फ़ीड या अपनी ध्यानसूची पर संपादन फ़िल्टर करने के लिए टैग का उपयोग कर सकते हैं। अब आप उन संपादनों को फ़िल्टर करने के लिए टैग का उपयोग कर सकते हैं जिन्हें आप देखना नहीं चाहते हैं। पहले आप केवल उन टैग्स के साथ संपादन पर ध्यान केंद्रित करने के लिए टैग का उपयोग कर सकते थे। [https://phabricator.wikimedia.org/T174349]
* [[Special:WhatLinksHere|विशेष:व्हाटलिंक्स हियर]] उन सभी पेजों को दिखाता है जो किसी खास पेज से लिंक होते हैं। उन पृष्ठों को वर्णानुक्रम में कैसे क्रमबद्ध किया जाए, इसके लिए अब एक [https://wlh.toolforge.org प्रोटोटाइप] है। आप चर्चा [[phab:T4306|फैब्रिकेटर टिकट]] में देख सकते हैं।
* अब आप [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|धन्यवाद]] फ़ंक्शन का उपयोग अपनी ध्यानसूची और उपयोगकर्ता योगदान पृष्ठ पर कर सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T51541]
* इसे नया नाम देने के लिए विकी पृष्ठ को स्थानांतरित किया जा सकता है। जब आप किसी पृष्ठ को स्थानांतरित करते हैं तो अब आप सामान्य कारणों के साथ ड्रॉपडाउन मेनू प्राप्त कर सकते हैं। ऐसा इसलिए है ताकि आपको हर बार स्पष्टीकरण लिखने की आवश्यकता न पड़े। [https://phabricator.wikimedia.org/T325257]
* [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|मैट्रिक्स]] एक चैट टूल है। अब आप उपयोग कर सकते हैं <code>matrix:</code> विकि पृष्ठों पर मैट्रिक्स लिंक बनाने के लिए। [https://phabricator.wikimedia.org/T326021]
* <span class="mw-translate-fuzzy">जब आप बहुभाषी विकियों पर हाल के परिवर्तनों को देखते हैं तो आप अनुवादों को फ़िल्टर कर सकते हैं। इसने सभी अनुवादों को नहीं छुपाया। अब आप उपपृष्ठों का अनुवाद भी छिपा सकते हैं।</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T233493]
'''इस सप्ताह के अंत में परिवर्तन'''
* [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|विकीटेक्स्ट के लिए रीयलटाइम पूर्वावलोकन]] एक उपकरण है जो संपादकों को विकिटेक्स्ट संपादित करते समय पृष्ठ का पूर्वावलोकन करने देता है। यह २०१० विकिपाठ संपादक के सभी उपयोगकर्ताओं के लिए सक्षम होगा। यह आपको एडिटर टूलबार में मिल जाएगा।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक वस्तु]] कुछ विकीज़ अपने मुख्य डेटाबेस में बदलाव के कारण कुछ मिनटों के लिए केवल-पढ़ने के लिए होंगे। पर किया जाएगा {{#time:j xg|2023-01-10|hi}} ०७:०० यूटीसी पर ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist लक्ष्य विकी]) और इसपर {{#time:j xg|2023-01-12|hi}} ०७:०० यूटीसी पर ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist लक्ष्य विकी]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्तक वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर होगा {{#time:j xg|2023-01-10|hi}}. यह गैर-विकिपीडिया विकियों और कुछ विकिपीडिया पर होगा {{#time:j xg|2023-01-11|hi}}. यह से सभी विकियों पर होगा {{#time:j xg|2023-01-12|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|पंचांग]]).
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W02"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०८, १० जनवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-03</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available.
'''Problems'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in "{{int:last}}" links on page history now contain <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> in place of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on <code>{{ns:1}}:</code> and <code>{{ns:3}}:</code> namespaces. These will be extended to other talk namespaces, such as <code>{{ns:5}}:</code>. They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including <code>{{ns:4}}:</code> pages (e.g., at the Village Pump). You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417]
*On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841]
* The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]].
'''Future changes'''
* The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W03"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:११, १७ जनवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available.
'''Problems'''
* Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907]
* The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W04"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४६, २३ जनवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available.
'''Problems'''
* Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W05"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:०६, ३१ जनवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433]
* Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692]
*[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February.
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W06"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १०:२१, ६ फेब्रवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available.
'''Problems'''
* On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060]
'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W07"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:४९, १४ फेब्रवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available.
'''Problems'''
* Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
*The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February.
'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W08"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:५८, २१ फेब्रवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available.
'''Problems'''
* Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W09"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४७, २७ फेब्रवरी २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023.
* On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W10"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५०, ६ मार्च् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W11"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२०, १३ मार्च् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available.
</div>
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T331820]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-03-21|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-03-22|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-03-23|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span>
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T257662]
'''बैठकें'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]].</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W12"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:२६, २१ मार्च् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-13</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks">
नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से द्वारा लिखित हैं। कृपया अन्य उपयोगकर्ताओं को इन परिवर्तनों के बारे में बताएं। सभी बदलाव आपको प्रभावित नहीं करेंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|दुर्व्यवहार फ़िल्टर]] स्थिति सीमा को १००० से बढ़ाकर २००० कर दिया गया था। [https://phabricator.wikimedia.org/T309609]
* [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|कुछ वैश्विक दुर्व्यवहार फ़िल्टर]] क्रियाएं अब स्थानीय परियोजनाओं पर लागू नहीं होंगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T332521]
* डेस्कटॉप उपयोगकर्ता अब {{int:toolbox}} मेनू में {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} लिंक पर क्लिक करके टॉक पेजों की सदस्यता लेने में सक्षम हैं। यदि आप किसी वार्ता पृष्ठ की सदस्यता लेते हैं, तो उस वार्ता पृष्ठ पर नए विषय शुरू होने पर आप [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|सूचना]] प्राप्त करते हैं। यह पृष्ठ को आपकी ध्यानसूची में डालने या किसी एक चर्चा की सदस्यता लेने से अलग है। [https://phabricator.wikimedia.org/T263821]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-03-28|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-03-29|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-03-30|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
'''भविष्य के परिवर्तन'''
* आप विक्षनरी और विकिपीडिया पर सभी [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|इतिहास पृष्ठ]] पर [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|विज़ुअल अंतर]] चुन सकेंगे। [https://phabricator.wikimedia.org/T314588]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] लीगेसी [[mw:Mobile Content Service|मोबाइल सामग्री सेवा]] जुलाई २०२३ में जा रही है। सेवा निरंतरता सुनिश्चित करने के लिए डेवलपर्स को इससे पहले Parsoid या किसी अन्य API पर स्विच करने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है। [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W13"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:१४, २८ मार्च् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-14</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T178356]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T311194]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T333242]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221]
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]].</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W14"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४०, ३ एप्रिल् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-15</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T190224]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T3876]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T331671]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-04-11|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-04-12|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-04-13|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* बुधवार से कुछ विकिपीडियाओं के एक समूह पर "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|एक कड़ी जोड़ें]]" उपलब्ध होगी ({{int:project-localized-name-arywiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-dawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-dinwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-eewiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-elwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-emlwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-eowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-etwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-euwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-extwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-tumwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ffwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-fiwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-fjwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-fowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-frpwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-frrwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-furwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-gawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-gdwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-glwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-glkwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-gnwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-gomwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-gotwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-guwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-gvwiki/hi}})। यह [[phab:T304110|अधिक विकिपीडियाओं पर इस उपकरण के प्रगतिशील तैनात-कार्य]] का हिस्सा है। समुदाय [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|कॉन्फ़िगर कर सकते हैं कि यह सुविधा लोकल रूप से कैसे काम करेगी]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W15"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:०५, १० एप्रिल् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-16</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October.</span> [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334246]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T332650]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-04-18|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-04-19|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-04-20|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W16"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:५५, १८ एप्रिल् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-17</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334316]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334940]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC].</span> [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-04-25|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-04-26|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-04-27|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]].</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki.</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W17"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:०४, २४ एप्रिल् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-18</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads.</span> [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar.</span> [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-05-02|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-05-03|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-05-04|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W18"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:४५, २ मे २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-19</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks">
<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available.</span>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last week, Community Tech released the first update for providing [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diffs]], the #1 request in the 2022 Community Wishlist Survey. [[phab:T324759|This update]] adds legends and tooltips to inline diffs so that users unfamiliar with the blue and yellow highlights can better understand the type of edits made.</span>
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T236591]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T29828]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit§ion=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T330337]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-05-09|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-05-10|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-05-11|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T67750]
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T332805]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336019]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W19"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३६, ९ मे २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-20</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available.
</div>
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336298]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-05-16|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-05-17|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-05-18|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* बुधवार से कुछ विकिपीडियाओं के एक समूह पर "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|एक कड़ी जोड़ें]]" उपलब्ध होगी ({{int:project-localized-name-gorwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hakwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hawwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hifwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hrwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-htwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-iawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-iewiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-igwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ilowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-inhwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-iowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-iswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-iuwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-jamwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-jvwiki/hi}})। यह [[phab:T304110|अधिक विकिपीडियाओं पर इस उपकरण के प्रगतिशील तैनात-कार्य]] का हिस्सा है। समुदाय [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|कॉन्फ़िगर कर सकते हैं कि यह सुविधा लोकल रूप से कैसे काम करेगी]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T308134]
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects.</span>
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336018]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W20"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:४५, १५ मे २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-21</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336250]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336203]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-05-23|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-05-24|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-05-25|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W21"/>
</div>
१६:५५, २२ मे २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-22</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334252]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T337081]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T320529]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W22"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:०४, २९ मे २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-23</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software.</span>
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T54750]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T337446]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-06-06|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-06-07|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-06-08|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T313107]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W23"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:५२, ५ जून् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-24</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334891]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T306341]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T324937]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T319064]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336101]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T337398]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T337809]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-06-13|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-06-14|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-06-15|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T320529]
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki.</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W24"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १४:५२, १२ जून् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-25</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Flame graphs are now available in WikimediaDebug.</span> [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* इस सप्ताह मीडियाविकि का नया संस्करण नहीं आएगा।
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor.</span> [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W25"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:०९, १९ जून् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-26</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T337994]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-06-27|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-06-28|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-06-29|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki.</span> [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T127268]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T22126]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]
'''भावी परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T314318]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W26"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:१९, २६ जून् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-27</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336763]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T328610]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W27"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:५१, ३ जुलै २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== पृष्ठस्य निष्कासनम् ==
नमस्ते एतत् पृष्ठं कृपया निष्कासनीयं भवत्या - [[Advaita Siddhi with Guru Chandrika vyakhya.djvu]]
धन्यवादः
[[सदस्यः:Srkris|Srkris]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Srkris|सम्भाषणम्]]) २३:२८, ४ जुलै २०२३ (UTC)
== Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Dear interface administrator,
This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well.
There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability.
As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]].
Have a great day!</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> १२:०८, १० जुलै २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Samuel (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-28</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles.</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T341159]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T337431]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation].</span>
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T14810]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T17218]
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]].</span> [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]].</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W28"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:५४, १० जुलै २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-29</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We are now serving 1% of all global user traffic from [[w:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]].</span>
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).</span>
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T229992]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T321503]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W29"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:०८, १७ जुलै २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-30</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]].</span>
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-07-25|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-07-26|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-07-27|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W30"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:२०, २५ जुलै २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-31</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates.</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work.</span> [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T342442]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-08-01|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-08-02|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-08-03|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* बुधवार से कुछ विकिपीडियाओं के एक समूह पर "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|एक कड़ी जोड़ें]]" उपलब्ध होगी ({{int:project-localized-name-kawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kaawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kabwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kiwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kkwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kmwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-knwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kshwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kuwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kwwiki/hi}})। यह [[phab:T304110|अधिक विकिपीडियाओं पर इस उपकरण के प्रगतिशील तैनात-कार्य]] का हिस्सा है। समुदाय [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|कॉन्फ़िगर कर सकते हैं कि यह सुविधा लोकल रूप से कैसे काम करेगी]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T308135]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W31"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५४, ३१ जुलै २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-32</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T203151]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* इस सप्ताह मीडियाविकि का नया संस्करण नहीं आएगा।
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W32"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:२१, ७ आगस्ट् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-33</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T329137]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-08-15|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-08-16|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-08-17|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* बुधवार से कुछ विकिपीडियाओं के एक समूह पर "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|एक कड़ी जोड़ें]]" उपलब्ध होगी ({{int:project-localized-name-lawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ladwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lbwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lbewiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lezwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lgwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-liwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lijwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lmowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lnwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-lvwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-maiwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mgwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hywiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kywiki/hi}})। यह [[phab:T304110|अधिक विकिपीडियाओं पर इस उपकरण के प्रगतिशील तैनात-कार्य]] का हिस्सा है। समुदाय [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|कॉन्फ़िगर कर सकते हैं कि यह सुविधा लोकल रूप से कैसे काम करेगी]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes -->
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]].</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W33"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:००, १५ आगस्ट् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-34</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T267868]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages.</span>
** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Since the last edition, two new wikis have been created:</span>
*** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]]</span> ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540]
*** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]]</span> ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539]
** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">To catch up, the next most recent six wikis are:</span>
*** विकिफंक्शन ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945]
*** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]]</span> ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216]
*** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]]</span> ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969]
*** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]]</span> ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394]
*** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]]</span> ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266]
*** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]]</span> ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-08-22|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-08-23|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-08-24|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
'''भावी परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T344079]
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div>
</div><section end="technews-2023-W34"/>
</div>
१५:२५, २१ आगस्ट् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-35</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T341754]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T324166]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T268932]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-08-29|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-08-30|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-08-31|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]].</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T267921]
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]].</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome!</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W35"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १४:००, २८ आगस्ट् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-36</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T308098]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336763]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T272294]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">One new wiki has been created:</span>
** <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]]</span> ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166]
'''समस्याएँ'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T344785]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2023-09-05|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2023-09-06|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2023-09-07|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा।
* बुधवार से कुछ विकिपीडियाओं के एक समूह पर "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|एक कड़ी जोड़ें]]" उपलब्ध होगी ({{int:project-localized-name-mhrwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-miwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-minwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mkwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mlwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mnwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mrwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mtwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-myvwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-mznwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nahwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-napwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ndswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-newiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-newwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nnwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-novwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nqowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nsowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nvwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nywiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ocwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-olowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-omwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-orwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-oswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pagwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pamwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-papwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pflwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pihwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pmswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pntwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-pswiki/hi}})। यह [[phab:T304110|अधिक विकिपीडियाओं पर इस उपकरण के प्रगतिशील तैनात-कार्य]] का हिस्सा है। समुदाय [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|कॉन्फ़िगर कर सकते हैं कि यह सुविधा लोकल रूप से कैसे काम करेगी]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W36"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३४, ४ सेप्टेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-37</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T342115]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T326281]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).</span>
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes.</span>
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wishlist item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T336716]
'''भावी परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T345263]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta.</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W37"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:०८, ११ सेप्टेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-38</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available.
</div>
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत विषय]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]]</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T345263]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T267921]
'''भावी परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input.</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W38"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:२०, १८ सेप्टेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there.
* Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces.
'''Future changes'''
* New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format]
'''Meetings'''
* You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W39"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:५१, २६ सेप्टेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W40"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:२७, ३ अक्टोबर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139]
* At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W41"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १४:३९, ९ अक्टोबर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889]
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]].
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W42"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४७, १६ अक्टोबर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W43"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:१६, २३ अक्टोबर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]).
* The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]].
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
* Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145]
* Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203]
'''Future changes'''
* There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]].
* The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W44"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२१, ३० अक्टोबर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062]
'''Problems'''
* Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
* The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W45"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:०६, ६ नवेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Four new wikis have been created:
** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216]
** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218]
** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320]
** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217]
'''Problems'''
* Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695]
* Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
'''Future changes'''
* Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W46"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५२, १३ नवेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143]
* The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711]
'''Future changes'''
* There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W47"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:५५, २१ नवेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-48</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available.
</div>
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is no new MediaWiki version next week.</span> [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] मीडियाविकी की जावास्क्रिप्ट प्रणाली अब गैजेट्स और उपयोगकर्ता स्क्रिप्ट में $async - await वाक्यविन्यास की अनुमति देगी। गैजेट लेखकों को याद रखना चाहिए कि उपयोगकर्ताओं के ब्राउज़र इसका समर्थन नहीं कर सकते हैं इसलिए इसका उचित उपयोग किया जाना चाहिए। [https://phabricator.wikimedia.org/T343499]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week.</span>
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div>
</div><section end="technews-2023-W48"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:०९, २७ नवेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754]
* The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398]
'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]].
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/]
* Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]].
'''Events'''
* Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W49"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५०, ४ डिसेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709]
'''Problems'''
* There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2023-W50"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:१२, १२ डिसेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2023-51</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नवीनतम "[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]"। कृपया अन्य उपयोगकर्ताओं को इन परिवर्तनों के बारे में बताएं। सभी परिवर्तन आपको प्रभावित नहीं करेंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''तकनीकी समाचार'''
* तकनीकी समाचार का अगला अंक 8 जनवरी 2024 को [[w:en:Christmas and holiday season|छुट्टियों के कारण भेजा जाएगा]]।
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).</span> अगला सप्ताह मीडियाविकि का नया संस्करण नहीं आएगा। [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T248309]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T120794]
'''भविष्य के बदलाव'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]].</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]].</span>
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2023-W51"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:१८, १८ डिसेम्बर् २०२३ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2024-02</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available.
</div>
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recent changes</span>'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine.</span>
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Advanced item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T309477]
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).</span> [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div>
</div><section end="technews-2024-W02"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:२०, ९ जनवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957]
* You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388]
* An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966]
'''Future changes'''
* Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W03"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:१३, १६ जनवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available.
'''Problems'''
* A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W04"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०४, २३ जनवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">तकनीकी समाचार: 2024-05</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया अन्य उपयोगकर्ताओं को इन परिवर्तनों के बारे में बताएं। सभी परिवर्तन आप पर प्रभाव नहीं लगेंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''हाल में हुए परिवर्तन'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].</span><!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts.</span>
'''इस सप्ताह के परिवर्तन'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|आवर्ती वस्तु]] मीडियाविकि का [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|नया संस्करण]] परीक्षण विकि और MediaWiki.org पर {{#time:j xg|2024-01-30|hi}} से होगा। यह गैर-विकिपीडिया विकि और कुछ विकिपीडिया पर {{#time:j xg|2024-01-31|hi}} से होगा। यह सभी विकियों पर {{#time:j xg|2024-02-01|hi}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|कैलेंडर]]) से होगा। [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|इच्छा सूची वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T329973]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|आधुनिक वस्तु]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T328497]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2024-W05"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:३२, २९ जनवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
*The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]].
*On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199]
'''Future changes'''
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W06"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:२२, ५ फेब्रवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation]
'''Problems'''
*There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W07"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:४९, १३ फेब्रवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984]
* There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively.
*Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]].
*The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid.
* The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W08"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १५:३७, १९ फेब्रवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''Future changes'''
* The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W09"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:२३, २६ फेब्रवरी २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437]
* [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details.
* Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272]
* A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233]
* The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]).
*
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W10"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:४७, ४ मार्च् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498]
*The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315]
'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W11"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:०४, ११ मार्च् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/]
* Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746]
'''Problems'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W12"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:४०, १८ मार्च् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W13"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:५७, २५ मार्च् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''Future changes'''
* The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W14"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:३६, २ एप्रिल् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey.
* Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727]
* Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W15"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३८, ८ एप्रिल् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available.
'''Problems'''
* Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435]
* A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769]
'''Future changes'''
* Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W16"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२९, १५ एप्रिल् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086]
* You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''Future changes'''
* This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W17"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:२८, २२ एप्रिल् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
[[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491]
* Seven new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085]
* You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501]
* Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]].
'''Problems'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W18"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:३४, ३० एप्रिल् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
[[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729]
'''Future changes'''
* A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension.
* Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W19"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:४५, ६ मे २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214]
* If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907]
* [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137]
* The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295]
'''Future changes'''
* In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries:
*# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement
*# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi>
** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W20"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५९, १३ मे २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351]
* New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W21"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:०४, २० मे २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed.
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W22"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:१५, २८ मे २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086]
* The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''Future changes'''
* Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W23"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:३५, ३ जून् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705]
'''Problems'''
* There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809]
* On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W24"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:२०, १० जून् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751]
* The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954]
* The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370]
'''Problems'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph]
* Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY -->
* [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W25"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४९, १७ जून् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717]
* The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515]
'''Problems'''
* You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196]
'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W26"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:३३, २४ जून् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364]
* Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278]
* If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode]
* Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458]
* Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038]
'''Problems'''
* Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119]
'''Future changes'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W27"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५९, १ जुलै २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available.
'''Recent changes'''
* At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart.
* The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]].
* Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia.
* Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects.
'''Problems'''
* A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]].
'''Future changes'''
* The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]].
'''Tech News survey'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W28"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:३२, ८ जुलै २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available.
'''Tech News survey'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.
'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page.
* The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]].
* Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]].
* Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]].
'''Changes later this week'''
* This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help.
'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895]
* Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]].
</div><section end="technews-2024-W29"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:३१, १६ जुलै २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available.
'''Feature News'''
* Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public.
* Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]
* Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329]
* Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone.
* Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/]
'''Project Updates'''
* Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language.
'''Learn more'''
* Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff].
* How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]].
</div><section end="technews-2024-W30"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:०५, २३ जुलै २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available.
'''Feature news'''
* Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]].
'''Bugs status'''
* Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing.
* Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week.
'''Project updates'''
* There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]].
* There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905]
'''Learn more'''
* There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times.
* There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images.
* Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API.
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W31"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:११, २९ जुलै २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available.
'''Feature news'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623]
* Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces.
* The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match.
'''Project updates'''
* Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]].
'''Learn more'''
* There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]].
* The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available.
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more.
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available.
* The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W32"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:४४, ५ आगस्ट् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available.
'''Feature news'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110]
* [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses.
'''Project updates'''
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W33"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२२, १२ आगस्ट् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available.
'''Feature news'''
* Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]].
* Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372]
'''Bugs status'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]].
* Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Project updates'''
* The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee.
'''Learn more'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers.
* The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W34"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:५४, २० आगस्ट् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available.
'''Feature news'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]].
* Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]
'''Bugs status'''
* Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Project updates'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization.
* Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013.
'''Learn more'''
* If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]].
* To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project.
** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W35"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:३४, २६ आगस्ट् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts.
'''Feature news'''
* Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633]
* Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
* Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243]
* Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]].
'''Project updates'''
* A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded.
'''Learn more'''
* To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project.
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W36"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०८, ३ सेप्टेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available.
'''Feature news'''
* Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356]
'''Project updates'''
* Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962]
* Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W37"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:५३, ९ सेप्टेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available.
'''Improvements and Maintenance'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]].
* The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692]
* It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
* Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box®ex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499]
'''Technical project updates'''
* Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962]
'''Tech in depth'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task.
** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W38"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:०३, १७ सेप्टेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers.
'''Updates for editors'''
[[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]]
* Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]].
* The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166]
* Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223]
* View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]:
** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too.
** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content.
'''In depth'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W39"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३७, २३ सेप्टेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month.
* Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796]
* For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585]
* The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]].
* View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis.
'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/]
'''Meetings and events'''
* October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa
* November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W40"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:२१, ३० सेप्टेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934]
'''Updates for editors'''
* Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422]
* View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932]
* Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]].
* Five new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088]
** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W41"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४३, ७ अक्टोबर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722]
* WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29]
* View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles.
'''Updates for technical contributors'''
* Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool]
* [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975]
'''In depth'''
* The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more.
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W42"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:२२, १४ अक्टोबर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years.
[[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]]
'''Updates for editors'''
* Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]].
* Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]].
* View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556]
* It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]].
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council]
'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects.
* The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of.
* The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content.
'''Meetings and events'''
* 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel.
* 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W43"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:५३, २१ अक्टोबर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia].
* View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761]
'''Updates for technical contributors'''
* Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528]
* Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W44"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:५६, २८ अक्टोबर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949]
* Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help.
* The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446]
* View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page.
'''Updates for technical contributors'''
* XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/]
'''In depth'''
* Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance.
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more.
'''Meetings and events'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W45"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:५०, ४ नवेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463]
* View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]].
'''In depth'''
* Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488]
'''Meetings and events'''
* 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W46"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:०७, १२ नवेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057]
* View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676]
'''Updates for technical contributors'''
* On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380]
'''In depth'''
* There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis.
'''Meetings and events'''
* Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas.
* Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''.
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W47"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:०१, १९ नवेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]].
* The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928]
* Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]].
'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>".
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069]
'''Meetings and events'''
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W48"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:४२, २५ नवेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]].
* Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/]
* Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910]
* This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438]
'''Updates for technical contributors'''
* In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W49"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:२३, २ डिसेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]].
'''Updates for editors'''
[[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted.
* The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion.
* The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365]
* The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B®ex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726]
* Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329]
'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[gitiles:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system.
* The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]].
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W50"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:१६, ९ डिसेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]].
'''Updates for editors'''
* Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history.
* Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles.
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information.
* The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped.
'''Updates for technical contributors'''
* There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2024-W51"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:२५, १६ डिसेम्बर् २०२४ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Jotish ==
Jotish [[विशेषः:योगदानानि/2401:4900:30DE:CFB6:4564:597D:DD6A:A6B3|2401:4900:30DE:CFB6:4564:597D:DD6A:A6B3]] ११:३५, १ जनवरी २०२५ (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline.
'''Updates for editors'''
* On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise.
* Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139]
* Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027]
'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W03"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:४२, १४ जनवरी २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846]
* On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]].
'''Updates for technical contributors'''
* The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912]
* The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W04"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:३७, २१ जनवरी २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year.
'''Updates for editors'''
* iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145]
* Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W05"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:१५, २७ जनवरी २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722]
* Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements.
* Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki.
** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset'].
** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W06"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:०९, ४ फेब्रवरी २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February.
'''Updates for editors'''
* The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211]
* As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024]
'''Updates for technical contributors'''
* Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511]
* The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660]
* As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/]
'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more.
* The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W07"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:१२, ११ फेब्रवरी २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]].
'''Updates for editors'''
[[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]]
* Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102]
* You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324]
* When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used.
* The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements.
* A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488]
* Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193]
'''Updates for technical contributors'''
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640]
* Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W08"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:१७, १७ फेब्रवरी २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348]
* The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289]
'''Meetings and events'''
* The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W09"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४२, २५ फेब्रवरी २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180]
* Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D®ex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you.
* When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109]
* When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010]
* When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797]
* The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline.
* Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W10"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३१, ४ मार्च् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844]
* The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>!
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors.
* An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W11"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:१०, १० मार्च् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC].
'''Updates for editors'''
* The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns.
* On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard.
* The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]].
* Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131]
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation.
* The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777]
'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W12"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४८, १७ मार्च् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April.
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag).
* Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time.
* Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927]
* The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]].
* Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W13"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:४३, २४ मार्च् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]]
'''In depth'''
* Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable.
'''Meetings and events'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W14"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:०५, १ एप्रिल् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>.
* The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]] are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W15"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:५३, ७ एप्रिल् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914]
* File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914]
'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for.
* To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662]
* "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies.
* On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]].
* The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W16"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:२५, १५ एप्रिल् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== सोम यागस्य यज्ञस्य सम्पूर्ण निष्कर्ष ==
सोम यागस्य यज्ञस्य सम्पूर्ण निष्कर्ष [[विशेषः:योगदानानि/2409:4081:D83:4ABE:0:0:80C9:6712|2409:4081:D83:4ABE:0:0:80C9:6712]] ०९:५७, १८ एप्रिल् २०२५ (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16]
* A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable].
* There is no new MediaWiki version this week.
'''Meetings and events'''
* The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W17"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:०१, २१ एप्रिल् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]].
* Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events.
'''Meetings and events'''
* The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W18"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:३२, २८ एप्रिल् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-19</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया अन्य उपयोगकर्ताओं को इन परिवर्तनों के बारे में बताएं। सभी परिवर्तन आप पर प्रभाव नहीं लगेंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Weekly highlight</span>'''
* विकिमीडिया फ़ाउंडेशन ने अगले वर्ष (जुलाई 2025 – जून 2026) के लिए अपने [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|वार्षिक योजना]] का नवीनतम मसौदा साझा किया है। इसमें एक [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|कार्यकारी सारांश]] (साथ ही [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]] पर भी), तीन मुख्य [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|लक्ष्यों]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|इन्फ्रास्ट्रक्चर]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|स्वयंसेवक समर्थन]], और [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|प्रभावशीलता]]) का विवरण, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|वैश्विक प्रवृत्तियाँ]], और [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|बजट]] व [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|वित्तीय मॉडल]] शामिल हैं। सुझाव और प्रश्न [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|चर्चा पृष्ठ]] पर मई के अंत तक स्वागत योग्य हैं।
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for editors</span>'''
* जिन विकियों पर [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents एक्सटेंशन सक्रिय]] है, उनके लिए दो नए फ़ीचर सुधार जारी किए गए हैं:
** अब प्रबंधक [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|इवेंट पंजीकरण]] के लिए किन नामस्थानों की अनुमति हो, यह [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|सामुदायिक कॉन्फ़िगरेशन]] के माध्यम से चुन सकते हैं ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|दस्तावेज़ीकरण]] देखें)। डिफ़ॉल्ट रूप से इवेंट पंजीकरण की अनुमति केवल "Event" नामस्थान में होती है, लेकिन अब अन्य नामस्थान (जैसे "Project" नामस्थान या "WikiProject" नामस्थान) को भी जोड़ा जा सकता है। इस बदलाव के साथ, विकिपरियोजना जैसे समुदाय अब अपने सहयोगात्मक कार्यों के लिए इवेंट पंजीकरण का उपयोग अधिक आसानी से कर सकेंगे।
** अब संपादक [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|Collaboration List को ट्रांसक्लूड]] कर सकते हैं किसी भी विकी पृष्ठ पर ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|दस्तावेज़ीकरण]] देखें)। Collaboration List एक स्वचालित सूची है जो विकियों पर आयोजित इवेंट्स और WikiProjects को दर्शाती है, जिसे {{#special:AllEvents}} के माध्यम से देखा जा सकता है ([[w:en:Special:AllEvents|उदाहरण]])। अब इस सूची को विभिन्न प्रकार के विकी पृष्ठों पर जोड़ा जा सकता है, जैसे: मुख्य पृष्ठ, WikiProject पृष्ठ, सहयोगी संगठन का पृष्ठ, इवेंट पृष्ठ, या यहां तक कि किसी सदस्य के उपयोगकर्ता पृष्ठ पर भी।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recurrent item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].</span>
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Updates for technical contributors</span>'''
* जो डेवलपर्स गैजेट्स और उपयोगकर्ता स्क्रिप्ट्स में <code dir=ltr>moment</code> लाइब्रेरी का उपयोग करते हैं, उन्हें अपना कोड संशोधित कर <code dir=ltr>Intl</code> लाइब्रेरी या नई <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> लाइब्रेरी जैसे विकल्पों का उपयोग करना चाहिए। <code dir=ltr>moment</code> लाइब्रेरी अब अप्रचलित (deprecated) घोषित कर दी गई है और यह जल्द ही डेवलपर कंसोल में संदेश लॉग करना शुरू कर देगी। वर्तमान उपयोग के लिए आप एक वैश्विक खोज देख सकते हैं, और संबंधित प्रश्न [[phab:T392532|इस Phabricator कार्य]] में पूछ सकते हैं।
* जो डेवलपर्स ऐसे टूल का रखरखाव करते हैं जो Wikidata टर्म स्टोर तालिकाओं (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) से क्वेरी करते हैं, उन्हें अपने कोड को अपडेट कर एक अलग डेटाबेस क्लस्टर से कनेक्ट करना होगा। ये तालिकाएं अब एक अलग डेटाबेस क्लस्टर में स्थानांतरित की जा रही हैं। वे टूल्स जो इन तालिकाओं को विकी रेप्लिका के माध्यम से एक्सेस करते हैं, उन्हें नए क्लस्टर से कनेक्ट होने के लिए अनुकूलित किया जाना आवश्यक है। [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|दस्तावेज़ और संबंधित लिंक्स उपलब्ध हैं]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T390954]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Recurrent item</span>]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Detailed code updates later this week:</span> [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]]
'''<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">In depth</span>'''
* नवीनतम [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|चार्ट प्रोजेक्ट न्यूज़लेटर]] अब उपलब्ध है। इसमें आगामी सप्ताह (6 मई से शुरू) में अतिरिक्त विकियों पर डिप्लॉयमेंट विस्तार की तैयारी और आने वाले हफ्तों में इसके क्रमिक विस्तार से जुड़ी अपडेट्स शामिल हैं, साथ ही स्रोत डेटा को फ़िल्टर करने और रूपांतरित करने की संभावनाओं की जानकारी भी दी गई है।
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W19"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:१५, ६ मे २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently.
'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]].
* Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]].
* The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references.
* The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6.
'''Meetings and events'''
* The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]].
* The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W20"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:३८, १२ मे २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test.
'''Updates for editors'''
* From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]].
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]].
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template.
* Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751]
'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W21"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:१३, १९ मे २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.
'''Updates for editors'''
* Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019]
* This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future.
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W22"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:०५, २६ मे २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]].
'''Updates for editors'''
* It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205]
* From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W23"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५५, २ जून् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday.
'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716]
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121]
* Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492]
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]].
* Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W24"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:१७, १० जून् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-25</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया तकनीकी समुदाय से नया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया अन्य उपयोगकर्ताओं को इन परिवर्तनों के बारे में बताएं। सभी परिवर्तन आप पर प्रभाव नहीं लगेंगे। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''संपादकों के लिए अपडेट'''
* आप [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|सर्वोत्तम उपकरण पुरस्कार]] के छठे संस्करण के लिए [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en अपने पसंदीदा उपकरणों को नामांकित कर] सकते हैं। नामांकन गुमनाम होते हैं और 25 जून तक खुले रहेंगे। आप कई उपकरण नामांकित करने के लिए सर्वेक्षण का दोबारा इस्तेमाल कर सकते हैं।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|पुनरावृत्त वस्तु]] सभी {{formatnum:33}} समुदाय-प्रस्तुत {{PLURAL:33|कार्य}} देखें जिन्हें [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते हल किया गया]]।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|पुनरावृत्त वस्तु]] इस सप्ताह के अंत में विस्तृत कोड अद्यतन: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]]
'''विस्तार से'''
* संस्थान के स्टाफ़ और तकनीकी स्वयंसेवक, विकिमीडिया API का उपयोग करके सदस्य अनुभव को बेहतर बनाने के लिए उपकरण, ऐप्लिकेशन्स, सुविधाएँ और इंटीग्रेशन्स बनाते हैं। आने वाले वर्षों में मीडियाविकि इंटरफ़ेस दल, तकनीकी स्वयंसेवकों की ज़रूरतों को बेहतर पूरा करने तथा विकिमीडिया की अवसंरचना को संभावित दुरुपयोग से बचाने के लिए विकिमीडिया वेब (HTTP) API-ओं में निवेश करेगा। आप [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ इस Techblog पोस्ट पर API-ओं को विकसित करने की उनकी योजना के बारे में अधिक जान] सकते हैं।
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीक राजदूत]] द्वारा तैयार हुआ और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता लें]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|अनुसरण करें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W25"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३९, १६ जून् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]
'''Updates for editors'''
* Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001]
* Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519]
* A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023]
'''Updates for technical contributors'''
* Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates]
* The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W26"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२१, २३ जून् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-27</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents एक्सटेंशन]] सभी विकिपीडियाओं पर सक्षम कर दिया गया है। इस एक्सटेंशन की मदद से विकियों पर एडिटथॉन्स और विकिपरियोजनाओं जैसे सहयोगी कार्यक्रमों में भाग लेना और भी आसान हो जाता है। इस एक्सटेंशन की तीन सुविधाएँ हैं: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|कार्यक्रम पंजीकरण]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|सहयोग सूची]], और [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|आमंत्रण सूची]]। अपने विकि के लिए इस एक्सटेंशन का अनुरोध करने के लिए [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|तैनाती की जानकारी के पृष्ठ]] पर जाएँ।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* दुरुपयोग फ़िल्टर अनुरक्षक अब [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|दुरुपयोग फ़िल्टरों]] पर [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|IP प्रतिष्ठा डेटा के साथ मैच कर]] सकते हैं। IP प्रतिष्ठा डेटा, सदस्य के IP पते के साथ संबद्ध प्रॉक्सियों और VPN-ओं से जुड़ी जानकारी होती है। यह डेटा सबको नहीं दिखाई जाती है और पंजीकृत खातों द्वारा की गई क्रियाओं के लिए उत्पन्न नहीं की जाती है। [https://phabricator.wikimedia.org/T354599]
* समर्थित वेब ब्राउज़रों के "पृष्ठ में खोजें" सुविधा (Ctrl+F या ⌘F) की मदद से अब [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|विकिपृष्ठों के छोटे किए गए हिस्सों]] में मौजूद टेक्स्ट भी खोजा जा सकता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|इच्छासूची मद]] पोलिश और अरबी विकिपीडिया, तथा इतालवी और अंग्रेज़ी विकिस्रोत पर एक पायलट चरण के बाद '[[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|पसंदीदा साँचें]]' नामक एक नई सुविधा इस हफ्ते के अंत में सभी विकियों पर (सिवाय अंग्रेज़ी विकिपीडिया के, जहाँ सुविधा अगले हफ्ते आएगी) तैनात की जाएगी। इस सुविधा से नए और अनुभवी योगदानकर्ताओं को, एक विशेष "पसंदीदा सूची" में साँचें जोड़कर, साँचा डायलॉग की मदद से साँचें याद करने और खोजने में मदद मिलेगी। यह सुविधा यथादृश्य सम्पादिका और विकिटेक्स्ट एडिटर, दोनों के लिए काम करती है। यह सुविधा [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|सामुदायिक इच्छासूची का एक फ़ोकस का क्षेत्र]] है।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:31|{{formatnum:31}} टास्क|सभी {{formatnum:31}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, कुछ अधिसूचनाएँ बार-बार भेजने वाला एक बग ठीक कर दिया गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T397103]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W27"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४१, ३० जून् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-28</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|अस्थायी खाते]] अब जर्मन, जापानी, फ़्रांसीसी, और चीनी जैसे 18 बड़े और मध्य-आकार के विकिपीडियाओं पर लागू कर दिए गए हैं। अब विकियों पर लॉग-आउट की हुई गतिविधियों का लगभग 1/3 अस्थायी खातों से किया जा रहा है। परीक्षण में शामिल सदस्यों के लिए दो नए प्रलेख के पृष्ठ काम आ सकते हैं: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|IP तक पहुँच]], जिसमें अस्थायी खातों के IP पतों के बारे में सब कुछ बताया गया है, तथा नए गैजेट्स और सदस्य स्क्रिप्ट्स की सूची वाला [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|भंडार]]।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* नया प्रयोगात्मक गेम [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|विकिरन]] अब सभी खेल सकते हैं, जिसमें आपको जितने हो सके उतने कम कदमों और समय में एक लेख से दूसरे पर क्लिक करके एक गंतव्य पृष्ठ तक पहुँचने के लिए विकिपीडिया पर एक दौड़ लगाना होता है।
* विकिपीडिया के Android ऐप के उपयोगकर्ता अब नया [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|ट्रिविया गेम]] खेल सकते हैं। 'पहले क्या आया?' इतिहास से जुड़ा एक सरल गेम है जहाँ आप अनुमान लगाते हैं कि दो घटनाओं में से कौन-सी आज के दिन दूसरे से पहले घटी थी। पहले यह एक A/B परीक्षण के रूप में उपलब्ध था। यह अंग्रेज़ी, जर्मन, फ़्रांसीसी, स्पेनी, पुर्तगाली, रूसी, अरबी, तुर्की, और चीनी भाषाओं में सबको उपलब्ध है। इस सुविधा का उद्देश्य है पाठकों की नई पीढ़ी से जुड़ने में मदद करना। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22]
* विकिपीडिया के iOS ऐप के उपयोगकर्ताओं को कुछ भाषाओं में ब्राउज़िंग की एक टैब वाली सुविधा दिख सकती है जिसकी मदद से आप पढ़ते समय कई टैब्स खोल सकते हैं। इस सुविधा से संबंधित विषयों को खोजना और एक लेख से दूसरे पर बदलना आसान हो जाता है। A/B परीक्षण इस समय कुछ क्षेत्रों में अरबी, अंग्रेज़ी और जापानी भाषाओं में चल रहा है। अधिक जानकारी [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|टैब्ड ब्राउज़िंग परियोजना पृष्ठ]] पर उपलब्ध है।
* विकिमीडिया विकियों पर ब्यूरोक्रैट्स अब [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] का उपयोग करके जाँच सकते हैं कि सदस्यों ने [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|दो-कारक प्रमाणीकरण]] सक्षम किया है कि नहीं। [https://phabricator.wikimedia.org/T265726]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|इच्छासूची मद]] इस हफ्ते के आखिर में, सभी विकिमीडिया परियोजनाओं पर [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|साँचा स्मरण और खोज]] में एक नई सुविधा तैनात की जाएगी: अपने "पसंदीदा" सूची में जोड़ने के लिए साँचें खोजने में सदस्यों की मदद करने के लिए एक [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|साँचा श्रेणी ब्राउज़र]] जोड़ी जाएगी। इस ब्राउज़र की मदद से सदस्य एक श्रेणी वृक्ष में संगठित साँचों की एक सूची का अन्वेषण कर पाएँगे। इस सुविधा का अनुरोध [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|सामुदायिक इच्छासूची के ज़रिए]] समुदाय द्वारा किया गया है।
* अब ध्यानसूची के पृष्ठ से ध्यानसूची की वरीयताओं तक पहुँचना संभव है। साथ ही, ध्यानसूची को सम्पादित करने का अनावश्यक बटन हटा दिया गया है। [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:27|{{formatnum:27}} टास्क|सभी {{formatnum:27}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:MediaWiki_1.44|मीडियाविकि 1.44]] के हिस्से के तौर पर अब एक एकीकृत बिल्ट-इन अधिसूचना प्रणाली है जिससे विकासकों के लिए अधिसूचनाएँ भेजना, प्रबंधित करना और अनुकूलित करना आसान हो जाता है। [[mw:Manual:Notifications|Manual:अधिसूचनाएँ]] पर अपडेट किया गया प्रलेख, [[phab:T388663|T388663]] पर माइग्रेशन के बारे में जानकारी, और [[phab:T389624|T389624]] पर कालग्रस्त हुक्स के बारे में जानकारी देखें।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]]
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* विकिडेटा को समर्पित सम्मेलन [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|विकिडेटाकॉन 2025]] अब [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp सत्रों के प्रस्तावों] तथा [[d:Special:RegisterForEvent/1340|पंजीकरण]] के लिए खुला है। इस वर्ष का कार्यक्रम 31 अक्टूबर से 02 नवंबर तक आयोजित किया जाएगा और "जुड़ी खुली डेटा के माध्यम से लोगों को जोड़ने" के विषय पर होगा।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W28"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:०६, ८ जुलै २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-29</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|साँचा स्मरण और खोज]] से संबंधित '[[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|प्रदर्शित साँचें]]' नामक एक नई सुविधा इस हफ्ते सभी विकिमीडिया परियोजनाओं पर तैनात की जाएगी: इस सुविधा से सम्पादक जल्दी से संभवतः उपयोगी साँचों की एक सूची तक पहुँच सकते हैं। ये साँचें, साँचा खोज के इंटरफ़ेस के "प्रदर्शित" टैब के नीचे एक सूची में दर्शाए जाएँगे। सूची को प्रबंधकों द्वारा सामुदायिक कॉन्फ़िगरेशन इंटरफ़ेस की मदद से परिभाषित किया जा सकता है। इस सुविधा का अनुरोध [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|सामुदायिक इच्छासूची के ज़रिए]] समुदाय द्वारा किया गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:31|{{formatnum:31}} टास्क|सभी {{formatnum:31}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|विकिस्रोत के पुस्तक निर्यात उपकरण]] में मलयालम फ़ॉण्ट्स जोड़ने का अनुरोध पूरा कर दिया गया था और अब विकिस्रोत सेे निर्यातित पुस्तकों में मलयालम अक्षरों का रेंडरिंग सटीक है। [https://phabricator.wikimedia.org/T374457]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]]
'''विस्तार में'''
* विकासकों, डिज़ाइनरों, और सभी विकिमीडियाइयों को विकिमेनिया हैकथॉन 2025 के लिए एक [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ परियोजना का विचार प्रस्तुत करने] हेतु आमंत्रित किया जाता है। अधिक जानकारी के लिए [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ यह Diff ब्लॉग पोस्ट] पढ़ें।
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* [[m:WikiIndaba conference 2025|विकिइंदाबा 2025]] के लिए छात्रवृत्ति के आवेदन और कार्यक्रम के प्रस्ताव 20 जुलाई 23:59 GMT तक खुले हैं। विकिइंदाबा एकजुट होकर बढ़ना चाहने वाले महाद्वीप में स्थित और प्रवासी अफ्रीकी विकिमीडियाइयों के लिए एक क्षेत्रीय सम्मेलन है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform छात्रवृत्ति का अपना आवेदन] और [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH कार्यक्रम का प्रस्ताव] आज ही प्रस्तुत करें!
* [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 विकिकॉन ब्राज़ील 2025] 19 से 20 जुलाई तक साल्वाडोर, बाहिया, ब्राज़ील में आयोजित किया जाएगा। समुदाय के ब्राज़ीली सदस्य पंजीकृत करके अवश्य भाग लें!
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W29"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:१०, १४ जुलै २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Enquiry about शान्तिकमलाकर ==
Hello,
I would like to enquire about the text of शान्तिकमलाकर that you have uploaded in this site. The text uploaded by you as शान्तिकमलाकर is significantly different from the printed version of the same text published by Chowkhambha Sanskrit Series Office of Varanasi, in that it has some additional texts. Most notable the त्रयोदशः भाग (vide https://sa.m.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%83/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%83_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%83) of the text uploaded by you is completely absent from the printed version. Since this section contains some very interesting information, I would like to know about the source, from which you obtained the original text. Can you please disclose the source if possible ? [[विशेषः:योगदानानि/2409:4060:2D84:E534:0:0:AA09:A110|2409:4060:2D84:E534:0:0:AA09:A110]] १६:५०, २० जुलै २०२५ (UTC)
Namaste,
We have received a collection of unicode texts from different sources. I just uploaded them. Sorry to note that I have no idea about the source. - [[सदस्यः:Shubha|शुभा]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:Shubha|सम्भाषणम्]]) ०६:३८, २१ जुलै २०२५ (UTC)
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-30</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|सामग्री अनुवाद उपकरण]] की अनुवाद सुझाव सुविधा में अब "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... अधिक]" श्रेणी में लेख फ़िल्टर्स का एक और स्तर जोड़ा गया है। सुझाव सुविधा का उपयोग करने वाले अनुवादक अब "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" फ़िल्टर की मदद से अपनी रुचि के भौगोलिक स्थान के प्रति अनुकूलित लेखों के सुझाव पा सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T113257]
* प्रबंधक अब "कड़ी जोड़ें" को नवागंतुकों तक सीमित कर सकते हैं। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"कड़ी जोड़ें"]] वाला संरचित कार्य [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|नए खातों के धारकों की सम्पादित करना शुरू करने में मदद करता]] है, मगर कुछ समुदायों ने इसे अपने लक्षित दर्शकों यानी नवागंतुकों तक सीमित करने की क्षमता का अनुरोध किया है। प्रबंधक इस सेटिंग को [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|सामुदायिक कॉन्फ़िगरेशन]] सुविधा में कॉन्फ़िगर कर सकते हैं।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:29|{{formatnum:29}} टास्क|सभी {{formatnum:29}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[phab:T392144|कुछ विकियों]] पर दुरुपयोग फ़िल्टर सम्पादकों के लिए अब प्रयासित सम्पादन के RevertRisk अंक के अनुसार सम्पादनों को फ़िल्टर करना संभव है। यह सिर्फ तभी भरा जाता है जब मूल्यांकित की जा रही क्रिया एक सम्पादन हो। अधिक जानकारी के लिए कृपया [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/दुरुपयोग फ़िल्टर के वेरिएबल्स]] का प्रलेख देखें।
* [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|बीटा क्लस्टर]] के विकियाँ <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> से <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code> पर [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|स्थानांतरित]] कर दिए गए हैं। सदस्यों को अपने उपकरणों व पासवर्ड प्रबंधकों में URL-ओं को अपडेट करना पड़ सकता है। कोई भी संबंधित समस्या [[phab:T289318|टास्क में रिपोर्ट की]] जा सकती है।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]]
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|विकिसाइट 2025]] (WikiCite 2025) 29 से 31 अगस्त तक स्विज़रलैंड के बर्न में ऑनलाइन और ऑफ़लाइन, दोनों साधनों से आयोजित किया जाएगा। कार्यक्रम के लक्ष्य हैं मुक्त उद्धरणों, ग्रंथवृत्तीय डेटा, और विकिडेटा/विकिबेस पारिस्थितिकी तंत्र के साथ काम करने वाले समुदायों, संस्थाओं, और व्यक्तियों को को वापस जोड़ना। पंजीकरण खुला है और प्रस्तावों का बुलावा जल्द घोषित किया जाएगा। [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W30"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:४३, २१ जुलै २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-31</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* सामुदायिक तकनीकी दल अब अगले कुछ महीनों में ध्यानसूचियों और हाल में हुए बदलावों के पृष्ठों के संबंध में की गई इच्छाओं पर फ़ोकस करेगा। उन्हें प्रतिक्रिया की आवश्यकता है। कृपया [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|नवीनतम अपडेट पढ़ें]], और अगर आपके पास कोई विचार है तो कृपया विषय पर [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|एक इच्छा प्रस्तुत करें]]।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* विकिमीडिया कॉमन्स के समुदाय ने 16 अगस्त से उन सभी सदस्यों के लिए [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|क्रॉस-विकि अपलोड्स]] को प्रतिबंधित करने का फैसला लिया है जिनके पास उस विकि पर स्वतः परीक्षित अधिकार नहीं हैं। ऐसा नवागंतुकों द्वारा अपलोड की गई फ़ाइलों से जुड़ी [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|व्यापक समस्याओं]] के कारण किया गया है। इससे प्रभावित सदस्यों को एक त्रुटि का संदेश दिखाया जाएगा, और कॉमन्स के कम प्रतिबंधात्मक अपलोड विज़ार्ड की एक कड़ी दी जाएगी। कृपया [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|संदेश]] का अनुवाद करने में मदद करें या फिर संदेश के टेक्स्ट पर प्रतिक्रिया दें। साथ ही, कृपया इस प्रतिबंध की व्याख्या करते हुए अपने लोकल सहायता पृष्ठों को अपडेट करें। [https://phabricator.wikimedia.org/T370598]
* अस्थायी खाते सक्षम रखने वाले विकियों और मेटा-विकि पर प्रबंधक अब अस्थायी खातों के Special:Contributions पृष्ठों के लिए एक फ़ुटर सेटअप कर सकते हैं, बिलकुल IP और सदस्य-खातों के पृष्ठों पर दिखाए जाने वाले फ़ुटर्स की तरह ही। वे <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code> नामक पृष्ठ बनाकर ऐसा कर सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T398347]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:21|{{formatnum:21}} टास्क|सभी {{formatnum:21}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]]
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|विकिमेनिया 2025]] 6 से 9 अगस्त तक चलेगा। [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ कार्यक्रम उपलब्ध है] ताकि आप योजना बना सकें कि आप कौन-से कार्यक्रमों में भाग लेना चाहते हैं। अधिकांश सत्र लाइव-स्ट्रीम किए जाएँगे, मगर "कैमरा निषेध" के आईकॉन वाले कार्यक्रम इससे अपवादित हैं। अगर आप लाइव-स्ट्रीम देखने और इंटरैक्टिव सुविधाओं का उपयोग करने के लिए ऑनलाइन भाग ले रहे हैं, कृपया एक निःशुल्क वर्चुअल टिकट के लिए [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|पंजीकृत करें]]। उदाहरणस्वरूप, आपको निम्नलिखित जैसे तकनीकी सत्रों में रुचि हो सकती है:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ अस्थायी खाते: हमारे अपंजीकृत सदस्यों के लिए गोपनीयता बढ़ाते हुए]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ हमारे विकिमीडिया योगदानकर्ताओं के लिए एक सतत भविष्य का निर्माण]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ विकिटेक्स्ट के लिए एक दर्जन दृष्टियाँ!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ उत्पाद एवं प्रौद्योगिकी सलाह परिषद के साथ ठेकेदारों के बीच समन्वयन]
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|मीडियाविकि सदस्य एवं विकासक सम्मेलन, शरद 2025]] 28 से 30 अक्टूबर 2025 तक जर्मनी के हनोवर में आयोजित किया जाएगा। यह कार्यक्रम तृतीय-पक्षीय मीडियाविकि समुदाय द्वारा और के लिए आयोजित किया जाता है। आप सत्र प्रस्तावित कर सकते हैं और भाग लेने के लिए पंजीकृत कर सकते हैं।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W31"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:२७, २९ जुलै २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-32</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* सम्पादक अब [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|सदस्य जानकारी कार्ड]] सक्षम कर सकते हैं। यह सुविधा इतिहास पृष्ठों या सदस्य-योगदानों के समरूप लॉग पृष्ठों पर सदस्यनामों के सामने एक आईकॉन जोड़ देती है। जब आप आईकॉन पर टैप का क्लिक करते हैं तो यह उस सदस्य खाते के बारे में सम्पादनों की संख्या, पूर्ववत किए गए सम्पादन, अवरोध, इत्यादि जैसी डेटा दर्शाता है। यह मॉडरेटर्स के लिए खातों की विश्वसनीयता का आकलन करना आसान बनाने की एक व्यापक परियोजना का हिस्सा है। यह सुविधा [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|आपकी ग्लोबल वरीयताओं]] में सक्षम की जा सकती है, और इस हफ्ते यह लोकल वरीयताओं में भी उपलब्ध हो जाएगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T386439]
* सभी को [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|बंधन दल]] द्वारा हाल ही में लॉन्च की गई [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|सहयोगी योगदान]] परियोजना पर टिप्पणियाँ प्रस्तुत करने को आमंत्रित किया जाता है। इस परियोजना का लक्ष्य है सम्पादन के सहयोगी कार्यक्रमों (जैसे एडिटथॉन्स, बकाया अभियान, और विकिपरियोजनाएँ) के विकियों पर प्रभाव को दर्शाने का एक नया साधन बनाना। अपनी टिप्पणियाँ [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|परियोजना के वार्ता पृष्ठ]] पर पोस्ट करें। [https://phabricator.wikimedia.org/T378035]
* प्रबंधक अब अस्थायी खातों के लिए अवरोध की डिफ़ॉल्ट अवधि परिभाषित कर सकते हैं। ऐसा करने के लिए उन्हें <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> नामक एक पृष्ठ बनाना होगा और <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code> में परिभाषित एक वैल्यू का उपयोग करना होगा। इससे प्रबंधक आसानी से अस्थायी खातों को 90 दिनों के लिए अवरोधित कर सकते हैं, जो व्यवहारतः एक अनिश्चितकालीन अवरोध के समान है। इस समाधान का फ़ायदा यह है कि यह Special:BlockList को साफ-सुथरा रखता है। [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|और भी प्रलेख]] उपलब्ध है। [https://phabricator.wikimedia.org/T398626]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:27|{{formatnum:27}} टास्क|सभी {{formatnum:27}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* गैजेट्स में अब <code dir=ltr>.vue</code> फ़ाइलें शामिल हो सकती हैं। इससे विकिमीडिया की आधिकारिक डिज़ाइन प्रणाली [[mw:Vue.js|Vue.js]] की मदद से आधुनिक सदस्य इंटरफ़ेस विकसित करना आसान हो जाता है। [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|कोडेक्स आईकॉन्स]] अब गैजेट परिभाषा के ज़रिए लोड किए जा सकते हैं। [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|प्रलेख]] में उदाहरण मौजूद हैं। Vue.js का उपयोग करने वाले सदस्य स्क्रिप्टों के लिए अब कोडेक्स आईकॉन्स लोड करने के लिए एक [[mw:API:CodexIcons|API मॉड्यूल]] उपलब्ध है। [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099]
* मॉड्यूल विकासक अब लुआ मॉड्यूल्स को मेटा-विकि पर अनुवाद के लिए तैयार करने का काम सरल बनाने के लिए एक [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|लुआ इंटरफ़ेस]] का उपयोग कर सकते हैं। इस सुधार से अनुवादकों के लिए रॉ लुआ कोड का सामना किए बिना मॉड्यूल के स्ट्रिंग्स खोजना और सम्पादित करना आसान हो जाता है। इससे अनुवाद के समय ऐसी गलतियों को रोका जा सकता है जिन से मॉड्यूल के टूट जाने की संभावना होती है। मॉड्यूल विकासकों और अनुवादकों को अब [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|नमूने का वीडियो]] देखने, यह कैसे काम करता है यह समझने के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|अनुवादनीय मॉड्यूल्स]] के बारे में अधिक पढ़ने, उपयोग के उदाहरणों के लिए [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] देखने, और यह उनके कार्यप्रवाह में समस्याओं को किस हद तक सुलझाता है इस बारे में [[mw:Talk:Translatable modules|प्रतिक्रिया साँझा]] करने को आमंत्रित किया जाता है। इंटरफ़ेस में अभी भी निष्पादन की कुछ समस्याएँ हैं, तो इसका उपयोग भारी मात्रा में प्रयुक्त मॉड्यूलों पर अभी तक नहीं किया जाना चाहिए। [https://phabricator.wikimedia.org/T359918]
* विकिमीडिया पृष्ठों से जुड़ने वाले बाहरी उपकरणों के विकासकों को अब एक उपयोगकर्ता-एजेंट सेट करना होगा जो [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|उपयोगकर्ता-एजेंट नीति]] का पालन करे। विकिमीडिया के संसाधनों का [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|अतिप्रयोग]] कर रहे बाहरी क्रॉलर्स के कारण इस नीति को अगस्त में ज़्यादा सख़्ती से लागू किया जाना शुरू किया जाएगा। विकिमीडिया के Toolforge या क्लाउड VPS में होस्ट किए जाने वाले उपकरण फ़िलहाल इससे प्रभावित नहीं होंगे, लेकिन उन्हें फिर भी एक उपयोगकर्ता-एजेंट सेट कर लेना चाहिए। [[phab:T400119|अधिक तकनीकी जानकारी उपलब्ध है]], और संबंधित प्रश्नों का उस टास्क पर स्वागत है।
* विकियात्राओं और विकिकोशों के Parsoid Read Views में सफल अंतरण के बाद Parsoid Read Views अगले कुछ हफ्तों में कुछ छोटी विकिपीडियाओं पर रोलआउट किया जाएगा। अधिक जानकारी के लिए '[[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/पार्सर का पुनर्मिलन]]' परियोजना पृष्ठ देखें। [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]]
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|विकिमेनिया 2025]] 6 से 9 अगस्त तक चलेगा। [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ कार्यक्रम उपलब्ध है] ताकि आप योजना बना सकें कि आप कौन-से कार्यक्रमों में भाग लेना चाहते हैं। अधिकांश सत्र लाइव-स्ट्रीम किए जाएँगे, मगर "कैमरा निषेध" के आईकॉन वाले कार्यक्रम इससे अपवादित हैं। अगर आप लाइव-स्ट्रीम देखने और इंटरैक्टिव सुविधाओं का उपयोग करने के लिए ऑनलाइन भाग ले रहे हैं, कृपया एक निःशुल्क वर्चुअल टिकट के लिए [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|पंजीकृत करें]]। उदाहरणस्वरूप, आपको निम्नलिखित जैसे तकनीकी सत्रों में रुचि हो सकती है:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ एक बदलते इंटरनेट में विकिमीडिया की ज्ञान की अवसंरचना: सामग्री के पुनः उपयोग के लिए संधारणीय पथों की स्थापना]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ विकिफ़ंक्शन्स जल्द आपके नज़दीकी विकि पर!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ विकिपीडिया के पाठक अनुभव के भविष्य को आकार देना]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ विकिपीडिया को अधिक पठनीय बनाना: आगे क्या है]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W32"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:४१, ५ आगस्ट् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-33</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* विकिएडिटर टूलबार के सभी बटनों पर अब टूलटिप्स में [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|उनके कीबोर्ड शॉर्टकट्स]] शामिल हैं। इससे इस सुविधा को खोज पाना आसान हो जाएगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T400583]
* [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|उत्पाद एवं प्रौद्योगिकी सलाह परिषद]] ने कुछ [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|प्रस्तावित प्रयोगों]] का एक संकलन प्रकाशित किया है जो विकिमीडिया संस्थान अपने समुदाय के साथ संचार को बेहतर बनाने के लिए आज़मा सकता है। प्रस्तावों पर प्रतिक्रिया का 22 अगस्त तक [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|इस वार्ता पृष्ठ]] पर स्वागत है।
* Minerva स्किन (मोबाइल) पर खोज पट्टी को Vector 2022 स्किन में प्रयुक्त टाइप-अहेड घटक का प्रयोग करने के लिए अपडेट कर दिया गया है। खोज की कार्यक्षमता में कोई बदलाव नहीं हुआ है, मगर छोटे दृश्यमान बदलाव हुए हैं। विशिष्ट रूप से खोज को बंद करने के बटन को एक "X" से, पीछे जाने के एक तीर में बदल दिया गया है। इससे इसे दूसरे "X" बटन से अलग किया जा सकता है जिसका उपयोग सभी टेक्स्ट को मिटाने के लिए किया जाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T393944]
* कुछ विकियों पर सम्पादकों को ध्यानसूची, संबंधित बदलावों, और हाल में हुए बदलावों के पृष्ठों पर "पृष्ठ के अनुसार परिणाम समूहीकृत करें" का एक टॉगल नज़र आएगा। यह [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|एक A/B प्रयोग]] है जो 11 अगस्त से शुरू होगा, और 3 से 6 हफ्तों तक बंगाली, चीनी, चेक, फ़्रांसीसी, यूनानी, पुर्तगाली, और उर्दू विकिपीडियाओं पर चलेगा। प्रयोग में यह परीक्षित किया जाएगा कि इस सुविधा को खोजना आसान बनाने पर सदस्य जो सम्पादन खोज रहे होते हैं उन्हें खोज पाने की उनकी क्षमता कैसे प्रभावित हो सकती है। [https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:31|{{formatnum:31}} टास्क|सभी {{formatnum:31}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[:wikt:en:Module:Unicode data|यूनिकोड डेटा]] के बहुविकि डेटासेट्स "एक डेटा स्रोत, कई विकियाँ" के सिद्धांत का पालन करते हुए अब विकिमीडिया कॉमन्स पर [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] पर ले जाए गए हैं। आप [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|वार्ता पृष्ठ]] पर प्रश्न पूछ सकते हैं। [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons]
* लुआ कोड से अब <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> फ़ंक्शन की मदद से कुछ गलत होने पर चेतावनियाँ जोड़ी जा सकती हैं। नई चेतावनियों का पुरानी चेतावनियों की जगह ले लेने के बजाय अब एकाधिक चेतावनियाँ जोड़ना संभव है। अगर आप चेतावनियों का उपयोग करने वाला कोई लुआ मॉड्यूल अनुरक्षित करते हैं तो आपको जाँच लेना चाहिए कि वह अब भी अपेक्षानुसार काम कर रहा है। [https://phabricator.wikimedia.org/T398390]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W33"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३०, ११ आगस्ट् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-34</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* इस हफ्ते के अंत में लॉग-इन किए हुए और साथ में "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|चर्चा उपकरण]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|बीटा सुविधा]] को सक्षम किए हुए लोगों को, सीधे वार्ता पृष्ठ से टिप्पणियों को "धन्यवाद" देने की क्षमता प्राप्त हो जाएगी, जिससे उन्हें पृष्ठ के इतिहास पर नहीं जाना पड़ेगा। [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|इस सुविधा के बारे में अधिक जानें]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T400849]
* डेस्कटॉप पर दान करने की कड़ी के दो संस्करणों के बीच तुलना करने वाला एक A/B परीक्षण डेस्कटॉप साइट के 0.1 प्रतिशत लॉग-आउट किए हुए सदस्यों के लिए testwiki पर 12 अगस्त को और अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर 14 अगस्त को लॉन्च किया गया था। प्रयोग तीन हफ्तों तक चलेगा और 12 सितंबर को समाप्त होगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T395716]
* पाठक प्रतिधारण की आधार रेखा को नापने के लिए 12 अगस्त को [[wikitech:Experimentation Lab|प्रयोग लैब]] की मदद से एक A/A परीक्षण लॉन्च किया गया था। यह पहले आगमन के बाद 14 दिन की अवधि में विकि पर वापस लौटने वाले सदस्यों के प्रतिशत को नाप रहा है। कोई दृश्यमान बदलाव नहीं होगा। प्रयोग 31 अगस्त तक चलेगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T399227]
* पाँच नए विकियाँ बनाए गए हैं:
** [[d:Q34057|तागालोग भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wikisource/hi}} ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639]
** [[d:Q36213|मादुरी भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wikisource/hi}} ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747]
** [[d:Q3450749|रखाइन भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wikipedia/hi}} ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490]
** [[d:Q13324|मिनांगकाबाउ भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wikibooks/hi}} ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452]
** [[d:Q7598268|मानक मोरक्कन तैमैज़िग़्त भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wiktionary/hi}} ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:46|{{formatnum:46}} टास्क|सभी {{formatnum:46}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W34"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३९, १९ आगस्ट् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-35</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|इच्छासूची मद]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|उन्नत मद]] साँचों के लेखक अब अतिरिक्त CSS गुणधर्मों का उपयोग कर सकते हैं, क्योंकि [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] द्वारा उपयुक्त CSS प्रक्षालक अपडेट कर दिया गया है। उदाहरण: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; <code>lh</code> जैसे सापेक्ष मात्रक; तथा <code>list-style-type</code> में अनुकूलित स्ट्रिंग्स। ये सुधार [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|सामुदायिक इच्छासूची की एक इच्छा]] हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619]
* बड़े विकियों पर Special:RecentChanges में दर्शाए जाने वाले सम्पादनों की डिफ़ॉल्ट समयावधि को 7 दिन से 1 दिन में बदल दिया गया है। यह निष्पादन को सुधारने की एक परियोजना का हिस्सा है। इन विकियों पर सम्पादनों की बड़ी मात्रा के कारण इसका सदस्यों पर कोई प्रभाव नहीं पड़ने वाला है। [https://phabricator.wikimedia.org/T399455]
* प्रबंधक अब [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] सूची पृष्ठ से [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] पृष्ठ तक पहुँच सकते हैं। इससे इसे खोजना आसान हो जाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T393240]
* विकिमीडिया कॉमन्स के वीडियो Google खोज के वीडियो टैब में नहीं दिखाए जाते थे। इस समस्या की जाँच करके इसे Google को रिपोर्ट किया गया था, जिन्होंने समस्या को सुलझा लिया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons]
* एक नया विकि बनाया गया है: [[d:Q33014|बेतावी भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wiktionary/hi}} ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:39|{{formatnum:39}} टास्क|सभी {{formatnum:39}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges डेटाबेस टेबल]] की दो फ़ील्ड्स हटाई जा रही हैं। <code>rc_new</code> और <code>rc_type</code> को हटाकर अब <code>rc_source</code> का उपयोग किया जाएगा। इन पुरानी फ़ील्ड्स की क्वेरियाँ इस हफ्ते असफल होना शुरू होंगी और विकासकों को इनकी जगह <code>rc_source</code> का उपयोग करना चाहिए। यह recentchanges टेबल पर की जाने वाली क्वेरियों के निष्पादन और स्थिरता को सुधारने पर केंद्रित कार्यों का हिस्सा है। [https://phabricator.wikimedia.org/T400696]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]]
'''विस्तार में'''
* नवीनतम त्रैमासिक [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|भाषा एवं अंतर्राष्ट्रीयकरण सूचनापत्र]] अब उपलब्ध है। इस संस्करण में शामिल हैं: मीडियाविकि और translatewiki पर नई भाषाओं का समर्थन; नए और छोटे विकियों की वृद्धि को समर्थित करने के लिए भाषा के ऑनबोर्डिंग और विकास परियोजना की शुरुआत; शोध परियोजनाओं पर अपडेटस; और काफी कुछ।
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* अगला [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|भाषा समुदाय बैठक]] 29 अगस्त को [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC] पर जल्द ही होने वाला है। इस हफ्ते के बैठक में कवर किए जाएँगे: विकिमीडिया बांग्लादेश से अभ्र कीबोर्ड के विकासक, जिन्हें इस कीबोर्ड पर उनके योगदानों के लिए हाल ही में एक राष्ट्रीय पुरस्कार से सम्मानित किया गया है; और अन्य विषय।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W35"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:१३, २६ आगस्ट् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-36</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* सम्पादन दल ऐसे साँचों, शब्दावली के शब्दों, और नीतियों को संकलित करना चाहता है जिनका उपयोग किसी कॉपीराइट के उल्लंघन को हटाने पर सम्पादन सारांशों में किया जाता है। इससे वे कॉपीराइट की समस्याओं के कारण पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या निर्धारित कर पाएँगे। हम इन विकियों से समुदाय के सदस्यों को ये शब्द [[Phab:T402601|T402601]] में साँझा करने को या फिर अपनी सूची [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] से साँझा करने को आमंत्रित करते हैं: {{int:project-localized-name-arwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-cswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-dewiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-enwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-eswiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-fawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-frwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-hewiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-idwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-itwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-jawiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-kowiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-nlwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-plwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ptwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-trwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-ukwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-viwiki/hi}}{{int:comma-separator/hi}}{{int:project-localized-name-zhwiki/hi}}। यह परियोजना 9 सितंबर 2025 तक खुली है।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents एक्सटेंशन]] सभी विकिस्रोतों के लिए सक्षम कर दिया गया है। यह एक्सटेंशन विकियों पर एडिटथॉन्स और विकिपरियोजनाओं जैसी सहयोगी गतिविधियों को आयोजित करना और उनमें भाग लेना आसान बना देता है। इस एक्सटेंशन की तीन सुविधाएँ हैं: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|कार्यक्रम पंजीकरण]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|सहयोग सूची]], और [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|आमंत्रण सूची]]। अपने विकि के लिए एक्सटेंशन का अनुरोध करने के लिए कृपया तैनाती की जानकारी के पृष्ठ पर जाएँ। [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki]
* सम्पादन इंटरफ़ेस के फ़ुटर की सूचियाँ, जैसे "इस पृष्ठ पर प्रयुक्त साँचे" अब पर्याप्त जगह उपलब्ध होने पर कॉलम्स में व्यवस्थित होंगे। इस सुधार से अब विकिपीडिया पर लंबे लेख सम्पादित करते समय स्क्रोल करने की आवश्यकता कम होगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T401066]
* 3 सितंबर 2025 को हम चीनी, फ़्रांसीसी और पुर्तगाली विकिपीडियाओं पर <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code> और <code>Special:RelatedChanges</code> के हमारे [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|"... के अनुसार टॉगल" के प्रयोग]] के नमूने का प्रतिशत 100 तक बढ़ा देंगे ताकि और भी सम्पादक इस प्रयोग का हिस्सा हो सकें। इस समायोजन का उद्देश्य है यह सुनिश्चित करना कि प्रयोग के परिणामों का मूल्यांकन करते समय सूचित निर्णय लेने के लिए हमारे पास पर्याप्त जानकारी हो। [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर खाली खोज पट्टी पर क्लिक करने पर अब लॉग-आउट किए हुए सदस्यों को आगे पढ़ने के लिए लेखों के सुझाव दिखाए जाएँगे। यह सुविधा डेस्कटॉप और मोबाइल, दोनों पर उपलब्ध होगी। सभी गैर-अंग्रेज़ी विकिपीडियाओं को यह बदलाव जून और जुलाई में ही प्राप्त हो गया था। इसका लक्ष्य है सदस्यों के लिए लेखों को खोजना आसान बनाना। [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|अधिक जानें]]।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:37|{{formatnum:37}} टास्क|सभी {{formatnum:37}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]]
'''विस्तार में'''
* विकिफ़ंक्शन्स के पास अब "सरल गणना प्रकार" नामक एक नई क्षमता है, जो कि बस वैल्युओं का एक तय समुच्चय है जो प्रकार की परिभाषा में है। इस क्षमता से ऐसा प्रकार परिभाषित करना आसान हो जाता है, और विकिडेटा पर पहले से मौजूद डेटा का पुनः उपयोग करना संभव होता है। अधिक जानने के लिए यह रहा [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|एक सूचनापत्र]]।
* नवीनतम [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|पाठक सूचनापत्र]] अब उपलब्ध है। इस संस्करण में शामिल हैं: दो नए दलों का निर्माण — पाठक वृद्धि और पाठक अनुभव; पृष्ठ दर्शकों और खाता निर्माणों की घट रही संख्या पर अंतर्दृष्टि; पाठक अनुभव के बेहतर बनाने के विषय में विकिमेनिया नाइरोबी के पैनल से हाइलाइट्स; नए और मौजूदा पाठकों को शामिल करने के लिए आगामी प्रयोग; और बहुत कुछ।
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* कुछ विकिमेनिया 2025 सत्रों पर प्रकाश:
** ऐसे ISBN खोजकर AI-जनित टेक्स्ट पहचानना जिनके चेकसम असफल हो जाएँ: WMDE से Mathias Schindler ने [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s इन्हें खोजने में समुदायों की मदद करने के लिए उपकरण साँझा किए]।
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs] (वर्तमान और भविष्य की चुनौतियों के आगे विकिमीडिया आंदोलन की संधारणीयता): इस सत्र में देखा गया कि सृजनात्मक AI, सूचना अतिभार और दुष्प्रचार के युग में विकिमीडिया ज्ञान का एक विश्वसनीय स्रोत कैसे बना रह सकता है।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W36"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:५१, १ सेप्टेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-37</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* सम्पादन दल एक नई जाँच पर काम कर रहा है: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|पेस्ट जाँच]]। यह जाँच विकिपीडिया पर टेक्स्ट पेस्ट कर रहे नवागंतुकों को बताती है कि सामग्री स्वीकार्य न भी हो सकती है। यह जाँच इस संभावना को बढ़ाने का एक प्रयास है कि लोग विकिपीडिया पर नई सामग्री एक मुक्त सामग्री लाइसेंस के अंतर्गत सामग्री प्रकाशित करने के आंदोलन की प्रतिबद्धता के अधीन जोड़ते हैं। यह जाँच जल्द कुछ विकियों पर की जाएगी। अगर आपके समुदाय को इस जाँच में रुचि हो तो कृपया [[phab:T403680|हमें इस टास्क में बताएँ]], या फिर [[mw:Talk:Edit check|दल से संपर्क करें]]।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|उन्नत मद]] इस हफ्ते के अंत में "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|बीटा सुविधा]] के उपयोगकर्ताएँ विकिटेक्स्ट में त्रुटियाँ या दूसरी संभावित समस्याएँ लाइव देखने के लिए एक [[w:en:Lint (software)|लिंटिंग उपकरण]] का उपयोग कर पाएँगे। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|अधिक जानकारी के लिए सहायता पृष्ठ]] देखें। [https://phabricator.wikimedia.org/T381577]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|उन्नत मद]] किसी विकि (जैसे <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>) में अन्वेषण करते समय सॉफ़्टवेयर दो में से एक साधन से प्रतिक्रिया देता है: एक डेस्कटॉप पृष्ठ, या फिर एक "m" डोमेन पर एक मोबाइल संस्करण का अनुप्रेषण (जैसे <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>)। अगले तीन हफ्तों में मीडियाविकि मोबाइल के उपयोगकर्ताओं को मोबाइल संस्करण सीधे मानक डोमेन पर इस अनुप्रेषण के बिना दिखाने लगेगा। यह बदलाव मौजूदा "m." URL-ओं या फिर "डेस्कटॉप दृश्य" ऑप्ट-आउट को प्रभावित नहीं करेगा। [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|अधिक जानें]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* किसी सम्पादन द्वारा किसी पृष्ठ की श्रेणियाँ बदले जानेपर श्रेणी की सदस्यता की गणना में बदलाव अब अतुल्यकालिक रूप से हो रहे हैं। यह सम्पादन सहेजने की गति को बढ़ाता है, खासकर एक ही श्रेणी में या से कई पृष्ठ स्थानांतरित करते समय, और साइट आउटेज की संभावना को कम करता है, लेकिन इसका मतलब हो सकता है कि कुछ मिनटों तक पुरानी गणना दिखाई जाए। [https://phabricator.wikimedia.org/T365303]
* विकिडेटा पर, किसी आयटम बयान के क्वालिफ़ायर्स (गुणधर्मों और वैल्युओं) और संदर्भों (गुणधर्मों और वैल्युओं) में सम्पादन अब हाल में हुए बदलावों या फिर ध्यानसूची के पृष्ठों पर प्रविष्टियाँ नहीं जोड़ेंगे। यह दूसरे समाधानों के निर्माण तक निष्पादन को बढ़ावा देने के लिए एक अस्थायी बदलाव है। विकिडेटा के अपने पृष्ठ अपरिवर्तित रहेंगे। [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|अधिक जानें]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698]
* जापानी भाषा के विकियों के खोज की कार्यक्षमता में एक बड़ा सुधार आया है। नए खोज में अब अधिक सटीक और प्रासंगिक खोज परिणाम प्रदान किए जाने चाहिए। [https://phabricator.wikimedia.org/T318269]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:31|{{formatnum:31}} टास्क|सभी {{formatnum:31}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W37"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:१५, ९ सेप्टेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-38</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|टैग]] की मदद से बनाई गई संदर्भ सूचियाँ अब Vector 2022 में पाठक द्वारा टेक्स्ट के आकार और पृष्ठ की चौड़ाई के लिए 'मानक' सेटिंग्स का उपयोग किए जाने पर अपने आप कॉलम्स में दिखाई जाएँगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T334941]
* 6 अक्टूबर के हफ्ते से शुरू होकर [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents एक्सटेंशन]] सक्षम रखने वाले [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|छोटे विकियों]] और [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|मध्यम विकियों]] पर सभी स्वतः स्थापित सदस्य आयोजक के रूप में [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|कार्यक्रम पंजीकरण]] का उपयोग कर पाएँगे। Phabricator पर अनुरोध किए जाने तक [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|बड़े विकियों]] पर कोई बदलाव नहीं किया जाएगा। यह बदलाव इसलिए किया जा रहा है ताकि अधिक से अधिक लोगों के लिए कार्यक्रम पंजीकरण का उपयोग करना आसान हो, खासकर उन विकियों पर जहाँ कार्यक्रम आयोजक अधिकार से संबंधित नीतियों के होने की संभावना कम हो। [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|अधिक जानें]]।
* रेगुलर एक्सप्रेशन (regex) की मदद से खोजने वाले सदस्य अब अतिरिक्त सुविधाओं का उपयोग कर सकते हैं जैसे:
** <code dir=ltr>intitle:</code> कीवर्ड के लिए: पंक्ति-का-आरंभ (<code dir=ltr>^</code>) और पंक्ति-का-अंत (<code dir=ltr>$</code>) लंगरों के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|मेटाकैरेक्टर्स]] [https://phabricator.wikimedia.org/T317599]
** <code dir=ltr>intitle:</code> और <code dir=ltr>insource:</code>, दोनों कीवर्ड्स के लिए: अंकों (<code dir=ltr>\d</code>), व्हाइटस्पेस (<code dir=ltr>\s</code>), और शब्द कैरेक्टर्स (<code dir=ltr>\w</code>) के लिए आशुलिपि [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|कैरेक्टर वर्ग]]; पंक्ति फ़ीड (<code dir=ltr>\r</code>), नई पंक्ति (<code dir=ltr>\n</code>), टैब (<code dir=ltr>\t</code>), और यूनिकोड (जैसे <code dir=ltr>\uHHHH</code>) के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|इस्केप कोड्स]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T403212]
* IP जैसा दिखने वाला कोई टेक्स्ट खोजने पर सिस्टम अब खोज परिणाम दिखाएगा। पहले यह खोज परिणाम दिखाने की जगह आपको उस IP के लिए योगदानों पर ले जाया करता था। [https://phabricator.wikimedia.org/T306325]
* 24 सितंबर को कुछ मिनटों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|सभी विकियाँ केवल-पठनीय]] होंगे। यह [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC] पर होगा। यह डेटा सेंटर सर्वर स्विचओवर बैकअप परीक्षणों के लिए है जो वर्ष में दो बार होता है। आप [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|Diff ब्लॉग पर इस प्रक्रिया की पूर्वपीठिका और विस्तार पर अधिक पढ़]] सकते हैं।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:24|{{formatnum:24}} टास्क|सभी {{formatnum:24}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, एक ऐसा बग ठीक किया गया है जो किसी अनुभाग के विकिटेक्स्ट सम्पादन से यथादृश्य सम्पादिका में बदलने के लिए पृष्ठ-टैब्स का प्रयोग करने वाले सदस्यों को प्रभावित करता था। [https://phabricator.wikimedia.org/T401043]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* मीडियाविकि इंटरफ़ेस दल विकिमीडिया REST API प्रयोगस्थल को कोडेक्स से पुनः डिज़ाइन कर रहा है। अगर आपके पास API प्रलेख पर या फिर इस बारे में कोई प्रतिक्रिया है कि विकासकों के अनुभव को क्या आसान (या मुश्किल) बनाता है, तो आपको [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm एक आगामी शोध साक्षात्कार में शामिल होने], या फिर [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|विकि पर प्रतिक्रिया छोड़ने]] के लिए आमंत्रित किया जाता है। [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|अधिक जानें]]।
* विकिडेटा उपनामों (किसी आयटम या गुणधर्म के लिए वैकल्पिक नाम) पर सम्पादन अब दूसरे विकियों पर हाल में हुए बदलावों और ध्यानसूचियों की प्रविष्टियों में कम दिखाए जाएँगे, जिससे बेकार की अधिसूचनाएँ नहीं आएँगी। यह 'नादकार' प्रविष्टियों की कुल मात्रा को घटा देगा। विकिडेटा के अपने पृष्ठ अपरिवर्तित रहेंगे। [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|अधिक जानें]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T401288]
* नया [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ यूनिकोड 17.0] संस्करण प्रकाशित हो चुका है। [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] के लिए [[:c:Category:Unicode Module Datasets|कॉमन्स पर डेटासेट्स]] अपडेट कर दिए गए हैं। कॉमन्स डेटासेट्स का उपयोग न करने वाले विकिपीडियाओं को या तो अपनी डेटा अपडेट कर लेनी चाहिए या फिर कॉमन्स के डेटासेट्स में बदल लेना चाहिए।
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|विकिमीडिया उद्यम]] संरचित सामग्री एंडपॉइंट्स के उपयोगकर्ताएँ अब [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ पार्सकृत टेबल] तक पहुँच सकते हैं। नई पार्सकृत टेबल सुविधा विकिपीडिया के टेबल्स को एक्सट्रैक्ट करके संरचित JSON में प्रतिनिधित करती है। यह [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ संरचित डेटा पहल] के हिस्से के रूप में मशीन सुलभता को बेहतर बनाता है। संरचित डेटा आउटपुट [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta माँग-पर API] के माध्यम से, या फिर विकिमीडिया क्लाउट सेवाओं के माध्यम से मुक्त रूप से उपलब्ध हैं।
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|विकिमीडिया उद्यम]] से [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset अंग्रेज़ी विकिपीडिया की जीवनी-संबंधी जानकारी का एक डेटासेट] मूल्यांकन और शोध के लिए Kaggle पर प्रकाशित कर दिया गया है। यह 15 लाख से अधिक जीवनियों से संरचित डेटा प्रदान करता है, जिसमें शामिल हैं जन्म और मृत्यु तिथियाँ, शिक्षा, संबद्धता, व्यवसाय, पुरस्कार, आदि (जून 2024 के एक स्नैपशॉट से)।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]]
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* पेरिस, फ़्रांस में विकिमेनिया 2026 के लिए [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|छात्रवृत्ति आवेदन]] 31 अक्टूबर तक खुले हैं।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W38"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:०८, १५ सेप्टेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-39</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 24 सितंबर को 15:00 UTC पर] एक नियोजित [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|डेटा सेंटर सर्वर स्विचओवर]] के कारण सभी विकिमीडिया साइटों के सदस्यों को एक लघु केवल-पठनीय अवधि का अनुभव होगा। विकिमीडिया संस्थान का साइट विश्वसनीयता अभियांत्रिकी (SRE) दल सारा ट्रैफ़िक हमारे प्राथमिक सर्वर से बैकअप पर अनुप्रेषित करेगा। आप [http://listen.hatnote.com/ "विकिपीडिया सुनें"] उपकरण की मदद से स्विचओवर को सुन सकते हैं, जिस दौरान केवल-पठनीय चरण में सारे सम्पादन रुकते हुए, और फिर दोबारा चालू होते सुनाई देंगे। यह अर्धवार्षिक डेटा सेंटर सर्वर स्विचओवर बैकअप डेटा सेंटर का परीक्षण करके विश्वसनीयता सुनिश्चित करता है ताकि अगर कभी प्राथमिक डेटा सेंटर खराब भी हो जाए तो हमारे साइटें ऑनलाइन रह पाएँ। आप [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|Diff ब्लॉग पर इस प्रक्रिया के बारे में अधिक पढ़]] सकते हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 और विकिकोशों]] के सम्पादक जल्द [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|विकिफ़ंक्शन्स से फ़ंक्शन्स]] कॉल कर पाएँगे और उनका अपने पृष्ठों में प्रयोग कर पाएँगे। एक फ़ंक्शन एक या अधिक इनपुट लेता है और उन्हें एक वांछित आउटपुट में बदल देता है, जैसे दो संख्याओं को जोड़ना; या मील को मीटर में बदलना; या किसी घटना के बाद कितना समय बीत चुका है, इसकी गणना करना, या किसी शब्द को कारक से साथ बिठाना। ये विकियाँ अब [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|विकिकोश के उन 65 भाषाओं में संस्करणों]] के साथ जुड़ जाएँगे जिनके पास पहले से ही विकिफ़ंक्शन्स कॉल्स तक पहुँच है। इस वर्ष के अंत में और भी विकिकोशों और इनक्यूबेटर तक विस्तार की योजना की गई है।
* एक नया [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|पार्सर फ़ंक्शन]] जोड़ा गया है: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>। साँचा सम्पादक और प्रबंधक अब इसका उपयोग किसी विशिष्ट पृष्ठ का स्थानीयकृत या कैनोनिकल [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|सामग्री मॉडल]] प्राप्त करने के लिए इसका प्रयोग कर सकते हैं। इस फ़ंक्शन की मदद से पृष्ठ के प्रकार, जैसे विकि, जावास्क्रिप्ट, CSS या JSON पृष्ठ, को बदलने पर भी सिस्टम संदेश, जैसे ''MediaWiki:editinginterface'', बनाना और सम्पादित करना आसान हो जाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T328254]
* यथादृश्य सम्पादिका की मदद से लेख पर <code>DISPLAYTITLE</code> जोड़ने की प्रक्रिया ठीक कर दी गई है। <code>DISPLAYTITLE</code> को संशोधित करने के लिए यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग करने वाले सम्पादकों के लिए अब "DISPLAYTITLE" या इसके स्थानीयकृत रूप टेक्स्ट के रूप में लेख में जोड़ दिया नहीं जाएगा। संभवतः प्रभावित पृष्ठों, जिन्हें सफाई की ज़रूरत हो सकती है, की सूची [[phab:P83438|इस टिकट]] में प्रलिखित है।
* विकिपीडिया एंड्रॉइड ऐप के बीटा उपयोगकर्ताएँ अब पुनः डिज़ाइन किए गए [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|गतिविधि टैब]] को आज़मा सकते हैं, जो सम्पादन टैब की जगह ले लेता है। नए टैब में पठन, सम्पादन और दान की गतिविधियों की अनुकूलित अंतर्दृष्टि प्रदान करता है, और साथ में नैविगेशन को सरल बनाता है और ऐप के उपयोग को अधिक आकर्षक बनाता है।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:12|{{formatnum:12}} टास्क|सभी {{formatnum:12}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]]
'''विस्तार में'''
* विकिफ़ंक्शन्स के सदस्य अब [[f:Special:MyLanguage/Z6011|भौगोलिक निर्देशांकों]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|मात्राओं]] और [[f:Special:MyLanguage/Z6064|समय]] वैल्युओं से संबंधित कई मूलभूत तथ्य विकिडेटा से आयात कर सकते हैं। यह इन वैल्युओं के लिए विकिफ़ंक्शन्स प्रकारों के निर्माण से संभव हुआ है, जिससे वे विकिफ़ंक्शन्स पर फ़ंक्शन्स में प्रयोग के लिए उपलब्ध हो जाते हैं। यह किस प्रकार काम करता है, इस बारे में अधिक जानें [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|इस वीडियो]] तथा विकिफ़ंक्शन्स के [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|1 अगस्त के सूचनापत्र]] (मात्राओं के लिए) और [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|22 अगस्त के सूचनापत्र]] (भौगोलिक निर्देशांकों के लिए) पर।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W39"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:५६, २२ सेप्टेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-40</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* [[phab:|Phabricator]] पर एक बड़ा सुधार किया गया है। इस अपडेट में निष्पादन को बेहतर बनाया गया है, खोज इंटरफ़ेस को ताज़ा किया गया है, Maniphest टास्क खोज को सुधारा गया है, सदस्य प्रोफ़ाइल पृष्ठों और परियोजना कार्यपटलों पर अपडेट्स किए गए हैं, Herald पर नई सुविधाएँ जोड़ी गई हैं, और साथ में सामान्य टेक्स्ट इनपुट और मोबाइल अनुभव आदि पर सुधार। [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/]
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* सामुदायिक तकनीकी दल 1 अक्टूबर को नया सामुदायिक इच्छासूची एक्सटेंशन प्रकाशित करेगा, जो इच्छाओं के प्रस्तुत किए जाने की विधि को बेहतर बनाएगा। नए एक्सटेंशन से सदस्य अपनी इच्छाओं को बेहतर वर्गीकृत करने के लिए उनपर टैग्स जोड़ पाएँगे, और (भविष्य के किसी संस्करण में) उन्हें स्थिति, टैग्स, और फ़ोकस क्षेत्र से छान पाएँगे। कई बार समुदाय द्वारा किए गए अनुरोध के अनुसार अब किसी एक इच्छा का समर्थन करना भी संभव होगा। पुरानी प्रणाली को पदोन्नत कर दिया जाएगा। एक्सटेंशन के तैनात किए जाने और इच्छाओं के नई प्रणाली पर माइग्रेट किए जाने के दौरान एक डाउनटाइम होगा। आप इसके बारे में [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|नवीनतम अपडेट]] पर पढ़ सकते हैं या फिर [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|मीडियाविकि पर वर्तमान प्रलेख]] देख सकते हैं।
* जैसा [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|Diff ब्लॉग में]] घोषित किया गया था, बॉट्स का पता लगाने के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] सेवा का उत्पाद परीक्षण शुरू हो चुका है। परीक्षण में वर्तमान में चीनी, फ़ारसी, पुर्तगाली, इंडोनेशियाई, जापानी और तुर्की विकिपीडियाओं पर खाते के निर्माण को सुरक्षित करने के लिए hCaptcha का उपयोग किया जा रहा है, जहाँ पर यह हमारे मौजूदा [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha) की जगह ले लेगा। परीक्षण का उद्देश्य है बॉट्स को बेहतर ढंग से रोकना और साथ ही CAPTCHA चुनौतियाँ पाने वाले सदस्यों के लिए प्रयोज्यता और सुलभता को बेहतर बनाना।
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] एक्सटेंशन विकिमीडिया कॉमन्स पर [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|तैनात]] कर दिया गया है। इस एक्सटेंशन से लोगों के लिए विकियों पर एडिटथॉन्स और विकिपरियोजनाओं जैसे सहयोगी कार्यक्रम आयोजित करना और उनमें भाग लेना आसान हो जाता है। कॉमन्स पर सभी पंजीकृत सदस्य कार्यक्रम के प्रतिभागी के रूप में इसका उपयोग कर सकते हैं। एक आयोजक के रूप में इसका उपयोग करने के लिए आपके पास [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|कार्यक्रम आयोजक का अधिकार]] होना होगा।
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|उपसंदर्भ]], अलग जानकारी के साथ संदर्भों का पुनः उपयोग करने के लिए एक नई सुविधा, जर्मन विकिपीडिया पर प्रकाशित कर दी गई है। आप testwiki या फिर [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki] पर भी [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|सुविधा को आज़मा]] सकते हैं। कृपया [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|उपसंदर्भों में साँचों के उपयोग]] पर अपने विचार साझा करें या फिर [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|एक पायलट विकि बनने के लिए स्वयंसेवा करें]]।
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|मेंटरशिप]] प्रणाली का उपयोग करने वाले विकियों पर समुदाय अब [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]] के माध्यम से अनुभवी सदस्यों को मेंटरशिप से ऑप्ट-आउट करवा सकते हैं। इस सेटिंग से समुदाय सम्पादन की संख्या और खाते की उम्र के आधार पर दहलीज़ परिभाषित कर सकते हैं, यह तय करने के लिए कि कोई सदस्य मेंटरशिप की आवश्यकता न रखने जितना अनुभवी कब माना जाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T403563]
* सम्पादन दल और यंत्र अधिगम दल, नवागंतुकों के लिए एक नई जाँच पर काम कर रहे हैं: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|बर्ताव जाँच]]। एक अनुमान मॉडल की मदद से यह जाँच सदस्यों को अपने सम्पादनों में लेखन के ढंग को सुधारने के लिए प्रोत्साहित करेगी। हम इन भाषाओं में स्वयंसेवकों को बर्ताव जाँच मॉडल के प्रथम संस्करण को पुनरीक्षित करने के लिए आमंत्रित करते हैं: अरबी, चेक, जर्मन, हिब्रू, इंडोनेशियाई, डच, पोलिश, रूसी, तुर्की, चीनी, फ़ारसी, इतालवी, नॉर्वेजियाई, रोमानियाई और लातवियाई। इन विकियों पर से इस मॉडल को पुनरीक्षित करने में रुचि रखने वाले सदस्यों को [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|MediaWiki.org पर साइन-अप करने]] के लिए आमंत्रित किया जाता है। साइन-अप करने की अंतिम तारीख 3 अक्टूबर है, जो कि परीक्षण के प्रारंभ की तिथि होगी।
* [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|बहु-अवरोधों]] के रोलआउट का एक पार्श्व प्रभाव यह हुआ है कि {{#special:Contributions}} पर तथा अवरोधित सदस्यों के सदस्य और सदस्य वार्ता पृष्ठों पर गैर-सक्रिय अवरोध भी दिखाए जा सकते हैं। यह समस्या कुछ दिनों में पूरी तरह से सुलझ जाएगी। सुधार के हिस्से के तौर कुछ हफ्तों में पर [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} <code>sp-contributions-blocked-notice</code> वाले संदेशों] को हटाकर [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} <code>blocked-notice-logextract</code> वाले संदेशों] से बदल दिया जाएगा। कृपया नए संदेशों को अनुवादित करने में अथवा उपस्थित हो तो लोकल ओवर्राइट्स को अपडेट करने में सहायता करें।
* यथादृश्य सम्पादिका की मदद से जोड़ी गई कड़ियों में अगर टुकड़े की पहचानकर्ता (<code><nowiki>#</nowiki></code>) के बाद <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> जैसे कैरेक्टर्स होते थे तो एक बग आता था। उन्हें ठीक से एनकोड नहीं किया जाता था, जिससे गलत कड़ी का निर्माण हो जाता था। यह ठीक कर दिया गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T404823]
* एक नया विकि बनाया गया है: [[d:Q9237|मलय]] भाषा में एक {{int:project-localized-name-group-wikiquote/hi}} ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:21|{{formatnum:21}} टास्क|सभी {{formatnum:21}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|सदस्य जानकारी कार्ड]] अब वर्तमान में सक्रिय ग्लोबल लॉक/अवरोध दिखाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T401128]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* इस हफ्ते के अंत में लुआ मॉड्यूल्स का उपयोग कर रहे सम्पादक एक बार में अधिकतम 25 पृष्ठों की उपस्थिति को जाँचने के लिए <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> फ़ंक्शन का उपयोग कर पाएँगे, जिसके चलते [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|महँगे फ़ंक्शन्स]] की गणना को एक बार ही बढ़ाया जाएगा।
* [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|उत्पाद एवं प्रौद्योगिकी सलाह परिषद]] (PTAC) की तरह, तकनीकी कार्यों की प्राथमिकताओं को निर्धारित करने के लिए एक नए [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|असमर्थित उपकरण कार्यकारी समूह]] का निर्माण किया गया है। कार्यकारी समूह अनानुरक्षित एक्सटेंशनों, गैजेट्स, बॉट्स और उपकरणों के समर्थन के लिए पुनरीक्षण के अनुरोधों को प्राथमिकता देने और जाँचने में मदद करेगा। प्रथम चक्र में समूह विकिमीडिया कॉमन्स के एक असमर्थित उपकरण को प्राथमिकता देगा।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W40"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:५४, २९ सेप्टेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-41</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|पेस्ट जाँच]] एक नई सम्पादन जाँच सुविधा है जो कॉपीराइट के उल्लंघनों से बचने और लड़ने में मदद करता है। जब भी सम्पादक लेख में कोई टेक्स्ट पेस्ट करते हैं, पेस्ट जाँच उनसे सामग्री का स्रोत और लाइसेंस सुनिश्चित करने को कहता है। बुधवार, 8 अक्टूबर से शुरू होकर [[phab:T403680|22 विकियों पर पेस्ट जाँच का परीक्षण किया जाएगा]]। पेस्ट जाँच से नए स्वयंसेवक वे नीतियाँ और दिशानिर्देश समझ तथा उनका पालन कर पाएँगे जो विकिमीडिया परियोजनाओं में रचनात्मक योगदान करने के लिए आवश्यक हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* मोबाइल डिवाइसों पर मोबाइल लेख अब "m" डोमेन (जैसे <code>en.m.wikipedia.org</code>) पर अनुप्रेषण की जगह सीधे मानक डोमेन (जैसे <code>en.wikipedia.org</code>) पर प्राप्त हो जाएँगे। इस बदलाव से निष्पादन में सुधार आएगा। इस हफ्ते यह विकिपीडियाओं पर सक्षम कर दिया जाएगा। मौजूदा मोबाइल URL और "डेस्कटॉप दृश्य" ऑप्ट-आउट उपलब्ध रहेंगे। [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|अधिक जानें]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* विकि खोज में नए [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|दिनांक फ़िल्टर्स]], <code dir=ltr>creationdate:</code> और <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, अब उपलब्ध हैं। इससे सदस्य पृष्ठ के प्रथम या अंतिम अवतरण की तिथि के अनुसार खोज परिणाम छान सकते हैं। फ़िल्टरों में तुलना ऑपरेटर्स (जैसे <code dir=ltr>>2024</code>) और सापेक्ष दिनांक (जैसे <code dir=ltr>today-1d</code>) समर्थित हैं, जिससे हाल में अपडेट की गई सामग्री या फिर विशिष्ट दिनांकों के बीच के पृष्ठ खोजना आसान हो जाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T403593]
* [[f:|विकिफ़ंक्शन्स]] अब उन 150 विकियों पर कॉल्स में एम्बेड किया गया रिच टेक्स्ट समर्थित करता है जहाँ पर यह सक्षम है। इसे प्रदर्शित करने के लिए दल ने [[f:Z26333|लातिन भाषा की एक कारक सारणी]] बनाई जिसकी मदद से विकिकोश के सम्पादक स्वचालित रूप से संज्ञा के रूप उत्पन्न कर सकते हैं। अगर आपको कोई सहायता चाहिए या फिर आपके पास कोई प्रतिक्रिया है तो कृपया [[f:Wikifunctions:Project chat|विकिफ़ंक्शन्स दल से संपर्क करें]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T397402]
* लॉग-इन किए हुए सदस्यों के लिए अब लेख पृष्ठों के श्रेणी बक्से में एक सम्पादन की कड़ी दिखाई जाएगी, जो सीधे यथादृश्य सम्पादिका के श्रेणी डायलॉग को लॉन्च कर देगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T291691]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:34|{{formatnum:34}} टास्क|सभी {{formatnum:34}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, पिछले हफ्ते PDF फ़ाइलें डाउनलोड करने में एक समस्या थी जो सुलझा ली गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T405957]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* अवतरण डेटाबेस टेबल के <code dir=ltr>rev_sha1</code> फ़ील्ड को सामग्री डेटाबेस टेबल के <code dir=ltr>content_sha1</code> के पक्ष में हटा दिया गया है। अधिक जानकारी के लिए [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ घोषणा] देखें।
* [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|पाठक अनुभव दल]] 29 अक्टूबर 2025 को सभी विकिमीडिया साइटों पर [[w:en:Light-on-dark color scheme|डार्क मोड]] रोलआउट करेगा। विकिमीडिया साइटों के सभी गुमनाम सदस्यों के पास गहरी पृष्ठभूमि में हल्के रंग के टेक्स्ट वाली एक रंग व्यवस्था का उपयोग कर पाएँगे। यह पठन का एक आरामदायक अनुभव, विशेषतः कम प्रकाश के वातावरण में, प्रदान करने के लिए डिज़ाइन की गई है। तैनाती से पहले, साँचों के लेखकों और तकनीकी योगदानकर्ताओं को [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|अपने पृष्ठों को गहरे मोड के लिए तैयार करना सीखने]] तथा उनके विकियों के साँचों की अनुकूलता में आई सभी समस्याओं को सुलझा लेने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है। तैनाती से पहले प्रश्न या फिर सहायता के लिए [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|इस वार्ता पृष्ठ]] पर वेब दल से संपर्क करें। [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* सोमवार, 6 अक्टूबर से <code>rest.php</code> पथ के API एंडपॉइंट्स को एक नए आंतरिक API प्रवेशद्वार के माध्यम से अनुप्रेषित किया जाएगा। अलग-अलग विकियों को मानकीय प्रकाशन समूहों के आधार पर अपडेट किया जाएगा, और कुल ट्रैफ़िक में समय के साथ-साथ वृद्धि की जाएगी। इस बदलाव गैर-ब्रेकिंग और गैर-विघटनकारी होने की अपेक्षा है। अगर कोई भी समस्या आए तो कृपया [[phab:tag/serviceops/|सेवा संचालन दल पटल]] में एक Phabricator टिकट दर्ज कराएँ। [https://phabricator.wikimedia.org/T400130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W41"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:२४, ६ अक्टोबर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-42</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* पिछले हफ्ते खाता सुरक्षा और दो-कारक प्रमाणीकरण (2FA) सुविधाओं में सुधार सभी विकियों पर सक्षम कर दिए गए थे। इन बदलावों में शामिल हैं [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity] के सदस्य इंटरफ़ेस में सुधार, प्रमाणक ऐप्स और वहनीय सुरक्षा कुँजियों के माध्यम से कई 2FA विधियों का समर्थन (इससे पहले सदस्य केवल एक ही विधि का उपयोग कर सकते थे), और एक नया पुनर्प्राप्ति कोड मॉड्यूल जिसके चलते गुम हो चुके दो-कारक ऐप्स और डिवाइसों के कारण लोग खातों के बाहर कम फँस जाएँगे। [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|खाता सुरक्षा]] परियोजना के हिस्से के रूप में वर्ष 2025 के बाकी हिस्से के दौरान सदस्य अनुभव में अतिरिक्त सुधारों, और एक वैकल्पिक द्वितीय कारक के रूप में पासकुँजियों पर काम जारी रहेगा।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* खाता सुरक्षा परियोजना का एक और हिस्सा है 2FA सामान्यतः सभी सदस्यों को उपलब्ध कराना। उन्नत विशेषाधिकारों वाले सम्पादकों, जैसे प्रबंधकों और प्रशासकों, के अलावा 40% सम्पादकों के पास अब 2FA तक पहुँच है। आप [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity] पर जाँच सकते हैं कि आपके पास पहुँच है कि नहीं। सक्रियण के अनुदेश उस पृष्ठ पर पाए जा सकते हैं। योजना है उपलब्धता को बढ़ाते रहने की अगर यह निर्धारित हो कि सदस्यों के समर्थन की क्षमताएँ ग्लोबल प्रयोग का समर्थन कर पाएँगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T400579]
* इस हफ्ते, उन विकियों पर जहाँ वार्ता पृष्ठ [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|प्रयोज्यता सुधार]] पहले से ही डिफ़ॉल्ट से उपलब्ध हैं (यानी [[phab:T379264|T379264]] में सूचीबद्ध 12 विकियों ''के अलावा'' हर जगह), सदस्य सीधे उस पृष्ठ पर से किसी टिप्पणी को धन्यवाद देने में समर्थ हो जाएँगे जहाँ पर टिप्पणी मौजूद हो। इस बदलाव से पहले धन्यवाद केवल पृष्ठ के अवतरण इतिहास पर जाकर ही दिए जा सकते थे। आप [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|इस बदलाव के बारे में अधिक जान]] सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T366095]
* जिन सदस्यों ने [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|अपने ईमेल पते प्रमाणित नहीं किए हैं]], उन्हें जल्द ऐसा करने हेतु अनुस्मारक प्राप्त होने लगेंगे। यह इसलिए है क्योंकि जो सदस्य अपने ईमेल्स प्रमाणित कर लेते हैं, वे ज़्यादा आसानी से अपने खाते पुनर्प्राप्त कर सकते हैं। अगर सदस्य अक्रिय हो या फिर वह अपने खाते से अप्रमाणित ईमेल हटा दे तो उसे अनुस्मारक नहीं भेजे जाएँगे। [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:21|{{formatnum:21}} टास्क|सभी {{formatnum:21}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, सामग्री अनुवाद उपकरण से अनुवादित अनुच्छेदों को सहेजने में कभी-कभी आने वाली एक त्रुटि में एक सुधार किया गया है, और अब संबंधित त्रुटि संदेशों को देखना ज़्यादा आसान हो गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T376531]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* असमर्थित उपकरण कार्यकारी दल ने अपने पायलट चक्र के पहले उपकरण के रूप में [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] को चुना है। आने वाले महीनों में समूह उपकरण को सुधारने और संधारणीय रखने के तरीकों पर विचार करेगा। [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|मेटा पर अधिक जानें]]।
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W42"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:००, १३ अक्टोबर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-43</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* हमारे डेटाबेस में सदस्यों की डेटा को कैसे संग्रहीत किया जाता है, यह ऑप्टिमाइज़ करने के लिए, उन सदस्यों की सहेजी हुई वरीयताएँ हटा दी जाएँगी जिन्होंने पाँच वर्ष से अधिक समय में लॉग-इन न किया हो और 100 से कम सम्पादन किए हों। जब वे सदस्य वापस आएँगे, डिफ़ॉल्ट सेटिंग्स लागू होंगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T406724]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:20|{{formatnum:20}} टास्क|सभी {{formatnum:20}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, GlobalContributions के एक इंटरफ़ेस संदेश में XTools के GlobalContributions पृष्ठ की एक टूटी हुई कड़ी थी, जो ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T406415]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> मार्ग के अंतर्गत API एंडपॉइंट्स तक सारी ट्रैफ़िक को एक साझित API प्रवेशद्वार के माध्यम से मार्गदर्शित करने का काम पूरा हो चुका है। अगर कोई समस्या आती है तो कृपया [[phab:tag/serviceops/|सेवा संचालन दल पटल]] पर एक Phabricator टिकट दर्ज कराएँ।
* विकिडेटा संदर्भों या क्वालिफ़ायर्स पर सम्पादन अब दूसरे विकियों पर हाल में हुए बदलावों और ध्यानसूचियों की प्रविष्टियों में कम दिखाए जाएँगे, जिससे बेकार की अधिसूचनाएँ नहीं आएँगी। यह 'नादकार' प्रविष्टियों की कुल मात्रा को घटा देगा। विकिडेटा के अपने पृष्ठ अपरिवर्तित रहेंगे। [https://phabricator.wikimedia.org/T401290]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W43"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:३७, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-44</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* विकिपीडिया के iOS ऐप ने चुनिंदा क्षेत्रों और भाषाओं के लिए टैब्ड ब्राउज़िंग सुविधा में सुधारों का एक A/B/C परीक्षण लॉन्च किया है। "अधिक डायनामिक टैब्स" नामक इस परीक्षण में "क्या आपको पता है?" और "क्योंकि आपने पढ़ा था" वाली लेखों की अनुशंसाएँ शामिल हैं। आप [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|परियोजना पृष्ठ पर अधिक पढ़]] सकते हैं।
* CampaignEvents एक्सटेंशन वाले [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|छोटे]] और [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|मध्यम विकियों]] पर स्वतः स्थापित सदस्य अब कार्यक्रम आयोजक अधिकार के बिना भी [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|कार्यक्रम पंजीकरण]] का उपयोग कर सकते हैं। इस सुविधा से आयोजकगण पंजीकरण सक्षम कर सकते हैं तथा प्रतिभागियों को प्रबंधित कर सकते हैं, और सदस्यगण कार्यक्रम पृष्ठों पर हस्ताक्षर छोड़े बिना एक ही क्लिक से पंजीकृत कर सकते हैं।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:31|{{formatnum:31}} टास्क|सभी {{formatnum:31}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, Vector 2022 में गहरे मोड की सेटिंग्स में तीर की कुँजियों को दबाने पर तेज़ झलकते रंगों की समस्या ठीक कर गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T402285]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* 17 नवंबर 2025 के हफ्ते में CampaignEvents एक्सटेंशन बाकी सभी विकियों पर सक्षम कर दिया जाएगा। इस एक्सटेंशन में वर्तमान में तीन सुविधाएँ शामिल हैं: कार्यक्रम पंजीकरण, सहयोग सूची, और आमंत्रण सूची। इस रोलआउट के लिए आमंत्रण सूची विकिफ़ंक्शन्स और मीडियाविकि पर सक्षम नहीं की जाएगी, अगर उन समुदाय द्वारा अनुरोध न किया जाए। [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|अधिक जानने के लिए तैनाती के पृष्ठ पर जाएँ]]।
* SwaggerUI-आधारित REST प्रयोगस्थल अनुभव अब सभी विकियों पर उपलब्ध है। इस प्रयोगस्थल तक [[{{#special:RestSandbox}}]] पृष्ठ के माध्यम से पहुँचा जा सकता है। कृपया कोई भी समस्या हो तो मीडियाविकि इंटरफ़ेस दल के पटल पर रिपोर्ट करें, या फिर [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|परियोजना लॉन्च]] पृष्ठ पर चर्चा में शामिल हों। [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/]
* मीडियाविकि REST API में अंतिम स्लैश वाले पथ वाले ट्रांसफ़ॉर्म एंडपॉइंट्स अब पदावनत चिह्नित कर दिए गए हैं। ये इस दौरान कार्यरत रहेंगे, मगर जनवरी 2026 तक इनके हटा दिए जाने की अपेक्षा है। इन्हें कॉल कर रहे सभी API उपयोगकर्ताओं को बिना अंतिम स्लैश के संस्करणों में बदलने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है। एंडपॉइंट के दोनों प्रकार [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST प्रयोगस्थल] में पाए और आज़माए जा सकते हैं। API की पदावनति की नीतियों और कार्यविधियों के बारे में अधिक विस्तृत जानकारी के लिए [[mw:API/Deprecation|मीडियाविकि REST API पदावनति]] का पृष्ठ देखें।
* [[mw:API:REST API/Changelog|मीडियाविकि REST API के लिए अब एक समर्पित बदलाव लॉग मौजूद है]]। बदलाव लॉग में इन बदलावों का एक अवलोकन प्रदान किया जाता था, जिससे विकासकों के लिए सुधारों और संस्करणों पर नज़र रखना आसान हो जाता है। तकनीकी समाचार और ईमेल वितरण सूचियों सहित मानक संचार स्रोतों से घोषणाएँ आती रहेंगी, मगर अब ये एक केंद्रीय स्थान पर भी पाई जा सकती हैं। अगर आपके पास इस बदलाव लॉग की शैली, संरचना, या फिर सामग्री के बारे में कोई प्रतिक्रिया हो तो कृपया [[mw:API talk:REST API/Changelog|चर्चा में शामिल हों]]।
* प्रबंधक अब वह ट्रैकिंग श्रेणी हटा सकते हैं जो पहले JsonConfig एक्सटेंशन द्वारा जोड़ी जाती थी, क्योंकि उसका अब उपयोग नहीं किया जाता है। [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]] से जुड़ी श्रेणियाँ देखें। अगर उस श्रेणी में अब भी कुछ पृष्ठ सूचीबद्ध हो तो कोई बात नहीं; यह बस एक कैशिंग की समस्या हो, और पृष्ठ के अगली बार सम्पादित किए जाने पर श्रेणी अपने आप खाली कर दी जाएगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T378352]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W44"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:३२, २७ अक्टोबर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958]
* For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778]
* Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861]
* Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318]
'''Updates for technical contributors'''
* Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188]
* On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board.
* MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]]
'''In depth'''
* In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W45"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:३५, ३ नवेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-46</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=वार्ता पृष्ठों पर किए गए दृश्यमान सुधारों का स्क्रीनशॉट|फ़्रांसीसी भाषा में नए डिज़ाइन का एक उदाहरण।]]
* 12 नवंबर से सदस्यों को [[Phab:T379264|कुछ विकिपीडियाओं]] पर [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|वार्ता पृष्ठों की दिखावट]] में एक बदलाव नज़र आएगा। लगभग [[phab:T392121|सभी विकियों]] पर डिज़ाइन में यह बदलाव लागू कर दिया गया है; [[phab:T409297|अंग्रेज़ी विकिपीडिया]] पर ये बदलाव बाद में लागू होंगे। आप [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|'Diff' पर]] अधिक पढ़ सकते हैं। सदस्य अपनी [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|सदस्य वरीयताओं]] में "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}" में इन बदलावों से ऑप्ट-आउट कर सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T379264]
* मीडियाविकि अब पृष्ठ के सुरक्षित होने पर अपने आप एक [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|पृष्ठ संकेतक]] दर्शा सकता है। यह सुविधा डिफ़ॉल्ट से अक्षम है। यह [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|समुदाय द्वारा अनुरोध]] करके सक्षम की जा सकती है। [https://phabricator.wikimedia.org/T12347]
* विकिटेक्स्ट एडिटर में "{{int:showpreview}}" या "{{int:showdiff}}" बटन का इस्तेमाल करने पर अब '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' और '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]' जैसे URL पैरामीटरों को रखा जाएगा। यह एक दूसरी समस्या का भी समाधान करता है जहाँ पर अगर किसी एक अनुभाग पर सम्पादन का पूर्वावलोकन देखते समय ब्राउज़र क्रैश हो जाता था तो उस सम्पादन को सहेजने पर पृष्ठ की पूरी सामग्री को बस उस अनुभाग की सामग्री से बदल दिया जाता था। [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097]
* विकियात्राएँ अब [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|लेख के टेक्स्ट में नक्शे के रंगीन चिह्नों]] का उपयोग कर पाएँगे। इन चिह्नों का टेक्स्ट अब हमेशा सफेद होने की जगह विपरीत काले या सफेद रंग में दिखाया जाएगा। इस समस्या के लोकल समाधान अब हटा दिए जा सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T369454]
* विकिपीडिया एंड्रॉइड ऐप पर गतिविधि टैब अब सभी उपयोगकर्ताओं को उपलब्ध है। इस नए टैब में पठन, सम्पादन, और दान की गतिविधियों में अंतर्दृष्टि मौजूद है, और साथ ही यह नैविगेशन को सरल बनाकर ऐप के उपयोग को अधिक आकर्षक बनाता है। [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment]
* पठन वृद्धि दल "चित्र ब्राउज़िंग" नामक एक प्रयोग लॉन्च कर रहा है, यह जाँचने के लिए कि पाठकों के लिए विकिपीडिया लेखों पर चित्रों का अन्वेषण करना और चित्र खोजना आसान कैसे बनाया जा सकता है। यह प्रयोग, जो कि केवल मोबाइल पर होने वाला एक A/B परीक्षण होगा, 17 नवंबर के हफ्ते में शुरू होकर चार हफ्तों तक चलेगा, तथा अंग्रेज़ी विकि पर 0.05% सदस्यों को प्रभावित करेगा। अरबी, चीनी, फ़्रांसीसी, इंडोनेशियाई, और वियतनामी विकियों पर यह 3 नवंबर को लॉन्च हुआ था, और उन विकियों पर 10% तक सदस्य प्रभावित हुए। [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:27|{{formatnum:27}} टास्क|सभी {{formatnum:27}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, मोबाइल साइटों पर खाले लॉक करने की अक्षमता ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T256185]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* विकिटेक पर [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge मानक समिति]] के नए सदस्यों के लिए [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|नामांकन जारी है]]। यह समिति Toolforge की [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|फ़ोर्क अधिकार नीति]] और [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|परित्यक्त उपकरण नीति]] की देखरेख करती है और कुछ दूसरी भूमिकाएँ निभाती है। नामांकन 28 नवंबर 2025 तक खुले रहेंगे।
* [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL विकियों]] के लिए [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 पहुँच टोकन्स]] के लिए [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT जारीकर्ता फ़ील्ड]] <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code> में बदल दिया जा चुका है। पुराने पहुँच टोकन्स अब भी काम करेंगे। [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 पहुँच टोकन्स]] में [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT विषय फ़ील्ड]] जल्द <code><user id></code> से <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code> में बदल जाएगा, जहाँ पर <code><identity type></code> सामान्यतः <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> ([[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL विकियों]] के लिए) या फिर <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (अन्य विकियों के लिए) होगा। यह अलग-अलग सदस्य ID प्रकारों के बीच अंतर्विरोध से बचने तथा OAuth 2 पहुँच टोकन्स और <code>sessionJwt</code> कुकी को अधिक सदृश बनाने के लिए है। पुराने पहुँच टोकन्स अब भी काम करेंगे। [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* मीडियाविकि के अवरोध संदेशों ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) में अब अतिरिक्त पैरामीटर्स समर्थित हैं जो यह बताते हैं कि सदस्य को अपने वार्ता पृष्ठ को सम्पादित करने से (<code><nowiki>$9</nowiki></code>) या दूसरे सदस्यों को ईमेल भेजने से (<code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>) अवरोधित किया गया है कि नहीं। [https://phabricator.wikimedia.org/T285612]
* विकिमीडिया git में मीडियाविकि मूल और हर एक्सटेंशन के लिए एक-एक <code>REL1_45</code> शाखा बनाई गई है। यह मीडियाविकि 1.45.0 के नवंबर 2025 के अंत में निर्धारित प्रकाशन की प्रक्रिया का पहला चरण है। अगर आप किसी महत्वपूर्ण बग सुधार पर या फिर किसी नई सुविधा पर काम कर रहे हैं तो आपको इस बदलाव पर ध्यान देना पड़ सकता है। [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/]
* धीमे प्रदर्शन के कारण CirrusSearch डम्प्स अपडेट करने की प्रक्रिया को अपडेट कर दिया गया है। अगर आपको नए डम्प में माइग्रेट करने में कोई समस्या आए तो फिर सहायता के लिए कृपया खोज मंच दल से संपर्क करें। [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W46"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:३८, १० नवेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November.
* Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]].
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
* Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W47"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:२७, १७ नवेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-48</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* पिछले हफ्ते [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|विकिमीडिया खोज दल]] ने "DWIM" (Do What I Mean, जो मतलब था वह करो) गैजेट की कार्यक्षमता को रूसी और हिब्रू विकिपीडियाओं के लिए सर्वर-साइड पुनः निर्मित किया है। यह सुविधा, खोज-बक्से के मानक सुझावों के साथ क्रॉस-कीबोर्ड सुझाव भी जोड़ देती है। उदाहरणस्वरूप, रूसी विकिपीडिया पर '<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>' अब '<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>' ("खुशी") के लिए सुझाव जोड़ देगा, जो कि सदस्य शायद खोजना चाह रहा हो। वे यह सुविधा अन्य रूसी और हिब्रू विकियों के लिए इस हफ्ते सक्षम करने की योजना रखते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T408734]
* इस हफ्ते के अंत में "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|बीटा सुविधा]] के उपयोगकर्ताओं को सिनटैक्स हाइलाइटिंग [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] में उपलब्ध हो जाएगा। इसके लिए "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" वरीयता को सेट करने की आवश्यकता होगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T407918]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|अभियान कार्यक्रम एक्सटेंशन]] — कार्यक्रमों और दूसरे ऑन-विकि सहयोगों के समन्वयन के लिए उपकरणों का समुच्चय अब सभी विकिमीडिया विकियों पर तैनात कर दिया गया है। आयोजकों और प्रतिभागियों को गतिविधियों का प्रभाव देखने में सक्षम करने वाली [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|सहयोगी योगदान]] नामक एक नई सुविधा भी जोड़ी गई है। सुविधा को काम करते देखने और अपनी प्रतिक्रिया देने के लिए आगामी [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|शिक्षण सत्र]] में शामिल हों।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:24|{{formatnum:24}} टास्क|सभी {{formatnum:24}} टास्क्स}} देखें। <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T410417]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey].</span> [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026).</span> [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/]
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods.</span>
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W48"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १५:५७, २४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]].
* The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476]
* Two new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W49"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:५८, १ डिसेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions.
'''Updates for editors'''
* Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development.
* Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project.
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025.
* A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281]
'''Updates for technical contributors'''
* Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711]
* Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/]
* There is no new MediaWiki version this week.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W50"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:४६, ८ डिसेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927]
'''Updates for technical contributors'''
* To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2025-W51"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:०३, १५ डिसेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2025-52</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* जनवरी से सम्पादन फ़िल्टरों को नियमों व प्रयासित सम्पादनों जैसी अपनी जानकारी को स्वचालित रूप से छिपाने के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|सेट किया जा सकेगा]]। इससे ओवरसाइटर्स डॉक्सिंग या फिर दूसरी छिपाने योग्य जानकारी को रोक पाएँगे। [https://phabricator.wikimedia.org/T290324]
* साल के अंत की छुट्टियों के कारण तकनीकी समाचार का अगला अंक 12 जनवरी 2026 को प्रकाशित किया जाएगा। सभी अनुवादकों व इस वर्ष सामग्री अथवा प्रतिक्रिया प्रस्तुत करने वाले सभी लोगों को धन्यवाद।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:16|{{formatnum:16}} टास्क|सभी {{formatnum:16}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, विकिपीडिया एंड्रॉइड की वर्ष समीक्षा में "पहले कदम" पर क्लिक करने पर जो क्रैश हो जाता था, वह अब ठीक कर दिया गया है, और सुविधा अब अपेक्षानुसार काम करती है। [https://phabricator.wikimedia.org/T411546]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* अंतरों और श्रेणियों जैसे मीडियाविकि द्वारा उत्पन्न तत्वों पर <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> एट्रीब्यूट जोड़ा जाता था ताकि उन्हें विकि की सामग्री से अलग किया जा सके। Parsoid द्वारा उत्पन्न अन्य <code dir=ltr>data-mw</code> एट्रीब्यूट्स के साथ टकराव को रोकने के लिए इस एट्रीब्यूट को <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code> से बदल दिया गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T409187]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते या अगले हफ्ते मीडियाविकि को कोई नया संस्करण नहीं है।
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|विकिमीडिया हैकथॉन पश्चिमोत्तर यूरोप 2026]] 13 से 14 मार्च 2026 तक आर्नहेम, नेदरलैंड में आयोजित किया जाएगा। प्रतिभागिता के आवेदन अभी-अभी दिसंबर के बीच में शुरू हुए हैं और जनवरी के बीच तक, या फिर अगर क्षमता पूरी हो जाए तो उससे पहले, खत्म हो जाएँगे। लगभग 100 प्रतिभागियों के लिए स्थान होने के कारण जल्दी आवेदन करना प्रोत्साहित किया जाता है।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2025-W52"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:४६, २२ डिसेम्बर् २०२५ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-03</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* विकिमीडिया संस्थान ने [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|मेटा]] और '[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]' पर जुलाई 2026-जून 2027 वार्षिक योजना के लिए कुछ मार्गदर्शक प्रश्न साझा किए हैं। ये वैश्विक रुझानों, अधिक गतिमान और स्वस्थ प्रयोगों, नवागंतुकों के लिए बेहतर सहायता, सम्पादकों और अनुभवी सदस्यों को सशक्त करने, परियोजनाओं के लिए सहयोग को बढ़ाने, तथा पाठकता को बढ़ाने और पकड़े रखने पर ध्यान केंद्रित करते हैं। [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|वार्ता पृष्ठ]] पर प्रतिक्रिया और विचारों का स्वागत किया जाता है।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|बहु-ध्यानसूची]] परियोजना पर सामुदायिक तकनीकी दल के कार्यों के हिस्से के रूप में, कई ध्यानसूचियों की ओर पहले कदम मेंं [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] को अपडेट किया जाएगा। साथ ही, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|पेजिनेशन / पृष्ठ नैविगेशन के पुनर्गठन]] की इच्छा पर कार्यों के हिस्से के रूप में [[Special:Search|खोज]] पर पेजिनेशन को भी अपडेट किया जाएगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|ग्लोबल ध्यानसूची]] एक मीडियाविकि [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|एक्सटेंशन]] है जिससे आप अलग-अलग विकियों से आपकी ध्यानसूचियाँ एक ही पृष्ठ पर देख सकते हैं। उसे साधारण [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|ध्यानसूची]] की तरह बनाने के लिए हाल ही में अपडेट किया गया है, जिसमें इसे IP मास्किंग में अस्थायी खातों के लिए तैयार किया गया (जिसके साथ सदस्य कड़ियों को योगदान पृष्ठों पर पुनः अनुमार्गित किया गया), पृष्ठों के शीर्षकों को बोल्ड बनाया गया, और सम्पादन सारांशों व टैग्स की कड़ियों को नए टैब में खुलने के लिए सेट किया गया। [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:28|{{formatnum:28}} टास्क|सभी {{formatnum:28}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, एक समस्या थी जिसमें ग्लोबल अवरोधों पर ईमेल भेजना अक्षम करने की कड़ी नहीं होती थी, जो कि अब ठीक कर दी गई है, और 13 जनवरी के हफ्ते में प्रयोग के लिए उपलब्ध हो जाएगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|यथादृश्य सम्पादिका उद्धरण उपकरण]] और [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|संदर्भ पूर्वावलोकन]] अब संदर्भ के प्रकार के रूप में "नक्शा" स्वीकार करते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W03"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:३४, १२ जनवरी २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-04</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* मोबाइल दृश्य में [[Special:Diff|Special:Diff]] पर दिखाए जाने वाले ट्रे को दोबारा डिज़ाइन किया गया है। यह अब डिफ़ॉल्ट से बंद होता है, और इसमें अब देखे जा रहे सम्पादन को पूर्ववत करने की एक कड़ी शामिल होती है, जिससे मोबाइल सम्पादक और निरीक्षक इंटरफ़ेस को साफ-सुथरा रखते हुए कार्रवाई कर सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T402297]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|ग्लोबल ध्यानसूची]] से आप कई विकियों पर से अपनी ध्यानसूचियाँ एक ही पृष्ठ पर देख सकते हैं। [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|एक्सटेंशन]] पर सुधार जारी है — यह अब टेक्स्ट की दिशा अपने आप निर्धारित कर लेता है (जिससे यह सुनिश्चित किया जा सकता है कि असामान्य डोमेन के नाम ठीक से दिखाए जाते हैं) और लॉग क्रियाओं की विस्तृत जानकारी दर्शाता है। इस हफ्ते के अंत में पृष्ठ निर्माणों के लिए एक नई स्थायी कड़ी, और हर प्रविष्टि तत्व के लिए CSS क्लास जोड़े जाएँगे। [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:32|{{formatnum:32}} टास्क|सभी {{formatnum:32}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, Vector 2022 में पहले देखी गई एक समस्या, जिसमें एंकर कड़ियों के लक्ष्य स्टिकी हेडर द्वारा ढक दिए जाते थे, अब ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* जैसा कि [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|अक्टूबर 2025 की पदावनति की घोषणा]] में उल्लिखित है, मीडियाविकि इंटरफ़ेस दल 26 जनवरी के हफ्ते में मीडियाविकि REST API में अंतिम स्लैश वाले पथ वाले सभी ट्रांसफ़ॉर्म एंडपॉइंट्स को बंद करना शुरू कर देगा। बदलावों के सभी विकियों पर 30 जनवरी को या उससे पहले तैनात कर दिए जाने की अपेक्षा है। इन्हें कॉल कर रहे सभी API उपयोगकर्ताओं को बिना अंतिम स्लैश के संस्करणों में बदलने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है। एंडपॉइंट के दोनों प्रकार [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST प्रयोगस्थल] में पाए और आज़माए जा सकते हैं, और उनके बीच तुलना की जा सकती है। अगर आपको कोई प्रश्न है या फिर आप किसी समस्या का सामना करते हैं तो कृपया Phabricator पर [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team पटल] को एक टिकट दर्ज कराएँ।
* [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|विकिमीडिया REST API]] के लिए इंटरैक्टिव संदर्भ प्रलेख स्थानांतरित कर दिया गया है। भूतपूर्व [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] पर होस्ट किए जाने वाले API प्रलेखों तक अनुरोध (जैसे <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) अब [[w:en:Special:RestSandbox|REST प्रयोगस्थल]] की ओर अनुप्रेषित कर दिए जाते हैं।
* [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF विकिडेटा मंच दल]] (WDP) ने अपना [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|जनवरी 2026 सूचनापत्र]] प्रकाशित किया है। इसमें विरासती पूर्ण-ग्राफ़ एंडपॉइंट की सेवानिवृत्ति, सदस्य-एजेंट नीति में बदलाव, मासिक Blazegraph माइग्रेशन के कार्य-समय, और विरासती एंडपॉइंट की सेवानिवृत्ति के परिणामस्वरूप आए प्रतिगमन को कम करने के लिए प्रयास शामिल हैं। आपको याद दिलाया जाता है कि आप [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|WDP सूचनापत्र की सदस्यता ले]] सकते हैं!
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|विकिमीडिया हैकथॉन पश्चिमोत्तर यूरोप 2026]] 13 से 14 मार्च 2026 तक आर्नहेम, नेदरलैंड में आयोजित किया जाएगा। प्रतिभागिता के आवेदन दिसंबर के बीच में शुरू हुए थे और जल्द, या फिर क्षमता पूरी हो जाने पर खत्म हो जाएँगे। यह इस क्षेत्र के विकिमीडियाइयों को साथ लाने वाला एक तकनीकी कार्यक्रम है। आपसे वहाँ मिलने की आशा के साथ!
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W04"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:३०, १९ जनवरी २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-05</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* विकिमीडिया संस्थान ने 28 फरवरी तक [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|उत्पाद एवं प्रौद्योगिकी सलाहकार परिषद]] के [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|प्रस्तावित भविष्य]] के बारे में टिप्पणियों का स्वागत किया है।
* पंजीकृत खातों वाले सभी सदस्य अब [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|दो-कारक प्रमाणीकरण]] (2FA) के लिए पासकुँजियों का उपयोग कर सकते हैं। पासकुँजियाँ एक द्वितीय डिवाइस का उपयोग किए बिना लॉग-इन करने का एक सरल तरीका हैं। वे अंगुली के छाप, चेहरे के स्कैन, या फिर PIN कोड की मदद से सदस्य की पहचान प्रमाणित करते हैं। पासकुँजी सेटअप करने के लिए पहले 2FA की एक साधारण विधि सेटअप करें। वर्तमान में, पासकुँजी के बिना लॉग-इन करने के लिए सदस्यों को पासवर्ड का भी उपयोग करना होता है। इस तिमाही के आखिर तक पासवर्ड-रहित लॉग-इन से सदस्य एक ही क्लिक और एक पासकुँजी की मदद से लॉग-इन कर पाएँगे। विशेषाधिकार वाले सदस्यों के लिए भी, 2FA सक्षम रखना अनिवार्य होगा। यह [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|खाता सुरक्षा]] परियोजना का हिस्सा है।
* अवरोधित IP-ओं या अवरोधित IP रेंजों पर मौजूद अपंजीकृत योगदानकर्ताएँ अब एक अस्थायी खाता बनाकर वार्ता पृष्ठ पर अवरोध की अपील करने के लिए विकि पर इंटरैक्ट कर सकते हैं, अगर "इस सदस्य को अपना वार्ता पृष्ठ सम्पादित करने से रोकें" वाला विकल्प सक्षम न हो तो। इससे लॉग-आउट किए हुए सदस्यों का सदस्य वार्ता पृष्ठ के माध्यम से अवरोध हटाने की डिफ़ॉल्ट कार्यविधि का उपयोग न कर पाने की समस्या दूर हो जाती है। [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:20|{{formatnum:20}} टास्क|सभी {{formatnum:20}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, प्रबंधन के पृष्ठ दो-कारक प्रमाणीकरण (2FA) की विधियों के विवरण अपडेट कर दी गई हैं। अब सदस्यों के लिए इन्हें समझना और इनका इस्तेमाल करना और भी आसान हो गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* <code>createaccount</code> और <code>autocreateaccount</code> क्रियाओं में बनाए जा रहे खाते के प्रकार को निर्धारित करने का एक भरोसेमंद तरीका प्रदान करने के लिए दुरुपयोग फ़िल्टर पर एक नया वेरिएबल, <code>account_type</code>, जोड़ा गया है। इस बदलाव के साथ <code>accountname</code> वेरिएबल का नाम <code>account_name</code> में बदल दिया गया है, और <code>accountname</code> अब पदावनत हो चुका है। सम्पादन फ़िल्टरों के प्रबंधकों को खाते का प्रकार जाँचने वाले हार्डकोड किए हुए, या फिर पदावनत वेरिएबल का उपयोग करने वाले फ़िल्टर्स अपडेट कर लेने चाहिए। [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* गैर-मानक आकारों में, और <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> पर किए गए प्रत्यक्ष अनुरोधों जैसे गैर-मानक साधनों से अनुरोधित चित्रों के अंगूठाकार जल्द काम करना बंद कर देंगे। यह बदलाव वेब-स्क्रेपर्स और बॉट्स द्वारा किए जा रहे बाहरी दुरुपयोग को रोकने के लिए किया जा रहा है। अनुकूलित CSS/JS वाले कुछ सदस्यों, गैजेट्स और लोकल स्किन्स ठीक करने की क्षमता रखने वाले इंटरफ़ेस प्रबंधकों, और उपकरणों के लेखकों को अपने कोड को अपडेट करके मानक अंगूठाकारों का उपयोग करना होगा। [[phab:T414805|विस्तार, खोज-कड़ियाँ, और उन्हें ठीक करने के तरीकों के उदाहरण, टास्क में उपलब्ध हैं]]।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W05"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:१८, २६ जनवरी २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]
'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]
'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W06"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:४४, २ फेब्रवरी २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-07</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|इच्छासूची मद]] बड़ी या जटिल ध्यानसूचियों वाले लॉग-इन किए हुए योगदानकर्ताएँ अब नई [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|ध्यानसूची लेबल्स]] सुविधा की मदद से ध्यान रखे हुए पृष्ठों को इस प्रकार संगठित कर और छान सकते हैं कि उनके कार्यप्रवाह में सुधार हो। अनुकूलित लेबल्स (उदाहरणस्वरूप: आपके द्वारा निर्मित पृष्ठ, बर्बरता के लिए निगरानी के अधीन पृष्ठ, या चर्चा पृष्ठ) जोड़कर सदस्य और भी तेज़ी से पहचान पाएँगे कि किस पर ध्यान देने की आवश्यकता है, मानसिक कार्यभार को कम कर पाएँगे, और अधिक दक्षता से कार्रवाई कर पाएँगे। इससे ध्यानसूची की प्रयोज्यता बेहतर हो जाती है, विशेषतः अधिक सक्रिय सम्पादकों के लिए।
* [[Special:Contributions|Special:Contributions]] पर एक नई सुविधा ऐसे [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|अस्थायी खाते]] दिखाती है जो संभवतः एक ही व्यक्ति द्वारा संचालित हैं, जिससे परीक्षण में कम समय लगता है। किसी अस्थायी खाते के योगदान जाँचने पर अस्थायी खातों के IP पतों तक पहुँच वाले सदस्य अब संबंधित अस्थायी खातों से किए गए योगदान भी देख पाएँगे। यह सुविधा निर्दिष्ट अस्थायी खाते के, डेटा प्रतिधारण की अवधि के भीतर संबद्ध सभी IP पतों का पता लगाता है और इन IP-ओं का उपयोग करने वाले सभी अस्थायी खातों के योगदान दिखाता है। [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|अधिक जानें]]। [https://phabricator.wikimedia.org/T415674]
* जब सम्पादक किसी विकिटेक्स्ट सम्पादन का पूर्वावलोकन देखते हैं, वह अनुस्मारक का बक्सा जो बताता है कि वह बस एक पूर्वावलोकन देख रहा है (जो कि ऊपर दर्शाया जाता है), अब एक नीली पृष्ठभूमि के साथ आता है। इससे पूर्वावलोकन की टिप्पणियों को वास्तविक चेतावनियों (जैसे सम्पादन अंतर्विरोध या समस्याग्रस्त अनुप्रेषण लक्ष्य), जो कि अब अलग चेतावनी या त्रुटि के बक्सों में दिखाई जाएँगी, से अलग करना आसान हो जाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|ग्लोबल ध्यानसूची]] से आप कई विकियों पर से ध्यानसूचियों को एक ही पृष्ठ पर देख सकते हैं। [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|एक्सटेंशन]] पर सुधार जारी है — यह अब एकाधिक विकिडेटा साइट्स समर्थित करता है, उदाहरणस्वरूप [[d:|विकिडेटा]] औप [[testwikidata:|testwikidata]], दोनों। साथ ही, दाईं-से-बाईं (RTL) भाषाओं में विकिडेटा या अन्य विकिबेस साइटों का उपयोग करने वाले लोगों के लिए टेक्स्ट की दिशा में आने वाली समस्याएँ भी ठीक कर दी गई हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* ISBN, RFC और PMID संख्याओं के लिए स्वचालित "जादुई कड़ियाँ" अपनी अनम्यता तथा स्थानीयकरण में मुश्किलों के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|विकिटेक्स्ट में 2021 से पदावनत]] हैं। कई विकियों ने RFC और PMID जादुई कड़ियों को सफलतापूर्वक समकक्ष बाहरी कड़ियों से बदल लिया है, मगर ISBN जादुई कड़ी की जगह लेने के लिए अक्सर एक साँचे की आवश्यकता होती आई है। अब ISBN जादुई कड़ी की बुनियादी कार्यक्षमता की जगह लेने के लिए एक नया [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|बिल्ट-इन पार्सर फ़ंक्शन]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> उपलब्ध है। इसके चलते पदावनत जादुई कड़ी की कार्यक्षमता से दूर माइग्रेट करना चाह रहे विकियाँ अब ऐसा आसानी से कर सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* दो नए विकियाँ बनाए गए हैं:
** [[d:Q35401|ज्जू भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** [[d:Q1186896|नावात भाषा]] में एक {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:23|{{formatnum:23}} टास्क|सभी {{formatnum:23}} टास्क्स}} देखें।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* एक नया ग्लोबल सदस्य समूह बनाया गया है: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]। इसका उपयोग आंतरिक रूप से सॉफ़्टवेयर द्वारा समुदाय के बॉट्स को दुरुपयोगी [[w:en:Web scraping|वेब स्क्रेपरों]] पर लागू दर सीमाएँ बाइपास करने की अनुमति देने के लिए किया जाएगा। किसी भी विकिमीडिया विकि पर बॉट के रूप में स्वीकृत खाते स्वचालित रूप से इस समूह में जोड़ दिए जाएँगे। यह बॉट की सदस्य अनुमतियाँ नहीं बदलेगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]
'''बैठकें और कार्यक्रम'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|मीडियाविकि सदस्य एवं विकासक सम्मेलन वसंत 2026]] 25 से 27 मार्च तक संयुक्त राज्य के सॉल्ट लेक सिटी में आयोजित किया जाएगा। यह कार्यक्रम तृतीय-पक्ष मीडियाविकि समुदाय द्वारा उन्हीं के लिए आयोजित किया जा रहा है। आप सत्र प्रस्तावित कर सकते हैं और भाग लेने के लिए पंजीकरण कर सकते हैं। [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W07"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३१, ९ फेब्रवरी २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]
'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]
'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W08"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:१७, १६ फेब्रवरी २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-09</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|संदर्भ जाँच]] अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर तैनात कर दी गई है, और इसी के साथ सभी विकिपीडियाओं पर इसकी तैनाती पूरी हो चुकी है। यह नई सुविधा नवागंतुकों से नई सामग्री प्रकाशित करने से पहले उद्धरण जोड़ने को कहती है, जो कि उद्धरण से जुड़े सामान्य पूर्ववत-क्रियाओं की संख्या को घटाने तथा सत्यापनीयता को बेहतर करने में मदद करता है। A/B परीक्षण में प्रभाव काफी बड़ा था: जिन नवागंतुकों को संदर्भ जाँच दिखाई गई, उनके द्वारा संदर्भ जोड़े जाने की संभावना डेस्कटॉप पर 2.2 गुना और मोबाइल वेब पर 17.5 गुना ज़्यादा हो गई। [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting एक्सटेंशन]], जो [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|अंतरविकि कड़ियों का क्रमांकन]] करने देता था, विकिपीडिया से सेवामुक्त करा दिया गया है। इसके चलते उन सदस्यों को कड़ियाँ अलग क्रम में दिखेंगी जिन्होंने गैर-कॉम्पैक्ट मोड (पूर्ण सूची मोड) में अंतरविकि कड़ी क्रमांकन सक्षम किया हुआ था। अब से कड़ियाँ अपने-अपने भाषा कोडों के वर्णानुक्रमानुसार दिखाई जाएँगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* इस हफ्ते के अंत में मोबाइल यथादृश्य सम्पादिका की मदद से पृष्ठों के अनुभाग सम्पादित कर रहे लोगों को "पूरा पृष्ठ सम्पादित करें" वाला एक नया बटन दिखेगा। उसे दबाने पर आप पूरे लेख को सम्पादित कर पाएँगे। यह तब काम आता है जब वो बदलाव जो आप करना चाहते हों, आपके द्वारा शुरुआत में खोले गए अनुभाग से बाहर हो। [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|पाठक अनुभव दल]] ने सम्पादकों को यह निर्धारित करने के लिए बुलाया है कि गहरे मोड को अब भी उनके विकि पर "बीटा" माना जाना चाहिए कि नहीं, इस बात के आधार पर कि यह डेस्कटॉप और मोबाइल पर कितनी उच्छी तरह से काम करता है। अगर सुविधा को प्रौढ़ निर्धारित किया जाता है तो सम्पादक <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> और <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> में इंटरफ़ेस संदेशों को अपडेट करके संकेतित कर सकते हैं कि गहरा मोड तैयार है और अब बीटा नहीं माना जाना चाहिए।
* बेहतर [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|गतिविधि टैब]], जो सदस्यों की अंतर्दृष्टि दर्शाता है, अब विकिपीडिया के iOS ऐप (संस्करण 7.9.0 और बाद के संस्करण) के सभी उपयोगकर्ताओं को उपलब्ध है। पहले के A/B परीक्षण से पता लगा था कि इस सुविधा तक पहुँच रखने वाले उपयोगकर्ताओं द्वारा खाते बनाए जाने की संभावना में काफी बढ़ोतरी हुई है, जिसके बाद इसे कुछ अपडेट्स के साथ 100% उपयोगकर्ताओं के लिए रोलआउट कर दिया गया है। गतिविधि टैब अब समयरेखा में आपके सर्वाधिक सम्पादित लेख दिखाता है, और सम्पादन प्रभाव के रुझान प्रदान करता है, जैसे योगदानों की गिनती और लेखों के पाठकों की गिनती, और साथ ही उपयोगकर्ताओं के लिए ऐप के अनुभव को बेहतर बनाने के लिए अनुकूलन के विकल्प प्रदान करता है।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:21|{{formatnum:21}} टास्क|सभी {{formatnum:21}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, एक बग के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] मोबाइल पर काम नहीं करता था, जो कि अब ठीक कर दिया गया है। [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[m:Special:GlobalWatchlist|ग्लोबल ध्यानसूची]] से आप कई विकियों पर से अपनी ध्यानसूचियाँ एक ही पृष्ठ पर देख सकते हैं। इसे संभव बनाने वाले [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|एक्सटेंशन]] पर सुधार जारी है। नवीनतम अपग्रेड में शामिल है एक [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|नया हुक]] <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code> जो हर बार ध्यानसूची के पुनर्निर्मित होने पर चालू होता है। इससे आप विशेष पृष्ठ के लिए गैजेट्स और सदस्य स्क्रिप्ट्स चला सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W09"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:०४, २३ फेब्रवरी २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-10</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* विकिपीडिया 25 का [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|जन्मदिन मोड]] अब अंग्रेज़ी, इतालवी, इंडोनेशियाई, गोरोंतालो, चीनी, चेक, डच, थाई, फ़्रांसीसी, बेतावी, ब्रेटन, मादुरी, लक्समबर्गी, वियतनामी, सिसिलियाई और स्पेनी विकिपीडियाओं पर चालू है! सीमित अवधि के लिए उपलब्ध यह अभियान सुविधा एक जन्मदिन शुभंकर की मदद से विकिपीडिया के 25 वर्षों का जश्न मनाता है। इसे चालू करने पर बेबी ग्लोब [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|लगभग 2,500 लेखों]] पर दिखाया जाता है, पाठकों की नज़र में आने के इंतज़ार में। समुदाय इसे चालू करने के लिए सर्वसम्मति प्राप्त करके किसी प्रबंधक से इस सुविधा को सक्षम करने को कह सकते हैं और लोकल विकि पर [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|सामुदायिक कॉन्फ़िगरेशन]] की मदद से अनुकूलित कर सकते हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|उपसंदर्भ]] (sub-referencing), भिन्न विवरण के साथ संदर्भों का पुनः उपयोग करने के लिए एक सुविधा, स्वीडिश विकिपीडिया, पोलिश विकिपीडिया, और [[:phab:T418209|अन्य कुछ विकियों]] पर जारी किया गया है। आप इन परियोजनाओं या फिर testwiki या [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki] पर [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|इस सुविधा को आज़मा]] सकते हैं। प्रथम पायलट विकि, जर्मन विकिपीडिया, से मिली सीखें [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|एक रिपोर्ट में प्रकाशित]] कर दी गई हैं। अगर आप लोग [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|एक पायलट विकि बनने में रुचि रखते हैं]] तो कृपया विकिमीडिया जर्मनी से संपर्क करें।
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|पेस्ट जाँच]] इस हफ्ते सभी विकिपीडियाओं पर उपलब्ध हो जाएगी। जब कोई नवागंतुक यथादृश्य सम्पादिका में ऐसा टेक्स्ट पेस्ट करता है जो कदाचित उसने स्वयं न लिखा हो, यह सुविधा उससे यह विचार करने को कहती है कि ऐसा करने पर कॉपीराइट के उल्लंघन का खतरा हो सकता है कि नहीं। पेस्ट जाँच उन सभी सम्पादनों को संभावित समीक्षा के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|टैग कर]] देता है जहाँ वह दिखाई गई हो। लोकल प्रबंधक [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से इस सुविधा के कई पहलुओं को अनुकूलित कर सकते हैं। 22 विकियों पर किए गए [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|शोध]] में पाया गया है कि पेस्ट जाँच के परिणामस्वरूप नियंत्रण समूह की तुलना में पूर्ववत किए गए सम्पादनों की सापेक्ष संख्या में 18 प्रतिशत घटाव आया। अनुवादक इसे और संबंधित सुविधाओं को [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate स्थानीयकृत करने में सहायता कर] सकते हैं।
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|पाठक अनुभव दल]] सभी मोबाइल उपयोगकर्ताओं के लिए ऊपरी-दाएँ कोने में मौजूद सदस्य मेन्यू को मानकीकृत करेगा ताकि वह डेस्कटॉप अनुभव के मेन्यू जैसा दिखे। वर्तमान में यह उपयोगकर्ता मेन्यू केवल उन उपयोगकर्ताओं को उपलब्ध है जिन्होंने उन्नत मोबाइल नियंत्रण (AMC / Advanced Mobile Controls) चालू किया हुआ है। बस एक ही बदलाव आएगा, जो यह है कि पहले बाईं ओर के मेन्यू में पाए जाने वाले कुछ बटन्स अब उन उपयोगकर्ताओं के लिए ऊपरी-दाएँ कोने में आ जाएँगे जिन्होंने AMC चालू नहीं किया हुआ है। यह बदलाव 9 मार्च को तैनात होगा, और इससे उपयोगकर्ता अंतरफलक में सुधार आएगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* 2 मार्च के हफ्ते से, कोई ईमेल पता जोड़ने, हटाने या बदलने पर भेजे जाने वाले ईमेल को पहले के सादे टेक्स्ट में लिखे जाने ईमेल से बदलकर एक बेहतर और अधिक स्पष्ट HTML ईमेल में बदल दिया जाएगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* वर्तमान में, अधिसूचनाएँ प्रति सदस्य 2,000 तक सीमित हैं, और सुविधा के प्रकाशन के वर्ष 2013 तक की संग्रहीत हैं। इसमें बदलाव आएगा; अब केवल पिछले 5 वर्षों तक की अधिसूचनाएँ संग्रहीत की जाएँगी, मगर सीमा 10,000 कर दी जाएगी। इससे अवसंरचना के दीर्घकालिक स्वास्थ्य में सुधार आएगा, और नवीनतर अधिसूचनाओं को जल्दी गायब हो जाने से रोका जा सकेगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|ग्लोबल ध्यानसूची]], जिससे आप कई विकियों पर से अपनी ध्यानसूचियाँ एक ही पृष्ठ पर देख सकते हैं, पर सुधार जारी है। नवीनतम अपडेट में लेबल्स के उपयोग के अनुभव में सुधार आया है। इस [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|एक्सटेंशन]] में अब देखी जा रही भाषा में बिना लेबल्स के विकिडेटा आयटम्स के लिए, और अगर कोई <code dir=ltr>uselang=</code> URL पैरामीटर प्रदान न किया जाए तो वो लेबल्स सदस्य की पसंदीदा विकिडेटा भाषा में दिखाने के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|भाषा फ़ॉलबैक प्रणाली]] सक्षम करने की अनुमति है। [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* विकिपीडिया एंड्रॉइड दल ने यूनानी विकिपीडिया पर [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|हाइब्रिड खोज]] का एक बीटा परीक्षण शुरू किया है। हाइब्रिड खोज, सिमेंटिक और कीवर्ड, दोनों प्रकार की क्वेरियाँ हैंडल कर सकता है जिससे पाठक जो भी सीधे विकिपीडिया पर खोज रहा हो, वह उसे और भी आसानी से मिल जाएगा।
* सुरक्षा के कारणों से विशिष्ट सदस्य समूहों के सदस्यों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|दो-कारक प्रमाणीकरण (2FA) सक्षम रखना आवश्यक]] है। वर्तमान में समूह के अधिकारों का प्रयोग करने के लिए 2FA की आवश्यकता है, मगर समूह का सदस्य होने के लिए नहीं। चूँकि इस मॉडल में अब भी कुछ कमज़ोरियाँ हैं, यह परिस्थिति में [[phab:T418580|मार्च में धीरे-धीरे बदलाव आएगा]]। इन समूहों के सदस्य अपने खाते की अंतिम 2FA की विधि को अक्षम नहीं कर पाएँगे, और बिना 2FA के इन समूहों में सदस्यों को जोड़ना असंभव हो जाएगा। सदस्य तब भी प्रमाणीकरण की नई विधियाँ जोड़ या मौजूदा विधियाँ हटा पाएँगे, जब तक कम-से-कम एक विधि हर समय सक्षम रहे। मार्च के दूसरे पखवाड़े में बिना 2FA के सदस्य इन समूहों से हटा दिए जाएँगे। यह इन समूहों पर लागू होता है: केंद्रीय सूचना प्रबंधक, सदस्य जाँचकर्ताएँ, अंतरफलक प्रबंधक, सप्रेसर्स, विकिडेटा कर्मचारी, विकिफ़ंक्शन्स कर्मचारी, WMF कार्यालयी IT, और WMF विश्वास एवं सुरक्षा। दूसरे सदस्यों के लिए कुछ नहीं बदलेगा। तैनाती की अनुसूची के लिए संलग्न टास्क देखें। [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:27|{{formatnum:27}} टास्क|सभी {{formatnum:27}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, सदस्यों को [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] में इंस्टैंस बनाने से रोकने वाली एक समस्या अब ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|अवसंरचना का उचित उपयोग]] सुनिश्चित करने के लिए अगले एक महीने में विकिमीडिया संस्थान हमारे API-ओं पर ग्लोबल दर सीमाएँ लागू करेगा। मार्च की शुरुआत में Toolforge/WMCS के बाहर से किए गए अपरिचित अनुरोधों, तथा वेब ब्राउज़रों से किए गए API अनुरोधों पर और भी सख्त सीमाएँ लागू की जाएँगी। अप्रैल में परिचित ट्रैफ़िक पर उच्चतर सीमाएँ लागू की जाएँगी। ये सीमाएँ जानबूझकर अधिक से अधिक रखी गई हैं ताकि समुदाय पर यथासंभव कम प्रभाव पड़े। Toolforge/WMCS में चल रहे या फिर किसी भी विकि पर बॉट अधिकार वाले बॉट्स फ़िलहाल अप्रभावित रहेंगे। हालाँकि, सभी विकासकों को अद्यतनित सर्वोत्तम प्रथाओं का पालन करने की सलाह दी जाती है। अधिक जानकारी के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] देखें।
* विकिडेटा क्वेरी सेवा का लिंक्ड डेटा फ़्रैगमेंट (LDF) एंडपॉइंट फरवरी में सेवामुक्त करा दिया जाएगा। इस एंडपॉइंट पर काफी कम ट्रैफ़िक था, जो सफलतापूर्वक डेटा तक पहुँच की दूसरी ऐसी विधियों पर माइग्रेट कर दिया गया था जो कि मौजूदा उपयोग के मामलों के लिए बेहतर अनुकूल थे। LDF एंडपॉइंट को सौंपे गए हार्डवेयर का अब बैक-एंड के माइग्रेशन के चल रहे प्रयासों में उपयोग किया जाएगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* नए Parsoid पार्सर को [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|और भी विकियों पर तैनात किया जा रहा है]], जिससे मंच की संधारणीयता बेहतर हो रही है और पठन व सम्पादन के लिए नई सुविधाएँ पेश करना आसान होता जा रहा है। Parsoid अब विकिमीडिया के 488 विकियों (268 विकिपीडियाओं) पर डिफ़ॉल्ट पार्सर है, जो अब विकिपीडिया पर पृष्ठों के दर्शनों के 10% से अधिक कवर करता है।
* ''विकिमीडिया उद्योग'' API-ओं की उच्च मात्रा फ़ीड्स तक [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|असाधारण पहुँच का अनुरोध करने]] (ध्येय-संरेखित उपयोग के मामलों के लिए निःशुल्क) की कार्यविधि और मापदंड [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|अब प्रकाशित]] कर दिए गए हैं। ऐसा उपयोगकर्ताओं को अधिक विस्तृत और स्पष्ट प्रलेख प्रदान करने के लिए किया गया है।
* विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय को समर्पित [https://techblog.wikimedia.org/ तकनीकी ब्लॉग], सामुदायिक समाचार व कार्यक्रम ब्लॉग [[diffblog:|Diff]] पर [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ माइग्रेट करेगा]। माइग्रेशन अप्रैल 2026 में पूरा हो जाना चाहिए, जिसके बाद प्रकाशन हेतु नए पोस्ट्स स्वीकार किए जाएँगे। पाठक नए और पुराने पोस्ट्स https://diff.wikimedia.org/techblog पर स्थित लैंडिंग पृष्ठ पर देख पाएँगे।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W10"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:५२, २ मार्च् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-11</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* बुधवार, 25 मार्च 2026 [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC] को कुछ मिनटों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|सभी विकियाँ केवल-पठनीय]] होंगे। यह डेटा सेंटर सर्वर स्विचओवर बैकअप परीक्षणों के लिए है [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|जो वर्ष में दो बार होता है]]। उपलब्धता को जाँचने के लिए और आपातकालीन स्थितियों में भी सेवा में रुकावटों को रोकने के लिए स्विचओवर के दौरान विकिमीडिया की सारी वेबसाइट ट्रैफ़िक को प्राथमिक डेटा सेंटर से बैकअप डेटा सेंटर में ले जाया जाता है।
* पिछले हफ्ते सभी विकियों को 2 घंटे के लिए केवल-पठनीय कर दिया गया था, और सदस्य-स्क्रिप्ट्स और गैजेट्स काफी समय तक अनुपलब्ध थे। यह एक सुरक्षा-संबंधी घटना के कारण था जिसका अब समाधान हो चुका है। ऐसा दोबारा होने से रोकने पर काम जारी है। अद्यतन जानकारी के लिए कृपया [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|स्टीवार्ड सूचनापट्ट पर पोस्ट]] देखें ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|अनुवाद]])।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* एकाधिक अवरोध प्राप्त सदस्यों को अब मोबाइल पर एक साधारण संदेश की जगह हर अवरोध का कारण अलग से दिखाई देगा। इससे वे समझ पाएँगे कि उन्हें क्यों अवरोधित किया गया है और समस्या का समाधान करने के लिए वे क्या कर सकते हैं। उदाहरणस्वरूप, सामान्य VPN-ओं (जैसे [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) के प्रयोग से प्रभावित सदस्यों को स्पष्ट दिशानिर्देश दिए जाएँगे कि दोबारा सम्पादन करना शुरू करने के लिए उन्हें क्या करना होगा। [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* इस हफ्ते के अंत तक [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|सुझाव मोड]] सभी विकिपीडियाओं पर यथादृश्य सम्पादिका में एक बीटा सुविधा के रूप में उपलब्ध हो जाएगा। यह सुविधा अग्रसक्रिय रूप से कई प्रकार की क्रियाएँ सुझाता है जो करके लोग विकिपीडिया लेखों को सुधार सकते हैं और संबंधित दिशानिर्देशों के बारे में जान सकते हैं। इस सुविधा को लोकल रूप से कॉन्फ़िगर किया जा सकता है, और अनुकूलित सुझावों से विस्तृत भी किया जा सकता है। वर्तमान सेटिंग्स [[Special:EditChecks]] पर देखी जा सकती हैं और कड़ियों को लोकल दिशानिर्देशों की ओर इशारा करने के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|प्रबंधक कैसे अनुकूलित कर सकते हैं, इस बारे में अनुदेश]] उपलब्ध हैं। यह सुविधा [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|सम्पादन जाँच]] से जुड़ी हुई है, जो नई सामग्री लिखते समय सुधार सुझाता है। भविष्य में सम्पादन दल ने एक नियंत्रित प्रयोग के माध्यम से नवागंतुकों पर इस सुविधा के प्रभाव का मूल्यांकन करने की योजना बनाई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:23|{{formatnum:23}} टास्क|सभी {{formatnum:23}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, विकिटेक्स्ट और कोड को पढ़ने में आसान बनाने वाले CodeMirror के सिनटैक्स हाइलाइटिंग का उपयोग करने के दौरान कर्सर के गलत संरेखण की समस्या अब ठीक कर दी गई है। यह समस्या विशेषतः उन सदस्यों को DiscussionTools से नए विषय बनाते समय हो रही थी जिन्होंने किसी अनुकूलित स्टाइलशीट में एक font नियम परिभाषित किया हुआ था। [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* API दर सीमा में अपडेट: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|अवसंरचना का उचित उपयोग]] सुनिश्चित करने के लिए इस हफ्ते Toolforge/WMCS के बाहर से किए गए अनुवर्ती उपयोगकर्ता-एजेंट रहित अनुरोधों, तथा वेब ब्राउज़रों से किए गए API अनुरोधों पर ग्लोबल API दर सीमाएँ लागू की जाएँगी। अप्रैल में परिचित ट्रैफ़िक पर उच्चतर सीमाएँ लागू की जाएँगी। Toolforge/WMCS में चल रहे या फिर किसी भी विकि पर बॉट अधिकार वाले बॉट्स फ़िलहाल अप्रभावित रहेंगे। हालाँकि, सभी विकासकों को अद्यतनित सर्वोत्तम प्रथाओं का पालन करने की सलाह दी जाती है। अधिक जानकारी के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] देखें।
* नया GraphQL API प्रकाशित कर दिया गया है। यह API, विकासकों के अनुभव को बेहतर बनाने के लिए तथा अनुकूलनीयता व डेटा के दक्ष उपयोग को बढ़ावा देने के लिए विकिडेटा क्वेरी सेवा (WDQS) की चुनिंदा सुविधाओं के एक लचीले विकल्प के रूप में विकसित किया गया था। इसे आज़माएँ और [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|प्रतिक्रिया दें]]। आप [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply प्रयोज्यता परीक्षणों के लिए साइन-अप भी कर] सकते हैं।
* [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC असमर्थित उपकरण कार्रकारी समूह]] ने फरवरी में [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] पर सुधार जारी रखे, जिसमें प्रमाणीकरण की त्रुटियों, बड़ी फ़ाइलों के हैंडलिंग, टास्क कतार की दृश्यता, और अपलोड के अधिक स्पष्ट व्यवहार से संबंधित सुधार किए गए। कुछ क्षेत्रों में काम अब भी जारी है, जैसे पदावनत सर्वर-साइड अपलोड्स से संबंधित बदलाव। अधिक जानने के लिए [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|यह अपडेट]] पढ़ें।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]
'''विस्तार में'''
* लेख मार्गदर्शन दल ने [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|पायलट विकियों]] के अनुभवी विकिपीडिया सम्पादकों और रुचि रखने वाले योगदानकर्ताओं को [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header अरबी], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform अंग्रेज़ी], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header जापानी], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header पुर्तगाली], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header फ़ारसी], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header तुर्की] और [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header बंगाली] भाषाओं में उपलब्ध इस प्रश्नावली का उत्तर देने के लिए आमंत्रित किया है। आपके उत्तर, अनानुभवी सदस्यों के लिए मार्गदर्शन को अनुकूलित करने तथा लेख का निर्माण करते समय समुदाय की नीतियाँ और प्रथाएँ सीखने में उन सदस्यों की मदद करने में दल की मदद करेंगे।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W11"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:५३, ९ मार्च् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W12"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:३६, १६ मार्च् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-13</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* विकिमीडिया साइटों के सदस्य अब पासकुँजियों (passkeys) के माध्यम से, पासवर्ड के बिना लॉग-इन कर सकते हैं। यह एक सुरक्षित विधि है जो अंगुली का छाप, चेहरे का स्कैन, और PIN समर्थित करती है। इस बदलाव के साथ, पासवर्ड-रहित लॉग-इन में ऑप्ट-इन करने वाले सदस्य अपने खाते में आसानी और तेज़ी से व अधिक सुरक्षा के साथ किसी भी डिवाइस पर लॉग-इन कर पाएँगे। नए पासकुँजी लॉग-इन का विकल्प इस समय सदस्यनाम के फ़ील्ड में एक ऑटोफ़िल सुझाव के रूप में दिखता है। जिन सदस्यों ने पहले से पासकुँजी पंजीकृत की हुई है, उन्हें [[phab:T417120|"पासकुँजी के साथ लॉग-इन करें" वाला एक बटन]] जल्द उपलब्ध हो जाएगा। यह अपडेट सुरक्षा व सदस्य अनुभव को बेहतर बनाता है। इस [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|स्क्रीन रिकॉर्डिंग]] में चरण-दर-चरण पासवर्ड-रहित लॉग-इन की प्रक्रिया को दर्शाया गया है।
* बुधवार, 25 मार्च 2026 [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC] को कुछ मिनटों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|सभी विकियाँ केवल-पठनीय]] होंगे। यह डेटा सेंटर सर्वर स्विचओवर बैकअप परीक्षणों के लिए है [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|जो वर्ष में दो बार होता है]]। उपलब्धता को जाँचने के लिए और आपातकालीन स्थितियों में भी सेवा में रुकावटों को रोकने के लिए स्विचओवर के दौरान विकिमीडिया की सारी वेबसाइट ट्रैफ़िक को प्राथमिक डेटा सेंटर से बैकअप डेटा सेंटर में ले जाया जाता है।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* विकिमीडिया साइटों के सदस्य अब अपनी 5 वर्ष से पुरानी अधिसूचनाएँ एक [[toolforge:echo-chamber|नए Toolforge उपकरण]] की मदद से निर्यात कर सकते हैं। इससे यह सुनिश्चित होगा कि सदस्यों के पास उनकी महत्वपूर्ण अधिसूचनाएँ रहती हैं, और पूर्व घोषणा के अनुसार 5 वर्ष से पुरानी अधिसूचनाओं के विलोपन के बदलाव से हटा नहीं दी जाती हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* इंडोनेशियाई, तुर्की, थाई और सरल अंग्रेज़ी विकिपीडियाओं के सम्पादकों को अब Special:PersonalDashboard तक पहुँच है। यह [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|एक अनुभव का एक प्रारंभिक संस्करण]] है जो नए सम्पादकों को परीक्षण के कार्यप्रवाह से परिचित कराता है, जिससे उनके लिए सम्पादन से आगे बढ़कर अपनी परियोजना में उन्नत मॉडरेशन कार्यों में शामिल होना आसान हो जाता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* [[Special:Block]] के अंतरफलक में दो छोटे बदलाव किए गए हैं। प्रबंधक अब समाप्ति के अनुभाग में एक समर्पित रेडियो बटन की मदद से आसानी से अनिश्चितकालीन अवरोध कर सकते हैं। साथ ही, अनिश्चितकाल की समाप्ति का विकल्प चुनने पर सामान्य कारणों का एक भिन्न समूह प्रदान किया जाता है, जो कि [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]] पर बदला जा सकता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* वृद्धि दल द्वारा हालिए अपडेट्स के चलते [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|कई विकियों पर]] मोबाइल सम्पादकों को लॉग-आउट होने के दौरान सम्पादन से संबंधित एक बेहतर चेतावनी मिलेगी। पिछले हफ्ते जारी किए गए ये बदलाव, [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|मोबाइल पर खाता निर्माण के अनुभव]] को बेहतर बनाने और फिर भागीदारी को बढ़ाने के चल रहे प्रयासों और परीक्षणों का हिस्सा हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:36|{{formatnum:36}} टास्क|सभी {{formatnum:36}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, कई अवरोधों द्वारा प्रभावित होने पर मोबाइल वेब के सदस्यों को अवरोध की जानकारी देखने से रोकने वाला बग ठीक कर दिया गया है। अब विकिपीडिया पर जाने पर वे उन्हें वर्तमान में प्रभावित कर रहे सभी अवरोध देख पाएँगे।
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* Toolforge की मदद से निर्मित चित्रों को जल्द बिल्डपैक्स का अद्यतन संस्करण प्राप्त होगा, जिससे नई भाषाओं के संस्करणों और अन्य अपस्ट्रीम सुधारों का समर्थन जोड़ा जाएगा। अगर आप Toolforge Build Service का उपयोग करते हैं तो कृपया हाल ही में भेजा गया [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce का ईमेल] देखें और अपने उपकरणों की अनुकूलता को बनाए रखने के लिए अपने बिल्ड कॉन्फ़िगरेशन को आवश्यकतानुसार अपडेट करें। [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]
* [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API प्रवेशद्वार] प्रलेखन विकि जून 2026 में बंद हो जाएगा। API प्रवेशद्वार में निर्मित API कुँजियाँ काम करना जारी रखेंगी। api.wikimedia.org एंडपॉइंट्स जुलाई 2026 से ग्लोबल रूप से पदावनत कर दी जाएँगी। API प्रवेशद्वार पर मौजूद प्रलेख को [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]] पर स्थानांतरित किया जा रहा है। [[wikitech:API Portal/Deprecation|परियोजना पृष्ठ]] पर अधिक जानें।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]
'''विस्तार में'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|विकिमीडिया जर्मनी]], [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|यथादृश्य सम्पादिका में स्वतः उत्पन्न संदर्भ नामों]] में सुधारों पर विचार कर रहा है। कृपया [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|प्रस्तावित समाधान]] देखें और [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|टिप्पणी के अनुरोध]] में भाग लें।
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W13"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:५१, २३ मार्च् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-14</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* [[abstract:|अमूर्त विकिपीडिया]], एक नई भाषा-स्वतंत्र विकिमीडिया परियोजना, का बीटा संस्करण पिछले हफ्ते लॉन्च किया गया था। इस परियोजना की मदद से समुदाय अपनी मातृभाषाओं में विकिपीडिया लेखों का गठन कर सकते हैं, जो कि उस भाषा को बोलने वाले अन्य सदस्यों द्वारा आसानी से पढ़े जा सकते हैं। यह विकि, विकिफ़ंक्शन्स से प्राप्त अनुदेशों द्वारा संचालित है, और विकिडेटा से प्राप्त संरचित सामग्री पर भी आधारित है। [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|अधिक पढ़ें]]।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* वृद्धि दल, विकियों पर खातों के निर्माण को बढ़ावा देने वाले एक स्पष्ट और सदस्य-अनुकूल संदेश के मूल्यांकन के लिए एक A/B परीक्षण चला रहा है। वर्तमान में जब लॉग-आउट किए हुए मोबाइल उपयोगकर्ता सम्पादन करना शुरू करते हैं, उन्हें एक चौकाने वाली चेतावनी वाला एक संदेश दिखाया जाता है जो आकस्मिक और हतोत्साहित करता प्रतीत हो सकता है। साथ ही, यह संदेश खातों के निर्माण को प्रोत्साहित करने के बजाय अस्थायी खातों को डिफ़ॉल्ट के रूप में पेश करता है। यह परीक्षण अरबी, जर्मन, फ़्रांसीसी और स्पेनी सहित दस विकिपीडियाओं पर चल रहा है। [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|अधिक पढ़ें]]।
* विकिमीडिया ऐप दल ने इस बात पर प्रतिक्रिया का अनुरोध किया है कि [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|विकिपीडिया के मोबाइल ऐप्स पर सम्पादन को किस प्रकार काम करना चाहिए]]। यह चर्चा इस बात पर फ़ोकस करती है कि "सम्पादित करें" को दबाने पर सम्पादन उपकरणों तक सदस्यों की पहुँच को कैसे बेहतर बनाया जा सकता है। यह सम्पादन में रुचि रखने वाले पाठकों को सम्पादकों में बदलने के लिए योगदान करना शुरू करने के लिए एक अधिक सदस्य-अनुकूल मार्ग का निर्माण करने के एक व्यापक प्रयास का हिस्सा है।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:45|{{formatnum:45}} टास्क|सभी {{formatnum:45}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] द्वारा अनुरोधों में एक अवरोध के कारण विशाल समाचार पत्र पुरालेख [https://www.newspapers.com Newspapers.com] से उद्धरण प्राप्त न कर पाने की एक समस्या अब ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W14"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:२६, ३० मार्च् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-15</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents एक्सटेंशन]] में अब एक नई सामूहिक लक्ष्य-निर्धारण सुविधा शामिल है, जिससे आयोजक कार्यक्रम के लक्ष्य सेट और लाइव ट्रैक कर सकते हैं, जैसे निर्मित लेखों और भाग लेने वाले योगदानकर्ताओं की संख्या। इसी तरह, प्रतिभागी साझा लक्ष्यों की ओर काम कर सकते हैं और कार्यक्रम के दौरान अपना सामूहिक प्रभाव देख सकते हैं। यह सुविधा अब सभी विकिमीडिया विकियों पर उपलब्ध है। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|प्रलेख]] से अधिक जानें।
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|इच्छासूची मद]] नई [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|ध्यानसूची लेबल्स]] सुविधा ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|तकनीकी समाचार 2026-07]] में घोषित) अब यथादृश्य सम्पादिका, स्रोत एडिटर, और 'ध्यानसूची के तारे' (या जिन स्किनों पर तारे का आईकॉन नहीं है उनपर ध्यान रखने की कड़ी) के माध्यम से उपलब्ध है। पहले केवल [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] के माध्यम से लेबल्स सौंपे जा सकते थे। तीनों जगहों में यह समाप्ति के फ़ील्ड के बाद एक नए फ़ील्ड के रूप में दिखती है।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:23|{{formatnum:23}} टास्क|सभी {{formatnum:23}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, मोबाइल पर Parsoid का उपयोग कर रहे वार्ता पृष्ठों के खाली अनुभाग शीर्षकों के बाद अप्रयोज्य हो जाने की समस्या अब ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|उपसंदर्भ सुविधा]], जिससे सम्पादक मौजूदा संदर्भों की प्रतिलिपियाँ बनाए बिना उनमें विवरण जोड़ सकते हैं, इस वर्ष [[phab:T414094|और भी विकियों]] पर रोलआउट की जाएगी। [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|संदर्भ टूलटिप्स]] गैजेट का उपयोग कर रहे विकियों को अनुकूलता बनाए रखने के लिए अपना संस्करण अपग्रेड करने (सामान्यतः [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] पर जैसा [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 यहाँ] पर दर्शाया गया है) के लिए प्रोत्साहित किया गया है। संदर्भ-संबंधी अन्य गैजेट्स भी प्रभावित हो सकते हैं। [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* 4 मई 2026 को विकिसमाचार के सभी संस्करण बंद कर दिए जाएँगे और केवल पठनीय बना दिए जाएँगे। सामग्री तक पहुँच संभव होगी, लेकिन नए सम्पादन और लेख नहीं जोड़े जा सकेंगे। इसकी सेवानिवृत्ति विकिमीडिया संस्थान के न्यासी मंडल द्वारा गहन विचार-विमर्श के बाद अनुमोदित की गई है। [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|अधिक पढ़ें]]।
* [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|क्रिया API]] (action API) द्वारा आउटपुट के लिए कई प्रारूप समर्थित रहे हैं। इनमें से एक, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, जल्द हटा दिया जाएगा। कृपया सुनिश्चित करें कि आपके स्क्रिप्ट्स या बॉट्स [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON प्रारूप]] का उपयोग कर रहे हैं। PHP प्रारूप के हटाए जाने के चलते काफी कम स्क्रिप्टों और बॉट्स पर प्रभाव पड़ना चाहिए। [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] पृष्ठ पर अब नामस्थान उपनाम शामिल होते हैं। उदाहरणस्वरूप, जर्मन विकिपीडिया पर "Project" ("Wikipedia") नामस्थान के लिए "WP"। [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W15"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:१९, ६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''{{int:please-translate}}''
Dear Wikimedian,
We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.
[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.
* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]
* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''
With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.
For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.
Warm regards,
<br>
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team
''This message was sent with [[सदस्यः:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:MediaWiki message delivery|सम्भाषणम्]]) on १८:३०, ११ एप्रिल् २०२६ (UTC)''
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-16</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* अनुभवी सदस्यों को [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|लेख हेतु मार्गदर्शन]] (Article guidance) सुविधा का [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page परीक्षण] करने के लिए आमंत्रित किया गया है, जो कि अच्छी तरह से संरचित और नीति-अनुरूप लेखों का निर्माण करने में कम अनुभवी सदस्यों की मदद करने के लिए डिज़ाइन की गई है। परीक्षण के अनुदेश [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|उपलब्ध]] हैं। [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance रूपरेखा] को पढ़ने के बाद कृपया [[mw:Talk:Article guidance|परियोजना के वार्ता पृष्ठ]] पर प्रतिक्रिया दें। आपके इनपुट के आधार पर इस सुविधा को बेहतर बनाया जाएगा, और फिर अनुवाद व अन्य अनुकूलन हेतु पायलट विकिपीडियाओं पर जारी कर दिया जाएगा। सुविधा की व्याख्या करने वाला [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|वीडियो]] देखें।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* अधिकतर विकियों पर सभी स्वतः स्थापित सदस्य अब [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] पृष्ठ का उपयोग करके [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|अनुकूलित सामग्री मॉडलों वाले नए पृष्ठ बना]] सकते हैं, जैसे संदेश सूचियाँ, जिसके चलते पृष्ठों के अनुकूलित प्रारूप अब और भी सुलभ हो गए हैं। आपके विकि की स्थिति पता करने के लिए [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] देखें। [https://phabricator.wikimedia.org/T248294]
* वृद्धि दल ने एक [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|खाता निर्माण परीक्षण]] जारी किया है, यह देखने के लिए कि क्या मोबाइल वेब के हेडर पर खाते के निर्माण के लिए एक बटन जोड़ने पर नए खातों के पंजीकरणों में बढ़ोतरी होती है और क्या मोबाइल के उपयोगकर्ता विकियों में योगदान करने के लिए अधिक प्रोत्साहित होते हैं। यह परीक्षण इस समय इंडोनेशियाई, थाई, बंगाली, हिन्दी और हिब्रू विकिपीडियाओं पर चल रहा है, और मोबाइल वेब के लॉग-आउट किए हुए उपयोगकर्ताओं में से 10% को लक्ष्य बनाता है।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:30|{{formatnum:30}} टास्क|सभी {{formatnum:30}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, एक समस्या जिसके चलते ऐनिमेशन बंद की हुई Windows डिवाइसों पर यथादृश्य सम्पादिका लोड होते-होते फँस जाती थी, अब ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T382856]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* इस हफ्ते के अंत से, जिन दुरुपयोग फ़िल्टर सम्पादकों ने [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] बीटा सुविधा सक्षम की हुई है, उन्हें [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] पर एडिटर के रूप में [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] की जगह [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] देखने को मिलेगा। यह सभी एडिटरों में सदस्य अनुभव को सुसंगत बनाने के व्यापक प्रयास का हिस्सा है। [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|अधिसूचना API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) का उपयोग करने वाले उपकरणों और बॉट्स को अपने OAuth या BotPassword अनुदानों को अपडेट करके गोपनीय अधिसूचनाओं तक पहुँच भी शामिल करनी होगी। [https://phabricator.wikimedia.org/T421991]
* लाइब्रेरी में एक अपग्रेड के कारण सोमवार, 20 अप्रैल से श्रेणी पृष्ठों पर सूचियाँ क्रम से बाहर दिखाई जा सकती हैं। इसे ठीक करने के लिए एक माइग्रेशन स्क्रिप्ट चलाया जाएगा, और विकि के आकार के अनुसार इसमें कुछ घंटों से लेकर कुछ दिनों तक (अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर एक हफ्ते तक) का समय लग सकता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T422544]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W16"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १५:१९, १३ एप्रिल् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update.
'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias.
* An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]].
* On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857]
'''Updates for technical contributors'''
* As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707]
* The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741]
* Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]].
* There is no new MediaWiki version this week.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W17"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १५:०१, २० एप्रिल् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]
'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W18"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:०६, २७ एप्रिल् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) २०:११, २८ एप्रिल् २०२६ (UTC) </div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W19"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:४४, ४ मे २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-20</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* सामुदायिक तकनीकी दल ने यह व्याख्या करते हुए [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|नया मार्गदर्शन]] प्रकाशित किया है कि सामुदायिक इच्छासूची की इच्छाओं को किस तरह से ट्रियाज करके प्राथमिकता दी जाती है। इस प्रलेख का उद्देश्य है प्राथमिकता के निर्णयों को प्रभावित करने वाले कारकों को स्पष्ट करके बेहतर प्रस्ताव लिखने में योगदानकर्ताओं की सहायता करना। मतदानों की गणना के अलावा मार्गदर्शन में कुछ अन्य विचारों का भी उल्लेख किया गया है, जैसे कि कौन-सी इच्छाओं को आगे बढ़ाना है, यह निर्णय लेते समय समुदाय पर संभावित प्रभाव।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* पाठक वृद्धि दल एक नई [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|साझा कार्ड सुविधा]] का प्रयोग लॉन्च कर रहा है जिससे पाठक विकिपीडिया लेखों या फिर किसी लेख के चयनित अनुभागों से दृष्टिगत रूप से आकर्षक कार्ड बनाकर उन्हें ऑनलाइन साझा कर सकते हैं। हर कार्ड में मूल लेख की कड़ी शामिल होगी, जिससे पाठकों में और लेखों की खोज में वृद्धि होगी। पढ़ने और साझा करने की आदतों को बेहतर समझने के लिए यह A/B परीक्षण केवल मोबाइल पर अरबी, अंग्रेज़ी, चीनी, फ़्रांसीसी और वियतनामी विकिपीडियाओं पर पाठकों के एक अंश को उपलब्ध होगा, और 18 मई से शुरू होकर चार हफ्तों तक चलेगा।
* सदस्यों को पठन की उपलब्धियाँ पूरा करके पाठकों के प्रति आकर्षणीयता में वृद्धि हेतु प्रयासों के हिस्से के रूप में विकिपीडिया के एंड्रॉइड और iOS ऐप्स ने हाल ही में [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-दिन पठन चुनौती]] बीटा में प्रकाशित की है। चुनौती के दौरान पठन की अपनी स्ट्रीक को ट्रैक करने के लिए ऐप के उपयोगकर्ता अपने होम स्क्रीन में बेबी ग्लोब की तस्वीर वाला एक विजेट जोड़ सकते हैं। चुनौती आधिकारिक रूप से 11 मई को शुरू होती है।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:17|{{formatnum:17}} टास्क|सभी {{formatnum:17}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, एक समस्या जिससे विकिटेक्स्ट में सिनटैक्स हाइलाइटिंग की वैश्विक वरीयता को सक्षम करने से वह अपने आप अक्षम हो जाती थी, अब ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|उन्नत मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|सितंबर 2023]] से कालग्रस्त ResourceLoader मॉड्यूल <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi> इस हफ्ते हटा दिया जाएगा। इसका प्रयोग करने वाले उपकरणों के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|MediaWiki UI से Codex में माइग्रेट करने की एक गाइड]] उपलब्ध है। [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W20"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:२१, ११ मे २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">तकनीकी समाचार: 2026-21</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks">
विकिमीडिया के तकनीकी समुदाय की ओर से नवीनतम '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]'''। कृपया दूसरे सदस्यों को इन बदलावों के बारे में बताएँ। सभी बदलाव आपको प्रभावित न भी कर सकते हैं। [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|अनुवाद]] उपलब्ध हैं।
'''साप्ताहिक हाइलाइट्स'''
* अमूर्त विकिपीडिया दल ने अमूर्त लेखों को अपनाने में विकियों की रुचि का आकलन करने के लिए पाँच संभावित पायलट विकियों की पहचान की है। ये पायलट विकियाँ हैं अरबी, इंडोनेशियाई, दाग्बानी, बंगाली और मलयालम विकिपीडिया। प्रतिक्रिया की अवधि 22 मई तक है। अगर आपका समुदाय पायलट बनने में रुचि रखता हो तो [[m:Talk:Abstract Wikipedia|कृपया मेटा पर हमें सूचित करें]]।
'''सम्पादकों के लिए अपडेट्स'''
* मोबाइल वेब पर लॉग-आउट किए हुए पाठकों को [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|पठन सूचियाँ]] दिखाने का एक प्रयोग 18 मई को इतालवी, उर्दू, जर्मन, तुर्की, डच, पुर्तगाली, पोलिश और स्पेनी विकिपीडियाओं पर लॉन्च किया जाएगा और एक महीने तक चलेगा। यह बाद में पढ़ने के लिए लेख सहेजने और संगठित करने में पाठकों की सहायता करने, और साथ ही भविष्य में विकिपीडिया में योगदान करने में पाठकों को प्रोत्साहित करने के व्यापक लक्ष्यों का समर्थन करता है।
* पठन सूची बीटा सुविधा में एक बुकमार्क बटन का समर्थन करने के लिए "उपकरण → क्रियाएँ" मेन्यू में अब आईकॉन्स दिखाए जाएँगे, जिसमें ध्यान रखने का तारा शामिल होगा जिससे कि पाठक अस्थायी रूप से ध्यान रखे हुए लेखों की पहचान कर पाएँगे। ये आईकॉन्स अब मोबाइल पर प्रयुक्त आईकॉन्स से भी मेल खाते हैं, जिससे विभिन्न मंचों पर एकरूपता सुनिश्चित होती है। यह बदलाव इस समय क्रिया मेन्यू तक सीमित है और मुख्यतः विशेषाधिकार प्राप्त सदस्यों को प्रभावित करता है। [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|सुझाव मोड]] [[phab:T421189|तक़रीबन 15 विकिपीडियाओं]] पर नए सम्पादकों के लिए एक [[w:en:A/B test|A/B परीक्षण]] के रूप में जारी किया गया है। यह प्रयोग ऐसे मोबाइल वेब सत्रों के अनुपात का अनुमान करेगा जिनके दौरान नवागंतुकों द्वारा लेखों पर रचनात्मक (गैर-पूर्ववत) सम्पादन किए जाएँ। यह प्रयोग, सम्पादकों के प्रतिधारण पर सुविधा के प्रभाव का मूल्यांकन करेगा और पूर्ववत तथा अवरोध कार्यों की दरों में बदलावों पर भी गौर करेगा।
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|पिछले हफ्ते सुलझाए]] गए, समुदाय द्वारा प्रस्तुत {{PLURAL:27|{{formatnum:27}} टास्क|सभी {{formatnum:27}} टास्क्स}} देखें। उदाहरणस्वरूप, विकिपीडिया के एंड्रॉइड ऐप में एक समस्या जिसमें अनुशंसित पठन सूची की कोई अधिसूचना खोलने पर तस्वीरें कभी-कभी लोड नहीं हो पाती थीं, अब ठीक कर दी गई है। [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]
'''तकनीकी योगदानकर्ताओं के लिए अपडेट्स'''
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.</span>
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|आवर्ती मद]] इस हफ्ते के लिए विस्तृत कोड अपडेट्स: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]
'''विस्तार में'''
* अंग्रेज़ी, जापानी, फ़्रांसीसी, और कुछ अन्य विकिपीडियाओं पर तृतीय-पक्ष बॉट-निर्धारण सेवा [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|hCaptcha का एक परीक्षण]] किया गया है। परीक्षण ने दर्शाया कि hCaptcha बुरी नीयत वाली स्वचालित गतिविधियों को कुशलतापूर्वक रोकता है, अपने आप में भी और [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|स्टीवार्ड्स व सदस्य जाँचकर्ताओं]] को जाँच हेतु संकेत देकर भी। चूँकि परिणाम सकारात्मक थे, hCaptcha को अगले कुछ हफ्तों में सभी विकियों पर रोलआउट कर दिया जाएगा। कार्यान्वयन के बारे में अधिक तकनीकी जानकारी और गोपनीयता की सुरक्षा के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha परियोजना पृष्ठ देखें]]। [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|अधिक जानें]]।
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].</span>
''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|तकनीकी समाचार के लेखकों]] द्वारा तैयार किया गया और [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|बॉट]] द्वारा प्रकाशित किया गया '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|तकनीकी समाचार]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|योगदान करें]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|अनुवाद करें]] • [[m:Tech|सहायता पाएँ]] • [[m:Talk:Tech/News|प्रतिक्रिया दें]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|सदस्यता लें या हटाएँ]]।''
</div><section end="technews-2026-W21"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:२२, १८ मे २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595]
'''Updates for editors'''
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis.
* After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]
'''Updates for technical contributors'''
* The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W22"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:५२, २५ मे २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W23"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:०९, १ जून् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]
'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W24"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:३०, ८ जून् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W25"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:४९, १५ जून् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.
'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W26"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १३:०५, २३ जून् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]
'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W27"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ११:४८, २९ जून् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]
'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W28"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १३:५७, ६ जुलै २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis.
* The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]
'''Updates for technical contributors'''
* Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W29"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:१२, १३ जुलै २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation.
'''Updates for technical contributors'''
* On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W30"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:४७, २१ जुलै २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews.
* The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]
'''Updates for technical contributors'''
* After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W31"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:५०, २७ जुलै २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia.
* Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]
'''Updates for technical contributors'''
* The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W32"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:४७, ३ आगस्ट् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]
'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W33"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:४६, १० आगस्ट् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC.
'''Updates for editors'''
* [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]
'''Updates for technical contributors'''
* Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W34"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:०४, १७ आगस्ट् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]
'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W35"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:४६, २४ आगस्ट् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks.
'''Updates for editors'''
* The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28.
* At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors.
* Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]
'''Updates for technical contributors'''
* The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]
'''In depth'''
* Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W36"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:५४, ३१ आगस्ट् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W37"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:४५, ७ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].
'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]
'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W38"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १५:३१, १४ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]
'''Updates for technical contributors'''
* The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W39"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ११:५६, २७ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.
'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]
'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]
'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W40"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १०:४९, २८ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.
'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]
'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]].
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W41"/>
</div>
१८:५२, ५ अक्टोबर् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks">
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available.
'''Weekly highlight'''
* Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304]
'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs.
* The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077]
* [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]].
* Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075]
'''Updates for technical contributors'''
* There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]]
'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response.
'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]] • [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]] • [[m:Tech|Get help]] • [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]] • [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
</div><section end="technews-2026-W42"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:४०, १३ अक्टोबर् २०२६ (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:STei (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
b70488e25scnutulx2jxc1baye0fhsm
महिषासुरमर्दिनी स्तोत्रम्
0
10905
418748
418534
2026-10-13T06:13:09Z
अनुनाद सिंह
1115
418748
wikitext
text/x-wiki
महिषासुरमर्दिनी स्तोत्रम्
अयिगिरिनन्दिनि नन्दितमेदिनि विश्वविनोदिनि नन्दनुते
गिरिवरविन्ध्य-शिरोधिनिवासिनि विष्णुविलासिनि जिष्णुनुते।
भगवति हे शितिकण्ठकुटुम्बिनि भूरिकुटुम्बिनि भूरिकृते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१॥
सुरवरवर्षिणि दुर्धरधर्षिणि दुर्मुखमर्षिणी हर्षरते
त्रिभुवनपोषिणि शंकरतोषिणि किल्बिषमोषिणि घोषरते।
दनुजनिरोषिणि दितिसुतरोषिणि दुर्मदशोषिणि सिन्धुसुते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥२॥
अयि जगदम्ब मदम्ब कदम्बवनप्रियवासिनि हासरते
शिखरिशिरोमणि तुङ्गहिमालयशृङ्गनिजालयमध्यगते।
मधुमधुरे मधुकैटभगञ्जिनि कैटभभञ्जिनि रासरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥३॥
अयि शतखण्डविखण्डितरुण्डवितुण्डितशुण्डगजाधिपते
रिपुगजगण्डविदारणचण्डपराक्रमशुण्डमृगाधिपते।
निजभुजदण्डनिपातितखण्डविपातितमुण्डभटाधिपते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥४॥
अयि रणदुर्मदशत्रुवधोद्यतदुर्धरनिर्जरशक्तिभृते
चतुरविचारधुरीणमहाशिवदूतकृतप्रमथाधिपते।
दुरितदुरीहदुराशयदुर्मतिदानवदूतकृतान्तमते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥५॥
अयि शरणागतवैरिवधूवरवीरवराभयदानकरे
त्रिभुवनमस्तकशूलविरोधिशिरोधिकृतामलशूलकरे।
दुमिदुमितामरदुन्दुभिनादमहो मुखरीकृततिग्मकरे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥६॥
अयि निजहुङ्कृतिमात्रनिराकृतधूम्रविलोचनधूम्रशते
समरविशोषितशोणितबीजसमुद्भवशोणितबीजलते।
शिवशिवशुम्भनिशुम्भमहाहवतर्पितभूतपिशाचरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥७॥
धनुरनुसंगरणक्षणसंगपरिस्फुरदङ्गनटत्कटके
कनकपिशङ्गपृषत्कनिषङ्गरसद्भटशृङ्गहताबटुके।
कृतचतुरंगबलक्षितिरङ्गघटद्बहुरङ्गरटद्बटुके
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥८॥
सुरललना-ततथेयि-तथेयि-कृताभिनयोदर-नृत्यरते
कृतकुकुथः कुकुथो गडदादिक-ताल-कुतूहल-गानरते।
धुधुकुट धुक्कुट धिंधिमितध्वनिधीरमृदङ्गनिनादरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥९॥
जय-जय-जप्य-जयेजयशब्द-परस्तुति-तत्परविश्वनुते
झण-झण-झिञ्झिमि झिङ्कृत नूपुरसिंजितमोहित भूतपते।
नटितनटार्ध नटी नट नायक नाटितनाट्य सुगानरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१०॥
अयि सुमनः सुमनः सुमनः सुमनः सुमनोहरकांतियुते
श्रितरजनी-रजनीरजनी-रजनीरजनीकर-वक्त्रवृते।
सुनयनविभ्रमर-भ्रमरभ्रमर-भ्रमरभ्रमराधिपते।
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥११॥
सहितमहाहव-मल्लमतल्लिक-मल्लितरल्लक-मल्लरते
विरचितवल्लिक-पल्लिकमल्लिक-भिल्लिकभिल्लिक-वर्गवृते।
सित्कृत्पुल्लसमुल्लसितारुण-तल्लज-पल्लव-सल्ललिते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१२॥
अविरलगण्ड-गलन्मदमेदुर-मत्तमत्तंगज-राजपते
त्रिभिवनभूषणभूत-कलानिधि-रूपपयोनिधि-राजसुते।
अयि सुदतीजन-लालसमानस-मोहनमन्मथराजसुते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१३॥
कमलदलामल-कोमलकान्ति-कला-कलितामल-भाललते
सकलविलास-कलानिलयक्रम-केलिचलत्कल-हंसकुले।
अलिकुलसङ्कुल-कुवलयमण्डल-मौलिमिलद्बकुलालिकुले
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१४॥
करमुरलीरव-वीजितकूजित-लज्जितकोकिल-मञ्जुमते
मिलितपुलिन्द-मनोहरगुंजित-रंजितशैल-निकुञ्जगते।
निजगुणभूत-महाशबरीगण-सद्गुणसम्भृत-केलितले
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१५॥
कटितटपीत-दुकूलविचित्र-मयूखतिरस्कृत-चन्द्ररुचे
प्रणतसुरासुर-मौलिमणिस्फुरदंशुल-सन्नख-चन्द्ररुचे।
जितकनकाचल-मौलिपदोर्जित-निर्भरकुंजर-कुम्भकुचे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१६॥
विजितसहस्र-करैक-सहस्र-करैक-सहस्र-करैकनुते
कृतसुरतारक-सङ्गरतारक-सङ्गरतारक-सुनूसुते।
सुरथसमाधि-समानसमाधि-समाधि-समाधि-सुजातरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१७॥
पदकमलं करुणानिलये वरिवस्यति योनुदिनम् स शिवे
अयि कमले कमलानिलये कमलानिलयः स कथं न भवेत्।
तव पदमेव परम्पदमित्यनुशीलयतो मम किं न शिवे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१८॥
कनकलसत्कलसिन्धु-जलैरनु-सिञ्चिनुते गुणरङ्गभुवम्
भजति स किं न शचीकुचकुम्भतटीपरिरम्भ-सुखानुभवम्।
तवचरणं शरणङ्करवाणि नतामरवाणिनिवासिशिवम्
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥१९॥
तव विमलेन्दुकुलं वदनेन्दुमलं सकलं ननुकूलयते
किमु पुरुहूतपुरीन्दु-मुखी-सुमुखीभिरसौ विमुखीक्रियते।
मम तु मतं शिवनामधने भवती कृपया किमुत क्रियते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥२०॥
अयि मयि दीन दयालुतया कृपयैव त्वया भवितव्यमुमे
अयि जगतो जननी कृपयासि यथासि तथानुमितासिरते।
यदुचितमत्र भवत्युररी-कुरुतादुरुतापमपाकुरुते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्य कपर्दिनि शैलसुते॥२१॥
स्तुतिमिमां स्तिमितः सुसमाधिना नियमतो यमतोनुदिनं पठेत्।
परमया रमया स निषेव्यते परिजनोऽरिजनोऽपि च तं भजेत् ॥
॥हरिः ॐ तत्सत् महिषासुरमर्दिनिस्तोत्रं हरिः ॐ तत्सत्
{{टिप्पणी|
[https://www.angelfire.com/in4/vedastudy/pur_index23/mahisha.htm महिषासुरोपरि टिप्पणी]
[http://puranastudy.atwebpages.com/pur_index23/mahisha.htm महिषासुरोपरि टिप्पणी] (दर्पणम्)
[[देव्याः कवचम्]]
}}
sk8f1ls3zsohexwcbjsav1698suypuk
कामिकागमः - उत्तरभागः
0
164055
418745
418742
2026-10-13T05:38:30Z
अनुनाद सिंह
1115
/* प्रथमः पटलः पश्चिमद्वारार्चनविधिः */
418745
wikitext
text/x-wiki
{{header
| title = कामिकागमः - उत्तरभागः
| author =
| translator =
| section =
| previous =
| next =
| year =
| notes =
}}
== प्रथमः पटलः पश्चिमद्वारार्चनविधिः ==
<poem>
पश्चिमस्यार्चनं वक्ष्ये निष्कले सकलेऽपि वा ।
मिश्रे च गृहिणां योग्यं परार्थयजनार्थकम् ॥ १ ॥
राजराष्ट्र विवृद्ध्यर्थं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।
प्रातरावश्यकं शौचं कृत्वा स्नानं विधाय च ॥ २ ॥
सूर्यश्चेत्यादिभिर्मन्त्रैः संध्यासु तिसृषूदकम् ।
पीत्वा संमार्जयेत् तद्वत् दधिक्राविण्णेति चादिभिः ॥ ३ ॥
ओं भूर्भुवस्सुवरादि मन्त्रेण वारत्रयमथांजलिम् ।
पुनस्तेनैव, मन्त्रेण दशवारं जपन्नयेत् ॥ ४ ॥
एतत् प्रतिदिनं कार्यं द्विजत्वापत्ति सिद्धये ।
श्रुति स्मृत्यादि संसिद्धिं अनुष्ठानन्तु यद्भवेत् ॥ ५ ॥
आवश्यकेतु शौचेवा स्नाने त्वाचमनेऽपिवा ।
संध्यायां वन्दने वापि तर्पणे होमकर्मणि ॥ ६ ॥
गृहबल्यादिके चान्यत् द्विजानां विहितन्तुयत् ।
कर्तव्यं वा न कर्तव्यं शैवमावश्यकं मतम् ॥ ७ ॥
स्वशास्त्र सन्ध्यामन्त्रादि तर्पणं च विधाय च ।
व्रजेद्देवालयाद्यं तु पादशौचं विधाय च ॥ ८ ॥
समाचम्य प्रविश्यान्तः स्वासनस्थ उदङ्मुखः ।
त्रिपुण्ड्रं भस्मना कृत्वा सान्द्रेण धवलेन च ॥ ९ ॥
करन्यासं ततः कृत्वा सुषिरं देहमध्यमे ।
ध्यात्वा ज्वलन्तं हुंकारं प्राणान् संयम्य निश्चलम् ॥ १० ॥
फट्कारान्तं तु तेनैव रेचकेन समन्वितम् ।
पञ्चग्रन्थीं स्ततो भित्वा तस्मात्प्रति निवृत्य च ॥ ११ ॥
मूर्ति मन्त्रेण संगृह्य जीवं हुंकार मूर्धनि ।
कुंभकेन समोपेतं वायुमूर्ध्वगतं नयेत् ॥ १२ ॥
तेनैव द्वादशान्तस्थ शिवेन सह योजयेत् ।
आत्मयोजन मेतत्स्यात् ततो भूतादि शोधयेत् ॥ १३ ॥
निवृत्यादीनि भूतानि तान्यध्वानं समस्तकम् ।
व्याप्य व्यवस्थितानीति मत्वा तानि विशोधयेत् ॥ १४ ॥
दहनं वाथ भूतानां परस्पर विशोधनम् ।
मण्डलादि समायुक्तं भूतशुद्धिरिहोदिता ॥ १५ ॥
शोध्यो परागरहितं कलामात्र व्यवस्थितम् ।
विचिन्त्य दिव्यदेहार्थ ममृताप्लावनं नयेत् ॥ १६ ॥
ध्यात्वा कुण्डलिनीं शक्तिं अमृतैक स्वरूपिणीम् ।
तदुद् भूतामृतस्त्रावैस्सिक्तां दिव्यां कलां स्मरेत् ॥ १७ ॥
ध्यात्वा हृद्यासनं तस्मिन् मूर्त्यात्मानं समानयेत् ।
पुनराप्लावनं कृत्वा करन्यासं समारभेत् ॥ १८ ॥
हस्त पृष्ठतलेऽस्त्रेण शोधयेच्चन्दनान्विते ।
तयोर्ब्रह्माणि विन्यस्य नेत्रं करतले न्यसेत् ॥ १९ ॥
शिवं साङ्गं च विन्यस्य भूयस्तत्र शिवं न्यसेत् ।
कवचेनाव कुण्ठयाथ सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ २० ॥
करन्यासः समाख्यातो अङ्गन्यासश्च कथ्यते ।
मूर्धादि पादपर्यन्तं अङ्गब्रह्माणि विन्यसेत् ॥ २१ ॥
मूलब्रह्माणि वा विद्वान् अष्टत्रिंशत् कलां न्यसेत् ।
शिवं हृदि यथास्थानं (हृ) हृदयाद्यं निवेशयेत् ॥ २२ ॥
नेत्रं नेत्रेषु विन्यस्य हेतिं दिक्षुगतं न्यसेत् ।
महामुद्रां ततः कृत्वा शिवमन्त्रं अनुस्मरन् ॥ २३ ॥
महामुद्रा तावत् कराभ्यां सम्मुखाभ्यां पाद पङ्कजात्
आमस्तक स्पर्शनरूपा
अन्योन्य ग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारित कराङ्गुली
महामुद्रेय मुदिता परमीकरणे बुधैः
महामुद्रेयमाख्याता न्यूनाधिकं समापनी
प्रयोजयेदिमां मुद्रां देवताह्वान कर्मणि ॥
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं हित्वा ब्रह्माणि विन्यसेत् ।
लिपिन्यासं ततः कुर्यात् रुद्रशक्ति समन्वितम् ॥ २४ ॥
श्रीकण्ठादि समोपेतं अक्षरन्यासमेव वा ।
केवलं मातृकान्यासं कुर्यात्तद्रहितं तु वा ॥ २५ ॥
एवं शैवतनुं कृत्वा ततोऽन्तर्यजनं नयेत् ।
पूजा होमसमाधिस्यात् हृदि नाभौ ललाटके ॥ २६ ॥
आत्मशुद्धिरियं ख्याता स्थानशुद्धिस्ततः परम् ।
हस्तास्फालन दिग्बन्धाव कुण्ठैश्च सम्मता ॥ २७ ॥
पात्रत्रयं समादाय यन्त्रिकाकार संस्थितम् ।
पाद्यादित्रितयं तेषु कल्पयेद्विधिनामुना ॥ २८ ॥
चन्दनोशीर सिद्धार्थं दूर्वा काश्मीर तोययुक् ।
उत्तमं पाद्य मुद्दिष्टं मध्यमं गतकुंकुमम् ॥ २९ ॥
चन्दनोशीर युक्तांभः पाद्यं कन्यसमुच्यते ।
वरालोशीर कर्पूर त्रुटि जाति लवङ्गयुक् ॥ ३० ॥
मुरेणैव समायुक्त श्रेष्ठ माचमनीयकम् ।
एलालवङ्ग कर्पूर मुर जातियुतं समम् ॥ ३१ ॥
एलालवङ्गं कर्पूर जलैस्सार्धन्तु कन्यसम् ।
आपःक्षीर कुशाग्रैस्तु यवाक्षत तिलैर्युतम् ॥ ३२ ॥
शालि सिद्धार्थयुक् श्रेष्ठं यव सर्षप शालियुक् ।
तण्डुलैर्मध्यमं प्रोक्तं शालितण्डुल संयुतम् ॥ ३३ ॥
अर्घ्यं कन्यसमुद्दिष्ट मन्यथा च निगद्यते ।
सिद्धार्थ चन्दनोशीर दूर्वायुक् पाद्यमेव च ॥ ३४ ॥
एलालवङ्ग, कर्पूर वरालफलसंयुतम् ।
एतदाचमनीयं वा यजेत् यजनाङ्गके ॥ ३५ ॥
कथितं चात्र वा ग्राह्यमत्रोक्तं तत्र वा भवेत् ।
यवसर्षप सद् व्रीहि तण्डुलै रक्षतं भवेत् ॥ ३६ ॥
व्रीहि तण्डुलं संयुक्तं अक्षतं तत्प्रकीर्तितम् ।
पञ्चाङ्ग मथवा त्र्यङ्गं केवं चार्ध्यमेव वा ॥ ३७ ॥
कल्पयेद्धृदयेनैव किञ्चार्घ्ये संहितामनुः ।
द्रव्याण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य कवचेनावकुण्ठयेत् ॥ ३८ ॥
हृदाभिमन्त्र्य प्रत्येकं मुद्रयेदमृताख्यया ।
तिलकं चन्दनं कृत्वा पुष्पं शिरसि विन्यसेत् ॥ ३९ ॥
द्रव्यशुद्धिर्भवेदेषा प्रणवादि नमोन्तकम् ।
मन्त्रमुच्चारयेन्मन्त्री मन्त्रशुद्धिर्भवेदियम् ॥ ४० ॥
सामान्यार्घ्यं च संगृह्य द्वाराग्रे वृषभं यजेत् ।
गणपं भारतीर्मूर्ध्वे नन्दिनं जाह्नवीयुतम् ॥ ४१ ॥
महाकालेन यमुनां सव्येऽसव्ये समर्चयेत् ।
विमलं च सुबाहुं च तल्पयोश्च क्रमाद्यजेत् ॥ ४२ ॥
प्रविश्य सव्यपादेन देहल्यां अस्त्रमर्चयेत् ।
वास्तोष्पतिं ततश्चेष्ट्वा पूजां पर्युषितां यजेत् ॥ ४३ ॥
अपनीय च तां लिंगात् चण्डेशाय निवेदयेत् ।
पिण्डिकां शिवलिङ्गं च जलेन क्षालयेत् सुधीः ॥ ४४ ॥
लिङ्गशुद्धि रियंख्याता शुद्धयः पञ्च चोदिताः ।
संपूज्य द्वारपान् वाथ पञ्चशुद्धिं समाचरेत् ॥ ४५ ॥
विशुद्ध्यासनं संस्कारोपचार स्कन्ध संयुतम् ।
यजनं देवदेवस्य सर्व कामार्थ साधनम् ॥ ४६ ॥
विशुद्धिः कथिता पूर्वमासनं चाधुनोच्यते ।
गणेशं च गुरुं शक्तिमनन्तं धर्मसंमुखान् ॥ ४७ ॥
अधर्मप्रमुखानन्ते छदने पद्मकर्णिके ।
वामादि नव सूर्यादि मण्डलं सेश्वरं यजेत् ॥ ४८ ॥
शिवासनं तदन्ते च यजेत् स्वस्वमनुस्मरन् ।
पञ्चासनात्मकं ह्येतदेकासन मुदीरितम् ॥ ४९ ॥
अनन्ताधारशक्तिभ्यां भवेदानन्तमासनम् ।
धर्मा धर्मादिभिर्वर्गैश्छदनाभ्यां समन्वितैः ॥ ५० ॥
सिंहासन मिदं प्रोक्तं, योगं मायाब्जमुच्यते ।
पद्मं वैघेश्वरं पद्ममण्डलं विमलासनम् ॥ ५१ ॥
स्नानाऽवाहनकालादौ पृथगेतान् प्रकल्पयेत् ।
संकल्प्यासनमेवं तु मूर्तिं तदुपरि न्यसेत् ॥ ५२ ॥
तस्मिन् ब्रह्माणि विन्यस्य चाष्टत्रिंशत्कलां न्यसेत् ।
लिपिन्यासं तु वा कुर्याच्छीकण्ठादि युतं तु वा ॥ ५३ ॥
अष्टत्रिंशत्कलोपेतं पञ्च ब्रह्मणि विन्यसेत् ।
विद्यादेहं ततो न्यस्त्वा शिवमावाहयेत्ततः ॥ ५४ ॥
स्थापनं सन्निधानं च सन्निरोधं [च कुण्ठनम्] समाचरेत् ।
स्वस्व स्थाने हृदादीनि विन्यसेदानुपूर्वकम् ॥ ५५ ॥
शिवं तदुपरि न्यस्य तदेकीकरणं नयेत् ।
प्ररोचनं वा कर्तव्यं महामुद्रा प्रयोगतः ॥ ५६ ॥
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दूर्वाद्यं विनिवेदयेत् ।
संस्कारा दश विख्याताः उपचारैः शिवं यजेत् ॥ ५७ ॥
गन्धं तु चन्दनाद्यं स्यादिष्टमानेन वा नयेत् ।
नानाविधानि पुष्पाणि नूतनानि प्रकल्पयेत् ॥ ५८ ॥
लघुचन्दन निर्यास प्रमुखैः धूपमुच्यते ।
तैलाज्यकल्पितान् दीपान् कर्तुर्वाञ्छावशान्नयेत् ॥ ५९ ॥
अनिर्वाण प्रदीपांश्च तथैव परिकल्पयेत् ।
आमन्त्रण हविः प्रोक्तं मुद्गाद्यं चाढकादिकम् ॥ ६० ॥
भूषणादि ततो दत्वा पुनर्धूपं निवेदयेत् ।
तस्मिन् मङ्गलगानैश्च सर्वातोद्य समन्वितैः ॥ ६१ ॥
नाना नृत्त समायुक्तैस्तोषयेद् वृषभध्वजम् ।
आरात्रिकं ततो दद्यात् धूपदानावसानके ॥ ६२ ॥
भस्मना गन्धमिश्रेण त्वङ्गुष्टानामिकाग्रतः ।
भ्रामयित्वा ततस्त्यक्त्वा तिलकं दापयेच्छिवे ॥ ६३ ॥
दर्पणं दर्शयेच्छत्रं चामरं च निवेदयेत् ।
रात्रौ नीराजनं कुर्यात् दीपदानावसानके ॥ ६४ ॥
महाहविर्निवेद्यान्ते बलिहोमौ समाचरेत् ।
आमन्त्रण हविः काले बलिं वा होममाचरेत् ॥ ६५ ॥
उभयत्रोभयं वापि पृथग्वा परिकल्पयेत् ।
स्नपने मन्त्रगेयं वा वीणा गान मथापि वा ॥ ६६ ॥
वेदाध्ययन मन्यद्वा स्तोत्रपाठादिकं च यत् ।
तदूर्ध्वे गौडभासाद्यैर्गानं धूपान्तमाचरेत् ॥ ६७ ॥
ऊर्ध्वं द्राविडभाषाद्यै र्गानं नृत्तयुत्तं तु वा ।
संस्कृतं तदपभ्रंशं नाना स्वर समन्वितम् ॥ ६८ ॥
यदष्टादश भाषोत्थं गानं वा परिकल्पयेत् ।
नाना देश प्रसूतं च नर्तनं परिकल्पयेत् ॥ ६९ ॥
विशेषादुत्सवादौ च गन्धर्वै र्बहुभिर्युतम् ।
नित्योत्सवं ततः कुर्यान्नाना स्त्रीभिस्समन्वितम् ॥ ७० ॥
रूपयौवनसंपन्ना योषितः कर्तृवांच्छया ।
मम दास्यस्समाख्याता रुद्रकन्या भवन्ति चेत् ॥ ७१ ॥
तासां संख्या भवेद् ग्रामविन्यास जन संख्यया ।
उत्सवस्स्यात्तदन्ते तु नित्योत्सव विधानतः ॥ ७२ ॥
वादकानष्ट संख्यातान् कल्पयेत् कल्पवित्तमः ।
तदन्ते शुद्धनृत्तं स्यात्तदन्ते चुलुकोदकम् ॥ ७३ ॥
विसर्जनं ततः कुर्यात् लयाङ्गं वाथ विन्यसेत् ।
साधकेन च सिद्ध्यर्थं पूजामाहृत्य लिंगतः ॥ ७४ ॥
लिंगं संशोध्य भूयोऽपि गन्धाद्यै रर्चयेच्छिवम् ।
नेतत्प्रतिदिनं कुर्यात् किं तु साध्यावसानकम् ॥ ७५ ॥
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं स्यान्मदर्चनम् ।
केवलैश्शुद्ध शैवोक्तै र्मन्त्रैरुत्तम मुच्यते ॥ ७६ ॥
मध्यमं शैववेदोत्थैरधमं वैदिकैर्मतम् ।
नित्ये नैमित्तिकेऽप्येतद्विधानं परिकीर्तितम् ॥ ७७ ॥
शैवमन्त्र समो मन्त्रो नास्त्यत्र भुवनत्रये ।
तत्रापि मूलमन्त्रस्तु बीजात्मा श्रेष्ठमुच्यते ॥ ७८ ॥
प्रणवाद्याश्च ये मन्त्रा नियुताद्यक्षरात्मकाः ।
बीजमन्त्रसमुद्भूता रुद्राध्यायादयोऽपि च ॥ ७९ ॥
तदर्थं बीजमन्त्रं तु तत्स्थाने विनियोजयेत् ।
बीजाणु सदृशो नास्ति मम प्रीतिकरः परः ॥ ८० ॥
एतत्सर्वं तु सामान्यं पूर्वास्ये दक्षिणास्यके ।
कौबेरास्ये च लिंगे च सकले मिश्र लिंगके ॥ ८१ ॥
विशेषः पश्चिमेद्वारे श्रूयतां पण्डितेश्वराः ।
प्राग्वदन्यत्समुद्दिष्टं विशेषः कश्चिदिष्यते ॥ ८२ ॥
द्वारस्याभिमुखं चोर्ध्व वक्त्रं देवं प्रकल्पयेत् ।
वामे वा दक्षिणे वापि स्थापनीया मनोन्मनी ॥ ८३ ॥
देववन्मुख संयुक्ता द्विहस्तैक मुखान्विता ।
ईशान मीशदेशे वा निऋतौ वा समर्चयेत् ॥ ८४ ॥
पुरुषं पूर्वदेशे वा पश्चिमे वाथ चिन्तयेत् ।
दक्षिणे चोत्तरे वापि बहुरूपं विचिन्तयेत् ॥ ८५ ॥
उत्तरे दक्षिणे वापि वामदेवं स्मरेत् गुरुः ।
पश्चिमे पूर्व देशे वा सद्यवक्त्रं स्मरन् न्यसेत् ॥ ८६ ॥
हृदयं वह्नि दिग्भागे वायव्यां वा प्रकल्पयेत् ।
शिरश्चैशेथ नैऋत्यां शिखां पितरि वैशके ॥ ८७ ॥
कवचं वायुदिग्भागे आग्नेययां वा प्रकल्पयेत् ।
पूर्वस्मिन् पश्चिमे वापि चतुर्दिक्ष्वस्त्रमर्चयेत् ॥ ८८ ॥
पूर्वस्मात् पश्चिमाद्वापि विद्येशावरणं यजेत् ।
गणेशावरणं सोमाद्दक्षादारभ्य वार्चयेत् ॥ ८९ ॥
लोकेशाः प्राग्वदेवस्युर्वज्राद्याश्च तथा मताः ।
देवाग्रे वृषभःशूलं ध्वजस्थानं च गोपुरम् ॥ ९० ॥
परिवारार्चनं पूर्वदेशादारभ्य कारयेत् ।
वारुणादि निॠत्यन्तं परिवारार्चनं तु वा ॥ ९१ ॥
नालो वामे प्रकर्तव्यस्सोमस्याभिमुखं यथा ।
चण्डेशस्त्वीश देशे स्यात् विघ्नराट् पितरि स्मृतः ॥ ९२ ॥
९२१/२ अन्यत्सर्वं समानं स्यात्पूर्वद्वारार्चनेन तु ।
इति उत्तरकामाकाख्ये महातन्त्रे पश्चिमद्वारार्चन विधिः प्रथम पटलः
करस्थं पायसं त्यक्त्वा कूर्परे लेडि दुर्मतिः ।
क्रन्यासः
ओं हां शिवासनाय नमः ओं हां शिवमूर्तये नमः
ओं हों ईशानमूर्धाय नमः
ओं हें तत्पुरुषवक्त्राय नमः
ओं हुं अघोरहृदयाय नमः
ओं हिं वामदेव गुह्याय नमः
ओं हं सद्योजात मूर्तये नमः
ओं हां हौं विद्यादेहाय नमः
ओं हौं नेत्रेभ्यो नमः
ओं हां हृदयाय नमः
ओं हीं शिरेसे नमः
ओं हूं शिखायै नमः
ओं हैं कवचाय नमः
ओं हः अस्त्राय नमः
ओं हां कवचाय नमः
ओं हां शिवाय वौषट्
अङ्गन्यासः
ओं हां शिवासनाय नमः
ओं हां शिवमूर्तये नमः
ओं हों ईशानमूर्धाय नमः
ओं हें तत्पुरुषवक्त्राय नमः
ओं हुं अघोरहृदयाय नमः
ओं हिं वामदेव गुहचाय नमः
ओं हं सद्योजातमूर्तये नमः
ओं हां हौं विद्यादेहाय नमः
ओं हौं नेत्रेभ्यो नमः
ओं हां हृदयाय नमः
ओं हीं शिरेसे स्वाहा
ओं हूं शिखायै वषट्
ओं हैं कवचाय हुं
ओं हः अस्त्राय फट्
ओं हः अस्त्राय हुंफट्
ओं हः अस्त्राय फट्
ओं हां शिवाय वौषट्
पाद्यं पादाम्बुजद्वन्द्वे वक्त्रे च आचमनीयकम् ।
अर्घ्यं शिरसि देवस्य पुष्प दूर्वाक्षतानि च ॥
सुप्रभेदागमेः
उशीरं चन्दनोपेतं दूर्वा सिद्धार्थ संयुतम् ।
चतुर्द्रव्य समायुक्तं पाद्यमेत दुदाहृतम् ॥
एलालवंग कर्पूर जम्बू जाती फलं मुरम् ।
षट् द्रव्य रस संयुक्तं शिवस्य आचमनीयकम् ॥
आपः क्षीर कुशाग्राणि तण्डुलाः सुमनास्तिलाः ।
अर्घ्योष्टाङ्ग इति प्रोक्तो यवैः सिद्धार्थकैस्सह ॥
बभमयरलसंज्ञैः अक्षरैः कॢप्तपत्रे ।
सुखकरमुपविष्टं पङ्कजे पद्मयोनिम् ॥
अभयवरदहस्तं गण्डिकां चाक्षमाला ।
करयुगलमभयं चिन्तयेद्विश्वयोनिम् ॥
वशषसदलयुक्ते सौम्यमाधारपद्मे
तरुणमरुणगानं वारणास्यं गणेशम् ।
अभयवरदहस्तं चारुपाशाङ्कुशोद्यत्
करयुगलमनन्यं चिन्तयेद्विघ्नराजम् ॥
डाद्यैः फलान्तगतैः प्रकल्पितदलैः पद्मे निविष्टं हरिं ।
मार्तण्डद्युतिमादिपूरुषमजं नारायणं शार्ङ्गिणम्
हस्ताम्भोजगदारशङ्खममलं पीताम्बरं कौस्तुभं ।
श्रीवत्साङ्कितमब्धिजासहचरं ध्यायेज्जगन्मोहनम् ॥
काद्यैष्ठान्तगतैः प्रकल्पितदले पंकेरुह पार्वती
कान्तं कान्तिशशाङ्ककोटिसदृशं प्रख्यं कपर्दोज्वलम्
शान्तं टङ्कमृगाभयेष्टवरदं युक्तं करैः कङ्कणैः
ध्यायेदीश्वरमीप्सितार्थफलदं हृत्पुण्डरीके स्थितम्
मूर्त्यंगेषु निविष्टमङ्गरहितं शान्तं तुषारप्रभं
व्याप्तशेषचराचरारैर्गुणगणैः भावेन संवेष्टितम्
मूर्तामूर्तमनेकमूर्तममलं ज्योतिः प्रदीपोपमं
साक्षात् षोडशपत्रयुक्तकमले जीवं परं चिन्तयेत्
हक्षाभ्यां परिवृत्तपत्रकमले दिव्ये जगत्कारणं
विश्वोत्तीर्णमनेकदेहममलं स्वच्छन्दमात्मेच्छया ।
तत्तद्योगतया स्वदेशिकतनुं भावेन दीपांकुरं
प्रत्यक्षाक्षरविग्रहं गुरुपदं ध्यायेद्विभुं शाश्वतम् ॥
महामुद्रा तावत् कराभ्यां संमुखाभ्यां
पाद पङ्कजात् आमस्तक स्पर्शन रूपा
अन्योन्य ग्रथिताङ्गुष्टा प्रसारित कराङ्गुली ।
महामुद्रेय मुदिता परमीकरणे बुधैः ।
महामुद्रेय माख्याता न्यूनाधिकं समापनी ।
प्रयोजयेदिमां मुद्रां देवताह्वान कर्मणि
</poem>
== द्वितीय पटले दक्षिणद्वारार्चन विधिः ==
वक्ष्ये दक्षिणवक्त्रार्चां त्रिप्रकारा तु सा स्मृता ।
लिंगे वा प्रतिमायां वा मुखलिङ्गे तु वा मता ।। १ ।।
प्रतिमा दक्षिणास्या चेदुत्तमोत्तम संज्ञका ।
मिश्रे तु मध्यमा प्रोक्ता लिङ्गेऽर्वा त्वधमा मता ।। २ ।।
प्रतिमायां तु मध्ये यद् दक्षास्य यजनं द्विजाः ।
नृत्तमूर्ते र्विशेषेण त्वति शोभन मिष्यते ।। ३ ।।
श्रेष्ठं पश्चान्मुखं लिंगं दक्षास्यं बेरमुच्यते ।
अव्यक्तं मोक्षदं लिंगं व्यक्तं भूतिप्रदायकम् ।। ४ ।।
भुक्ति मुक्ति प्रदं मिश्रमेवं ज्ञात्वा समाचरेत् ।
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासन मेव च ।। ५ ।।
कृत्वा शिवार्घ्य हस्तस्तु दक्षिण द्वारमाश्रयेत् ।
द्वार मस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वारपानर्चयेत् क्रमात् ।। ६ ।।
गणपं भारतीमूर्ध्वे सव्येगङ्गां च नन्दिनम् ।
यमुनां च महाकालं गन्धाद्यैः क्रमशोर्चयेत् ।। ७ ।।
संप्रविश्यान्तरे वास्तु पतिं संपूज्य फूजकः ।
पूजयेत् पूर्ववक्त्रस्तु शिवं षड्गुण संयुतम् ।। ८ ।।
लिंगार्चनं चेत् प्राग्वत् स्यादीशानं तु स्वगोचरे ।
अघोरं पुरुषं वापि दक्षिणे सम्यगर्चयेत् ।। ९ ।।
अघोरं वाथ सद्यं वा पश्चिमे तु समर्चयेत् ।
सद्यवक्त्रं तु वामां वा सौम्यदेशे समर्चयेत् ।। १० ।।
पुरुषं वाथ वामं वा पूर्वस्मिन् संप्रपूजयेत् ।
ईशानमग्नि देशे तु न्यसेत् पूर्वे मनोन्मनीम् ।। ११ ।।
पितृवायवग्नि ईशेषु हृदयादि व्यवस्थितम् ।
अथवा प्राग्वदेवं स्याद् विद्येशा दक्षिणादितः ।। १२ ।।
गणेशःपूर्व देशे वा प्राग्वद्वा संप्रकीर्तिताः ।
पूर्व दारभ्य शक्राद्या वज्राद्याश्च तथा मताः ।। १३ ।।
उक्षं दक्षिण संस्थं च बलिपीठं ध्वजादिकम् ।
प्राग्वदेव विधेयं स्यात् अन्यत्सर्वं समाहिताः ।। १४ ।।
लिंगार्चनं च देवं स्याद् अथबेरार्चनं तु चेत् ।
तदुच्यते समासेन श्रूयतां मुनिसत्तमाः ।। १५ ।।
लोहजे शैलजे वापि मृज्जे धतुज रत्नजे ।
चित्रहीने शिलाबिंबे मूललिंग वदाचरेत् ।। १६ ।।
रत्नजे लोहजे पक्व मृण्मये बेरशोधनम् ।
अभीष्ट दिवसे कुर्याद् यावद्बेरं सधूसरम् ।। १७ ।।
वस्त्र संमार्जनं पुण्यदिवसे स्नपनं मतम् ।
कर्मार्चार्यामथान्येषां मणिलिङ्गेऽथ पीठके ।। १८ ।।
अथवा बाणलिंगे वा दर्पणादौ समर्चयेत् ।
आधाराख्य मनन्तं च धर्माद्यं हि चतुष्टयम् ।। १९ ।।
गात्रं तुर्यमधश्चोर्ध्वच्छदने पद्मकर्णिके ।
वामादि नवकं सूर्यमण्डलाद्यं च साधिपम् ।। २० ।।
संपूज्य हृत्पुटे नेत्रमन्त्रं विद्यातनुं स्मरेत्
ईशाने सकले मूर्ध्नि पुरुषं वदने स्मरेत् ।। २१ ।।
अथापरं समानं स्यात् शिवलिंगार्चनेन तु ।
कलान्यासस्समाख्यातः प्रतिमानां विशेषतः ।। २२ ।।
प्रतिमालक्षणं प्रोक्तं ध्यानमत्रोप लक्ष्यताम् ।
हृद्बीजात्पश्चिमे वर्णे षष्ठं बीजं नियोजयेत् ।। २३ ।।
मात्रात्रय समायुक्तं मूर्ध्नि बिन्दुं नियोजयेत् ।
मन्त्र मेतत्समुच्चार्याऽवाहयेत् प्रतिमाहृदि ।। २४ ।।
न्यास मार्गेण संस्थाप्य सन्निधान निरोधने ।
विधायैवं हृदा पाद्यं पादयोस्तु निवेदयेत् ।। २५ ।।
सिद्धार्थ चन्दनोशीर दूर्वा सङ्कल्पितं द्विजाः ।
एलालवङ्ग कर्पूर वराल फल कल्पितम् ।। २६ ।।
दद्यादाचमनीयं तु वक्त्रे तत्पुरुषाह्वये ।
क्षीर सिद्धार्थ सस्येन्द्र तिलशाल्यक्षातान्वितम् ।। २७ ।।
कुशपुष्पसमोपेतं दद्यादर्ध्यं तु मूर्धनि ।
यवसर्षप सद् व्रीहि तण्डुलै रक्षतं भवेत् ।। २८ ।।
व्रीहि तण्डुल संयुक्त मच्युतं तत्प्रकीर्तितम् ।
पाद्यादि पञ्चकं ह्येतत् सकले निष्कलेऽपि च ।। २९ ।।
संमिश्रेऽपि विधेयं स्यात् अर्चने स्नपने मखे ।
पवित्राहोहणादौ च प्रोक्तं वाथ समाचरेत् ।। ३० ।।
सर्व द्रव्यसमायुक्तं श्रेष्ठमित्याभिधीयते ।
एकहीनं तु मध्यं स्याद् द्वाभ्यां हीनं तु कन्यसम् ।। ३१ ।।
त्रिभिहीनम् तु नीचं स्यात् सर्वद्वारेषु योग्यकम् ।
गन्धं पुष्पं च धूपं च दीपं नैवेद्यमेव च ।। ३२ ।।
तांबुलं मूलमन्त्रेण दद्यात्तु परमेश्वरे ।
बलि होमोत्सवं नृत्तं यथाकालं समाचरेत् ।। ३३ ।।
सन्ध्या तिथ्यर्ध नाडी स्नपन यजन
नैवेद्यबल्यग्निकार्यं-
नित्योक्तं चोत्सवान्तं भवति विधिरयं
शुद्धनृत्तक्रमेण ।
नाडीनामक्षिपक्षैर्दरदरदलितै र्व्योमचन्द्रैर्यथाव-
न्न्यूनेऽस्मिन्नर्चनाङ्गैस्स्मर शरमुनि संख्यार्ध
नाड्योऽथवास्युः ।। ३४ ।।
उत्तमोत्तम पूजा चेत् कालोयामद्वयेन तु ।
मध्यमे दशनाड्यस्स्याद्याम मात्रेण कन्यसः ।। ३५ ।।
अन्तरा त्वष्टधा भक्त्वा नवधा कालमादिशेत् ।
कर्षणादि प्रतिष्ठान्तं कर्म संवत्सरोत्सवम् ।। ३६ ।।
पवित्रारोहणं मासार्चन मङ्कुर वापनम् ।
नित्यार्चनादिकं सर्वं तन्त्रेस्मिन् प्रतिपादितम् ।। ३७ ।।
समालोच्य विधेयं स्यात् सकले निष्कले शिवे ।
अनेनैव प्रकारेण न्यायेनान्वीक्ष्य देशिकः ।। ३८ ।।
सौम्य वक्त्रेश पूजाद्यं कारयेद्देशिकोत्तमः ।
अन्तरालं तु पूर्वस्यां दिशि व्यक्ते विशिष्यते ।। ३९ ।।
किमत्र बहुनोक्तेन यस्य देवस्य यन्मुखम् ।
तस्य देवस्य सा प्राची निश्चिता द्विजसत्तमाः ।। ४० ।।
तद्वशादपरा कल्प्या दिशो दिग्वेदिभिस्सदा ।। ४०१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे दक्षिणद्वारार्चन विधिः
द्वितीयः पटलः
सन्ध्या तित्यर्थ नाडी स्नपन यजन नैवेद्यबल्यग्निकार्यं-
नित्योक्तं चोत्सवान्तं भवति विधिरयं शुद्धनृत्तक्रमेण ।
नाडीनामक्षिपक्षैर्दरदरदलितै र्व्योमचन्द्रैर्यथाव-
न्न्यूनेऽस्मिन्नर्चनाङ्गैस्स्मरशरमुनि संख्यार्ध नोड्योऽथ-वास्युः
।।
उत्तमोत्तम पूजाचेत् कालोयामद्वयेन तु ।
मध्यमे दशनाड्यस्यात् याम मात्रेण कन्यसः ।।
अन्तरा अष्टधा भक्त्वा नवधा कालमादिशेत् ।।
पूजयेत् पूर्ववक्त्रस्तु शिवं षड्गुण संयुतम्
षड्गुण - १. सर्वज्ञत्वम् २. परितृप्तत्वम् ३. अनादि बोधृत्वम् ४.
स्वतन्त्रत्वम् ५. अलुप्तशक्तित्वम् ६. अनन्तशवक्तिस्वम्
== तृतीय पटले सकलार्चनाविधिः ==
वक्ष्येहं सकलार्च्चान्तु सर्वाभीष्टफलप्रदाम् ।
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्यावन्दनतर्पणम् ।। १ ।।
कृत्वा प्रविश्य हर्म्यन्तु पादशौचं विधाय च ।
सम्यगाचभ्य संगृह्य भसितं वारिणा सह ।। २ ।।
त्रिपुण्ड्रं विधिना कृत्वा करन्यासं विधाय च ।
तत्करेण च संयोज्य शिवेह्यात्मानमादरात् ।। ३ ।।
भूतशुद्धिं सुधाप्लावं आत्मावाहनमेव च ।
करन्यासं च विन्यासं ब्रह्मणामीश पूर्वकम् ।। ४ ।।
स्वविग्रहे कलान्यासमीशानं मूर्ध्नि विन्यसेत् ।
पुरुषं वदने सर्वं मलामन्त्रमनुस्मरन् ।। ५ ।।
अन्यत्पूर्वसमानं स्यादेकत्रिंशत्कलां न्यसेत् ।
अन्तर्यागमतः कृत्वा स्थानशुध्दिन्ततो नयेत् ।। ६ ।।
विशेषार्घ्यञ्च संकल्प्य गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् । ६१/२ ।
ईक्षणाद्यैर्चतुर्भिस्तु द्रव्यशुध्दिन्तु पूर्ववत् ।
कृत्वात्मानं समभ्यर्च्य मन्त्रशुद्धिं समाचरेत् ।। ७१/२ ।।
द्वारं संप्रोक्ष्य चास्त्रेण वृषमग्रे समर्चयेत् ।
द्वारपार्श्वोभयंवापि गणपञ्चसरस्वतीं ।। ८१/२ ।।
नन्दिनञ्च महाकालं गंगाह्वां यमुनामपि ।
संपूज्योदुम्बरे शस्त्रं प्रविश्यान्तः पुरं पुनः ।। ९९/२ ।।
दत्वा पुष्पश्च वास्त्वीशे दत्वार्घ्योदं शिरस्यथ ।
शिवस्येशानमन्त्रेण मालाद्यमपनीय च ।। १०१/२ ।।
शुद्धिं कृत्वा विधानेन पटाद्यैर्वोदकेन वा ।
आधारारव्यमनन्तञ्च धर्माधर्माद्यमेव च ।। १११/२ ।।
अधश्चोर्ध्वश्चदेपझकर्णिकेशक्तिपुञ्जकं ।
वामाद्यं हृदयोपेतं शिवासनमनुस्मरन् ।। १२१/२ ।।
तस्मिन्मूर्तिं समावाह्य विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
सदाशिवो महेशश्च रुद्रश्चेचि त्रिधामतः ।। १३१/२ ।।
शिवदेह-इति प्रोक्तः विद्यादेहस्स उच्यते ।
या तस्य विमलाशक्तिश्शिवस्य समवायिनी ।। १४१/२ ।।
तद्देहत्रयसिद्ध्यर्थं मूर्तिमादौ प्रकल्पयेत् ।
हृत्संपुटेन संयोज्य तस्यां ब्रह्माणि विन्यसेत् ।। २०१/२ ।।
कलान्यासन्ततः कुर्यात्तद्विधानमिहोच्यते ।
सदेशे देह सिद्ध्यर्थमष्टत्रिंशत्कला मता ।। २११/२ ।।
रुद्रेशयोश्शरीरार्थमेकत्रिंशत्कला मता ।
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं प्रागेव प्रतिपादितम् ।। २२१/२ ।।
एकत्रिंशत्कलान्यासे विशेषः कश्चिदिष्यते ।
एकमेव शिरोवक्त्रं महेशे रुद्रविग्रहे ।। २३१/२ ।।
तत्रेशानेन वक्त्रेण ममुना सकलेन च ।
मलात्मना विशिष्टन्तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।। २४१/२ ।।
ध्यात्वा सदाशिवरूपन्तच्चतुर्दशसंयुतम् ।
षष्ठस्वरसमोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ।। २५१/२ ।।
सान्तं हृत्संपुटं कृत्वा विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
बेरे सदाशिवेवापि लिंगेप्येवं समाचरेत् ।। २६१/२ ।।
महेशनृत्तमूर्त्यादि ध्यानं शान्तमनुस्मरन् ।
प्रतिमालक्षणोक्तञ्च महेशमनुनायुतम् ।। २७१/२ ।।
कलान्तकगजघ्नादि रूपं रौद्रमनुस्मन्रन् ।
तन्मन्त्रेण समोपेतं विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।। २८१/२ ।।
महेशरुद्रमूर्तौ च मन्त्रस्सादाशिवो यथा ।
विद्यादेहार्थमुद्दिष्टस्सर्वतश्शिव एव च ।। २९१/२ ।।
आवाह्य समनुर्मन्त्रोद्धारे प्रागेवकीर्तिताः ।
तेनावाह्य शिवन्देहत्रितये पूर्ववर्त्मना ।। ३०१/२ ।।
स्थापनाद्यन्ततः कुर्यात् पाद्यञ्च परमेश्वरे ।
गन्धं पुष्पश्च धूपश्च दीपन्नैवेद्यमप्य च ।। ३११/२ ।।
ताम्बूलसहितं सर्वन्निष्कलार्चनवन्नयेत् ।
पञ्चावरणसंयुक्तञ्चतुस्त्रिद्वयेकसंवृतौ ।। ३२१/२ ।।
इष्टावरणसंयुक्तं प्रागुक्तविधिना गुरुः ।
परिवारयुतञ्चेत्तु बलिन्तस्मिन्समाचरेत् ।। ३३१/२ ।।
होमं नित्योत्सवं वापि स्वप्रधाने समाचरेत् ।
शुद्धनृत्तञ्चयन्नोक्तं सर्वं प्रकृतिवन्नयेत् ।। ३४१/२ ।।
द्वारपालार्चनोपेतं बलिहोमसमन्वितम् ।
शुद्धनृत्तञ्च हित्वा वा कर्म सर्वं समाचरेत् ।। ३५१/२ ।।
प्रदोषादौ नटेशस्य कुर्यान्नीराजनक्रियाम् ।
उत्सवं स्नपनञ्चैव दमनारोहणक्रियाम् ।। ३६१/२ ।।
पवित्रारोहणं संम्यक् कृत्तिकादीपमेव च ।
संवत्सरादि लेखाञ्च वसन्ताख्यं तदुत्सवम् ।। ३७१/२ ।।
मासोत्सवं तथा मासेनवनैवेद्यकर्म च ।
प्रायश्चित्तञ्च जीर्णानां उद्धारञ्च गुरूत्तमाः ।। ३८१/२ ।।
देवोक्तमखिलं सर्वं देव्याश्चापि समाचरेत् ।
किञ्चाषाढेऽश्विनी मासे पूर्वफल्गुनिसंगमे ।। ३९१/२ ।।
पूरकर्मापिकर्तव्यमादिशक्तेर्द्विजोत्तमाः ।
गौरीमहेश्वरीमूर्तीसदेशे तु मनोन्मनी ।। ४०१/२ ।।
मनोन्मन्यणुना मूर्तिं मनोन्मन्यां प्रकल्पयेत् ।
गौरी मन्त्रेण गौर्यास्तु षड्विंशतिकलान्विताम् ।। ४११/२ ।।
आदिशक्त्यणुना तस्यामादिशक्तिं प्रपूजयेत् ।। ४२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सकलार्चनाविधिः
तृतीयः पटलः
इन्दु निभ पञ्च मुख हस्त दश युक्तं ।
शूल वर टङ्क मसि वज्र मभयं स्यात् ।।
पाश वरदाङ्कुश मणिर्दहन वामे ।
श्वेत कमलासन सदाशिव स्वरूपम् ।।
== चतुर्थे पटले स्नपनविधिः ==
अथातस्संप्रवाक्ष्यामि स्नपनं परमेष्ठिनः ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां विषुवायनसंक्रमे ।। १ ।।
ग्रहणे मासनक्षत्रे चार्द्रायां पर्वणोर्द्वयोः ।
सुयोगे सूर्यवारे वा चोत्सवान्ते दिनं त्रयम् ।। २ ।।
कर्तुर्जन्मवियोगर्क्षे तस्याप्यनुदिनेथ वा ।
राज्ञोभिषेकनक्षत्रे दुर्भिक्षे दुर्निमित्तिके ।। ३ ।।
भूमिकम्पे दिशान्दाहे ज्वरमार्यादि पीडने ।
प्रतिष्ठान्ते द्भुते सर्वरोगोत्पत्ताववग्रहे ।। ४ ।।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये कारयेच्छंकरस्य च ।
स्नपनन्तु यथान्मायं तच्चानेकविधं भवेत् ।। ५ ।।
अंकुरार्पणमादौ स्यात् महास्नपन कर्मणि ।
प्रागुक्तमण्टपे वापि वेदिकावर्जितेपि वा ।। ६ ।।
अथवा पूर्वकॢप्तौ तु तम्मानाद्यनपेक्षया ।। ६१/२ ।।
पञ्चहस्तादिषट्सप्तहस्तपर्यन्तकेपि वा ।
चतुर्गात्रादिकेष्टाष्टगात्रपर्यन्त संयुते ।। ७१/२ ।।
सर्वालंकारसंयुक्ततोरणैरन्वितेपि वा ।
नृत्तवाद्यादिसंयुक्ते गानध्वनिसमन्विते ।। ८१/२ ।।
अस्त्रेण शोधयेत् भूमिं वामदेवेन लेपयेत् ।
सूत्रन्यासमघोरेण तालमात्रान्तरं यथा ।। ९१/२ ।।
द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम् ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ।। १०१/२ ।।
अथवोत्तरवीथ्यां स्यात् करकस्य स्थितिर्यदा ।
तदा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम् ।। १११/२ ।।
चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।। १२१/२ ।।
पञ्चविंशतिसंख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ।
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ।। १३१/२ ।।
आवृतिद्वयसंयुक्तं तत्बाह्ये परिकल्पयेत् ।
पञ्चविंशतिसंख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितम् ।। १४१/२ ।।
परिहृत्य समन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेनमार्गिकम् ।
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादादवृतित्रयम् ।। १५१/२ ।।
मध्यमे तिथिसंख्यास्युः नवकोणे व्यवस्थिताः ।
मध्यमे तिथिसंख्येतु मध्यमत्रितयं त्यजेत् ।। १६१/२ ।।
अष्टोत्तरशतं ह्येतत् सहस्रञ्चेन्नवाधिकम् ।
चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात् पञ्चविंशतिः ।। १७१/२ ।।
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम् ।
मध्यव्यूहस्य परितश्चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम् ।। १८१/२ ।।
स्वस्वसंख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत् ।
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम् ।। १९१/२ ।।
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत् ।
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि भविष्यति ।। २०१/२ ।।
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः ।
मार्गबाह्ये तु कोणेस्यादेकविंशति संख्यकः ।। २११/२ ।।
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते ।
सूत्रद्वयं न्यसेत्पूर्वापरगं याम्यसौम्यगम् ।। २२१/२ ।।
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापि वा ।
स्याच्चतुर्दशसंख्याता वीथिबाह्ये क्रमेण च ।। २३१/२ ।।
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा ।
स्थण्डिलं पुरुषेणस्यात् चतुः प्रस्थमिदं वरम् ।। २४१/२ ।।
त्रिः प्रस्थं मध्यमं हीनं द्विप्रस्थमिति कीर्तितम् ।
हीनहीनतरं प्रस्थमानमित्यभिधीयते ।। २५१/२ ।।
शालिमानमिदं तस्माद्धीनन्नैव प्रयोजयेत् ।
अधश्चेधभिचारार्थं भवेदेव न संशयः ।। २६१/२ ।।
आरम्य द्विगुणन्त्वेकवृद्ध्या दशगुणावधि ।
मानन्तु शिवकुम्भेस्यात् तस्योर्ध्वेकरकेमतः ।। २७१/२ ।।
व्रीह्यर्धं तण्डुलं विद्यात् तदर्धं तिलमानकम् ।
तिलार्धं लाजमानं स्यादष्टद्रोणं सहस्रके ।। २८१/२ ।।
अष्टाधिक शिवव्यूहे शालिमानं प्रकीर्तितम् ।
हृदयेन न्यसेत् मुम्भान् स्वर्णादिविनिवेशयेत् ।। २९१/२ ।।
शिवादिप्रस्थवृद्धया तु सप्तविंशतिमानकम् ।
शिवकुम्भस्यमानं स्यात् तदर्थं करकेमतमू ।। ३०१/२ ।।
चतुस्त्रिद्वयेकसंख्यातप्रस्थमानप्रपूरितम् ।
कलशे वेष्टनं त्रिद्विव्योमसूत्रैः क्रमेण तु ।। ३११/२ ।।
अथवा व्योमसूत्रेण त्रितयं परिवेष्टनम् ।
वर्मणाविहितं तच्चकुम्भन्यासो हृदामतः ।। ३२१/२ ।।
षट्त्रिंशत्तत्वपर्यन्तान् कुशान्त्र्यादीन्यथान्यसेत् ।
कूर्चान्वैशेनमन्त्रेण द्रव्यं मूलेन विन्यसेत् ।। ३३१/२ ।।
मणिक्कञ्चेन्द्रनीलञ्च वैडूर्यञ्चप्रवालकम् ।
मुक्ता च पञ्चरत्नं स्यादभावे हेमसम्मतम् ।। ३४१/२ ।।
निष्कं पादन्तु पादार्धं दशमाषाष्टमाषके ।
तयोरर्धं तदर्धं वा माषं वातिदरिद्रके ।। ३५१/२ ।।
तस्माद्धि करकेर्धं स्यात् द्रव्याणि कलशेषु च ।
माद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यञ्चतुर्दिशि ।। ३६१/२ ।।
गन्धोदं वाथ शुद्धोदं प्रथमे परिकीर्तितम् ।
कुशोदकं ततःक्षीरं दधिकोष्णं घृतं भवेत् ।। ३७१/२ ।।
गन्धोदं वाथ कोणेषु क्रमेणाष्टकमेव वा ।
द्वितीयस्थापनं प्रोक्तं तृतीयञ्च निगद्यते ।। ३८१/२ ।।
मधुलाजाशकृच्चूर्णं लाजचूर्णं हरिद्रकम् ।
भूतिक्षुसार कदलीतिलसर्षपपानसाः ।। ३९१/२ ।।
भसितंतिलसारञ्च कदलीतिलसर्षपान् ।
नालिकेरञ्च नारंङ्गद्वयंस्यान्मातुलंगकम् ।। ४०१/२ ।।
डाडिमञ्चाथबाह्ये तु क्रमुकौद्रवमाद्रके ।
पनसाम्रकदल्युत्थ नालिकेरञ्च सर्षपम् ।। ४११/२ ।।
तिलबिल्वे तदन्ते तु मातुलंगफलम्मतम् ।
नारंगद्वितयन्तस्माद्यवनीवारलाजकम् ।। ४२१/२ ।।
सत्वन्तेत्वथवादौ वा क्षौद्रमित्यभिधीयते ।
कुष्ठं गुलं पयः पश्चात् सर्षपञ्च लवंगकम् ।। ४३१/२ ।।
तक्कोलन्दधिमेघञ्च तिलोशीरघृतं शकृत् ।
सत्तुकन्नालिकेरञ्च हरिद्राचूर्णकन्तथा ।। ४४१/२ ।।
एवं त्रिविधकन्नित्ये त्रितयं पञ्चविंशतेः ।
पञ्चविंशति मध्ये तु सन्त्यजेदन्तरावृतिम् ।। ४५१/२ ।।
एवं कृते भवन्त्यत्र कलशानान्तु षोडश ।
चतुर्दिक्षु च कोणेषु पाद्याद्यष्टकमीरितम् ।। ४६१/२ ।।
अन्तरालेषु मध्यादि वसु संख्यकमीरितम् ।
ऊर्ध्वमेकोनपञ्चासत्क्रमेण परिपठ्यते ।। ४७१/२ ।।
गुलचन्दनलोहानि कुष्ठकच्चोलपुष्पकम् ।
पत्रकर्पूरनीरञ्च दान्तं मांसिमुरन्तृणम् ।। ४८१/२ ।।
शमीदूर्वा च शुक्लार्कबिल्वचम्पकशंखिनी ।
अपामार्गन्ततो विष्णुक्रान्ति धुर्तूरसंज्ञकम् ।। ४९१/२ ।।
नन्द्यावर्तसिताब्जञ्च चत्वारिंशन्नवाधिके ।
अथवान्यप्रकारेण तदेव पुनरुच्यते ।। ५०१/२ ।।
पाद्ममाचमनञ्चार्घ्यं गव्यं पूर्वादिदिक्षुवै ।
क्षीरंदधिघृतं क्षौद्रमाग्नेयादि विदिक्षु च ।। ५११/२ ।।
तक्कोलं भस्मनिर्यासं हरिबेरञ्च मञ्जरी ।
नालिकेरञ्च बिल्वञ्च जम्बुकच्चोलपाटली ।। ५२१/२ ।।
पुन्नागशंखपुष्पौ च लक्ष्मी व्याघ्रनखी तथा ।
सिम्हधुर्तूरसंज्ञे च षोडशास्त्रविनिर्दिशेत् ।। ५३१/२ ।।
सदुर्वासर्षपाम्राणि नारंगपनसेमते ।
कदलीशतपत्रञ्च धातकी श्वेतलोधकम् ।। ५४१/२ ।।
इक्षुसारञ्च लाजञ्च चम्पकं गन्धतैलकम् ।
नीवारकुंकुमतिलमाञ्जीमुरजसत्तुकम् ।। ५५१/२ ।।
मातुलंगं मलयजमलयजमगरूशीर रात्रिजम् ।
पञ्च कॢप्तौ च ब्रह्माणि हित्वेशानं द्विजोत्तमाः ।। ५६१/२ ।।
विद्येशा अष्टकॢप्तौस्युः बाह्ये मूर्तीश्वरा दिशि ।
अन्तरे वामदेवाद्याः पञ्चविंशति संख्यया ।। ५७१/२ ।।
अष्टौ गणेश्वरा बाह्ये चांगुष्ठप्रमुखास्तथा ।
क्रोधाद्या वसुसंख्याताः शतरुद्रादिकस्तु वा ।। ५८१/२ ।।
एकोनेन तु पञ्चाशत् स्नपने देवतामताः ।
कृत्वा पदानि षट्त्रिंशत् त्यजेदंशं चतुष्टयम् ।। ५९१/२ ।।
द्वात्रिंशत्पदसंख्यास्यात् पाद्यदींस्तत्र विन्यसेत् ।
दक्षिणार्धं समारभ्य चोत्तरार्धं समावधि ।। ६०१/२ ।।
अत्रानुक्तमथैकोन पञ्चाशत्सदृशं मतम् ।। ६१ ।।
अष्टोत्तरशतं वक्ष्ये तच्चत्रिविधमुच्यते ।
चन्दनागरुकुष्ठानि कच्चोलं पुष्पपत्रके ।। ६२ ।।
कर्पूरं हरिबेरञ्च दान्तं मांसीमुरंतृणम् ।
तृतीयवरणस्थानि द्रव्याणि द्वादशैव हि ।। ६३ ।।
चम्पकं सहदेवी च शतपत्री च रोचना ।
बिल्वं यवा शमी दूर्वा तक्कोलं मेघसम्ज्ञकम् ।। ६४ ।।
धात्री मोचफलञ्चैव लक्ष्मीभूम्यरविन्दकम् ।
रास्ना च व्यापलाशञ्च श्वेतार्कं करवीरकम् ।। ६५ ।।
धातकी द्रोणधुर्तूरं लोध्रापामार्गकार्जुनाः ।
प्लेक्षेभपिप्पली संज्ञा विष्णुक्रान्ति नृपाह्वया ।। ६६ ।।
अश्वत्थं नागपुष्पञ्च चतुर्थे द्रव्यमीरितम् ।
तुलसी तगरञ्चैव तुरुष्कं तेजनीपुनः ।। ६७ ।।
बिलकं जीरकं कृष्णजीरकञ्च हरेणुकम् ।
श्रीवेष्टकम् गन्धरसं फलिनी रक्तचन्दनम् ।। ६८ ।।
सौरिपकं व्याघ्रनखं वल्लकीस्वर्णपुष्पकम् ।
दार्वीशुक्तिनखं दारु सिताह्वं च कुटं नटम् ।। ६९ ।।
गुग्गुलुञ्चैव मृद्वीका सितेति गिरिकर्णिका ।
वटशृंगेन्द्रियाह्वञ्च फणिर्जम्बु मनश्शिला ।। ७० ।।
शंखिनी भृंगराजश्च नीवारं गैरिकं तथा ।
आम्रमोचरसं जातिः पाटली मार्जनं पुनः ।। ७१ ।।
पञ्चमावरणं ह्येतदन्यथा च निगद्यते ।
शमीदूर्वार्क बिल्वञ्च चम्पकं शङ्खपुष्पकम् ।। ७२ ।।
अपामार्गं तथा विष्णुक्रान्तिर्धुत्तरमेव च ।
नन्द्यावर्तं ततः प्रोक्तं श्वेतपद्मं ततो मतम् ।। ७३ ।।
पुन्नागं जातिपुष्पञ्च पाटली सहदेविका ।। ७३१/२ ।।
शतपत्रञ्च लक्ष्मीस्यात् भूपद्मं धातकी पुनः ।
तुलसी करवीरञ्च कृष्णवल्ली च मल्लिआ ।। ७४१/२ ।।
गोक्षुरादौ शतावेरी ततस्तस्मात्कृताञ्जलीः ।
महाद्रोणपुनर्द्रोणमहाभद्रीच भद्रिका ।। ७५१/२ ।।
इन्द्रवल्ली रुद्रपर्णी धात्र्यन्ते तु हरीतकी ।
व्याघ्रनख्या च मंजिष्ठं सरलं भद्रकोष्ठकम् ।। ७६१/२ ।।
नवनीतं द्राविडाह्वं सज्जं तक्कोलसंज्ञकम् ।
चञ्चलातिबलाचैव बलासिंहाप्रियंगुकम् ।। ७७१/२ ।।
लोघ्रञ्च केसरन्नागं पूर्वं जम्बू कपित्थकम् ।
अश्वत्थो गुग्गुलुञ्चैव लाजिरं कृष्णजीरकम् ।। ७८१/२ ।।
सतिलं कुंकुमं मेघमगरुं कृष्णरोचना ।
श्रीवेष्टको गन्धरसः पिप्पली हस्तिपिप्पली ।। ७९१/२ ।।
कृष्णागरुं चतगरं ततः प्रोक्तंमनश्शिलाम् ।
रक्तचन्दनसंज्ञञ्च लवंगं रात्रिचूर्णकम् ।। ८०१/२ ।।
कषायं मार्जनञ्चान्ते स्थापयेद्धृदयाणुना ।
चतुः क्षीर कुजोद्भूतत्वक्सार्वस्यात्कषायकः ।। ८११/२ ।।
आम्रजम्बूतरूत्त्थत्वक् सारोपरि च कीर्तितः ।
दूर्वातिलकुशाग्रैस्तु मार्जनं त्वभिधीयते ।। ८२१/२ ।।
अतिबलान्तमिष्टं स्यादेकाशीतिघटस्थितौ ।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं गव्यं दिक्षु विदिक्षु च ।। ८३१/२ ।।
दधिसर्पिमधुक्षीरमग्नेः प्रभृति विन्यसेत् ।
तिलं श्रीवृक्षपत्रञ्च चन्दनं मेघसंज्ञकम् ।। ८४१/२ ।।
चम्पकं हरिबेरञ्च सर्षपन्नागकेसरं ।
तक्कोलञ्च फलं कुष्ठं कच्चोलं लोहसंज्ञकम् ।। ८५१/२ ।।
लवंगपत्रकर्पूरान् बाह्ये षोडश विन्यसेत् ।
तृतीयावरणे सक्तून् अग्नौ भूतघटेष्वपि ।। ८६१/२ ।।
भसितं रात्रिचूर्णञ्च शकृच्चूर्णं क्रमेण च ।
धात्री च नालिकेरञ्च लिकुचं मातुलंगकम् ।। ८७१/२ ।।
तद्बाह्येग्न्यादि कोणेषु चतुस्सप्तसु विन्यसेत् ।
लक्ष्मीञ्च सहदेवीञ्च विष्णुक्रान्तिं क्रमेण तु ।। ८८१/२ ।।
रुद्रपर्ण्या समायुक्तं चतुर्नवसु विन्यसेत् ।
गुञ्जादि निष्कपर्यन्तं पाद्याद्यंगं प्रमाणकम् ।। ८९१/२ ।।
एकद्वित्रिचतुःप्रस्थं पञ्चगव्यादि मानकम् ।
मध्यमानं तथा प्रोक्तं पादमर्धं तथापि वा ।। ९०१/२ ।।
आज्यतैलप्रमाणञ्च तथैव परिकल्पयेत् ।
कर्पूरकुंकुमादीनां मानमिष्टं प्रदीयताम् ।। ९११/२ ।।
मध्ये विद्येश्वराः पूज्याश्शतरुद्राबहिर्मताः ।
एवं त्रिविधरीत्या तु शतमष्टोत्तरं मतम् ।। ९२१/२ ।।
नवसंख्यैर्नवव्यूहैः काष्ठाद्वितयमध्यगैः ।
अष्टाद्वारसमायुक्तै रेकाशीतिस्तु पूज्यते ।। ९३१/२ ।।
अष्टोत्तरसहस्राख्यं अधुनात्र निगद्यते ।
वरालत्रुटिकर्पूरत्वगेलोशीरजातयः ।। ९४१/२ ।।
एभिर्युक्तं शिवाम्भस्याच्छिवमन्त्राभिमंत्रितम् ।
तेनैव पूरयेत्कुम्भान् वर्धनी कलशानपि ।। ९५१/२ ।।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ।
क्षीरन्दधिघृतञ्चैव प्रथमावरणे न्यसेत् ।। ९६१/२ ।।
क्षौद्रं यवं गुलन्न्यस्त्वा कुशं रम्भाफलं तथा ।
सर्षपं नालिकेराख्यं रजनी मातुलंगकम् ।। ९७१/२ ।।
लाजडाडिमसक्त्वाख्यान् पनसं भस्मचूर्णकम् ।
पञ्चविंशतिमध्यस्थ द्रव्याण्येतानि षोडश ।। ९८१/२ ।।
रत्न लोहजधातूनां बीजं गन्धोदकं क्रमात् ।
पूर्वस्मिन् संस्थितं ज्ञेयं कोणद्वयविवर्जितम् ।। ९९१/२ ।।
मृन्मार्जनं परिमुखं मार्जनं पत्रपुष्पयुक् ।
दक्षिणे पश्चिमे ज्ञेयं मान्यास्त्रफलतोययुक् ।। १००१/२ ।।
कषायाढयोदकोपेतमुत्तरे पुनरुच्यते ।
कान्तमूलोदकं ब्रह्मकूर्चं शान्त्युदवल्कले ।। १०११/२ ।।
माणिक्कञ्चेन्द्रेनीलञ्च मुक्तावैडूर्यवज्रकम् ।
पुष्परागं प्रवालञ्च स्फटिकं (मरकतन्तथा) ।। १०२१/२ ।।
पञ्चरत्नमिति ज्ञेयं आद्या भावे द्वितीयकम् ।
रत्नोदकमिति प्रोक्तं लोहोदकमतः परम् ।। १०३१/२ ।।
सुवर्णं रजतं ताम्रमायसं त्रपुसीसकम् ।
आरकूटं ततः कांस्ययुक्तं लोहोदकम् परम् ।। १०४१/२ ।।
सौराष्ट्रमञ्जनं श्यामा हरितालं मनश्शिला ।
गैरिकं रोचनं चान्ते धातूदकमिदं मतम् ।। १०५१/२ ।।
शालिकोद्रवनीवार प्रियंगुतिल सर्षपाः ।
श्यामाष्टकं यवो बीजो बीजोदकमिहोदितम् ।। १०६१/२ ।।
नवनीतञ्च कर्पूरं त्वगेलापत्रसंयुतम् ।
चन्दनं लघुकुष्ठञ्च वरालोशीरमुस्तकाः ।। १०७१/२ ।।
कुंकुमं हरिबेरञ्च कच्चोलं जातिरेव च ।
एभिस्तु चूर्णितैर्युक्तं गन्धोदकमिति स्मृतम् ।। १०८१/२ ।।
पर्वते च नदीतीरे वल्मीके कर्कटावटे ।
वृषशृंगे च सत्क्षेत्रे समुद्रे गजदन्तके ।। १०९१/ २ ।।
अष्टभिश्च समायुक्तं मृदम्भः परिकीर्तितम् ।
गोक्षुरा सहदेवी च विष्णुक्रान्ता कृताञ्जलि ।। ११०१/२ ।।
शिरीषेन्दीवरं रात्रिरेभिर्मार्जनमुच्यते ।
दूर्वांकुरञ्च कुशाग्रं गौरसर्षपम् ।। ११११/२ ।।
भद्राकृताञ्जलीयुक्तं परिमाणं तदुच्यते ।
तुलसीबिल्वपत्रञ्च तमालञ्च तपस्विनी ।। ११२१/२ ।।
अपामार्गसमायुक्तं पत्रतोयमिहेरितम् ।
पद्मं रक्तोत्पलं पश्चात् पाटली चम्पकं तथा ।। ११३१/२ ।।
पुन्नागकुरवनारंगनन्द्यावर्तं च मल्लिका ।
श्वेतार्कवकुलैयुक्तं पुष्पतोयमिहेरितम् ।। ११४१/२ ।।
कुष्ठं कुटन्नटं लोहञ्चन्दनं कुंकुमन्तथा ।
कर्पूरोशीरसम्युक्तं मान्योदकमिहेरितम् ।। ११५१/२ ।।
शूलं कपालहरिणी पिनाकः परशुस्तथा ।
पाशोक्षमालाःहैमाश्च तैरस्त्रोदकं भवेत् ।। ११६१/२ ।।
पनसो नालिकेरश्च मातुलंगद्वयं ततः ।
नारंगद्वयरम्भाद्यैः उक्तमस्मिन् फलोदकम् ।। ११७१/२ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थमायूरप्लक्षपाटली ।
जम्बूत्वग्भिस्समायुक्तं कषायोदकमीरितम् ।। ११८१/२ ।।
अभ्रकत्रितयं पश्चान्माक्षिकत्रितयन्ततः ।
गन्धत्रयसमायुक्तमाढ्यतोयमिति स्मृतम् ।। ११९१/२ ।।
सूर्यकान्तस्त्वयस्कान्तो भ्रामकश्चन्द्रकान्तकम् ।
निकुन्तः पञ्चभिर्युक्तंकान्तोदकमिति स्मृतम् ।। १२०१/२ ।।
उशीरो हरिबेरञ्च पीवरिः पुष्करन्तथा ।
श्रीकण्ठश्चेति पञ्चभिर्युक्तम्मूलोदकं स्मृतम् ।। १२११/२ ।।
गोमूत्रं गोमयं क्षीरन्दधिसर्पिः कुशोदकम् ।
एभिर्द्रव्यैस्समायुक्तं ब्रह्मकूर्चमिति स्मृतम् ।। १२२१/२ ।।
मयूरशिखिभूर्जत्वग्रोचनाभृंगराजकम् ।
कृतांजलिश्च पञ्चभिर्युक्तं स्याद्वल्कलोदकम् ।। १२३१/२ ।।
अग्निकोणात् क्रमात्तैलं क्षीरन्दधिघृतं न्यसेत् ।
चत्वारिंशत्सुमध्यस्थकलशद्रव्यमीरितम् ।। १२४१/२ ।।
लक्ष्मी भद्रा कुशोदान्तो नीवारं चम्पकम् पुनः ।
विभीता गोक्षुराद्यष्टौ गर्भावरणगा मताः ।। १२५१/२ ।।
रक्तोत्पलं शमीपश्चात् पद्मं सुरस संज्ञकम् ।
नद्यावर्तमपामार्गं दूर्वा च करवीरकम् ।। १२६१/२ ।।
यवाह्वाद्रोणपुष्पञ्च विष्णुक्रान्तिञ्च मल्लिका ।
जाति बिल्वं सितार्कञ्च एकपत्रारविन्दकम् ।। १२७१/२ ।।
द्रव्याणि षोडशैतानि प्रतिव्यूहन्तृतीयकम् ।
वृत्तक्रममथो वक्ष्ये शिवकुम्भन्तु मध्यतः ।। १२८१/२ ।।
तद्वामे वर्धनी ज्ञेया रत्नान्यष्टसु विन्यसेत् ।
माणिक्कं शिवकुम्भे तु पञ्चरत्नसमन्वितम् ।। १२९१/२ ।।
कर्णिका बाह्यदेशे तु दलमध्येष्टदिक्षु वा ।
पाद्यादिकं सहस्रं तु तद्बहिर्विन्यसेत् क्रमात् ।। १३०१/२ ।।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ।
क्षीरन्दधिघृतञ्चैव प्रथमावरणे न्यसेत् ।। १३११/२ ।।
द्वितीयावरणे स्वर्णं पदे षोडशसंख्यके ।
चतुर्विंशति संख्याते नालिकेरफलं बहिः ।। १३२१/२ ।।
द्वात्रिंशत्संख्यके प्रोक्तस्त्विक्षुसारश्चतुर्थके ।
षट्पञ्चाशत् घटे प्रोक्तो पञ्चमे मधु कीर्तितम् ।। १३३१/२ ।।
चतुष्षष्टियुतो बाह्ये नानापुष्पञ्च कीर्तितम् ।
द्विसप्ततिसमायुक्तो सप्तमे सर्वबीजकम् ।। १३४१/२ ।।
अष्टमे चतुराशीतौ विन्यसेत् कदलिफलम् ।
नवमेषण्णवत्यन्ते भसितन्तदनन्तरम् ।। १३५१/२ ।।
दशमे शतसंयुक्ते पञ्चगव्यं प्रकीर्तितम् ।
चतुर्युक्ते शतेपञ्चगव्यमेकादशांशके ।। १३६१/२ ।।
अष्टोत्तरशतं बाह्ये कषायोदकमुच्यते ।
धातु लोहोदकं पश्चात् शतेषोडशसंयुते ।। १३७१/२ ।।
शते विंशतिसंयुक्ते बाह्ये मृद्वारिकीर्तितम् ।
सर्वगन्धञ्च सर्वेषु कलशेषु विनिक्षिपेत् ।। १३८१/२ ।।
पञ्चविंशति संख्ये तु प्रतिव्यूहन्तु मध्यमे ।
घटं वा कलशं वापि चत्वारिंशत्तु संख्यया ।। १३९१/२ ।।
वर्धन्यर्थं सुवर्णञ्च वस्त्रकूर्चादिसंयुतम् ।
प्रत्येकं विन्यसेत्सम्यक् द्रव्यं वा विनिवेशयेत् ।। १४०१/२ ।।
उभयञ्चोत्तमं विद्यात् द्रव्यन्यासे द्विजोत्तमाः ।
उक्तमार्गेषु सर्वञ्चेल्लब्धं श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।। १४११/२ ।।
अर्धेन मध्यमं प्रोक्तं पादात्कन्यसमुच्यते ।
विद्येशाः मध्यमे देवास्त्वन्यत्र शिव एव हि ।। १४२१/२ ।।
स च नाम्नां सहस्रैस्तु पठ्यतेतद्विशेषतः ।
पठन्वापूजयेदीशां शिवनाम्नाथ केवलम् ।। १४३१/२ ।।
कूटाक्षरादिसंयुक्तञ्चतुर्थ्यन्त समन्वितम् ।
स्वाहान्तं वा नमस्कारप्रान्तं प्रणवपूर्वकम् ।। १४४१/२ ।।
अष्टोत्तरसहस्रात्तु त्यजेत्बाह्यावृतिं गुरुः ।
तत्राग्नेयादिकोणस्थञ्चतुर्व्यूहं समाचरेत् ।। १४५१/२ ।।
अन्तः कोणचतुष्केषु शिवव्यूहस्य बाह्यतः ।
स्थापयेद्दिक्षुहोमार्थमेतेषामन्तरालके ।। १४६१/२ ।।
तत्बाह्ये षोडशव्यूहाः पूर्ववत्संव्यवस्थिताः ।
अन्यत् सर्वं समानं स्यादष्टपञ्चशतं भवेत् ।। १४७१/२ ।।
अष्टसंख्या समायुक्तो द्विशते मध्यमेष्टकम् ।
तत्बहिः पञ्चविंशच्च दिग्विदिक्षु प्रकल्पयेत् ।। १४८१/२ ।।
बाह्ये षोडशसंख्यातान् गृहणीयाद्दिग्विदिग्गतम् ।
अष्टव्यूहन्तथात्वेतु उक्त संख्यान्वितं भवेत् ।। १४९१/२ ।।
द्रव्याणान्तु प्रमाणं यत् विस्तारात्पुनरुच्यते ।
रत्नानि स्वस्वरूपेण शस्तानि द्विजसत्तमाः ।। १५०१/२ ।।
दशभाषादितद्वृद्ध्या निष्कान्तं लोहमानकम् ।
लोहवृद्धया तु मानं स्यात्तथा पाषाणमानकम् ।। १५११/२ ।।
निष्कपादादितद्वृद्ध्या पलान्तं बीजमानकम् ।
तावत्तण्डुलमानं स्यात् सितामानन्तथा मतम् ।। १५२१/२ ।।
किन्तु नन्दपालान्तं स्यात् द्विगुणं गुलमानकम् ।
गन्धद्रव्यप्रमाणन्तु धातुवत्परिकीर्तितम् ।। १५३१/२ ।।
फलानि पत्रचूर्णानि तद्वल्लाजाश्च सक्तवः ।
तिलसर्षपहारिद्रगोशकृत्भस्ममानकम् ।। १५४१/२ ।।
पञ्चगव्यन्दधिक्षीरं मानं भस्मप्रमाणकम् ।
क्षीरवत्घृतमर्धं वा पादं क्षौद्रन्तथापलम् ।। १५५१/२ ।।
फलाभावे यथालाभं शेषमद्भिः प्रपूरयेत् ।। १५७ ।।
घृतवत्तैलमानं स्यात् सर्वं वा पात्रमानयेत् ।
अर्धपादन्तदर्धं वा पुष्पं हस्तमितं भवेत् ।। १५७ ।।
ओषधिस्तत्समं प्रोक्तन्तन्मानञ्च तथा मतम् ।
तथैव पात्रमानं तु मूलमानन्तु गन्धवत् ।। १५८ ।।
शुष्क पुष्पफलादीनाम्मानं गन्धवदिष्यते ।
मृन्मानं पूर्ववत्प्रोक्तमन्यदप्येवमूह्यताम् ।। १५९ ।।
वज्रं समस्तरत्नानां लोहानामग्निदैवतम् ।
यवो निखिल बीजानां धातूनां हरितालकम् ।। १६० ।।
ओषधीनामभावे तु सहदेवी प्रशस्यते ।
फलानां कदलीजातं पत्राणां बिल्वपत्रकम् ।। १६१ ।।
नीलोत्पलन्तु पुष्पाणामुत्पलं विधीयते ।
चन्दनं सर्वगन्धानां मृदस्युर्दर्भमूलजाः ।। १६२ ।।
त्वचामाश्वत्थजा प्रोक्ता मूलानान्तु कुटन्नटम् ।
सिताभावे गुलं प्रोक्तमिक्षूगक्षौद्रयोश्च तत् ।। १६३ ।।
फलपुष्पाद्यभावे तु तत्पत्रादिकमेव वा ।
द्रव्याण्येतानि सर्वाणि मूलमन्त्रेण विन्यसेत् ।। १६४ ।।
पिधाय बीजमुख्येन शरावैः पल्लवैस्तु वा ।
दत्वा हृदयमन्त्रेण वस्त्राणि विविधानि च ।। १६५ ।।
वर्जयित्वाति कृष्णानि हीनानि शरहस्ततः ।
गन्धं स्वनाममन्त्रेण पुष्पन्धूपन्तथैव हि ।। १६६ ।।
दीपेन सहितो मन्त्री लिंगमुद्रां प्रदर्शयेत् ।
कवचेनावकुण्ठ्याथ होमकर्म समारभेत् ।। १६७ ।।
सहस्रकलशे पञ्चशतहोमं समाचरेत् ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि सर्वलक्षणसंयुते ।। १६८ ।।
कृत्वा कुण्डादिसंस्कारमग्निकार्योक्तवर्त्मना ।
समिदाज्यान्नलाजांश्च तिलं वै होमयेत्क्रमात् ।। १६९ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः पूर्वादितः क्रमात् ।
शमीरवादिरमायूरश्रीवृक्षाः पावकादितः ।। १७० ।।
अष्टपक्षे तु समिधः त्यजेत्कोणचतुष्टयम् ।
पञ्चपक्षे तु समिधः त्यजेच्छम्यादि सम्भवाः ।। १७१ ।।
चतुर्होमविधाने तु प्रधानेवाथ पूर्वके ।
शतमर्धं तदर्घं वा मूलहोमः प्रकीर्तितः ।। १७२ ।।
मूलाद्दशांशतोंगानान्तथा ब्रह्म सुलोचने ।
कृत्वा होमं प्रविश्यान्तर्द्वारपूजां विधाय च ।। १७३ ।।
प्रविश्य गर्भगेहे तु लिंगं संशोद्धय पूर्ववत् ।
संकल्प्य चासनं पीठे मूर्तिमावाह्य पूजयेत् ।। १७४ ।।
ब्रह्मभिः सकलीकृत्य विद्यादेहं ततो न्यसेत् ।। १७४१/२ ।।
पाद्यादित्रितयं दत्वा गन्धपुष्पं सधूपकम् ।
दीपञ्च मूलमन्त्रेण दत्वातोद्यसमन्वितम् ।। १७५१/२ ।।
नृत्तगेयसमायुक्तं शंखध्वनिसमन्वितम् ।
वेदस्तोत्ररवोपेतं घण्टानादसमन्वितम् ।। १७६१/२ ।।
जयशब्दसमोपेतं शिवं कुम्भञ्च वर्धनीम् ।
उद्धृत्य नीत्वा देवाग्रे त्रिपादोपरि विन्यसेत् ।। १७७१/२ ।।
दत्वा घटस्थ देवाय देव्याः पाद्यादिकं त्रयम् ।
गन्धपुष्पं सधूपञ्च दीपमर्घ्यं विधाय च ।। १७८१/२ ।।
अपनीय पिधानं तत् दक्षहस्तेन देशिकः ।
सकूर्चपुष्पतोयाढ्यं शिवमन्त्रं समुच्चरन् ।। १७९१/२ ।।
संगृह्य तत्वचित्तस्तु लिंगमूर्ध्नि मनुं न्यसेत् ।
देवेशीमपि तद्वामे देवस्य विनिवेशयेत् ।। १८०१/२ ।।
शिवमन्रं स्मरन्कुम्भतोयेन स्नापयेच्छिवम् ।
पिण्डिका रूपिणीं देवीं स्नापयेत्तं मनुस्मरन् ।। १८११/२ ।।
दत्वा जातेन पाद्यन्तु पादयोस्तन्मुखेषु ।
ईशानाद्यैश्च सद्यान्तैः पञ्चभिर्विनिवेशयेत् ।। १८२१/२ ।।
आचा * *? स्य चूडान्ते शिरस्यर्घ्यं प्रदापयेत् ।
पञ्चगव्याभिषेकादौ महाघण्टारवान्वितम् ।। १८३१/२ ।।
उपस्थानसमायुक्तं धूपं वा विनिवेशयेत् ।
अवश्यमावृतान्तेस्यादुपस्थानं सधूपकम् ।। १८४१/२ ।।
नानाफलानि गव्यानि पञ्चामृतयुतानि च ।
विद्यन्ते चेत् तदातैश्च स्नापयेत् परमेश्वरम् ।। १८५१/२ ।।
विरुक्ष्य गन्धतोयेन स्नापयेल्लिंगमादरात् ।
अर्चनोक्तं समभ्यर्च्य होमोपेतं समापयेत् ।। १८६१/२ ।।
सकलस्नपनञ्चेत्तु सकलस्थापनोक्तवत् ।
आसनं संप्रकल्प्यास्मिन् कुम्भे मूर्तिमनुं स्मरेत् ।। १८७१/२ ।।
ब्रह्मभिस्सकलीकृत्य तत्कलास्तत्र विन्यसेत् ।। १८८ ।।
न्यस्त्वा विद्यातनुं तत्तद्रूपं ध्यात्वा सदाशिवम् ।
स्नपनाद्यञ्च पाद्यादि कृत्वा दत्वा हृदा गुरुः ।। १८९ ।।
गन्धं पुष्पञ्च धूपञ्च दीपमर्घ्यं विधाय च ।
प्रदर्श्य लिंगमुद्रान्तु कवचेनावकुण्ठयेत् ।। १९० ।।
इष्ट्वा गौरीञ्च वर्धन्यां योनिमुद्रां प्रदर्श्य च ।
वर्मणा चावकुण्ठ्याथ रुद्रानावरणस्थितान् ।। १९१ ।।
पूर्वोक्तविधिनावापि क्रमेणावाह्य पूजयेत् ।
गत्वा सकलसामीप्यमासनं मूर्तिमेव च ।। १९२ ।।
संकल्प्य सकलिकृत्य विद्यादेहमनुं स्मरन् ।
स्नपनाद्यं ततः कृत्वा दत्वा पाद्यादिकत्रयम् ।। १९३ ।।
गन्धं पुष्पञ्च धूपञ्च सदीपं विनिवेदयेत् ।
प्राग्वत् घटञ्च करकं नीत्वा हृदि मनुं न्यसेत् ।। १९४ ।।
तत्तद्देवीमनुं देव्या हृदये विनिवेशयेत् ।
स्नापयित्वा क्रमेणैव पाद्यादिद्वित्रिभागिकम् ।। १९५ ।।
देवे दत्वाऽवशिष्टन्तु देव्याश्च विनिवेदयेत् ।
पृथग्वा स्थापयित्वा तु देवेशीमभिषेचयेत् ।। १९६ ।।
पादमूलञ्च देवस्य गन्धाद्यैर्वाभिषेचमेत् ।
चित्राद्यैर्दर्पणाद्यैश्च स्नापयेत् स्नपनोक्तवत् ।। १९७ ।।
देव्याश्चेत् स्नपनं मध्ये कुम्भं वा करकन्यसेत् ।
द्रव्येषु भेदा नास्त्यत्र देवताभेद इष्यते ।। १९८ ।।
शान्त्याद्याः पञ्चकॢप्तैस्युर्वामाद्या नवकल्पने ।
धारिकाद्या महादिक्षुस्त्रीपाठवशमागताः ।। १९९ ।।
अनन्ताद्याविदिक्ष्वष्टपञ्चविंशतिसंज्ञकाः ।
पृथिव्याद्याः प्रधानान्तास्तत्र देवास्तु वामतः ।। २०० ।।
ऊर्ध्वानुदेवताः प्रोक्तास्त्रीलिंगान्तास्समीरिताः ।
अत्रैव स्नपनं वक्ष्ये क्षीराद्यैर्द्विजसत्तमाः ।। २०१ ।।
पयोदधिघृतक्षौद्रैः पुष्पैर्विशेषान्नालिकेरजैः ।
सलिलैस्सत्फलोपेतैस्सद्घटादिषु संस्थितैः ।। २०२ ।।
चूर्णैर्हारिद्रकैः पुष्पैर्विशेषान्नालिकेरजैः ।
सलिलैस्सत्फलोपेतैस्सद्घटादिषु संस्थितैः ।। २०३ ।।
गन्धाद्यैरौषधोपेतैश्शुद्धोदैर्गन्धतैलतः ।
गंगादिप्रभवैस्तोयैः पूर्वोक्तेन च वर्त्मना ।। २०४ ।।
स्नापयेत् परमेशानं सर्वदोषापनुत्तये ।
सर्वाभीष्ट प्रसिद्ध्यर्थं राज्ञां विजयहेतवे ।। २०५ ।।
सदारोद्यप्रसिध्यर्थमायुष्यार्थं विशेषतः ।
सर्वसम्पत्प्रसिद्ध्यर्थं बलार्थं कान्तिहेतवे ।। २०६ ।।
राष्ट्रदुर्भिक्षनाशाय तत्स्थदुष्टनिवृत्तये ।
राष्ट्रक्षोभेऽद्भुतप्राप्तौ दुर्निमित्ते विशेषतः ।। २०७ ।।
वश्यार्थं सर्वलोकानां गजाश्वादि प्रसिद्धये ।
तेषां रोगविनाशार्थं रोगानुत्पत्तिहेतवे ।। २०८ ।।
युद्धोद्यते स्वसेनाया बलायामृति हेतवे ।
भयार्थं परसेनायाः क्षयार्थं तत्भ्रमार्थकम् ।। २०९ ।।
नरनारी गवादीनां रोगनाशार्थमेव ।
जन्मर्क्षे दिने राज्ञामभिषेके तथापि वा ।। २१० ।।
तत्तच्चन्द्राष्टमर्क्षे वा तस्य वैनाशिकोडुके ।
अयने विषुपे वापि ग्रहणस्थापनादिके ।। २११ ।।
उत्सवे च पवित्रे च दमनारोपणेऽपिच ।
कृत्तिका दीपनक्षत्रे चान्यस्मिन् मासऋक्षके ।। २१२ ।।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां विशेषतः ।
मार्गशीर्षे च मासेथत्वार्द्रायान्तु विशेषतः ।। २१३ ।।
प्रायश्चित्तेषु तत्कार्यं नवनैवेद्यकर्मणि ।
जनकल्याणकाले च नराणां रक्षणार्थके ।। २१४ ।।
विशेष पूजाकाले च भक्तानामुत्सवेपि च ।
देवभ्रमणकाले वा मृगयायां विशेषतः ।। २१५ ।।
कुर्यात्प्रतिदिनं वापि त्रिसंध्यायां गुरूत्तमाः ।
सन्ध्याद्वये वा चैकस्यां स्नपनं कारयेच्छिवे ।। २१६ ।।
प्रागुत्तवर्त्मना कश्चित् विशेषस्तत्र गद्यते ।
कुम्भेनैकेन वा व्योमसंख्येन कलशेन वा ।। २१७ ।।
प्रागुत्तद्रव्ययुक्तेन वर्धनी सहितेन वा ।
पञ्चब्रह्माधिपैः पञ्चघटैर्वाकलशैस्तु वा ।। २१८ ।।
एकद्रव्ययुतैर्वापि वर्धनी सहितैस्तु वा ।
इष्टद्रव्यं भवेन्मध्ये तद्वान्यत्करकस्थितम् ।। २१९ ।।
एकद्रव्यंचतुर्दिक्षु भिन्नद्रव्यमथापि वा ।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यन्तु वा भवेत् ।। २२० ।।
नवकुम्भविधानेऽपि विधानं सदृशं मतम् ।
एकद्रव्यन्तु वा हीने दिक्षु पाद्यादिकन्तु वा ।। २२१ ।।
स्वर्णादि निर्मिते पात्रे विधानं वैतदीरितं ।
प्रागुक्तत्रितयञ्चैतत् विशेषान्नित्यकर्मणि ।। २२२ ।।
पञ्चविंशतिसंख्यातमपि नित्ये प्रशंस्थितम् ।
उत्तमोत्तमपूजायामष्टोत्तरशतावधि ।। २२३ ।।
स्नपनं वा प्रकर्तव्यं नित्याद्ध्याय प्रचोदितम् ।
नैमित्तिकं तदूर्ध्वस्थं पूर्वोक्तमपि संस्थितम् ।। २२४ ।।
पञ्चविंशतिसंख्यादि साष्टसाहस्रकावधौ ।
अन्तरावरणे कश्चित् विशेषस्त्वभिधीयते ।। २२५ ।।
हित्वा चतुष्टयं कोणसंस्थितन्तद्युतन्तु वा ।
स्नापयेद्देवदेवेशमुदगैः प्राग्वदेव हि ।। २२६ ।।
श्रेष्ठ पूजादि संयुक्ते स्थाने स्नपनपूर्वकम् ।
कर्म तद्वद्विधेयं स्यात् श्रेष्ठहीनां क्रियां त्यजेत् ।। २२७ ।।
हीनकर्मणि न श्रेष्ठाः क्रियाशस्ता द्विजोत्तमाः ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्नपनं त्रिविधं मतम् ।। २२८ ।।
नित्य नैमित्तिके कार्ये प्रत्यवायजिघांसया ।
काम्यार्थं काम्यकर्मेष्टन्निषिद्धन्न समाचरेत् ।। २२९ ।।
कर्तव्यं वा न कर्तव्यमितिसन्देहसंगतौ ।
करणेभ्युदयो ज्ञेयो करणे दोष इष्यते ।। २३० ।।
समश्चेल्लोकशास्त्राभ्यां विधेर्न्यायस्समीरितः ।
ताभ्यामेव निषिद्धे तु सन्दिग्धं तत्परित्यजेत् ।। २३१ ।।
क्रियामन्त्रादिभेदेन शास्त्रभेदेन वा भवेत् ।
क्रियामन्त्रादिभेदेन तन्त्र भेदो यतस्ततः ।। २३२ ।।
तस्मात्तत्रच शैवोक्तं कर्तव्यन्नान्य शास्त्रतः ।
प्रशस्तन्नोदितन्तत्र शास्त्रान्तरमथाश्रयेत् ।। २३३ ।।
तद्विधानानुपन्ने तत्राप्येषो विधीयते ।
प्रायश्चित्तादिकेऽनुक्ते स्वशास्त्रे परशास्त्रतः ।। २३४ ।।
वर्तमाने तु शास्त्रार्थे तदंगं सृक्स्रुवादिकम् ।
स्वशास्त्रसिद्धं वाग्राह्यमथ शास्त्रान्तरोदितम् ।। २३५ ।।
एकमादिकमालोच्य कारयेद्यो नृपोत्तमः ।
सोऽचिरेण तु कालेन सकलाधिपतिर्भवेत् ।। २३६ ।।
तस्याप्यायुषमारोग्यम्मनस्संकल्पितञ्चयत् ।
सर्वन्तत्रभवेत्तस्य शिवे भक्तिः प्रजायते ।। २३७ ।।
विपरीतक्रियान्दृष्ट्वाप्यौदासीनं करोति यः ।
स राजा क्षयमाप्नोति नात्रकार्या विचारणा ।। २३८ ।।
तस्मादाचार्यवर्येण पञ्चगोचरवर्तिना ।
शैवागमपरिज्ञानपारगेण क्रियावता ।। २३९ ।।
क्रियानिर्वर्तनीयास्यात् स्वस्यराष्ट्राभिवृद्धये ।
गुरो र्गुरूत्तमो ग्राह्यश्शिवशास्त्रविशारदः ।। २४० ।।
तेनैवस्नपनाद्यन्तु कारयेत् मुनिसत्तमाः ।
विशेषपूजातेनैव वर्तनीयेष्टसिद्धये ।। २४१ ।।
पयोदधिघृतक्षौद्रप्रमुखैर्देवमीश्वरम् ।
संस्नाप्यामलपिष्टाद्यैर्विरूक्ष्येशं संवेदिकम् ।। २४२ ।।
गन्धतोयेन संस्नाप्य वाससा परिमार्जयेत् ।
चन्दनाद्यैस्समालिप्य पट्टाद्यैर्भूषयेच्छिवम् ।। २४३ ।।
गन्धपुष्पसगाद्यैश्च धूपयेत्तदनन्तरम् ।
कर्पूरवर्तिसंयुक्तं दीपमारात्रिकन्नयेत् ।। २४४ ।।
पञ्चवर्णहविष्यं वा पायसं शुद्धमेव वा ।
नानोपदंशसंयुक्तं नानाफलसमन्वितम् ।। २४५ ।।
दत्वा तदन्ते ताम्बूलम्मुखवाससमन्वितम् ।
एलालवंकेकर्पूरजातीतक्कोलचूर्णयुक् ।। २४६ ।।
मञ्जिष्टाखण्डसम्मिश्रं मुखवासमिदं भवेत् ।
प्रणम्याध्येष्यलब्धाज्ञो होमार्थं कुण्डमाश्रयेत् ।। २४७ ।।
समिधाज्येन चरुणा तिलेनापि समन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते समाचरेत् ।। २४८ ।।
तस्मात् भस्मसमादाय यजमानाय दापयेत् ।
संप्रार्थ्य वाञ्छितं कर्म प्रणमेच्च पुनः पुनः ।। २४९ ।।
दिनमेकं समारभ्य सप्ताहान्तं समाचरेत् ।
द्विगुणं त्रिगुणं चतुष्पञ्चगुणन्तु वा ।। २५० ।।
षट्सप्तगुणसंख्यातं कर्मसिद्ध्यर्थमेव वा ।
पूजावैशेषिकीख्याता पूर्वोक्तफलदायिनी ।। २५१ ।।
नैमित्तिकञ्च नित्यान्ते कर्तव्यमविरोधतः ।
नित्येप्रवर्तमाने तु यदा नैमित्तिकं भवेत् ।। २५२ ।।
समाप्याल्पेन कालेन नित्यनैमित्तिकञ्चरेत् ।
सन्ध्यापरार्द्धकालाचेत् पूर्वार्धे विद्यते यदि ।। २५३ ।।
नैमित्तिकं स्वकाले तु कर्तव्यमविचारतः ।
सन्ध्यामप्यल्पकालेन चापरार्धे समाचरेत् ।। २५४ ।।
तन्त्रैणैवाप्यनुष्ठानमुभयत्र समाचरेत् ।
धूपान्तं वाथ नैवेद्यपर्यन्तन्नित्यकर्म च ।। २५५ ।।
विधाय प्राप्तकाले तु नैमित्तिकमथाचरेत् ।
नैमित्तिकं महच्चेद्धि समारभ्यस्वकालके ।। २५६ ।।
एकाद्यावरणान्तं तु सन्ध्याशेषं समाप्य च ।
सन्ध्यान्ते सर्वकलशैः स्नापयेदुक्तवर्त्मना ।। २५७ ।।
नैमित्तिकद्वयप्राप्तौ महदादौ समाचरेत् ।
लघ्वन्ते सदृशन्तश्चेत् कामचारो विधीयताम् ।। २५८ ।।
नैमित्तिकस्यकालोपि द्विविधः परिकीर्तितः ।
अल्पानल्पविभागेन स्वल्पस्यादयनादिकः ।। २५९ ।।
ग्रहणादिर्माहाकालस्वल्पकालोऽग्रतो भवेत् ।
ग्रस्यमाने रवौकुर्यान्मुच्यमाने निशाकरे ।। २६० ।।
भविष्यत्ययने दक्षे त्वतीते चोत्तरायणे ।
विषुवे मध्यकाले च स्नपनाद्यं समाचरेत् ।। २६१ ।।
कन्यायां मिधुने धनुष्यन्ते समाचरेत् ।
सिह्मे च वृश्चिके कुम्भे वृषेश्चादौ समाचरेत् ।। २६२ ।।
अर्धमेकं द्वयं वापि यामं वा घटिकामपि ।
आदौ चान्ते च गृह्णीयात् स्नपनादिषु कर्मसु ।। २६३ ।।
आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्वस्त्रहेमांगुलीयकैः ।
उपयुक्तमिहद्रव्यं यागे स्वर्णाम्बरादिकम् ।। २६४ ।।
आचार्याय प्रदेयं स्यात् नान्यभोगाय कल्पयेत् ।
यागावशिष्टं यत् द्रव्यं भूषणं मण्डपस्य तु ।। २६५ ।।
स्थण्डिलञ्चाम्बरं स्वर्णं कुम्भं वा कलशादिकम् ।
तोरणं स्रुक्स्रुवावष्टमंगलन्नवरत्नकम् ।। २६६ ।।
तद्धोमचरुनैवेद्यशेषंयन्मण्डपस्य च ।
वलयन्तत्प्रपादींश्च मदन्यदुपयुक्तकम् ।। २६७ ।।
आचार्यायैव देयं स्यात् पञ्चगोचरवर्तिने ।
निष्कादिदशनिष्कान्ता देशिके दक्षिणे मता ।। २६८ ।।
निष्काष्टमांशं हीनस्यादधमांशन्तदर्धकम् ।
नवधा धक्षिणा क्षुद्रक्रमे स्याद्धीन वृत्तिके ।। २६९ ।।
नित्ये तु कल्पयेद्वृद्धिं मनस्सन्तोषणं तथा ।। २६९१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्पनविधिः चतुर्थः पटलः
स्नपनविधि पटलः
पञ्च हस्तादि षट् सप्त हस्तपर्यन्तकेऽपि वा ।
चतुर्गात्रादिकेऽष्टाष्ट गात्र पर्यन्तकेऽपि वा ।।
सूत्रन्यास मधोरेण तालमात्रान्तरं यथा
कषायोदकं
चतुक्षीरकुजोद्भूत त्वक् सारस्यात् कषायकः ।
आम्रजम्बूतरूत्थत्वक् सारो वा परिकीर्तितः ।।
मार्जनोदकं
दूर्वातील कुशाग्रैस्तु मार्जनं त्वभिधीयते ।
रत्नोदकम्
माणिक्कं चेन्द्रनीलस्य मुक्ता वैडूर्य रत्नकम् ।
पुष्परागं प्रवालं च वज्रं स्फटिक खण्डकम् ।।
मरकतञ्च रत्नानि नवरत्नानि पञ्चकम् ।।
पञ्चरत्नमिति ज्ञेयं आद्यभावे द्वितीयकम् ।।
लोहोदकम्
सुवर्णं रजतं ताम्रं आयसं त्रपु सीसकम् ।
आरकूटं ततः कांस्य युक्तं लोहोदक मतः परम् ।।
धातूदकम्
सौराष्ट्रं मञ्जनं श्यामा हरितालं मनश्शिला ।
गौरिकं रोचना चान्ते धातूदकमितं मतम् ।।
बीजोदकम्
शालिकोद्रव नीवार प्रियंगुतिल सर्षपाः ।
श्यामाष्टकं यवो बीजो बीजोदक मिहोदितम् ।। १०६ ।।
गन्धोदकम्
नवनीतं च कर्पूरं त्वगेलापत्रसंयुतम् ।
चन्दनं लघुकुष्टं च वरालो शीर मुस्तकाः ।। १०७ ।।
कुंकुमं हरिबेरं च कच्चोलं जातिरेव च ।
एभिस्तु चूर्णितैर्युक्तं गन्धोदक मिति स्मृतम् ।। १०८ ।।
मृदोदकम्
पर्वते च नदीतीरं वल्मीके कर्कटावटे ।
वृषशृंगे च सुक्षेत्रे समुद्रे गजदन्तके ।।
अष्टभिश्च समायुक्तं मृदंभः परिकीर्तितम् ।। १०९ ।।
मार्जनोदकम्
गोक्षुरा सहदेवी च विष्णु क्रान्ता कृताञ्जली ।
शिरीषेन्दीवरं रात्रिरेभि र्मार्जन मुच्यते ।। ११० ।।
परिमाणोदकम्
दूर्वांकुरञ्च पद्मं च कुशाग्रं गौर सर्षपम् ।
भद्रा कृताञ्जलीयुक्तं परिमाणं तदुच्यते ।।
पत्रोदकम्
तुलसी बिल्वपत्रं तमालश्च तपस्विनी ।
अपामार्ग समायुक्तं पत्रतोय मिहेरितम् ।।
पुष्पोदकम्
पद्मं रक्तोत्पलं पश्चात् पटली चम्पकाकृतः ।
पुन्नाग कुरव नारंग नद्यावर्तं च मल्लिका ।।
श्वेतार्क वकुलैर्युक्तं पुष्पतोय मिहेरितम् ।।
कुष्टं कुटन्नटं लोहञ्चन्दनं कुंकुमन्तथा ।
कर्पूरोशीर संयुक्त माडयोदक मिहेरितम् ।।
अस्त्रोदकम्
शूलं कपाल हरिणी पिनाकः परशुस्तथा ।
पाशाक्षमाला हैमाश्च तैरस्त्रोदकं भवेत् ।।
फलोदकम्
पनसो नालिकेरश्च मातुलुंग द्वयं ततः ।
नारङ्गद्वयरंभाद्यैः उक्तमस्मिन् फलोदकम्
कषायोदकम्
पलाशोदुम्बराश्वत्थ मायूरप्लक्ष पाटली ।
जम्बू त्वग्भिस्समायुक्तं कषायोदकमीरितम्
आङ्योदकम्
अभ्रक त्रितयं पश्चात् आक्षिक त्रितयन्ततः ।
गन्धत्रय समायुक्तं आडयतोय मिति स्मृतम् ।।
कान्तोदकम्
सूर्यकान्तस्त्वयस्कान्तो भ्रामरश्चन्द्रकान्तकम् ।
निकुन्दः पञ्चभिर्युक्त कान्तोदक मितिस्मृतम् ।।
मूलोदकम्
उशीरो हरिबेरश्च पीवरिः पुष्करन्तथा ।
श्रीकण्ठश्चेति पञ्चभिर्युक्तम्मूलोदकं स्मृतम् ।।
वल्कलोदकम्
मयूर शिखि भूर्जत्व ग्रोचना भ्रंगराजकम् ।
कृताञ्जलिश्च पञ्चैभिः युक्तं स्याद्वल्कलोदकम् ।।
त्वगोदकम्
लक्ष्मी भद्रा कुशादान्तो नीवारं चम्पकं पुनः ।
विहिता गोक्षुराद्यष्टौ लोघ्रत्वक्वारि निर्मितम् ।।
चतुर्दलं यथा पञ्चकलश स्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात् [समन्तात् एकमावृतम् १२
विधिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ।। ४९ । १०९ ।।
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः
मार्गबाह्ये तु कोणे स्यादेकविंशति संख्यकः
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते १०८
द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम् ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ।। १० ।।
अथवोत्तरवीधिस्यात् करकस्य स्थितिर्यथा ।
तथा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम् ।। ११ ।।
चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि । १११/२ ।
विधिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ।।
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः
चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात्पञ्चविंशतिः
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम्
मध्य व्यूहस्य परितः चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम्
स्व स्व संख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत्
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम्
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत्
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि निगद्यते
१३ एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः
१४ आवृतिद्वयसंयुक्तं तद्बाह्ये परिकल्पयेत्
पञ्चविंशति संख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितान्
१५ परिहृत्यसमन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेन मार्गिकम्
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादावृतित्रयम्
१६ मध्यमे तिथिसंख्यास्स्युः नवकोणे व्यवस्थिताः
मध्यमे तिथिसंख्ये तु मध्यमं तत्रयं त्यजेत्
१७ अष्टोत्तरशतं ह्येतत् सहस्रं चेन्नवाधिकम्
सूत्रद्वयं न्यासेत्पूर्वापरगं याम्यसौम्यगम्
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापिवा
स्याच्चतुर्दशसंख्याता वीथिबाह्ये क्रमेण च
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा
१० द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम्य ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ।।
११ अथवोत्तर वीधिस्यात् करकस्यस्थितिर्यथा ।
तथा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम्
१११/२ चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि ।
१२ चतुर्दलं यथा पञ्चकलश स्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात् [समन्तात् एकमावृतम्]
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ।।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम्
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ।।
१३ एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ।
१४ आवृतिद्वयसंयुक्तं तद्वाह्ये परिकल्पयेत्
पञ्चविंशति संख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितान्
१५ परिहृत्य समन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेन मार्गिकम्
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादाष्टतित्रयम्
१६ मध्यमे तिथि संख्यास्स्युः नवकोणे व्यवस्थिताः
मध्यमे तिथिसंख्ये तु मध्यमं तत्रयं त्यजेत्
१७ अष्टोत्तरंशतं ह्येतत् सहस्रं चेन्नवाधिकम्
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः
मार्गबाह्ये तु कोणे स्यादेकविंशति संख्यकः
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते
१००८ चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात्पञ्चविंशतिः ।
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम् ।।
मध्य व्यूहस्य परितः चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम् ।
स्व स्व संख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत् ।।
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम् ।
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत् ।।
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि निगद्यते ।।
सूत्रद्वयं न्यसेत्पूर्वापरगं याम्य सौम्य सौम्यगम् ।
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापिवा ।।
स्याच्चतुर्दश संख्याता वीथि बाह्ये क्रमेण च ।
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा ।।
== पञ्चमे पटले नित्योत्सवविधिः ==
नित्योत्सवविधिं वक्ष्ये नित्यपूजांगमुत्तमम् ।
शिवाग्रे वाथ तद्वामे वामे शुद्धमहीतले ।। १ ।।
प्रासादमण्टपादौ वा गोमयेनोपलेपिते ।
प्रोक्षितेऽस्त्रेण संस्थाप्य पात्रं लक्षणसंयुतम् ।। २ ।।
सौवर्णं राजतन्ताम्रं कांस्यनिर्मितमेव वा ।
तिथ्यंगुलं समारभ्य व्योमांगुलविवृद्धितः ।। ३ ।।
द्वात्रिंशदंगुलान्तं तु पात्रमानमुदीरितम् ।
वृत्तमिष्टघनोपेतं कर्णिकादलशोभितम् ।। ४ ।।
तत्पात्रे रससप्ताष्टनवदिग्रुद्रभाजिते ।
एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्भागैः कर्णिका भवेत् ।। ५ ।।
शेषेण दलमाख्यातं विकाराष्टदलम्मतम् ।
अर्धत्रिपादमात्रं वा द्विमात्रं कर्णिकोच्छ्रयम् ।। ६ ।।
तद्वदोष्टसमोपेतं केवलं पात्रमेव वा ।
कुडुपद्वयमारभ्य कुडुपादाढकावधि ।। ७ ।।
तण्डुलं कल्पयेदन्नलिंगार्थं वाऽक्षतार्थकम् ।
मध्वाज्य मिश्रितं वान्नं प्रक्षिपेत्पात्रमध्यमे ।। ८ ।।
तेनान्नलिंगं कर्तव्यं भूतमात्रप्रमाणतः ।
एकांगुलं तु दैर्घ्यंस्याद्यावदष्टादशांगुलम् ।। ९ ।।
अंगुलत्रयमारभ्य तिथिमात्रं तु विस्तरम् ।
अग्रद्वित्रिचतुःपञ्चमात्रं षण्मात्रमेव वा ।। १० ।।
नैमित्तिकार्थन्नित्यार्थमन्नलिंगमुदाहृतम् ।
त्रिकालमन्नलिंगं वा प्रातर्मध्याह्नयोस्तु वा ।। ११ ।।
मध्याह्ने वाथ पूर्वाह्ने पुष्पलिंगमुदाहृतम् ।
प्रदोषेऽक्षतलिंगंस्यात्तत्रपाशुपतं यजेत् ।। १२ ।।
चन्द्रशेखरसंयुक्तन्तद्विहीनकमेव हि ।
त्रिधा पाशुपतो ज्ञेयो मिश्रश्शान्तोऽग्रहेतुकः ।। १३ ।।
सौम्यस्सौम्येक्षणापेतः द्विचतुर्हस्त संयुतः ।। १३१/२ ।।
विद्युन्मालानिभश्वेतः जटामकुटमण्डितः ।
दक्षेऽभयाक्षमालायुगितरे वरपाशयुक् ।। १४१/२ ।।
वरदाभयपाणिर्वा सर्वलक्षणसंयुतः ।
हित्वाऽक्षमालां पाशञ्च पद्मं घण्टां क्रमेण वा ।। १५१/२ ।।
योजयेत्सौम्यमूर्तिस्यादुग्रमूर्तिरथोच्यते ।
शूलमूलाभये दक्षे शूलाग्रवरदेऽन्यतः ।। १६१/२ ।।
रौद्रदृष्टिं ज्वलत्केशं व्यत्यासकरशूलकम् ।
त्रिशूलाक्षकरं वापि त्रिधा रौद्रं स्मरन्यजेत् ।। १७१/२ ।।
एवं रौद्रन्तु मिश्रं स्यात् परशुं शूलमावहम् ।
दक्षे पाशं मृगं वामे त्वन्यथा वा निगद्यते ।। १८१/२ ।।
त्रिशूलमभयं सव्ये पाशञ्चवरदप्रदम् ।
दक्ष द्विधा समाख्यातं मिश्रं पाशुपतं त्रिधा ।। १९१/२ ।।
पुष्पाक्षतान्नलिंगेषु पूजनीयस्स्वमन्त्रतः ।
अथवा प्रतिमाकारो विधेयस्तत्प्रमाणतः ।। २०१/२ ।।
सपीठे गोलकाकारे विपीठे वा तमर्चयेत् ।
अन्नलिंग प्रमाणे तु मूलाग्रसमविस्तरे ।। २११/२ ।।
हस्तावधिप्रमाणान्ते सर्वलक्षणलक्षिते ।
स्थलिकामानदण्डेन सहितं वा समर्चयेत् ।। २२१/२ ।।
इन्दु शेखरमूर्तिस्यात् प्रतिमालक्षणेन तु ।
पादुके त्र्यंगुले तस्मादंगुलांगुलवर्धनात् ।। २३१/२ ।।
तिथिमात्रावसानन्तु तयोर्दैर्घ्यं प्रकीर्तितम् ।
दैर्घ्यानुसारतः कार्यो विस्तारस्यार्ध उच्छ्रयः ।। २४१/२ ।।
अष्टांशावधिको मध्यमानेन नवमानकः ।
तयोस्तु वृषभः पूज्यस्त्वनन्तो वा प्रकीर्तितः ।। २५१/२ ।।
समन्ताल्लोकपाः पूज्याः पूजादाववसानके ।
नवान्नलिंगसंयुक्तमथ नित्योत्सवं नयेत् ।। २६१/२ ।।
सर्वैरेतैस्समायुक्तन्नित्योत्सवमथाचरेत् ।
द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिः वा पूर्वाह् णे च प्रदोषके ।। २७१/२ ।।
मध्याह्ने केवलः पूज्यो देवः पाशुपताह्वयः ।
रंगे वा शिबिकायां वा परिचारकमूर्धसु ।। २८१/२ ।।
आरोप्यलंकृतान्देवान्वितानेन समन्वितम् ।
छत्रचामरसंयुक्तं नानाध्वजसमन्वितम् ।। २९१/२ ।।
गीतनृत्तसमायुक्तं वाद्यध्वनिसमन्वितम् ।
धूपदीपसमायुक्तं प्रदक्षिणं समाचरेत् ।। ३०१/२ ।।
आद्यं प्रदक्षिणं कुर्यात् मंगिणी तालसंयुतम् ।
वृषस्य ब्रह्मतालं स्यादग्नेस्तालन्तु भृंगिणी ।। ३११/२ ।।
मातृणां चण्डवाद्यं स्यात् विघ्नराजस्य ढक्करी ।
षण्मुखस्योद्घटञ्चैव ज्येष्ठायाः कुञ्चिततालकम् ।। ३२१/२ ।।
तटप्रहारं दुर्गायाः चण्डके विषमचिह्नकम् ।
ग्रामे वा नगरे वापि तथा प्राकार एव वा ।। ३३१/२ ।।
द्वितीयभ्रमणं ह्येतन्महापीठप्रदक्षिणम् ।
एकं वापि द्वयं वापि त्रयं स्याच्छबरीयुतम् ।। ३४१/२ ।।
अथवा बलिपीठन्तु ब्रह्मतालसमन्वितम् ।
गणतालेन संयुक्तं द्वयं कुर्यात् प्रदक्षिणम् ।। ३५१/२ ।।
पैशाचेत्वेकमेवं स्याच्चबरीतालसंयुतम् ।
गोपुरे वाद्यहीनं वा शंखध्वनिसमन्वितम् ।। ३६१/२ ।।
इन्द्रस्य समतालंस्यात् गान्धारस्वरसंयुतम् ।
बद्धावणं भवेदग्नेः कोल्लिगानसमन्वितम् ।। ३७१/२ ।।
दक्षिणे भृंगिणी तालं कौशिकेन समन्वितम् ।
मल्लतालं समाख्यातं नैऋत्यां नट्टभाषया ।। ३८१/२ ।।
पश्चिमे नवतालन्तु कामरध्वनिसंयुतम् ।
वायव्यां बलितालन्तु तक्केशीस्वरसंयुतम् ।। ३९१/२ ।।
सौम्यायां कोटिकः प्रोक्तस्तर्करागः समन्वितः ।
शाला पाणिसमायुक्तं शांकरे ढक्करी मता ।। ४०१/२ ।।
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा तृतीयं धामसंविशेत् ।
पक्षालितांघ्रयस्सर्वे प्रविशेयुश्शिवालयम् ।। ४११/२ ।।
अथवा मण्टपादौ तु पीठसंस्थान मूर्तिषु ।
पाद्याद्यैरुपचारैस्तु पूजयित्वा प्रवेशयेत् ।। ४२१/२ ।।
लिंगाद्देवं समाहृत्य लिंगे दक्षे निवेशयेत् ।
शिवस्य पादौ पूज्यौ पादुके वामदक्षिणौ ।। ४३१/२ ।।
अन्येषामपि देवानां देवीनां मूलबिम्बवत् ।
रूपान्तरं वा स्वाध्याय सिद्धन्नित्योत्सवार्थकम् ।। ४४१/२ ।।
संपाद्य तेन नित्यन्तु नित्योत्सवमथाचरेत् ।
तदस्त्रमन्नलिंगादौ पूजनीयं स्ववाहनम् ।। ४५१/२ ।।
पादुका द्वितये पूज्यमन्यत्सर्वं समानकम् ।। ४६ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नित्योत्सवविधिः पञ्चमः पटलः
== षष्ठे पटले महोत्सवविधिः ==
उत्सवं संप्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वकम् ।
ध्वजारोहावरोहान्ता क्रिया उत्सव उच्यते ।। १ ।।
ध्वजांकुरो ध्वजंगस्यात् ध्वजात् पूर्वन्तु तन्नयेत् ।
तीर्थर्क्षमादौ निश्चित्य तत्पूर्वे त्रिगुणेपि वा ।। २ ।।
द्विगेणे तद्दिने वापि ध्वजारोहणमारभेत् ।
मासभं तीर्थनक्षत्रमार्द्रक्षं सर्वमासके ।। ३ ।।
राज्ञां जन्मावसानर्क्षमाभिषेकर्क्षमेव वा ।
माघमासे तु षष्ठ्यन्तं पर्वान्तं सर्वमासके ।। ४ ।।
विषुवायनपर्यन्तं ग्रहणान्तन्तु तीर्थभम् ।
भूताष्टम्यन्तमन्येषां स्वस्वतीर्थावसानकम् ।। ५ ।।
त्रिगुणे द्विगुणे वापि तद्दिने वाह्नि रात्रिके ।
अधिवासनपूर्वन्तु ध्वजमारोपयेत् गुरुः ।। ६ ।।
पञ्चहस्तादि विस्वान्तं ध्वजदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
मानमेतत् समाख्यातं शिरः पुच्छान्तरे द्विजाः ।। ७ ।।
तत्संयुक्तञ्च वा ग्राह्यं चतुस्सप्तसमावधि ।
भागं कृत्वैकभागेन पटविस्तार उच्यते ।। ८ ।।
विस्तारेण समः पुच्छस्त्रिपादंवार्धमुच्यते ।
विस्तारार्धं शिरो ज्ञेयं पुच्छद्वयसमन्वितम् ।। ९ ।।
वेत्रद्वयसमायुक्तं तन्मध्ये वृषभं लिखेत् ।
आयादि शुभसंयुक्तं स्थितं वा शयनान्वितम् ।। १० ।।
श्वेतं वा रक्तवर्णं वा पीतं वालसमन्वितम् ।
रक्तशृंगसमायुक्तं तद्वत् खुरसमन्वितम् ।। ११ ।।
ग्रामाभिमुखसंस्थानं ग्रामादिभ्रमणे वृषम् ।
विश्वामित्रादि षट्त्रिंशन्मात्रोत्सधसमन्वितम् ।। १२ ।।
जात्यायांशसमायुक्तं त्रिवर्णनयनान्वितम् ।
सर्वलक्षणसंयुक्तं स्वर्णमालासमन्वितम् ।। १३ ।।
मानं मात्रांगुलाभ्यां स्यात् ध्वजदण्ड पटोवृषः ।
पद्मासनसमायुक्तं पार्श्वे दीपद्वयान्वितम् ।। १४ ।।
चामरद्वयसंयुक्तं छत्रसंवृतमस्तकम् ।
पूर्णकुम्भयुतं वापि त्रिशूलेन युतन्नवा ।। १५ ।।
एवं वृषं समापाद्य कृत्वा वा नेत्रमोक्षणम् ।
अस्त्र तोयेन संप्रोक्ष्य शिवाग्रे मण्टपेपि वा ।। १६ ।।
मनोरम्येऽन्यदेशे वा स्थण्डिलद्वयसंयुते ।
स्थालिकोर्ध्वे न्यसेत्पात्रं त्रिपाद्युपरिसंस्थितम् ।। १७ ।।
ध्वजन्नवघटं वस्त्रहेमरत्नं सकूर्चकम् ।
सापिधानं ससूत्रञ्च मध्यमे वृषभाधिपम् ।। १८ ।।
कलशैरष्टसंख्यातैस्सापिधानैस्सवस्त्रकैः ।
सलोकपैस्सकूर्चैस्तु वृतं वृषभपूर्वकम् ।। १९ ।।
आधाराख्यमनन्तञ्च धर्माद्यञ्च चतुष्टयम् ।
वृषासनपदञ्चोक्त्वा चतुर्थ्यन्तं हृदान्वितम् ।। २० ।।
प्रणवादि नमोन्तञ्च कृत्वोक्षासनमत्रहि ।
वृकारं हृत्पुटं कृत्वा वृषमूर्तिं प्रकल्पयेत् ।। २१ ।।
ऊर्ध्वे ब्रह्माणि विन्यस्य मूलन्तत्कल्पितन्यसेत् ।
संकल्पितहृदादींश्च क्रमेण विनिवेशयेत् ।। २२ ।।
तत्वतत्वेश्वरोपेतं मूर्तिमूर्तिश्व्रान्यसेत् ।
आवाहनादिकं पूर्वं प्रमुखं वृषमूलतः ।। २३ ।।
कृत्वा वृषभगायत्र्या गन्धाद्यैः क्रमशोर्चयेत् ।
मध्यकुम्भेऽपि संपूज्य लोकपान् परितो यजेत् ।। २४ ।।
वृषभ गायत्री- तीक्ष्णशृङ्गाय विग्रहे वेदपादाय धीमहि ।
तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ।।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि पूर्ववत्परिकल्पिते ।
निरीक्षणादि संस्कारैश्शिवाग्निं संप्रकल्पयेत् ।। २५ ।।
तन्मध्ये वृषमावाह्य सांगं सन्तर्पयेत्तदा ।
सामिदाज्येन चरुणा शतेनाष्टोत्तरेण च ।। २६ ।।
तत्वतत्वेश्वरादींश्च होमयेत्तदनन्तरम् ।
पूर्णान्दत्वा समूलेन सर्वकामप्रपूरणीम् ।। २७ ।।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः मुद्गान्नन्तु निवेदयेत् ।
पटस्थाय घटस्थाय वृषायासन रूपिणे ।। २८ ।।
प्रातस्संपूज्य गन्धाद्यैः पटं कुम्भं यथाक्रमम् ।
मुखवासनताम्बूलं वृषभाय निवेदयेत् ।। २९ ।।
पुनः पूर्णाहुतिन्दत्वा सर्वमंगलसंयुतम् ।
सर्वातोद्य समायुक्तन्नृत्तवाद्यसमन्वितम् ।। ३० ।।
रंगे वा शिबिकायां वा समारोप्य वृषध्वजम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तन्देवेशेन युतन्नवा ।। ३१ ।।
ग्रामदक्षिणन्नीत्वा प्रविशेदालयं प्रति ।
दण्डं संस्थापयेत्पश्चात् सर्वलक्षणसंयुतम् ।। ३२ ।।
ध्वजारोहणदिने वापि अधिवासदिनेपि वा ।
धामोच्चस्तारसदृशः द्विगुणस्त्रिगुणोपि वा ।। ३३ ।।
षट्सप्तवसुहस्तेन दण्डस्यादधमत्रये ।। ३३१/२ ।।
एकादितलपर्यन्तं गोपुरान्तमथापि वा ।। ३४ ।।
रुद्रद्विगुणमध्यस्थकरसंख्यामितन्तु वा ।
मध्येकनीयसे चेत्तु खातं चेत्तद्बहिष्कृतम् ।। ३५ ।।
सर्वश्शूलोक्तवृक्षो वा त्वक्सारक्रमुकादिकः ।। ३५१/२ ।।
पलाशखदिराश्वत्थवटचन्दन दारवः ।। ३६ ।।
सालम्माधूकतालं वा साराम्रकमथापि वा ।।
वैणवं जाति वृक्षै वा शमीबिल्वमथापि वा ।। ३७ ।।
चम्पको वा द्विरष्टादि त्रिगुणावधिनाहयुक् ।
स्वभावनाहसंयुक्तस्त्वक्सारद्रुमर्निमितः ।। ३८ ।।
ध्वजदण्डस्समाख्यातो ध्वजयष्टिश्च कथ्यते ।
द्विभागादि नवांशान्तन्दण्ड दैर्घ्यं विधाय च ।। ३९ ।।
एकांशेन विधातव्या ध्वजयष्टिर्गुरूत्तमाः ।
पञ्चांगुलं समारभ्य चांगुलात्षोडशांगुलम् ।। ४० ।।
यावत्तावत्परीणाहमुपदण्डस्य कल्पयेत् ।
पञ्चांशात् द्वादशांशान्तं मूलनाहं विधाय च ।। ४१ ।।
एकांशेनोनमग्रंस्यात्तथा दण्डाग्रमिष्यते ।
दण्डोक्तो वेणुवृक्षो वा ध्वजयष्टिमहीरुहः ।। ४२ ।।
उभयोर्योगासिद्ध्यर्थं स्कन्धत्रयमथाहरेत् ।
स्कन्धं द्वयं तन्मानद्वादशांगुलमानतः ।। ४३ ।।
षट्त्रिंशम्मात्रपर्यन्तं स्कन्धदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
सप्तांगुलं समारभ्य गायत्र्यर्णांगुलावधि ।। ४४ ।।
स्कन्धविस्तार उद्दिष्टो मूलांग्रे तु त्रिभागतः ।
अर्धेन वा त्रिपादेन दर्व्याकारो यथा तथा ।। ४५ ।।
चतुस्त्रिद्वयंगुलं वापि मानमेषां प्रकीर्तितम् ।। ४५१/२ ।।
अर्धछिद्रमधस्कन्ध प्रान्ते यष्ट्यग्रदेशके ।। ४६ ।।
मूलाग्रसुषिरोपेत दण्डयष्ट्यनुरूपतः ।। ४६१/२ ।।
अर्धछिद्रमधस्कन्ध प्रान्ते यष्ट्यग्रदेशके ।। ४७ ।।
दण्डप्रान्ते विधेयं स्याद्वलयं स्कन्ध एव वा ।
बृहत्स्कन्ध त्रिभागार्थं त्रिपादगुणमानतः ।। ४८ ।।
षडंगुलं समारभ्य षडंगुल विवृद्धितः ।
दण्डखातप्रमाणान्तन्दण्दाग्रा द्वलय स्थितः ।। ४९ ।।
तदर्धं वलयादूर्ध्वं यष्ट्यग्रं परिकीर्तितम् ।
भू प्रविष्ट प्रमाणं यद्दण्डाग्रे यष्टिदैर्घ्यकम् ।। ५० ।।
कल्पयेन्महदल्पं वा खातञ्चेत्तत्बहिष्कृतम् ।
दण्डाग्रावधि संस्थाप्यो वलयस्कन्ध एव च ।। ५१ ।।
पञ्चविंशतिमात्रादि त्रित्र्यंगुलविवर्धनात् ।
द्विगुणान्तं विधेयं वा भूमानं भूगतद्विजाः ।। ५२ ।।
एकांगुलं समारभ्य पादमात्रविवृद्धितः ।
त्रिमात्रान्तो विधेयं स्याद्वलयः कीलसंयुतः ।। ५३ ।।
वलयाकाश एषो वा वलयस्याद्यथा बलम् ।
रज्जुर्वलयमध्येस्याज्ज्येष्ठाद्यंगुलनाहयुक् ।। ५४ ।।
ध्वजारोहक्रियायोग्यदैर्घ्येण च समन्वितम् ।
तन्तु जस्त्रिप्रदिष्टं स्यादशक्तौ बन्धनाहकम् ।। ५५ ।।
एवं रज्जुं समापाद्य शुद्धिर्दण्डे विधाय च ।
संवेष्ट्य दर्भमालाभिरूर्ध्वात्सर्वं क्रमेण तु ।। ५६ ।।
शतदर्भकृतं कूर्चं यष्ट्यग्रे विनिवेशयेत् ।
अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य शिवतत्वादिकन्यसेत् ।। ५७ ।।
साधिपञ्च त्रिधादण्डं विभज्याग्रात् क्रमेण तु ।
स्कन्धत्रये च तान्येव वलये रविमर्चयेत् ।। ५८ ।।
रज्जु शक्तिस्समाख्याता शिवस्स्याद्दण्डनायकः ।
गन्धाद्यैरर्चयेद्देवन्ततस्स्थापनमारभेत् ।। ५९ ।।
रत्नन्यासन्ततः कुर्याद्दण्डमूले निवेशयेत् ।
कूर्मं वा वृषभं वाऽपि दण्डमूले निवेशयेत् ।। ६० ।।
हैमगुञ्जादि निष्कान्तं मानन्देवालयाननम् ।। ६०१/२ ।।
अधोमुखञ्च दष्डाधस्स्वस्वमन्त्रार्चितं द्विजाः ।
तदूर्ध्वे स्थापयेद्दण्डं यष्टिरग्रे यथा भवेत् ।। ६११/२ ।।
देवालयाननो दण्डो वृषाग्रे पृष्टतोपि वा ।
तथैव गोपुरस्यापि महापीठान्तिकेपि वा ।। ६२१/२ ।।
अन्तर्मण्डलसालादि मध्यगोपुरमध्यतः ।
नवपञ्चैकदण्डो वा वसुदिक्षु चतसृषु ।। ६३१/२ ।।
प्रधानस्त्वग्रेदेशस्थो ध्वजास्तत्संख्ययामताः ।
अष्टदिक्षु च विद्येशाश्चतुर्दिक्षु नरादिकाः ।। ६४१/२ ।।
दण्डाधिपास्समाख्याता पटेषु वृष एव हि ।
दण्डमूले तु कर्तव्या वेदिका सा त्वनेकधा ।। ६५१/२ ।।
हस्तमात्रं समारभ्य त्र्यंगुलादि विवृद्धितः ।
द्विहस्तमानपर्यन्तं वेदिका विस्तरो मतः ।। ६६१/२ ।।
समोत्तुंगा त्रिपादा वा अष्टांशात् सप्तपञ्च वा ।
चतुस्त्र्यंशार्धतुंगं वा वेदिका परिकीर्तिता ।। ६७१/२ ।।
त्रिमेखला युता वापि प्रत्येकं वसुमात्रतः ।
द्वित्र्यंगुलक्षयाद्वापि मेखला मानमीरितम् ।। ६८१/२ ।।
मेखला रहिते पीठे मूलेस्यादुपवेदिका ।
द्वयंगुलात् पादवृद्धया तु षडंगुलसमाविधि ।। ६९१/२ ।।
पादार्धार्धत्र्यंघ्रिसमा उत्सेधाः परिकीर्तिताः ।
वेद्युर्ध्वेब्जं प्रकर्तव्यं चतुरंगुलमानतः ।। ७०१/२ ।।
व्योमांगुलविवृद्ध्याष्टादशांगुल समावधि ।
पद्मोत्सेधस्समाख्यातो विस्तारो वेदिका समः ।। ७११/२ ।।
एकैकांगुल वेशात्तु रुद्रमात्रसमाविधि ।
पद्मवेशस्समाख्यातः पद्मं स्यात् कर्णिकायुतम् ।। ७२१/२ ।।
कर्णिका निर्गमो दण्डात् पादावृद्धयैकमार्गतः ।
गुणांगुलावधिः कार्यः तदुत्सेधनमुच्यते ।। ७३१/२ ।।
चतुरष्टदलं पद्मं विकारदलमेव वा ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा विधेयन्दलवेष्टनम् ।। ७४१/२ ।।
तथोपदलसंयुक्तं तद्वियुक्तन्तु वा भवेत् ।
एवं संपाद्य पीठन्तु कारयेछ्शिल्पितोषणम् ।। ७५१/२ ।।
पुण्याहं वाचयित्वा तु अस्त्रेणाभ्युक्ष्य वेदिकम् ।
दर्भैः दण्डं समावेष्ट्य वृषकुम्भञ्च तत्पटम् ।। ७६१/२ ।।
त्रिशूलेन समायुक्तं मंगलांकुरशोभितम् ।
धाम्नः प्रदक्षिणवशान्नीत्वा दण्डस्य सन्निधिम् ।। ७७१/२ ।।
आधाराख्यमनन्तञ्च कूर्मे तु विनिवेशयेत् ।
कोणमध्ये च धर्मादीन् अधर्मादीन् प्रकल्पयेत् ।। ७८१/२ ।।
दलेष्वष्टसु वामाद्या कर्णिकायाम्मनोन्मनीम् ।
दण्डे सदाशिवञ्चेष्ट्वा गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।। ७९१/२ ।।
त्रिवर्गसहिता सा च स्नपनोक्तविधानतः ।। ८० ।।
बद्ध्वा वृषपटं रज्वा वृषगायत्रिमन्त्रतः ।
क्षुद्र घण्टां समायोज्य शस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ।। ८१ ।।
कुम्बात्बीजं समादाय वृषरूपं स्मरन् गुरुः ।
वृषेन्द्रहृदये न्यस्त्वा गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।। ८२ ।।
आरोपयेद्वृषं शीघ्रं वृषमूलेन देशिकः ।
आदौ स्पृष्ट्वा स्वयञ्चान्यंप्रेरयेद्रोहणायवा ।। ८३ ।।
अधोमुखे वृषेराज्ञश्शान्तिर्भूम्यां विशेषतः ।
पटोर्ध्वगे वृषेराज्ञो जयो देवादितृप्तये ।। ८४ ।।
आप्येन्दु शर्वपूर्वासुध्वजस्य गमनं शुभम् ।
क्षेमारोग्यजयाः पुष्टिः क्रमेण फलमीरितम् ।। ८५ ।।
तपोमृत्युर्महारोगो वह्निकोणात्फलं भवेत् ।
वायौ भयं विजानीयात् पुच्छेप्येवं फलं भवेत् ।। ८६ ।।
आरोहणे निरुद्धश्चेत् पटे देशिकदोषतः ।
दोषशान्तिं तदा कुर्यात् बहुरूपमनुस्मरन् ।। ८७ ।।
शतमष्टोत्तरं ब्रह्म समिदाज्यान्नसंयुतम् ।
वृषकुम्भस्थतोयेन प्रोक्ष्येद्दण्डमूलकम् ।। ८८ ।।
वृषविद्येश्वरानष्टौ पूर्वादिषु दलेषु च ।
तत्तोयैर्दलानष्टौ क्रमेण प्रोक्षयेत् गुरुः ।। ८९ ।।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य मुद्नान्नं विनिवेदयेत् ।
पुण्याहन्तत्समारभ्य यावन्नैवेद्यदानकम् ।। ९० ।।
सर्वातोद्यसमायुक्तं गानध्वनिसमन्वितम् ।
चतुर्दिङ्नर्तनं कुर्याद्विशेषाच्छुद्धनर्तनम् ।। ९१ ।।
अतः प्रभृतितीर्थान्तमवरोहावसानकम् ।
एककालंद्विकालं वा त्रिकालं पूजयेद्वृषम् ।। ९२ ।।
यत्रैतत् क्रियते राष्ट्रे ध्वजयष्टिनिवेशनम् ।
नाकालमृत्युस्तत्रास्ति नालक्ष्मीः पापकृत्स्वपि ।। ९३ ।।
नोपसर्गभयन्तत्र न परागमविभ्रमः ।
विपरीता न मतयो रोगिणामपिभूयसा ।। ९४ ।।
स्वकालवर्षी पर्जन्यस्सुभिक्षं विजयी नृपः ।
शान्तानि सर्वपापानि पयस्विन्यः पयोभृतः ।। ९५ ।।
कृतघ्नो ब्रह्महागोघ्नो दृष्ट्वा ध्वजनिवेशनम् ।
प्राप्नोति पापनिर्मोक्षं मखकर्तुः कुलद्वयम् ।। ९६ ।।
भेरीसन्ताडनं रात्रौ कर्तव्यन्तु यथाविधि ।
स्थण्डिलद्वितयं कुर्याद्देवदेवस्य सन्निधौ ।। ९७ ।।
षडुत्थमासनं कुर्माच्छूलभेर्यां गुरूत्तमाः ।
एकत्र विन्यसेच्छूलं भेरीं तत्सन्निधौ न्यसेत् ।। ९८ ।।
पूर्वापरायतं पूर्वस्थितन्दक्षाननान्वितम् ।
पुण्याहं वाचयित्वादौ त्रिशूले देवतां न्यसेत् ।। ९९ ।।
मध्यपत्रे भवेद्रुद्रो ब्रह्मादक्षिणपत्रके ।
वामे विष्णुं समावाह्य पालिकायां तु पार्वती ।। १०० ।।
सेनानीः कुम्भदेशे तु तदास्ये विघ्नराजकः ।
दण्डाग्रे मदने ज्ञेयो भास्करो दण्डमध्यमे ।। १०१ ।।
दण्डमूले तु चण्डेशो लक्ष्मीः पूर्वदलाग्रके ।
मातरस्सप्तदक्षे तु ज्येष्ठापश्चिमदिक्दले ।। १०२ ।।
कात्यायनी तु कौबेर्यां शूलमूले मता इमे ।
रुद्रार्कवसवोश्विन्यावष्टादशगणाश्चये ।। १०३ ।।
तानाहूयाशिषश्चोक्त्वा भेर्यां तद्देवतान्यसेत् ।
भेरीं वस्त्रेण संवेष्टय मध्ये रुद्रं समर्चयेत् ।। १०४ ।।
ब्रह्माणन्दक्षिणे वक्त्रे विष्णुं वाममुखे यजेत् ।
वलये दक्षिणे सूर्यमितरे चन्द्रमर्चयेत् ।। १०५ ।।
सप्तकीलेषु मातृश्च नवकीले नवग्रहान् ।
रुद्रांस्तत्संख्यके न्यस्त्वा चर्मसूत्रेषु वासुकीम् ।। १०६ ।।
प्रहरे षण्मुखं पूर्वं मस्तकेभ्यर्चयेत् गुरुः ।
गन्धपुष्पादिभिर्द्रव्यैः नैवेद्यान्तैः पृथक् हृदा ।। १०७ ।।
भेर्यास्सन्ताडनं कुर्यादस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ।
एकप्रहारतः पूर्वं द्वितीयं द्विप्रहारतः ।। १०८ ।।
तृतीयं त्रिःप्रहारेण त्रयंवैकप्रहारतः ।
सन्ताड्य वादकं प्रोक्ष्य मन्त्रं पञ्चाक्षरं स्मरन् ।। १०९ ।।
वस्त्रं गन्धं च माल्यञ्च सोत्तरीयं ससूत्रकम् ।
तद्धस्ते कुसुमं दद्यात्तन्मन्त्रं समनुस्मरन् ।। ११० ।।
भेर्यां पुष्पं विनिक्षिप्य देशिकानुज्ञया तदा ।
भेरीं स्कन्दे समारोप्य वादयेत् सर्वतालवित् ।। १११ ।।
गन्धारादि स्वरोपेतं समतालादि तालकम् ।
गीतनृत्तसमायुक्तमन्नलिंगसमायुतम् ।। ११२ ।।
प्रतिमा सहितं वापि चण्डेश्वरयुतन्तु वा ।
संग्रहीत्वास्त्रराजानं वितानच्छत्रसंयुतम् ।। ११३ ।।
धूपदीपसमायुक्तं घण्टारवसमन्वितम् ।
प्रविश्य नगराद्यन्तु ब्रह्मास्थानादितः क्रमात् ।। ११४ ।।
इद्रस्थानादितो वापि बलिन्दद्यात् स्वनामतः ।
बलिदानावसाने तु तालस्वरसमायुतम् ।। ११५ ।।
नर्तनेन समायुक्तं कारयेत् स्वस्वदिक्षु च ।
ब्रह्माणि ब्रह्मतालं स्यात् मेघरागस्वरान्वितम् ।। ११६ ।।
समतालञ्च गान्धारं कोल्ली बद्धावणन्ततः ।
भृंगिणी कौशिकन्नट्ट भाषया मल्लतालकम् ।। ११७ ।।
श्रीकामरन्नवाख्येन तत्केश्या बलिदानकम् ।
कोटिकन्तर्करागेण शालापाण्यातु डक्करी ।। ११८ ।।
पूर्वादि दिक्षुसंयुक्तं पूर्वतालं यथा तथा ।
ध्वजारोहण पूर्वं स्यादुत्सवे त्रिगुणे दिने ।। ११९ ।।
भेरीताडन पूर्वं चेत् तद्दिने द्विगुणे मतम् ।
देवस्य सन्निधौ कृत्वा स्थण्डिलानाञ्चतुष्टयम् ।। १२० ।।
न्यस्त्वास्त्रमूर्तिमादौ तु तदग्रे विन्यसेत्पटम् ।
तदग्रे वृषकुंभंस्यात् वृषविद्येश्वरान्वितम् ।। १२१ ।।
तदग्रे विन्यसेत् भेरीं सर्वलक्षणसंयुतम् ।
क्रमेणैतान् समभ्यर्च्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।। १२२ ।।
भेरी कुम्भान्तरे होमं स्थण्डिले कल्पयेत्तु वा ।
प्रागुक्त विधिना चेष्ट्वा तत्वादीन् विनिवेशयेत् ।। १२३ ।।
त्रिशूले देवताह्वानं कृत्वा प्रागुक्तवर्त्मना ।
भेरीं सन्ताड्य संग्राह्य त्रिशूलं वृषभान्वितम् ।। १२४ ।।
अन्नलिंगसमायुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ।
ग्रामप्रदक्षिण कृत्वा देवतावाहनान्वितम् ।। १२५ ।।
बलिप्रदानकालान्ते ध्वजस्थानं प्रविश्य च ।
ध्वजस्यारोहणं कुर्यात् प्रागुक्तविधिना गुरुः ।। १२६ ।।
रात्रावेतत् समुद्दिष्टिं भेरीताडनपूर्वकम् ।
ध्वजस्य भ्रमणञ्चाह्निं कुर्याद्वा संस्कृतस्य च ।। १२७ ।।
देवताह्वानकाले तु वर्जयेत् वृषभभ्रमम् ।
ततोंकुरार्पणं रात्रौ यागारम्भदिने मतम् ।। १२८ ।।
तदर्थमंकुरं कुर्यात् तत्पूर्वे वर्जयेत्तु वा ।
ग्रामप्रदक्षिणन्तीर्थांकुरस्यावश्यकम्मतम् ।। १२९ ।।
अन्येषामपि सर्वेषां कारयेद्वर्जयेत्तु वा ।
अंकुरार्पण पूर्वे तु सायाह्नसमयेमृदम् ।। १३० ।।
संग्राह्य वापयेत् रात्रौ बीजान्यंकुरसिद्धये ।
तद्दिनेचैतदिष्टंस्यात् भेरीताडनपूर्वकम् ।। १३१ ।।
अन्यत्सर्वं समुद्दिष्टमंकुरार्पण पूर्वके ।
तद्रात्रावैवकर्तव्यः यागारम्भश्शिवस्य तु ।। १३२ ।।
केत्वंकुरो नवाहे स्यात् स्प्ताहे चोत्सवांकुरम् ।। १३२१/२ ।।
एवन्निश्चित्य पूर्वेद्युरस्त्रराजन्तु वार्चयेत् ।
यागशालान्ततः कुर्यादग्रे वा त्वग्रपार्श्वयोः ।। १३३१/२ ।।
वामेऽवामे तथा पञ्चशालानामिष्टदेशके ।
मध्यागारे विशेषेण पञ्चहस्तप्रमाणतः ।। १३४१/२ ।।
एकहस्तविवृद्धया तु तिथिहस्तसमाविधिः ।
पङ्क्तित्रयसमायुक्तं पञ्चपङ्क्तिसमन्वितम् ।। १३५१/२ ।।
समानपंक्तयोवास्युर्मात्रादेकांशवर्धनात् ।
नवांगुलान्तमानेन त्वधिकाः पञ्चपङ्क्तयः ।। १३६१/२ ।।
एकपङ्क्तियुतावापि चतुर्द्वारं महीयसी ।
एकद्वारयुतां वापि मण्डपाकारसंस्थिताम् ।। १३७१/२ ।।
शालाकूटनिभां वापि नवपञ्चाग्निसंयुताम् ।
एकाग्निसहितां वापि वितानध्वजसंयुताम् ।। १३८१/२ ।।
दर्भमालासमायुक्तां मुक्तादामप्रलम्बिताम् ।
नालिकेरफलोपेतां सर्वमण्डनमण्डिताम् ।। १३९१/२ ।।
मध्यमे वेदिकोपेतां वसुमात्रप्रमाणतः ।
एकांगुलविवृद्धयाष्टाविंशत्यंगुलकावधि ।। १४०१/२ ।।
वेदिकोत्सेध उद्दिष्टो विस्तारस्य त्रिभागतः ।
अथवा पङ्क्तिमानेन चोपदेवी समन्वितम् ।। १४११/२ ।।
मुष्ट्यरत्नीमितं कुण्डं करमानन्तु वा भवेत् ।
युगाश्रं वर्तुलं वापि त्रिमेखलसमन्वितम् ।। १४२१/२ ।।
मण्डपे मालिकादौ वा कुर्यात् यागाधिवासनम् ।
एवं सर्वञ्च संपाद्य शिल्पिमोचनमाचरेत् ।। १४३१/२ ।।
पुण्याहं वाचयित्वान्ते वास्तुहोमं समाचरेत् ।
भूपरिग्रहकं वापि सर्वाध्वर शिरोयुतम् ।। १४४१/२ ।।
स्थण्डिलं वेदिका मध्ये कुर्याल्लक्षणसंयुतम् ।
द्रोणात् द्रोणविवृद्धयातु नवद्रोणावसानकम् ।। १४५१/२ ।।
तदर्धतण्डुलोपेतं तदर्धतिलसंयुतम् ।
तद्वल्लाजसमोपेतं तदर्धतिलसंयुतम् ।। १४६१/२ ।।
विचित्रकर्णिकोपेतं प्रज्वलद्दलशोभितम् ।
तिललाजादिरेखाढ्यन्दर्भवेष्टनसंयुतम् ।। १४७१/२ ।।
पञ्चाद्येक विवृद्धया तु तत्वदर्भान्तसंख्यया ।
तन्मध्ये स्थापयेत्कुम्भं शिवाख्यं वर्धनीयुतम् ।। १४८१/२ ।।
अष्टविद्येश्वरोपेतं कुम्भावरणसंयुतम् ।
सर्वे ससूत्रवस्त्राढ्याहेमपंकजभूषिताः ।। १४९१/२ ।।
सापिधानास्सकूर्चाश्च पक्वबिम्बफलप्रभाः ।
स्नपनाद्ध्यायसंसिद्धप्रमाणेन समन्विताः ।। १५०१/२ ।।
शिवाख्ये नवरत्नं स्यात् वर्धन्यां पञ्चरत्नकम् ।
लोकेशादिषु हेमानि क्षिपेल्बाह्यघटेष्वपि ।। १५११/२ ।।
आढ्येनैवं प्रकर्तव्यं वस्त्रयुग्मञ्च मध्यमे ।
तोरणद्वारकुम्भांश्च लोकपालघटानपि ।। १५२१/२ ।।
हित्वा विद्येशसहितशिवं शक्तिसमन्वितम् ।
मङ्गलाष्टकसंयुक्तं दशास्त्रं विनिवेशयेत् ।। १५३१/२ ।।
एवं संपाद्य सर्वन्तु कुर्यात्प्रतिसरक्रियाम् ।
सौवर्णं राजतं सूत्रं यद्वा कार्पासनिर्मितम् ।। १५४१/२ ।।
सौवरणं राजतं बेरप्रकोष्ठपरिणाहतः ।
स्वल्पाधिकप्रमाणाढ्य नागराजफणान्वितम् ।। १५५१/२ ।।
तत्पुच्छसंयुतं सूत्रं पटाकारसमन्वितम् ।
अनन्तस्त्वधि देवस्यात् सौवर्णे राजतेऽपि वा ।। १५६१/२ ।।
सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं सूत्रमेकतमं भवेत् ।
ग्रथितं श्रेष्ठमित्युक्तं वलयग्राहकान्वितम् ।। १५७१/२ ।।
क्षौमपट्टादिसूत्रोक्तं यदि तत्वत्रयात्मकम् ।
शान्त्यर्थं विजयार्थन्तत्कलात्मकमितिस्मृतम् ।। १५८१/२ ।।
नवतत्वात्मकं कार्यमारोग्यार्थं प्रमाणतः ।
षडंगमूर्तिपांगञ्चेत् पुत्रायुष्यफलप्रदम् ।। १५९१/२ ।।
एकद्वित्र्यंगुलाधिक्यं योग्यनाहप्रमाणतः ।
संशोद्ध्य वारिणा चैवञ्चन्दनेनोपलिप्य च ।। १६०१/२ ।।
भस्माधारे न्यसेत्भस्म मध्येनेत्रमनुस्मरन् ।
प्रत्येकं स्थण्डिलं कृत्वा तदूर्ध्वे यन्त्रिकोपरि ।। १६११/२ ।।
पात्रं संस्थाप्य संपूर्य तण्डुलैरुडुसन्निभैः ।
द्विप्रस्थान्तैर्नतद्धीनैः द्रोणाद्यै र्हृदयं स्मरन् ।। १६२१/२ ।।
तन्मध्ये विन्यसेत्सूत्रं भस्माधारसमन्वितम् ।
अभिन्नयुग्मसुश्लक्ष्णपूगसारसमन्वितम् ।। १६३१/२ ।।
अच्छिन्नमूलपूर्वोदक् वक्त्रताम्बूलकान्वितम् ।
ताम्बूलं सूत्रसहितं स्थण्डिलोपरि विन्यसेत् ।। १६४१/२ ।।
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेद्धृदयेन तु ।
स्थण्डिले पूजयेच्छक्तिं यंत्रिकायां त्रितत्वकम् ।। १६५१/२ ।।
प्रधानतत्वं पात्रेस्यात् दण्डवत्तण्डुलेमता ।
भस्माधारे उमाख्यास्यात् भसिते लकुलीश्वरम् ।। १६६१/२ ।।
अनन्तादींश्च सूत्रे तु गन्धाद्यैरर्चयेत्क्रमात् ।
पात्रमाच्छाद्य पट्टाद्यैः मालान्तदुपरिन्यसेत् ।। १६७१/२ ।।
सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ।
ग्रामदक्षिणं वाथ प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ।। १६८१/२ ।।
कारयेद्वर्जयेद्वाथ देवेशं पूजयेत्ततः ।
अंगुष्ठानामिकाभ्यन्तु ग्रहीत्वा वामहस्तके ।। १६९१/२ ।।
आलभेत् भस्म संयुक्तं सूत्रन्दक्षांगुलद्वयात् ।
मन्त्रेणानुष्टुभानेत्रंस्मरन् सर्वप्रकोष्ठके ।। १७०१/२ ।।
देवानां बन्धयेत्तत्र भसितं विनिवेशयेत् ।
सर्वात्मनाथ देवीनां वामे वा दक्षिणेथ वा ।। १७११/२ ।।
जनेभ्यो भसितन्दद्याद्देशिकप्रमुखस्तथा ।
ताम्बूलञ्च फलापूपनालिकेरफलान्वितम् ।। १७२१/२ ।।
दद्यात् देवाय भक्तेभ्यः दापयेद्वर्जयेत्तु वा ।
स्कन्दो मा सहिते स्कन्दहीने वा चन्द्रशेखरे ।। १७३१/२ ।।
देवियुक्ते वियुक्ते वा नृत्तरूपे विशेषतः ।
उमा महेश्वरे वामे सुखासीने महेश्वरः ।। १७४१/२ ।।
अन्यस्मिन् सौम्यरूपे च कल्पयेदुत्सवाय च ।
एकद्वित्रिषु सर्वत्र वाञ्छया कौतुकं मतम् ।। १७५१/२ ।।
कौतुकञ्चेत्कृतं कार्यं ग्रामादीनं प्रदक्षिणम् ।
यागारम्भदिनेत्वेतत् विधानं परिकीर्तितम् ।। १७६१/२ ।।
अन्यस्मिन् दिवसे कार्यं मध्यमे चोत्सवस्य वा ।
कौतुकं वाञ्छिते बिम्बेतद्दिनात् पूर्वरात्रिके ।। १७७१/२ ।।
रौद्रे शान्तेऽपि वा बेरे शिवभक्ते विधिर्मतः ।
त्रिशूले मध्यपत्रे वा तत्स्थ देवकरेपि वा ।। १७८१/२ ।।
दशायुधानां सर्वेषां सूत्रबन्धनमिष्यते ।
यागारम्भस्य पूर्वेद्युः तद्दिने वा समाचरेत् ।। १७९१/२ ।।
तीर्थार्थमंकुरं कुर्यादनयोः पूर्वकालतः ।
देशिको मूर्तिपैस्सार्धं सकलीकृतविग्रहः ।। १८०१/२ ।।
द्वारपूजान्ततः कृत्वा यागशालां प्रविश्य च ।
ब्रह्मेष्टिं भूतशुद्धिञ्च सकलीकरणं पुनः ।। १८११/२ ।।
पाद्यादि त्रितयं कृत्वा प्रोक्षयेदर्घ्यवारिणा ।
वेदिकायां ततः कृत्वा स्थण्डिले तु शिवासनम् ।। १८२१/२ ।।
कृत्वा शिवघटे मूर्तिं मूर्तिमन्त्रेण कल्पयेत् ।
पञ्चब्रह्माणि विन्यस्य कल्पयेत्तत्कलामयम् ।। १८३१/२ ।।
विद्यादेहञ्च संकल्प्य प्रणवं विन्यसेत् शिवम् ।
हृदयादीनि विन्यस्य पाद्यद्यैरर्चयेत्ततः ।। १८४१/२ ।।
एवं मनोन्मनीन्न्यस्त्वा शक्तिमन्त्रेण पूजयेत् ।
विद्येशान् परितश्चेष्ट्वा लोकपालान् प्रपूजयेत् ।। १८५१/२ ।।
तदस्त्राणि च संपूज्य दर्पणादीनि पूजयेत् ।
तानि वा वेदिका बाह्ये स्थण्डिलोर्ध्वे स्थलेपि वा ।। १८६१/२ ।।
अष्टदिक्षु वा पूज्य महादिक्षु द्वयं द्वयं ।
तदन्ते चास्त्रराजानमष्टदिक् स्थण्डिलेस्थितम् ।। १८७१/२ ।।
एवं क्रमेण संपूज्य यायात्कुण्डान्तिकं गुरुः ।
संस्कृत्य विधिना कुण्डं शिवाग्निं विधिना नयेत् ।। १८८१/२ ।।
नवधा पञ्चधा कृत्वा स्वस्वकुण्डे स्वदिक् गतम् ।
न्यस्त्वाऽवाह्य शिवं सांगं सब्रह्मांगञ्च तर्पयेत् ।। १८९१/२ ।।
चतुर्दिक्षु नराद्यास्युः हृदयाद्या विदिक्षुवै ।
स्वस्वमन्त्रप्रधाने तु सर्वैर्मन्त्रैश्च तर्पयेत् ।। १९०१/२ ।।
वेणुबिल्वयवा वापि सक्तुक्षीरं यवंगुलम् ।
तिलसर्षपमुद्गा वा होमकर्मणिसंस्थिताः ।। १९११/२ ।।
ब्रह्मशालियवैर्वापि माषशालियवैस्सह ।
तिलसर्षपमुद्गाश्च सक्तुवेणुर्गुलं मधु ।। १९२१/२ ।।
चतुर्द्धैवं समाख्यातं होमद्रव्यं मुनीश्वराः ।
समिदाज्यान्नलाजांस्तु चतुर्वर्गेषु होमयेत् ।। १९३१/२ ।।
शतमष्टोत्तरं होमं शिवेनांगैर्दशांशतः ।
प्रधानेत्वन्य कुण्डेषु कलार्थञ्जुहुयुः क्रमात् ।। १९४१/२ ।।
द्रव्यभेदेन मन्त्रास्तु क्वचिदुक्ता शिवागमे ।
तत्र भेदेन मन्त्राणां भेदो नात्र विधीयते ।। १९५१/२ ।।
होमान्ते तु हविर्दिद्याद्धोमादौ वा हविर्भवेत् ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् तद्विधानमिहोच्यते ।। १९६१/२ ।।
नित्योत्सवविधानेन कृत्वा लिंगंहविर्मयम् ।
तत्रेष्ट्वा चास्त्रराजन्तु त्रिशूलेन समन्वितम् ।। १९७१/२ ।।
दशायुधसमोपेतं धूपदीपसमन्वितम् ।
घण्टारवसमोपेतं बलिद्रव्यसमायुगम् ।। १९८१/२ ।।
नानाछत्रसमायुक्तं नानावाद्यसमन्वितम् ।
प्रविश्य नगराद्यन्तु देशिकश्शिष्य एव वा ।। १९९१/२ ।।
देवताह्वानदेशे तु बलिं दद्यात् क्रमेण तु ।
लड्डुकं मोदकं मौद्गं गुलं सक्तुं गणेश्वरे ।। २००१/२ ।।
पायसं रात्रिचूर्णन्तु पद्मपुष्पं सलाजकम् ।
ब्रह्मप्रियमिदं देयं द्वितीयेहनिकीर्तितम् ।। २०११/२ ।।
कृसरान्नं घृतोपेतं कदलीफलसंयुतम् ।
तृतीयेहनि दातव्यं भूतानां प्रीतिकारणम् ।। २०२१/२ ।।
रात्रिचूर्णसमोपेतं नालिकेरफलान्वितम् ।
चतुर्थेहनिदातव्यं गन्धर्वप्रियमेव च ।। २०३१/२ ।।
घृतं प्रियंगुसंयुक्तं इन्द्रवल्ली समन्वितम् ।
पञ्चमेहनि दातव्यं इन्द्रप्रियकरं भवेत् ।। २०४१/२ ।।
वेण्वन्नं घृतसंयुक्तं पनसोत्थ फलान्वितम् ।
षष्ठेहनि प्रदातव्यं ऋषीणां प्रीतिसिद्धये ।। २०५१/२ ।।
गुलान्नं घृतसंयुक्तं बृहतीफलसंयुतम् ।
सप्तमेहनि दातव्यं श्रियः प्रीतिकरं भवेत् ।। २०६१/२ ।।
माषोदनं घृतोपेतं अजमांससमन्वितम् ।
अष्टमेहनि दातव्यं राक्षसः प्रीतिसिद्धये ।। २०७१/२ ।।
शुद्धान्नन्दधिसक्तुञ्च लाजपुष्पसमन्वितम् ।
नवमेहनिदातव्यं शिवप्रीतिकरं भवेत् ।। २०८१/२ ।।
अथवान्यप्रकारेण देवताद्रव्यमुच्यते ।
शुद्धान्नन्दधिसंयुक्तं लड्डुकापूपसंयुतम् ।। २०९१/२ ।।
फलैश्च गुलसंयुक्तं गणेशस्य प्रियं भवेत् ।
फलैश्च रजनीचूर्णं घृतान्नं दधिसक्तुकम् ।। २१०१/२ ।।
भूतेभ्यः कृसरः प्रोक्तः तेन तेभ्यो बलिर्भवेत् ।। २११ ।।
पद्ममूलकुशाग्रञ्च शाल्यान्नं घृतमिश्रितम् ।
कदलीफलसंयुक्तं ऋषिभ्यो बलिमाचरेत् ।। २१२ ।।
इन्द्रवल्ली हरिद्रा च प्रियंगुघृतसंयुतम् ।
चतुर्थेऽहनि दातव्यं शक्रस्यास्य तु तृप्तये ।। २१३ ।।
पायसं रात्रिचूर्णञ्च पद्मपुष्पं सलाजकम् ।
पञ्चमेहनि दातव्यं ब्रह्मप्रीतिकरं भवेत् ।। २१४ ।।
गुलान्नमाज्यसंयुक्तं बृहतीफलसंयुतम् ।
षष्ठेहनिप्रदातव्यं विष्णुप्रीतिविवृद्धये ।। २१५ ।।
कृसरान्नं घृतोपेतं नालिकेरफलान्वितम् ।
सप्तमेहनिदातव्यं शिवप्रीतिकरं भवेत् ।। २१६ ।।
वेण्वन्नं दधिसंयुक्तं कदलीपनसान्वितम् ।
अष्टमेहनिनिदातव्यमीश्वरप्रीतिसिद्धये ।। २१७ ।।
शुद्धान्नन्दधिसंयुक्तं लाजपुष्पसमन्वितम् ।
नवमेहनि दातव्यं चण्डेशप्रीतिहेतवे ।। २१८ ।।
नवानां दिवसानान्तु देवद्रव्याणि च द्विजाः ।
कथितान्यत ऊर्ध्वन्तु कथ्यते द्वादशाहके ।। २१९ ।।
मुद्गान्नं लड्डुकं सर्पिकदलीगुलसंयुतम् ।
प्रथमेहनि दातव्यं विघ्नमन्त्रमनुस्मरन् ।। २२० ।।
रक्तान्नं मांससंयुक्तं कृसरापूपसंयुतम् ।
घृतमत्स्यसमायुक्तं जपाकुसुमसंयुतम् ।। २२१ ।।
द्वितीयेहनि दातव्यं पैशाचम्मन्त्रमुच्चरन् ।
पायसं सक्तुपुष्पञ्च पद्मपुष्पसमन्वितम् ।। २२२ ।।
तृतीयेहनि दातव्यं ब्रह्ममन्त्रमनुस्मरन् ।
कृसरान्नं घृतं सक्तु लड्डुकैश्च समन्वितम् ।। २२३ ।।
चतुर्थेहनिदातव्यं गन्धर्वम्मन्त्रमुच्चरन् ।
इन्द्रवल्ली हरिद्रान्नं सघृतं लाजसंयुतम् ।। २२४ ।।
पञ्चमेहनितातव्यं भूतमन्त्रमनुस्मरन् ।
गुलान्नं घृतसंयुक्तं नालिकेरफलान्वितम् ।। २२५ ।।
षष्ठेहनिप्रदातव्यं स्कन्दमन्त्रमनुस्मरन् ।
कुशाग्रं घृतसंयुक्तं शुद्धान्नं दधिसंयुतम् ।। २२६ ।।
सप्तमेहनि दातव्यं ऋषीणां मन्त्रमुच्चरन् ।
क्षीरान्नं शालिपिष्टञ्च इक्षुखण्डसमन्वितम् ।। २२७ ।।
अष्टमेहनि दातव्य नागमन्त्रमनुस्मरन् ।
दधिकान्नं गुलोपेतम्मातुलंगफलन्तथा ।। २२८ ।।
नवमेहनि दातव्यमैन्द्रमन्त्रमनुस्मरन् ।
गुलान्नमाज्यसंयुक्तं कदलीपनसमन्वितम् ।। २२९ ।।
दशमेहनिदातव्यं विष्णुमन्त्रमनुस्मरन् ।
रक्तान्नं मांससंयुक्तं अपूपं तिलचूर्णयुक् ।। २३० ।।
एकादशाहे दातव्यं रक्षसाम्मन्त्रमुच्चरन् ।
शाल्यन्नं दधिसंयुक्तं गुलखण्डसमन्वितम् ।। २३१ ।।
द्वादशेहनि दातव्यं शिवमन्त्रमनुस्मरन् ।
सप्ताहे वाथ पञ्चाहे त्रिदिने व्योमरात्रिके ।। २३२ ।।
पूर्वं त्यक्त्वा परं प्रोक्तं दिनद्रव्याश्च देवताः ।
दिनद्रव्यबलिद्रव्यं कथितं मुनिसत्तमाः ।। २३३ ।।
पूर्वं ब्रह्मादि देवेषु द्रव्यैरेतैर्बलिर्भवेत् ।
दिनाधिपति तृप्त्यर्थं शुद्धान्नं दधिसंयुतम् ।। २३४ ।।
दद्याल्लोकेशतृप्त्यर्थं लोकपालादि मन्त्रतः ।
वृषादि परिवारेषु ध्वजे ब्रह्मादिषु क्रमात् ।। २३५ ।।
बलिन्दत्वा तदन्ते तु बलिपीठे बलिं क्रमात् ।
ध्वजादि बलिपीठान्तं अथवा बलिरीरितः ।। २३६ ।।
ब्रह्मादि बलिपीठन्तं शक्रात् पीठान्तमेव वा ।
तत्तत् दिनाधि देवानां बलिपीठे बलिस्तु वा ।। २३७ ।।
दिन देवादि तृप्त्यर्थं शुद्धान्नेन बलिस्तु वा ।
लोकेशेभ्यो बलिर्वापि दिनदेवेषु वामतः ।। २३८ ।।
दिनदेवबलिद्रव्यैः लोकपालेऽथ वा बलिः ।
दिनानामपि सर्वेषां दिनं प्रतिबलिद्वयम् ।। २३९ ।।
कुर्यात् वाद्यं तयोरेकं बलिर्दिवसयोस्तु वा ।
सायं प्रातर्बलिन्दद्यात् तत्काले वा तदन्तके ।। २४० ।।
बेरयात्रा प्रकर्तव्या यानक्रममिहोच्यते ।
प्रथमे वृषयन्त्रं स्यात् द्वितीये भ्रमणार्हकम् ।। २४१ ।।
डोलायन्त्रं तृतीये स्यात् वाजियन्त्रं ततः परम् ।
सिह्मयन्त्रं ततः प्रोक्तं दीपयन्त्रं ततो भवेत् ।। २४२ ।।
मेषयन्त्रं ततो ज्ञेयं रथयन्त्रं ततो भवेत् ।
अन्योन्यञ्चारुरूपाणि कार्याणि द्विजसत्तमाः ।। २४३ ।।
बेराण्यनेकरूपाणि तदन्ते कथितानि च ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् बलिपीठसमन्वितम् ।। २४४ ।।
अन्नलिंगसमायुक्तं त्रिशूलेन समायुतम् ।
दशायुधसमायुक्तं गोलकालिंगसंयुतम् ।। २४५ ।।
रथस्थितगणेशानां तदन्ते नन्दिकेश्वरम् ।
रथे वा शिबिकायां वा सर्वालंकारसंयुतम् ।। २४६ ।।
एतैस्सर्वैविहीनोग्रे बल्यंगैश्च समन्वितः ।
तदन्ते वृषभं पश्चात् वृत्तार्थं मुखरंगकम् ।। २४७ ।।
तदन्ते देवदेवेशरथस्सर्वांगसुन्दरः ।
रथाग्रोभयसंस्थाभ्यां भूषिताभ्यां विशेषतः ।। २४८ ।।
घृतचामरहस्ताभ्यां मत्कन्याभ्यां विराजितः ।
नवरत्नोज्वलच्छवेत छत्रेणोपरिगामिनाम् ।। २४९ ।।
मदन्तिक गतेनैव शैवाचार्येण शोभितः ।
मत्पृष्ठभागसंस्थेन मत्कर्मनिरतेन च ।। २५० ।।
परिचारक संज्ञेन मत्भक्तेनाप्रमादिना ।
पद्मकुड्मलसन्नद्धपाश संबन्धहस्तया ।। २५१ ।।
पुरुषाकारधारिण्या शोभितो रुद्रकन्यया ।
मद्दास्यावाथ सर्वांगसुन्दर्यास्स्यन्दनस्य च ।। २५२ ।।
तदन्ते देवदेवेशिरथस्तद्वत् विभूषितः ।
तदन्ते चण्डनाथस्यात् प्रथग्वान्यसमन्वितम् ।। २५३ ।।
षोडशप्रतिमादीनि यान्यन्यानि शिवस्य तु ।
शिवभक्ताश्च ये ख्यातास्तेषां रंगान्यनेकधा ।। २५४ ।।
तानि अग्रगान्यनेयानि पृष्टतो वा द्विजोत्तमाः ।
एषामिष्टन्तु यत्ग्राह्यं बल्यंगं कौतुकं विना ।। २५५ ।।
नानावाद्यसमायुक्तं गजाश्वाद्युष्ट्रसंयुतम् ।
वीथिसम्मार्जनोपेतं जलसेकसमन्वितम् ।। २५६ ।।
गृहं प्रतिकृतालेपचूर्णचित्रसमन्वितम् ।
मंगुलांकुरसद्वीपवर्धनीकुम्भवारियुक् ।। २५७ ।।
कदलीपूगसंयुक्तं पट्टवस्त्रादि शोभितम् ।
दर्भमाला समायुक्तं मुक्तादामविभूषितम् ।। २५८ ।।
उपरिष्टादधस्तात्तु तलं प्रति तलं प्रति ।
विन्यसेद्दीपदण्डांश्च रात्रौ चेद्दीपमालया ।। २५९ ।।
गृहालंकार उद्दिष्टो गृहहीनस्थलेपि च ।
नानाध्वजसमोपेतं नानावाद्यसमन्वितम् ।। २६० ।।
नानागानसमोपेतं नानानृत्तसमन्वितम् ।
नानाच्छत्रसमोपेतं पिच्छचामरसंयुतम् ।। २६१ ।।
तालवृन्तसमोपेतं धूपदीपसमन्वितम् ।
प्रतिदिनं कुर्यादह्निरात्रौ महोत्सवे ।। २६२ ।।
रथादौ शिबिकादौ वा परिचारकमूर्धसु ।
यानकाले तु ताम्बूलं देयं नानाफलानि च ।। २६३ ।।
भक्ष्यापूपादिकन्देयं दत्वा काण्डपटादिकम् ।
योग्यायोग्य विभागेन दग्धार्द्र विषयः क्रमात् ।। २६४ ।।
दग्धं सर्वं द्विजैस्सिद्धमार्द्रं शूद्रे तु वा मतम् ।
वित्वक् सत्वक् कृतं युक्तया वीक्षणादिविशोधितम् ।। २६५ ।।
शंखध्वनिसमायुक्तं पाद्याचमनसंयुतम् ।
प्रच्छन्नपटमावर्ज्य निर्माल्यापनये कृते ।। २६६ ।।
दत्वोपहारान् सर्वेभ्यो मद्भक्तेभ्यः क्रमेण तु ।
आगन्तुकेभ्य स्त्वन्येभ्यः तत्तत् भक्त्यनुसारतः ।। २६७ ।।
प्रवेश्यस्थानकूटाद्यमासनस्थाय शम्भवे ।
दत्वा पाद्यादिकं नित्यं स्नपनं शान्तिहोमयुक् ।। २६८ ।।
कार्यं तक्षादिसंस्पृष्टरथादिस्पर्शशान्तये ।
चण्डालपाणदृक्दोषनिवृत्यर्थं विशेषतः ।। २६९ ।।
आवश्यकमिदं ज्ञेयं प्रतिधानं गुरूत्तमाः ।
शान्तिहोमं विनावाथ अशक्तौ स्नपनं नयेत् ।। २७० ।।
पञ्चप्राकारबाह्ये तु मम याने प्रकल्पिते ।
विधाय स्नपनं वाथ पञ्चखारिसमन्विते ।। २७१ ।।
चत्वारिंशमितैर्भारैः जलैर्वाथ तदर्धतः ।
पादेन वाथ तन्यूनैस्नापयेद्देवमादरात् ।। २७२ ।।
मृगयात्रां विशेषेण स्नपनं कर्म कल्पयेत् ।
स्वकालविहितञ्चैतदिष्टदं परिकीर्तितम् ।। २७३ ।।
प्रातस्सन्ध्यार्चनन्नित्यं यागमण्टपवेशनम् ।
रथाद्यारोहणं यानन्ततो मध्याह्नपूजनम् ।। २७४ ।।
रथेचेद्धूपदानान्तं नैवेद्यान्तं शिवालये ।
यात्रार्थस्नपनं पश्चात्ततो नैमित्तिकार्चनम् ।। २७५ ।।
विनोददर्शनञ्चान्ते प्रदोषे पूजनन्ततः ।
पुनर्होमनिवेशश्च ततो ग्रामप्रदक्षिणम् ।। २७६ ।।
यात्रार्थस्नपनं पूजा नृत्तगेयादि दर्शनम् ।
ततो धाम निवेशश्च देव्या सह निवेशनम् ।। २७७ ।।
काले षोडशसंख्याते यामार्धपरिनिष्ठिते ।
कृतसर प्रति सरस्यैता देवताः विहितः क्रियाः ।। २७८ ।।
स्वकालेनुष्ठितास्त्वेता क्रियास्सर्वार्थसाधकाः ।
पूर्वपूर्वग्रहेऽपुष्टिः पृष्ठपृष्ठग्रहेऽशुभः ।। २७९ ।।
तस्मात्सर्व प्रयत्नेन पूर्वकाले समाचरेत् ।
स्वकालेपि च दोषस्स्यात् पृष्ठकाले समाचरेत् ।। २८० ।।
यानकाले बलेः काले पूर्वकालेऽथवामतः ।
परिवारोक्तमार्गेण बलिपीठे समाचरेत् ।। २८१ ।।
मार्दवार्क्षन्तु वा पीठं लोहं वाभू विलेपनम् ।
यागमण्डपवेशञ्च हित्वान्तर्वेशनन्तु वा ।। २८२ ।।
तत्र ताम्बूलदानाद्यं वर्जयेद्वाथ कारयेत् ।
उक्तकाले परित्यागे शान्तिहोमञ्च कारयेत् ।। २८३ ।।
रात्रौ नीराजनं कार्यं धूपदीपावसानके ।
प्रभूतन्तु हविर्दद्याद्यानकालावसानके ।। २८४ ।।
एवं प्रतिदिनं कुर्यात् विशेषस्त्वघुनोच्यते ।
ग्रामादौ तत्बहिः वापि कल्पिते मण्डपादिके ।। २८५ ।।
नीत्वा देवं समाराध्य विनोदालोकनन्ततः ।
प्रविश्य धाम वा नो नयेत् ग्रामं समस्तकम् ।। २८६ ।।
प्रवेशेवाथ वृष्ट्यादावेवमेव समाचरेत् ।
भविष्यद्वृष्टिशंकायान्धकारे महत्यपि ।। २८७ ।।
शान्तिहोमो विधेयस्यादवशिष्टप्रदक्षिणे ।
यागारम्भदिने वाथ तीर्थदानदिनेपि च ।। २८८ ।।
सकलं भ्रामयेत् ग्रामं प्रायश्चित्तन्नचोच्यते ।
ग्रामप्रदक्षिणे हीने दिशाहोमन्तु कारयेत् ।। २८९ ।।
निर्मले नभसीन्दोश्च दर्शनेऽवश्यमेव च ।
बेरयात्रा प्रकर्तव्या बलिन्नित्यं समाचरेत् ।। २९० ।।
तीर्थाह्नः पञ्चमे पूर्वे चतुर्थे वा समाचरेत् ।
तैलाभ्यंगञ्च तद्वारे रात्रिचूर्णयुतन्तु वा ।। २९१ ।।
ताम्बूलदानसहितन्देवे भक्तेषु च क्रमात् ।
अन्यत्रापि च कर्तव्यं ध्वजारोहेपि वामतम् ।। २९२ ।।
देवाग्रे स्थापयेत्तैलं स्थण्डिलेयंत्रिकोपरि ।
अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य संहिता मनुना लभेत् ।। २९३ ।।
कवचेनाव कुण्ठ्याथ यजेद्गन्धाधिभिः हृदा ।। २९३१/२ ।।
शिवतत्वादिभिस्तैलं मूलयुक्तैर्नमोन्तकैः ।
सपुष्पन्निक्षिपेन्मूर्ध्नि रात्रिचूर्णमनुक्रमात् ।। २९४१/२ ।।
ललाटात् पादबाह्वन्तं देव्याः कण्ठान्तमाचरेत् ।
तत्र वन्यत्र वा स्नानं कृत्वा मौद्गन्निवेदयेत् ।। २९५१/२ ।।
तीर्थाह्नात् पूर्वदिवसे तत्पूर्वे वा समाचरेत् ।
नटेशभ्रमणं कुर्यात्तदर्धं पूर्वरात्रिके ।। २९६१/२ ।।
कौतुकं पूर्वविधिना कारयेन्नृत्तमूर्तये ।
सर्वाभरणयुक्ताय पूजिताय विशेषतः ।। २९७१/२ ।।
तस्मादन्यत्र कूटेवा रंगे वाऽस्थानमण्टपे ।
सर्वालंकारसंयुक्तं कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ।। २९८१/२ ।।
तत्काले वा प्रभाते वा देवदेवं प्रवेश्य च ।
विनोददर्शनञ्चापि कारयेद्विजसत्तमाः ।। २९९१/२ ।।
प्रातस्नानादिकं कृत्वा भूषयेत् भूषणार्हकैः ।
नानागरुसुगन्धञ्च कर्पूरेण विमिश्रितम् ।। ३००१/२ ।।
धामप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वातोद्यसमन्वितम् ।। ३०१ ।।
स्थण्डिलोपरि संस्थाप्य पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
संप्रोक्ष्यार्घ्याम्भसास्त्रेण मन्त्रयेत् शर्वशम्बरैः ।। ३०२ ।।
गन्धादिभिस्समभ्यर्च्य कवचेनावकुण्ठयेत् ।
समिदाज्येन चरुणा तिललाजगुलैस्तु वा ।। ३०३ ।।
मूलेन शतहोमस्स्यादस्त्रहोममतो न वा ।
पञ्चाग्नि संस्कृतिर्युक्तो होमस्सर्वार्थसाधकः ।। ३०४ ।।
प्रायश्चित्तंत्वघोरेण कृत्वा पूर्णासमन्वितम् ।
सद्योजातेन संस्पृश्य गन्धंमूलेन दापयेत् ।। ३०५ ।।
सवत्सांगां सुवर्णञ्चकांस्यपात्रं सुवस्त्रयुक् ।
तिलमाज्यमथान्यद्वा दद्यादाचार्य तृप्तये ।। ३०६ ।।
जलदानसमोपेतं यात्रादानमिदंमतम् ।
अथान्यद्वा हरिद्राञ्च लवणन्तिलसर्षपौ ।। ३०७ ।।
ताम्बूलन्तण्डुलञ्चैव गन्धाज्यं तिलतैलकम् ।
शिवदानमिति ख्यातं कर्तुरिष्ट प्रदायकम् ।। ३०८ ।।
योगिनां ध्यानयुक्तानां शिवज्ञानार्थवेदिनाम् ।
तत्पूजादानमिष्टं स्यात् सर्वेषां प्राणिनामपि ।। ३०९ ।।
उष्णीषाद्यं प्रदेयं स्याद्विशेषेषु दिनेषु च ।
प्रतिदानं तु देयं स्याज्जलोपेतं तु तद्भवेत् ।। ३१० ।।
उष्णीषाद्यं प्रदातव्यं दद्याचार्यधीमतः ।
आचार्यश्शिव एवस्यादनयोरन्तरन्नहि ।। ३११ ।।
यः पश्येदनयोर्भेदं सोधोगतिमवाप्नुयात् ।
सर्वागमज्ञं शान्तञ्च शिवलिंगार्चनारतम् ।। ३१२ ।।
नित्यहोमादिभिर्युक्तं शिवार्थान्नप्रकल्पितम् ।
ग्रहबल्यादिसंयुक्तं भिक्षा प्रदमनिन्दितम् ।। ३१३ ।।
किमत्र बहुनोक्तेन देशिकस्त्वीदृशो यदा ।
तृप्तो यत्र तदातस्य पुरुषार्थगतिर्द्विजाः ।। ३१४ ।।
सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं त्रिसत्यं सत्यमेव हि ।
तद्वित्तमाहृतं येन त्रिजगच्चोर उच्यते ।। ३१५ ।।
देवस्वादपिनिस्तार्यं कल्पकोटिशतैरपि ।
तस्मात् पापं परिज्ञाय बहुधा देशिकस्य च ।। ३१६ ।।
तद्दत्तं श्रद्धया ग्राह्यन्तछ्राव्यन्तारकम् यतः ।
यात्रादान मिदं कार्यान्नैवेद्यादि निवेदयेत् ।। ३१७ ।।
पूर्वान्ते भवेल्लिंगप्रतिष्ठादौ च सम्मतम् ।
अन्यत्रापि च कर्तव्यं राज्ञां विजयहेतवे ।। ३१८ ।।
सर्वदानोत्तमं ह्येतत् ग्रहणादौ विशिष्यते ।
सर्वालंकारसंयुक्तं मुखेणसमन्वितम् ।। ३१९ ।।
शैवाचार्यसमोपेतमारोप्य शिबिकोत्तमम् ।
पञ्चप्राकारमध्ये वा तत्बाह्ये वा प्रदक्षिणम् ।। ३२० ।।
कृत्वा यानक्रमं प्रोक्तं सर्वमंगल संयुतम् ।
राजवेषधरैः पुंभिर्नानानृत्तसमन्वितैः ।। ३२१ ।।
आरूढ शिबिकैर्दक्षैः पुष्पोदैर्गन्धतोयकैः ।
अग्रतः पृष्ठतो वापि कृतसेवा समन्वितैः ।। ३२२ ।।
वर्जयेद्वाथ मुखं राजवेषधरान्वितम् ।
प्रवेश्य भवनं पश्चात् स्थापयेत् पूर्ववर्त्मना ।। ३२३ ।।
कौतुकञ्च परित्यज्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
तदन्ते बेरयात्रादि तत्पूर्वे वा प्रकीर्तितम् ।। ३२४ ।।
रात्र्यन्ते रथमारोप्य देवदेवन्नटेश्वरम् ।
पूर्वयानक्रमेणैव ग्रामादीनां ग्रदक्षिणम् ।। ३२५ ।।
कृत्वा निवेशयेदन्तः पुनस्नपनमाचरेत् ।
अन्येष्वपि च बेरेषु विधानं सदृशं मतम् ।। ३२६ ।।
तीर्थाह्नः पूर्वदिवसे तत्पूर्वे वा द्विजोत्तमाः ।
युद्धारम्भक्रियोपेतं मृगयात्रावसानकम् ।। ३२७ ।।
अन्येन चोत्सवार्थेन बेरेण पुनराचयेत् ।
विशेषेण स्नपनन्तस्य विधेयं पूर्ववर्त्मना ।। ३२८ ।।
तद्रात्रौ कौतुकं कुर्यात् तीर्थार्थं पूर्ववर्त्मना ।
तीर्थार्थं साधयेद्रात्रौ कलशान्नवसंख्यया ।। ३२९ ।।
ससूत्रान् सापिधानांश्च सकूर्चान् पल्लवान्वितान् ।
सवस्त्रान्वा विवस्त्रान्वा प्रधाने वस्त्रमेव वा ।। ३३० ।।
रात्रौ वा साधयेत्तीर्थं स्नाने तत्समयेपि वा ।
प्रातः प्रागुदयात् पूर्वन्तीर्थकार्यं समाचरेत् ।। ३३१ ।।
तीर्थस्थानञ्च संप्राप्य शुद्धिं कृत्वा महीतले ।
स्थण्डिलद्वितयं कुर्यात् शूलार्थं कलशार्थकम् ।। ३३२ ।।
पश्चिमे स्थापयेच्छूलं तदग्रे कलशान्यसेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु देवानाहूयपूर्वकम् ।। ३३३ ।।
त्रिशूले सर्वतीर्थञ्च सर्वंदुर्गासमन्वितम् ।
मध्ये मनोन्मनीयुक्तं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।। ३३४ ।।
तज्जलैः स्नापयेच्छूलं नद्याद्यन्तः प्रविश्य च ।
तीर्थसंग्रहणं कुर्यात् गंगाद्यावाहनेन च ।। ३३५ ।।
हे देवि गंगे यमुने नर्मदे च सरस्वति ।
सिन्धो गोतावरित्वञ्च कावेर्यत्रजलाशये ।। ३३६ ।।
सन्निधीभवशर्वस्य तीर्थार्थमिदमुत्तमम् ।
खेरस्तमनं यावत् तीर्थानां पापशुद्धये ।। ३३७ ।।
तीर्थसंग्रहणं तन्मध्ये प्राक्शिरान्वितम् ।
त्रिशूलं स्नापयेदप्सु शिवमन्त्रमनुस्मरन् ।। ३३८ ।।
जलादुत्तीर्य शूलन्तु जलतीरे निवेशयेत् ।
तीर्थसंग्रहणं कृत्वा तीर्थं देवालयेपि वा ।। ३३९ ।।
अवगाहनहीनन्तु नयेद्दूरजलाशये ।
सर्वालंकारसंयुक्तं प्रविशेदालयं प्रति ।। ३४० ।।
होमञ्च बलिदानञ्च कृत्वा प्रागुक्तवर्त्मना ।
चूर्णोत्सवं ततः कुर्यात् देवस्यास्थानमण्टपे ।। ३४१ ।।
स्थण्डिले द्वितयं कुर्यात् देवदेवस्य सन्निधौ ।
त्रिशूलं पश्चिमेन्यत्रोलूखलं विनिवेशयेत् ।। ३४२ ।।
तन्मध्ये विन्यसेद्रात्रिमथतच्चूर्णसिद्धये ।
वस्त्राणावेष्ट्य तन्मध्ये रात्रिचूर्णन्तु वा क्षिपेत् ।। ३४३ ।।
त्रिशूलं पूजयित्वादौ ततो रात्र्यधिवासनम् ।
संक्ल्प्योलूखलेशक्तिम्माधाराख्यं प्रकल्पयेत् ।। ३४४ ।।
मुसले पूजयित्वेशं कुर्यात् घृतशिरोर्पणम् ।
दूर्वा पुष्पसमोपेतैः व्रीहितण्डुलकादिभिः ।। ३४५ ।।
सम्मुखं विमुखं वापि शूलं देवस्य कीर्तितम् ।
तद्वन्मुसलमुद्दिष्टं तथैवोलूखनं भवेत् ।। ३४६ ।।
सवस्त्रं वा विवस्त्रं वा मूसलं परिकीर्तितम् ।
मुसलं पूर्वमभ्यर्च्योलूखनं तदनन्तरम् ।। ३४७ ।।
शिवतत्वादितो वा स्यादात्मतत्वादितोपि वा ।
दूर्वाप्रदानं कर्तव्यं गुरुणा वा नियोगिना ।। ३४८ ।।
राज्ञा देव्या च तस्याथ तन्नियुक्तैर्महात्मभिः ।
पुरोहितमुखैर्देयं ततो माहेश्वरैर्जनैः ।। ३४९ ।।
मत्कन्याभिश्चदासीभिः कर्तव्यं राजसन्निधौ ।
नो चेत्राजनियुक्ताभिरुद्रकन्याभिरेव वा ।। ३५० ।।
दासीभिर्वार्थ भक्तैर्वा योग्यैर्रन्यैः क्रमेण च ।
दूर्वादानं प्रकर्तव्यं विद्धैर्देशिकाज्ञया ।। ३५१ ।।
अन्यस्मिन्नपि देवस्य देव्या वा कौतुकान्तरे ।
तदादौ स्नानकालादौ कर्तव्यम्मंगलार्थकम् ।। ३५२ ।।
तदन्ते चूर्णयेद्रात्रिं त्रिःकृत्वा चास्त्रमुच्चरन् ।
दूर्वादानं क्रमेणैव चूर्णयेद्रात्रिमादरात् ।। ३५३ ।।
तच्चूर्णं तन्मनुं स्मृत्वा तस्मादादाय निक्षिपेत् ।
नानाविधेषु पात्रेषु लिंगार्थकं प्रतिमार्थकम् ।। ३५४ ।।
उत्सवप्रतिमार्थकञ्च त्रिशूलार्थं विशेषतः ।
परिवारार्थमेकञ्च भागं संकल्पयेत् क्रमात् ।। ३५५ ।।
अवशिष्टजनार्थञ्च संग्रहेत् कलशादिषु ।
केवलं गन्धतैलं वा पृथक् पात्रेषु कल्पयेत् ।। ३५६ ।।
संप्रोक्ष्य हेतिना पश्चात् हृण्मन्त्रेण समर्चयेत् ।। ३५६१/२ ।।
अमृतीकृत्य गोस्तन्या दद्यात्ताम्बूलपूर्वकम् ।
रात्रिचूर्णं च देयं स्यात् प्रागुक्तविधिना द्विजाः ।। ३५७१/२ ।।
चूर्णोत्सवं त्रिशूलेन ग्रामादावालयेऽपि च ।
कारयेत् शीघ्रगत्या तु समर्थैः परिचारकैः ।। ३५८१/२ ।।
महातीर्थं प्रकर्तव्यं समुद्रादौ महाजले ।
नाल्पोदके विधातव्यं तच्च कौतुकतीर्थवत् ।। ३५९१/२ ।।
किं तु बेरसमोपेतं प्रपादि परिमण्डिते ।
कलशस्थापनोपेतं देवताह्वानसंयुतम् ।। ३६०१/२ ।।
विबेरं वापि प्रकर्तव्यं तीर्थकार्ये द्विजोत्तमाः ।
तीर्थसंग्रहणं पूर्वं न कृते तु जलान्तरे ।। ३६११/२ ।।
तीर्थसंग्रहणं कृत्वा महातीर्थं समाचरेत् ।
विमोच्य कौतुकं सर्वं भक्तेभ्यो विनिवेश्य च ।। ३६२१/२ ।।
महातीर्थं प्रकर्तव्यं शूलबेरसमन्वितम् ।
त्रिशूलसहितं वापि नानादेवालयागतैः ।। ३६३१/२ ।।
त्रिशूलैर्देवतोपेतैः सहितं वा समाचरेत् ।
अथवा पद्मचक्राभ्यां सहितं वा समाचरेत् ।। ३६४१/२ ।।
महामोटिसमायुक्तं रात्रौ वा तीर्थमाश्रयेत् ।
अह्नितीर्थं प्रकर्तव्यं मध्याह्ने तीर्थमुत्तमम् ।। ३६५१/२ ।।
पूर्वाह्ने मध्यमं तीर्थमपराह्नेऽधमं भवेत् ।
हित्वेन्दु ग्रहणं तीर्थं रात्रौ वा वरमिष्येते ।। ३६६१/२ ।।
तच्च (मोटि) समायुक्तं उत्तमोत्तममिष्यते ।
तिथिप्रधानं सामुद्रयमन्यद्दक्षप्रधानकम् ।। ३६७१/२ ।।
तिथिनक्षत्रसंयोगयुक्तं दुर्लभमुच्यते ।
पूर्वाह्ने वा पराह्नेवा तिथिऋक्षसमन्वितम् ।। ३६८१/२ ।।
समुद्रे वाथ नद्यादौ कार्यं मध्यन्दिने वरम् ।
नक्षत्रमधिकं त्वह्निसंग्राह्यं तिथिरेव वा ।। ३६९१/२ ।।
वारद्वयगते ऋक्षे तिथौ वा योगसम्भवे ।
तीर्थर्क्षद्वयसंप्राप्तावेकमासे परं वरम् ।। ३७०१/२ ।।
तत्रापि योगयुक्तञ्चेत् पूर्वं संग्राह्यमेव वा ।
यस्मिन् मासे तु यदृक्षं पूर्वं तीर्थमनुष्ठितम् ।। ३७११/२ ।।
तस्मिन् मासे तु तदृक्षे पश्चादपि समाचरेत् ।
लिंगे स्वायम्भुवे चेत्तु दैविके चार्षिकेपि वा ।। ३७२१/२ ।।
मानुषे पूर्वतीर्थक्षे मासर्क्षन्तद्विमासके ।
नक्षत्रे वा तिथौ वापि तीर्थकार्यं द्विजोत्तमाः ।। ३७३१/२ ।।
जलमध्ये ततस्तीर्थं कारयेद्देशिकोत्तमः ।
द्विधावगाहनं प्रोक्तं बेरयोगवियोगतः ।। ३७४१/२ ।।
वियोगे तीरदेशे तु बेरस्नपनमेव वा ।
कारयेत् पूजयेत् पश्चात् गन्धाद्यैरुपचारकैः ।। ३७५१/२ ।।
नैवेद्यं दापयेत्तत्र नोचेद्देवालयेपि वा ।
आरामादौ च देवेशं तोषयेत् सर्वमंगलैः ।। ३७६१/२ ।।
ग्रामप्रदक्षिणोपेतमथवा तद्विवर्जयेत् ।
सर्वेर्भक्तजनोपेतं तैर्विहीनन्तु वा भवेत् ।। ३७७१/२ ।।
पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा सर्वमंगलसंयुतम् ।
धामप्रदक्षिणोपेतं विशुद्धैः परिचारकैः ।। ३७८१/२ ।।
ग्राहयित्वा तु देवेशं देव्या विद्येश्वरैर्युतम् ।
गर्भगेहे सुसंस्थाप्य लिंगे पीठेह्यनुक्रमात् ।। ३७९१/२ ।।
देवं देवीञ्च विन्यस्य विद्येशान् परितोन्यसेत् ।
तत्तत् तोयैश्च संप्रोक्ष्य शुद्धोदैस्नापयेद्विभुम् ।। ३८०१/२ ।।
ततस्संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ।
ध्वजावरोहणं तस्यां रात्रौ श्रेष्ठमुदाहृतम् ।। ३८११/२ ।।
तृतीये पञ्चमे वापि सप्तमे नवमेव वा ।
एकादशाहे विश्वर्क्षे कुर्यात्पञ्चदशाहके ।। ३८२१/२ ।।
कुर्यात् सप्तदशाहे वैकोन विंशत्यहेऽपि च ।। ३८३ ।।
मूर्तिहोमयुतं कुर्याद्दिशाहोमन्तदूर्ध्वतः ।
ध्वजादि तीर्थपर्यन्तं दिनसंख्यास्थिता यदि ।। ३८४ ।।
पुनरुत्सवमारभ्य तीर्थान्तं सर्वमाचरेत् ।
ध्वजावरोहऋक्षेतु शुद्धाख्यं स्नपनं नयेत् ।। ३८५ ।।
लिंगे बेरे शूले ध्वजे स्नपनमाचरेत् ।
अर्चनोक्तं समभ्यर्च्य मलाभिर्धामभूषयेत् ।। ३८६ ।।
गर्भगेहं समारभ्य गोपुरान्तं स्वशक्तितः ।
कालागरूद्भवै र्धूपैर्धूपयेद्देवमन्दिरम् ।। ३८७ ।।
नैवेद्यं विविधन्दद्यात् तोषये द्देवं मादरात् ।
चण्डपूजान्ततः कुर्यात् होमेन सहितन्नवा ।। ३८८ ।।
ततो ग्रामबलिं दद्यात् अन्नलिंगसमन्वितम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तं चण्डनाथयुतन्तु वा ।। ३८९ ।।
भेरिका मद्दलोपेतं पटहैः काहलैर्युतम् ।
श्रीखण्ट शंखसंयुक्तं बलिकाले तु घोषणम् ।। ३९० ।।
कृत्वा विसर्जयेद्देवान् ब्रह्मदीन् ग्रामवर्तिनः ।
ध्वजेवादौ बलिन्दद्यात्तदन्ते च ध्वजं पुनः ।। ३९१ ।।
अवतार्यपटस्थञ्च योजयेत् वृषभं वृषे ।
ध्वजावरोहणस्यादौ चान्ते वा बलिरिष्यते ।। ३९२ ।।
आचार्यं पूजयेत्कर्ता वस्त्रहेमांगुलीयकैः ।
अंकुरार्पणकाले च ध्वजारोहणकालके ।। ३९३ ।।
यागाधिवासेन होमप्रारम्भे सन्ध्ययोर्द्वयोः ।
अथवा चैकसन्ध्यायाः प्रारम्भेवावसानके ।। ३९४ ।।
नृत्तमूर्त्युत्सवे तीर्थे शुद्धस्नपनकालके ।
दक्षिणान्दापयेत्पश्चात् त्रिविधा सा च सम्मता ।। ३९५ ।।
अधमा पञ्चनिष्का च द्विगुणा मध्यमा भवेत् ।
त्रिगुणा चोत्तमा ज्ञेया देशिकस्य तु दक्षिणा ।। ३९६ ।।
तदर्धसंख्यया प्रोक्ता दक्षिणाकन्यसक्रमे ।
श्रेष्ठं तु द्विगुणा प्रोक्ता त्वन्यथा वा निगद्यते ।। ३९७ ।।
निष्कमर्धं तदर्धं वा प्रत्यहं दक्षिणा मता ।
भक्तोत्सवन्ततः कुर्यात् पक्षाहात् पूर्व एव वा ।। ३९८ ।।
उत्सवादौ च मध्ये वा भक्तानामुत्सवो मतः ।
संवत्सरोद्भवेकाले यदा मासोत्सवो भवेत् ।। ३९९ ।।
बलि होमादिसंयुक्तो बेरयात्रादि संयुतः ।
वर्जयेद्वानयेत्बेर यात्रामात्रमथापि वा ।। ४०० ।।
मासोत्सवद्वयप्राप्तावेवमेव समाचरेत् ।
मासोत्सवमिहप्रोक्तस्त्वेकाहोत्सवत् द्विजाः ।। ४०१ ।।
कुर्यादेकमनेकं वा मास्येकस्मिन् तदुत्सवम् ।
अंकुरार्पणपूर्वं वा तद्वियुक्तमथाचरेत् ।। ४०२ ।।
एकाहमुत्सवं कुर्यात् भेरीताडनपूर्वकम् ।
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा शूलमेकत्र विन्यसेत् ।। ४०३ ।।
तदग्रे स्थापयेद्भेरीं पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
अस्त्रं भेरीञ्च संपूज्य भेरीं सन्ताडयेत् क्रमात् ।। ४०४ ।।
ततः प्रतिसरं बद्ध्वा देवे शूले यथाक्रमम् ।
धामप्रदक्षिणं कृत्वा यागशालां प्रविश्य च ।। ४०५ ।।
स्थण्डिले स्थापयेत् शूलं वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिले शुभे ।
विन्यसेत् शिवकुम्भञ्च वर्धनी सहितं गुरुः ।। ४०६ ।।
समन्तात् स्थापयेदष्टौ घटान्वाकलशान्वथ ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ।। ४०७ ।।
हेमाब्जं निक्षिपेत्कुम्भे वर्धन्यां वस्त्रवेष्टितम् ।
उभयञ्च विधातव्यं सूत्रकूर्चपिधानयुक् ।। ४०८ ।।
फलपल्लवसंयुक्तं कुम्भे शम्भुम्मनोन्मनीम् ।
वर्धन्यामष्टविद्येशान् कलशेषु समर्चयेत् ।। ४०९ ।।
द्वाराणि द्वारपान्नन्दि प्रमुखान् कलशेषु वा ।
स्थण्डिलेतान् समभ्यर्च्य तोरणैरष्टमंगलैः ।। ४१० ।।
संयुक्तन्तद्विहीनं वा दशायुधयुतन्नवा ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि होमकर्मसमाचरेत् ।। ४११ ।।
पञ्चसंख्येऽथवैकस्मिन् पूर्वद्रव्यसमन्वितम् ।
ततो ग्रामबलिं दद्यात् बिम्बेन सहितन्तु वा ।। ४१२ ।।
एवं रात्रौ प्रकर्तव्यं प्रातर्यागेश्वरान् यजेत् ।
कृत्वा होमं बलिं कुर्याद्बेरेण च समन्वितम् ।। ४१३ ।।
आलयं प्रविश्यान्ते कुर्याच्चूर्णोत्सवं गुरुः ।
ततस्तीर्थं प्रकर्तव्यमत्रानुक्तन्तु पूर्ववत् ।। ४१४ ।।
प्रातर्वाकारयेत् सर्वं भेरीताडन वर्जितम् ।
सद्योधिवासनं कृत्वा प्राग्वत्सर्वं समाचरेत् ।। ४१५ ।।
चूर्णोत्सवविहीनं वा विधानमिदमाचरेत् ।
आलये बलियाने च स्यातां तीर्थं विहाय वा ।। ४१६ ।।
बेरयात्रा प्रकर्तव्या सायाह्ने वा प्रदोषके ।
तीर्थोर्ध्वञ्चेत् भवेत् यात्रा बलिकालेऽन्यबेरतः ।। ४१७ ।।
बेरयात्रा विधेया वा त्वन्यथा च निगद्यते ।
बलिहोमादिकं हित्वा भ्रमणं केवलन्तु वा ।। ४१८ ।।
देवस्य कौतुकं कुर्याद्दिनेष्वेतदपीरितम् ।। ४१८१/२ ।।
कर्तुर्वाञ्छावशात् कॢप्तकालेष्वेतच्च वा मतम् ।
कर्तृजन्मावसानर्क्षे चार्द्रा नक्षत्र एव वा ।। ४१९१/२ ।।
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पर्वण्युभयपक्षयोः ।
अयने विषुवे राहु दर्शनेदमनोत्सवे ।। ४२०१/२ ।।
पवित्रेमासपूजायां कृत्तिकादीपरोहणे ।
संवत्सरादिलेखायान्नवतोयागतावपि ।। ४२११/२ ।।
पूर्वफाल्गुननक्षत्रे नवनैवेद्यकर्मणि ।
अन्यस्मिन् मंगले कार्ये कुर्यादेकोत्सवं बुधः ।। ४२२१/२ ।।
एवं प्रत्यब्धसंयुक्तं भुक्त्यै नोचे द्विमुक्तये ।
वारपूजादि कर्तव्या रविवारादितः क्रमात् ।। ४२३१/२ ।।
पञ्चगव्यामृतैर्वापि स्नापयेत् स्नपनांगकैः ।
पुष्पकलैर्गन्धपुष्पाद्यैः पूजयेत् परमेश्वरम् ।। ४२४१/२ ।।
स्थलपद्ममपामार्गं श्रीपर्णन्तुलसी तथा ।
गोक्षुरा बिल्वपत्रञ्च विष्णुक्रान्तिः क्रमेण तु ।। ४२५१/२ ।।
अर्कवारादि वारेषु पत्राण्येतानि योजयेत् ।
माणिक्कमर्कवारेस्यात् चन्द्र वारे तु मौक्तिकम् ।। ४२६१/२ ।।
प्रवालं गुजवारे तु बुधे मरकतं भवेत् ।
सुरेढ्ये पुष्परागं स्यात् शुक्रे वज्रमिति स्मृतम् ।। ४२७१/२ ।।
इन्द्रनीलं च सौरे स्यात् सर्वाण्यन्यानि यानि च ।
सर्ववारेषु योग्यानि भूषणानां विधिर्मतः ।। ४२८१/२ ।।
तद्वर्णाभानि च पुष्पाणि वस्त्राणि च नियोजयेत् ।। ४२९ ।।
तत्तद्वर्णानि नैवेद्यन्तत्तद्वारे निवेदयेत् ।
वारपूजावसाने तु वारोत्सवमथाचरेत् ।। ४३० ।।
अर्कवारोत्सवं वापि कारयेदिष्टसिद्धये ।
ग्रहपीडाविनाशार्थमारोग्यार्थं विशेषतः ।। ४३१ ।।
जगत्क्षोभविनाशार्थं बाधायेन ग्रहेण च ।
तद्वारपूजा कर्तव्या तद्वारोत्सवसंयुता ।। ४३२ ।।
तत्तद्वारविभेदेन गन्धादिग्रहणेन वा ।
संवत्सरोत्सवः प्रोक्तः तथा मासोत्सवोपि च ।। ४३३ ।।
वारोत्सवस्य विप्रेन्द्रा विशेषस्तत्र कथ्यते ।
पूर्वाह्ने ब्राह्मणानान्तु मध्याह्ने क्षत्रियस्य तु ।। ४३४ ।।
सायाह्ने वैश्यजातेस्तु चतुर्थस्यार्धरात्रके ।
ध्वजस्यारोहणं कुर्यात् ध्वजारोहण पूर्वकम् ।। ४३५ ।।
भेरीताडनपूर्वं वा बीजनिर्वापपूर्वकम् ।
ब्राह्मणादि त्रयाणां वा शूद्रे वांकुरपूर्वकम् ।। ४३६ ।।
नगरे ध्वजपूर्वं वा मंगले भेरिपूर्वकम् ।
पत्तनेंकुरपूर्वं वा तद्वछ्शूद्रे प्रकीर्तितम् ।। ४३७ ।।
चतुस्सहस्रकादूर्ध्वे वैप्रे ग्रामे महत्तरे ।
पुरादौ संकरोनोक्तः उत्सवानां द्विजोत्तमाः ।। ४३८ ।।
सप्तषट्पञ्चवेदैस्तु तालैर्वाध्यजदण्डकैः ।
ध्वजस्य वेदिकां कुर्यात् शूद्रादीनां विलोमतः ।। ४३९ ।।
ध्वजे ध्वजन्न कर्तव्यं कर्तव्यो वृषभध्वजः ।
उत्सवे चोत्सवन्नेष्टमिष्टं शैवोत्सवं द्विजाः ।। ४४० ।।
सर्वानुकूल नक्षत्रे ध्वजारम्भादिको वरः ।
श्वेतं रक्तञ्च पीतञ्च ब्राह्मण्यादि त्रये मतः ।। ४४१ ।।
शूद्रस्य पीतः सर्वेषां श्वेतो वा परिकीर्तितः ।
आरम्भस्तु पटे मूर्धा पुच्छस्यादवसानयुक् ।। ४४२ ।।
ध्वजप्रदक्षिणे काले गच्छेदग्रे गुरुर्नवा ।
गान्धारं पूर्वभागे तु दक्षिणो कौशिको भवेत् ।। ४४३ ।।
पश्चिमे कामरो ज्ञेयस्तर्करागस्तदुत्तरे ।
एवञ्च दिक्विभागेन स्वरास्तु परिकल्पयेत् ।। ४४४ ।।
ध्वजारोहणकाले तु चतुर्ष्वेकतमोपि वा ।
ध्वजारोहादि तीर्थान्तं रोत्रौ ग्रामबलिस्तु वा ।। ४४५ ।।
अथवा ध्वजमूले तु देवानां बलिरेव वा ।
नित्योत्सवयुतस्थाने चोत्सवेन्यत्रवापि वा ।। ४४६ ।।
ब्राह्मणादि विभेदेन सौम्यादारभ्य कुण्डकम् ।
प्रदक्षिणक्रमाद्वापि कुर्यादेकाग्निकल्पने ।। ४४७ ।।
चण्डरूपधरोब्रह्मचारी सम्मृष्टभोजनः ।
आत्मानञ्चण्डवत् ध्यात्वा छिन्द्याद्वाध्वजदण्डकम् ।। ४४८ ।।
उत्सवं वा पवित्रं वा कल्पयेदुभयन्तु वा ।
केत्वंकुरन्नवाहे स्यात् सप्ताहेचोत्सवांकुरम् ।। ४४९ ।।
तीर्थांकुरन्तु तत्संख्ये सर्वं सर्वत्र वामतम् ।
मध्याह्ने ध्वजपूजां वा सोमकुम्भे जलस्य च ।। ४५० ।।
निक्षेपञ्चाथ तत्पूजा रात्रौ वाथ विधीयते ।
कृतकौतुकबेरस्य तत्ग्रामान्निर्गमोपि वा ।। ४५१ ।।
मृगयाचेष्टकालेषु कर्तव्यं द्विजसत्तमाः ।
सौरश्चान्द्रो द्विधाप्रोक्ता वत्सरः कामिकागमे ।। ४५२ ।।
सौरश्रेष्ठ इह प्रोक्तश्चान्द्रो मध्यम उच्यते ।
सावनस्त्वधमः प्रोक्तस्तेन कार्यन्तु नेष्यते ।। ४५३ ।।
उत्सवादिषु कालेषु प्रतिष्ठाद्यन्न कारयेत् ।
विधाय शान्तिहोमन्तु प्रतिष्ठाद्यन्तु वा नयेत् ।। ४५४ ।।
अथवान्यप्रकारेण उत्सवन्तु विधीयते ।
ध्वजमेकं समारोप्य ध्वजारोहणपूर्वकम् ।। ४५५ ।।
तस्मिन्नेवदिने विप्रा मन्दीभूते दिवाकरे ।
श्रावयेत्तीर्थदिवसं गजाद्यारोहितेन च ।। ४५६ ।।
चण्डालेन सदारेण कुर्यात् घोषयुतेन च ।
तद्रात्रावेव कर्तव्यं भेरीताडनपूर्वकम् ।। ४५७ ।।
बेराग्रे शूलसंयुक्ते देवानावाह्यपूर्ववत् ।
आश्राव्य तीर्थदिवसं ग्रामादिबलिवर्जितम् ।। ४५८ ।।
धामन्येव विधायैवं तस्माद्गत्वा जलाशयम् ।
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा जलतीरे गुरूत्तमाः ।। ४५९ ।।
एकत्र स्थापयेच्छूलमन्यत्र कलशान्न्यसेत् ।
नवकैस्नापयेच्छूलं तच्छूलमवगाहयेत् ।। ४६० ।।
प्रविश्य देवतास्थानं तद्दिनाद्वा दशाहके ।
यागारम्भं पुनः कुर्यादंकुरार्पणपूर्वकम् ।। ४६१ ।।
एकहोमसमायुक्तं ग्रामादिबलिमाचरेत् ।
बेरयात्रा समायुक्तं दिवसं प्रत्यहर्निशम् ।। ४६२ ।।
पञ्चमे दिवसे तत्र सिकता अस्त्रमन्त्रिताः ।
विकिरेत् सदनं सर्वमन्तर्बाह्य विकल्पितम् ।। ४६३ ।।
अष्टादाशदिने प्राप्ते बीजानिर्वापमाचरेत् ।
तीर्थाथं तन्निशायान्तु धाम्नस्त्वष्टादिशास्वपि ।। ४६४ ।।
ध्वजानष्टौ समारोप्यांकितान् लोकेशवाहनैः ।
तदस्त्राकान् वृषाङ्गान्वा मूर्तिपैश्च समन्वितः ।। ४६५ ।।
ततः प्रभृतिकर्तव्यं होमकर्मविशेषतः ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् बेरयात्रासमन्वितम् ।। ४६६ ।।
एवं नवदिनं कृत्वा दशमे तीर्थमाचरेत् ।
ध्वजानामष्टसंख्यानां तद्रात्राववरोहणम् ।। ४६७ ।।
कृत्वा तद्दिनमारभ्य नानावाद्य समन्वितम् ।
नानागानसमायुक्तं नानानृत्तसमन्वितम् ।। ४६८ ।।
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा परिवेषक्रमं नयेत् ।
सप्ताहमेवं कृत्वान्ते तस्माद्गत्वा जलाशयम् ।। ४६९ ।।
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा जलतीरे गुरूत्तमः ।
एकत्र स्थापयेच्छूलमन्यत्र कलशान्न्यसेत् ।। ४७० ।।
नवकैः स्नापयेच्छूलं तच्छूलमवगाहयेत् ।
प्रविश्य देवतास्थानं सर्वातोद्यं विवर्ज्य च ।। ४७१ ।।
स्थापयेन्मौनमास्थाय सप्ताहं तदनन्तरम् ।
चण्डेश्वरं पुरो नीत्वा बेरयात्रामनन्तरम् ।। ४७२ ।।
बलिहोमविहीने तु नयेत् सप्ताहमाचरेत् ।
चण्डपूजा समायुक्तं होमंस्नपनसंयुतम् ।। ४७३ ।।
तदन्ते कारयेत्तीर्थं त्रिशूलेन समन्वितम् ।
ध्वजावरोहणं कुर्यात् तद्रात्रौ पूर्ववर्त्मना ।। ४७४ ।।
बेरयात्रा विहीनं वा विधिमेनां समाचरेत् ।
नवान्नलिंगं कृत्वा वा दिक्पालास्त्रार्थमेव वा ।। ४७५ ।।
तैस्त्रिशूलेन वा कुर्यात् ग्रामादौ वा बलिक्रियाम् ।
नित्योत्सवान्नलिंगानि दश वा परिकल्पयेत् ।। ४७६ ।।
द्वादशाब्दावसानान्त ध्वजस्थापनमेव वा ।
जीर्णादि दोषे तं त्यक्त्वा ध्वजमन्यं निवेशयेत् ।। ४७७ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे महोत्सवविधिः षष्ठः पटलः
पञ्चहस्तादि विश्वान्तं ध्वजदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
मानमेतत् समाख्यातं शिरःपुच्छान्तरे द्विजाः ।।
तत् संयुक्तं वा ग्राह्यं चतुस्सप्त समावधि ।
भागं कृत्वैक भागेन पट विस्तार उच्यते ।।
विस्तारेण समः पुच्छः त्रिपादं वार्धमुच्यते ।
विस्तारार्धं शिरोज्ञेयं पुच्छद्वय समन्वितम् ।।
वेत्रद्वय समायुक्तं तन्मध्ये वृषभं लिखेत् ।
आयादि शुभ संयुक्तं स्थितं वा शयनान्वितम् ।
श्वेतं वा रक्तवर्णं वा पीतवाल समन्वितम् ।
रक्तशृंग समायुक्तं तद्वत्खुर समन्वितम् ।।
मान मात्राङ्गुलाभ्यां स्यात् ध्वजदण्डः पटोवृषः ।
पद्मासन समायुक्तं पार्श्वेदीप द्वयान्वितम् ।।
चामरद्वय संयुक्तं छत्रसंवृत मस्तकम् ।
पूर्णकुंभयुतं वापि त्रिशूलेन युतं न वा ।।
एवं वृषभं समापाद्य कृत्वानेत्र विमोक्षणम् ।।
सर्वशशूलोक्त वृक्षो वा त्वक् सारः क्रमुकादिकः ।
द्विभागादि नवांशान्तं दण्डदैर्घ्यं विधाय च ।।
एकांशेन विधातव्या ध्वजयष्टिर्गुरूत्तमाः ।
पञ्चांगुलं समारभ्याङ्गुल वृद्ध्या षोडशाङ्गुलम् ।।
यावत्तावत्परीणाह मुपदण्डस्य कल्पयेत् ।
पञ्चांशात् द्वादशां शान्तं नूलनाहं विधाय च ।।
एकांशेनोनमग्रं स्यात् तथा दण्डाग्रमिष्यते ।
दण्डोक्तो वेणु वृक्षो वा ध्वजयष्टिर्महीरुहः ।।
उभयोर्योग सिद्ध्यर्तं स्कन्धत्रयमधाहरेत् ।।
== सप्तमे पटले निराजनविधिः ==
नीराजनविधिं वक्ष्ये स च रात्रौ विधीयते ।
प्रदोषादौ विधेयो वा धूपदीपावसानके ।। १ ।।
उत्सवादौ च कर्तव्यमन्यस्मिन् मंगलेपि च ।
तदर्थं स्थण्डिलं कुर्यात् मण्डलं वा समाचरेत् ।। २ ।।
गर्भेऽर्धमण्डपे वापि स्नपनाख्ये तदग्रके ।
महानसेवाचान्यस्मिन् प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ।। ३ ।।
पात्राण्याहृत्य शुद्धानि दीपाधारयुतानि च ।
पात्राणि च विधेयानि बलिपात्रोक्तवर्त्मना ।। ४ ।।
दीपाधारांश्च तन्मध्ये कारयेदेकमात्रतः ।
पादांगुलविवृद्ध्यातु नवांगुलसमाविधि ।। ५ ।।
विस्तारस्तत्समोवापि तदर्धं वोच्चमिष्यते ।
वसुधा मध्यमे भक्ते नवधामानमीरितम् ।। ६ ।।
ओष्ठो यवद्वयादर्धवृद्ध्या मात्रावसानकः ।
पात्रमान घनं चार्धं मध्ये सुषिरसंयुतम् ।। ७ ।।
पद्माकारञ्च वा कुर्यात् पालिकापादसन्निभम् ।
धुर्तूरकुसुमाकारं शरवाकारमेव वा ।। ८ ।।
चतुरष्टदलोपेतं सर्वालंकारसंयुतम् ।
एकपात्रे भवेदेकदीपाधारन्तु पञ्च वा ।। ९ ।।
नव वा कारयेत्तांश्च संसक्तान् सान्तरांस्तु वा ।
पिष्टेनान्नेन वा दीपाधारान्देवार्थमेव वा ।। १० ।।
देव्यर्थं प्रतिमार्थञ्च विशेषान्नृत्त रूपिणः ।
एकत्र तिलमन्यत्र सर्षपं लवणन्तथा ।। ११ ।।
कार्पासबीजमन्यत्र गोमयं पिष्टमेव वा ।
वर्णभक्त हविष्यं च वटाश्वदकानि ।। १२ ।।
चतुर्दिक्षु च कोणोषु क्रमेण परिकल्पयेत् ।
मध्यमे दीपपात्रन्तु पञ्च वा परिकल्पयेत् ।। १३ ।।
गन्धमर्घ्यञ्च पुष्पञ्च भस्मचाग्नेयकोणतः ।
सर्वत्र दीपान्वा कुर्यान्नवसंख्यान् समुज्वलान् ।। १४ ।।
घृतार्द्रांस्तैलसंयुक्तान् ब्रह्मांगसहितान्यसेत् ।
लोकपाला विरिञ्चेन मूर्तयोमूर्तिपास्तु वा ।। १५ ।।
वसवो वह्निसंयुक्ता वामाद्याश्शक्तयः पराः ।
कलाभूतानि देवांश्च ब्रह्माद्याः कारणेश्वराः ।। १६ ।।
पात्रदेवास्समाख्याता वह्निर्वादीपदेवताः ।
प्रस्थपादादि तद्वृद्ध्यातु चाढकान्तमुदाह्रतम् ।। १७ ।।
तिलादीनां प्रमाणन्तु पात्राणां कर्तुरिच्छया ।
संस्कारैस्सर्वसामान्यैः संस्कृत्योक्त क्रमेण च ।। १८ ।।
वह्नि बीजमनुस्मृत्य दीपं दीपेन नियोजयेत् ।
सर्वातोद्यसमायुक्तं शंखध्वनि समन्वितम् ।। १९ ।।
गामनृत्तसमायुक्तं धारयेत्तान्यथाक्रमात् ।
स्त्रीभिर्वावाहयेद्दीपानथवा परिचारकैः ।। २० ।।
देवाग्रे स्थापयित्वा तां त्रिपाद्युपरि पूजयेत् ।
दत्वा पाद्यमजातेन दद्यादाचमनं हृदा ।। २१ ।।
गन्धादिनार्चयेत् सर्वान् स्वबीजेन हृदादिना ।
त्रिवारमेकवारं वा भ्रामयेच्छिवमूर्धनि ।। २२ ।।
संगृह्य तानि हस्ताभ्यां दीपपात्राणि पूजयेत् ।
आत्मतत्वादिभिर्मन्त्रैः दद्याच्छिष्य कराम्बुजे ।। २३ ।।
सोपि संगृह्य तं दीपं सप्रणामन्निवेशयेत् ।
सितं पूतं सुगन्धञ्च निर्वालुकमनन्तरम् ।। २४ ।।
गृहीत्वा भस्महस्तेन भ्रामयित्वा शिवोपरि ।
त्रिवारन्दीपमध्ये तु निक्षिप्य तदनन्तरम् ।। २५ ।।
अंगुष्ठानामिकाभ्यान्तु तिलकं पञ्चवक्त्रके ।
ललाटेषु क्रमात् कुर्याद्धृदि बाह्वोरनुक्रमात् ।। २६ ।।
पीठेपि तिलकं कुर्याद्देवीं वामप्रदेशके ।
देवी व्यक्तस्वरूपाचेत्तिलकञ्च पुरो भवेत् ।। २७ ।।
कण्ठप्रदेशे मूलेन हृदयेनाथवानयेत् ।
बेरे ललाटहृत्बाहुप्रदेशे तिलकन्नयेत् ।। २८ ।।
तद् भस्मना समादाय स्वल्पञ्चण्डेश्वरादिषु ।
भक्तेष्वन्येषु लोहादि कृतबेरेषु दापयेत् ।। २९ ।।
ततो भक्तजनेभ्यश्च दद्याद्देशिक पूर्वकम् ।
सर्वालंकारसंयुक्तं पात्राण्याहृत्यपूर्ववत् ।। ३० ।।
सज्वालान्यथ निर्ज्वालान्यादाय शिवमन्दिरात् ।
पीठाग्रे वृषभागे वा गोपुरस्यान्तिकेपि वा ।। ३१ ।।
वृषमूलेथवान्यस्मिन्निक्षिपेत्ताननुक्रमात् ।
द्रव्याणि गुरवे दद्याद्दहेद्वातेन वह्निना ।। ३२ ।।
तिलादीनां प्रमाणन्तु यथेष्टं वा प्रकीर्तितम् ।
राज्ञामपि च कर्तव्यं किन्त्वग्निस्तत्र देवता ।। ३३ ।।
राज्ञाभिषेककलादौ कुर्याद्विजयहेतवे ।
देशिकस्याभिषेकेपि किन्तु दीपविवर्जितम् ।। ३४ ।।
तण्डुला विहितास्तत्र रात्रौचेद्दीपसंयुतम् ।। ३४१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे निराजनविधिःसप्तमः पटलः
== अष्टमे पटले कृत्तिकादीपावलिविधिः ==
दीपावलिं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।
मासे तु कार्तिकाख्ये तु नक्षत्रे कृत्तिकाह्वये ।। १ ।।
पूर्णायां वाथ तद्योगे सर्वकामप्रसिद्धये ।
रव्यस्तमय वेलायान्दीपारोहणमाचरेत् ।। २ ।।
कर्तुरष्टमराश्यादि लग्नदोषनिरीक्षणम् ।
वृष्टिवैनाशिकर्क्षादि प्रेक्षणन्तत्र सम्मतम् ।। ३ ।।
रवेरस्तमयात्पूर्वं यामपादावसानकम् ।
कालस्तदूर्ध्वं यामार्धपर्यन्तः काल एव वा ।। ४ ।।
एवन्निश्चित्य कालन्तु कारयेद्वांकुरार्पणम् ।
दीपाराधनपूवेद्युरधिवासनमारभेत् ।। ५ ।।
देवाग्रे स्थापयेद्दण्डं प्रतिगोपुरमेव वा ।
अष्टदिक्षु चतुर्दिक्षु त्रिष्वेकत्र च वा द्वयोः ।। ६ ।।
दीपदण्डप्रमाणन्तु ध्वजदण्डप्रमाणवत् ।
स दण्डो नालिकेरो वा तालः क्रमुकवेणुजौ ।। ७ ।।
ध्वजदण्डोक्तदण्डो वा तत्र कीलांश्च योजयेत् ।
द्वादशांगुलमारभ्य व्योमांगुलविवृद्धितः ।। ८ ।।
पञ्चाशत्करजान्तं तुदण्डात्कीलविनिर्गमः ।
द्विमात्रात् पादवृद्ध्यातु षडंगुलसमावधि ।। ९ ।।
विस्तारस्यात् घनस्तस्य त्र्यंशमर्धं त्रिपादकम् ।
दण्डप्रोक्ता भवेयुर्वा लग्ना वा कीलपादपाः ।। १० ।।
नवकीलं समारभ्य व्योमकीलविवृद्धितः ।
सप्तविंशतिकीलान्तं दिश्येकस्यां नियोजयेत् ।। ११ ।।
विसृष्वन्यासु दिक्ष्वेवं कीलांश्च विनिवेशयेत् ।
त्रिकीलं वा चतुष्कीलमिष्टमानसमन्वितम् ।। १२ ।।
तदग्रे स्थापयेत् पात्रधारणार्थं विशेषतः ।
दारूद्भवानि चक्राणि प्रतिकीलन्तु योजयेत् ।। १३ ।।
दीपिकाः प्रतिचक्रन्तु वसुद्वादशषोडश ।
योजयेद्वा बहिश्शुष्कैः नालिकेरदलादिभिः ।। १४ ।।
छादयेद्वाथ चक्राणि तन्निच्छिद्रं यथा भवेत् ।
एकहस्तविशालन्तु द्विगुणायतसंयुतम् ।। १५ ।।
दक्षिणे कल्पयेत् द्वारं दण्डारोहणसिद्धये ।
कल्पमेतत्समाख्यातमनुकल्पमथोच्यते ।। १६ ।।
हित्वा चक्राणि सर्वाणि प्रतिकीलन्तु दीपिकाः ।
योजयेदुपकल्पं स्याद्धोमकूटविवर्जितम् ।। १७ ।।
दण्डं विहाय यत्कॢप्तमकल्पमिति कथ्यते ।
दीपकूटान्नयेद्दिक्षु विदिक्ष्वपि तदन्तरे ।। १८ ।।
प्रतिवेदन्तु कर्तव्या दीपिका बहुसंख्यया ।
स्थापयेत् दीपदण्डांश्च मालाकारेण वा बहून् ।। १९ ।।
तोरणाकारतोपिवा वृत्ताकारेण वा बहून् ।
प्रभाकारांश्च वा कृत्वा तत्र दीपांश्च योजयेत् ।। २० ।।
प्रासादे गोपुरे शाले परिवारालयादिषु ।
मण्टपे बलिपीठादौ कूपे वाथ गृहेपि वा ।। २१ ।।
वृषे महानसे कुर्यात् पुष्पमण्टपिकादिषु ।
बहिर्वा कल्पयेद्दीपान् ग्रामादिष्वपि सर्वतः ।। २२ ।।
दीपावलिरियं कार्या अधिवासनपूर्वकम् ।
अस्त्रेण शोधयेद्दण्डं प्रणवेन तु पूजयेत् ।। २३ ।।
षट्चतुःपञ्चतालेनावटं भूमौ समाचरेत् ।
स्थापयित्वा तु पूर्वेद्युः स्तन्मूले वेदिकां नयेत् ।। २४ ।।
ध्वजदण्डे यथा देवी किन्तु पद्मयुतन्तु वा ।
शिल्पिनं मोचयित्वान्ते पुण्याहं वाचयेत्ततः ।। २५ ।।
दीपेन पूजयेद्दण्डं गन्धपुष्पादि संयुतम् ।
बध्वा प्रतिसरञ्चान्तः प्रविश्येदं समाचरेत् ।। २६ ।।
आलये मण्टपे वापि यागमण्टप एव वा ।
मनोरमे शुभेन्यत्र गोमयेनोपलेपिते ।। २७ ।।
स्थण्डिलन्तत्र संकल्प्य शस्त्रेण प्रोक्षयेत् गुरुः ।
नववा पञ्चपात्राणि वैकं वा तत्र विन्यसेत् ।। २८ ।।
नीराजनविधौ देवास्ते सर्वेत्रापि च सम्मताः ।
पात्रे प्रणव इत्युक्तश्चन्दनाद्यैस्समर्चयेत् ।। २९ ।।
कुण्डं वा स्थण्डिलं वापि तत्पूर्वस्मिन् प्रकल्पयेत् ।
शिवाग्निं तत्र संपाद्य शिवं सांगञ्च तर्पयेत् ।। ३० ।।
समिधाज्येन चरुणा ततः कार्पासबीजतः ।
क्षीरेण शतमर्धं वा तदर्धं वा समाचरेत् ।। ३१ ।।
मूलेनांगैर्दशांशेन वह्निबीजमनुस्मरन् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते विधाय च ।। ३२ ।।
देवं सांगं विसृज्याथ दीपानारोपयेत् गुरुः ।
तैलाज्येनवापूर्य पात्रं सर्वात्मकं स्मरन् ।। ३३ ।।
वह्निबीजमनुस्मृत्य मध्यादिभ्यः क्रमेण तु ।
गन्धपुष्पादिभिश्चेष्ट्वा शिवाग्निञ्च विसर्जयेत् ।। ३४ ।।
गृहीत्वा मध्यपात्रं तु दीपदीपिकया गुरुः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं तरुणाख्यन्तु दीपकम् ।। ३५ ।।
दण्डोर्ध्वे स्थण्डिलेवापि हृदयेन निवेशयेत् ।
होमान्ते दीपदण्डस्य कौतुकं वा समाचरेत् ।। ३६ ।।
ततो द्वितीयदिवसे चतुर्दिक्षुविदिक्षु च ।
चतुस्तोरणसंयुक्तञ्चतुष्कूटसमन्वितम् ।। ३७ ।।
कूटानि पञ्चवेदाग्नि हस्तानिष्टान्तराणि च ।
पूर्वस्यामथवाग्नेययां कूटमेकन्तु वा नयेत् ।। ३८ ।।
तोरणानि यथायोग्यन्नयेदिच्छावशेन तु ।
सर्वत्र तोरणं कूटन्दर्भमालादिशोभितम् ।। ३९ ।।
सर्वालंकारसंयुक्तं कदलीपूगसंयुतम् ।
एवं संपाद्य सर्वन्तु मन्दीभूते दिवाकरे ।। ४० ।।
पुण्याहं वाचयित्वा तु दण्डं गन्धादिनार्चयेत् ।
वस्त्रयुग्मेन चैकेन वेष्टयेद्दण्डमूलकम् ।। ४१ ।।
स्वर्णादि निर्मितं पात्रं दण्डोर्ध्वे विनिवेशयेत् ।
कार्पास बीजसाराभ्यां युक्तन्तैलाज्यसंयुतम् ।। ४२ ।।
कूटेषु योजयेद्धीमान् कुण्डेषु स्थण्डिलेषु वा ।
अधिवासन होमेन समं होमं समाचरेत् ।। ४३ ।।
वह्नावीशे तु कूटे वा देशिको होममाचरेत् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ।। ४४ ।।
अत्र होमाधिपाः प्रोक्ता दीपदण्डे सदाशिवः ।
पलाशवटशम्यर्कान् सर्वे वह्नेरथापि वा ।। ४५ ।।
आचार्यं पूजयेत्पश्चात् वस्त्रकाञ्चनभूषणैः ।
पूर्णाहुतिप्रदानान्ते सर्वादीपाद्विजोत्तमाः ।। ४६ ।।
एकीकृत्य हृदा पात्रे स्थापयेत् वह्निबीजतः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं मंगलांकुर शोभितम् ।। ४७ ।।
वितानध्वजसंयुक्तं छत्रचामरसंयुतम् ।
नानावाद्यसमायुक्तन्नानानृत्तसमन्वितम् ।। ४८ ।।
बेरेण च समायुक्तं बेरयात्रायुतन्नवा ।
ग्रहस्थे ब्रह्मचारी वा दीपं संग्राह्य पाणिना ।। ४९ ।।
दण्डं शीघ्रं समारुह्य तदूर्ध्वे सौम्यवक्त्रयुक् ।
दीपयेदूर्ध्वपात्रे तु तस्मात् सोप्यवतार्य तु ।। ५० ।।
विज्ञापयेन्महेशाय तस्मिन् काले तु चक्रगान् ।
मूर्धादि पादपर्यन्तन्दीपानारोप्ययेत्ततः ।। ५१ ।।
दीपारोपणकर्तारं पूजयेत् परिचारकम् ।
वस्त्राद्यैर्देशिको धीमानुत्तराभि मुखस्थितः ।। ५२ ।।
ज्योतिलिंगमनुस्मृत्य दहेत् कूटचतुष्टयम् ।
अथवा कूटदाहञ्च हित्वान्यत् सर्वमाचरेत् ।। ५३ ।।
तोरणाधो नयेद्देवं दीपदण्डप्रदक्षिणम् ।
कारयित्वा त्रयं ग्रामं नयेद्दीपसमन्वितम् ।। ५४ ।।
हर्म्य प्रदक्षिणं कृत्वा नयेदास्थानमण्टपम् ।
प्रासादादिषु सर्वत्र दीपानारोपयेत्तदा ।। ५५ ।।
प्रविश्य देवतास्थानं परिवेषक्रमं नयेत् ।
स्नपनं कारयेन्नो वा बेरलिंगं तदुक्तितः ।। ५६ ।।
प्रभूतन्तु हविर्दत्वा ताम्बूलन्तु निवेदयेत् ।
पृथुकन्दापयेद्देवे नालिकेरफलान्वितम् ।। ५७ ।।
मरीचजीरकोपेतं गुलसारसमन्वितम् ।
अंकुरार्पणहीनं वा क्रियामेनां समाचरेत् ।। ५८ ।।
गुरवे दक्षिणान्दद्याद्धोतृभ्यस्तदनन्तरम् ।
अत्रोपयोगियत् द्रव्यं होमकूटादि दण्डकम् ।। ५९ ।।
तदंगमपरं चान्यद्देशिकाय प्रदापयेत् ।
इदं कर्म विधेयं स्यात् राज्ञामावासकेपि च ।। ६० ।।
ग्रामादौ च विधेयं स्यात् ब्रह्मस्थानादिषु द्विजाः ।
अन्येषामपि मर्त्यानां वाहनानां क्षयेपि च ।। ६१ ।।
गोशालायां विशेषेण तेषां रोगनिवृत्तये ।
यान्तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।। ६२ ।।
सा तिथिस्सकला ज्ञेया शुक्ले कृष्णे द्विजोत्तमाः ।। ६२१/२ ।।
यदृक्षं समनुप्राप्य अस्तं याति भास्करः ।
तदुक्तं सकलं ज्ञेयं नक्षत्रेप्येवमेव तु ।। ६३१/२ ।।
एवं ज्ञात्वा प्रयोक्तव्यं सर्वकर्मद्विजोत्तमाः ।। ६४ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कृत्तिका दीपावलि विधिः अष्टमः पटलः
८
ध्वज दण्डोक्त दण्डोवा तत्रकीलांश्च योजयेत् ।
द्वादशांगुलमारभ्य व्योमांगुल विवृद्धितः ।।
पञ्चाशत्करजान्तं तु दण्डात्कीलविनिर्गमः ।
द्विमात्रात् पाद वृद्ध्यां तु षडङ्गुल समावधिः ।।
विस्तारः स्यात् घनं तस्य त्र्यंशमर्धं त्रिपादकम् ।
दण्डप्रोता भवेयुर्वा लग्नावा कीलपादपाः ।।
नव कीलं समारभ्य व्योमकील विवृद्धितः ।
शप्तविंशति कीलान्तं दिश्येकस्यां नियोजयेत् ।।
त्रिकीलं वा चतुष्कीलं मिष्टमान समन्वितम् ।
तदग्रे स्थापयेत् पात्रधारणार्धं विशेषतः
दारूद्भवानि चक्राणि प्रतिकीलं तु योजयेत्
दीपिकाः प्रतिचक्रं तु वसु द्वादश षोडश ।।
दक्षिणे कल्पयेद्वारं दण्डारोहण सिद्धये ।।
लोकः ३
कर्तुरष्टमराश्यादि लग्नदोष निरीक्षणम् ।
विष्टि वैनाशिकर्क्षादि प्रेक्षणं तत्र संमतम् ।।
करणदोषः विष्टिः
चतुर्थ्यां अपरे विष्टिः अष्टम्यां पूर्वभागतः
एकादश्यां परे विष्टिः पूर्वे पूर्णे तु पर्वणि
तृतीयायां पटे कृष्णे सप्तम्यां पूर्वभागतः
दशम्यां अपरे विष्टिः चतुर्दश्यां तु पूर्वतः
वैनाशिकः
द्वाविंशज्जन्मनक्षत्राद्वैनाशिकमिति स्मृतम्
== नवमे पटले ==
मार्गशीर्षे घृतस्नान डोलारोहण पुष्ये
क्षौद्रपूजा विधिः
मार्गशीर्षाख्य मासे तु यजेदार्द्रोडुके शिवम् ।
घृतस्नानसमोपेतं प्रागुक्तविधिना सह ।। १ ।।
केवलस्नपनं वापि कारयित्वा विशेषतः ।
गन्धाद्यैरर्चयेद्देवं नानागानैश्च तोषयेत् ।। २ ।।
ग्रामप्रदक्षिणन्नीत्वा देवं धाम्नि निवेशयेत् ।
अथवा बलिहोमाभ्यां युक्तं रात्रौ दिवावपि ।। ३ ।।
बेरप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वालंकार संयुतम् ।
चूर्णोत्सव समायुक्तं तीर्थं कृत्वाऽऽलयं विशेत् ।। ४ ।।
डोलारोहन्ततः कुर्यात् सायाह्न समये द्विजाः ।। ४१/२ ।।
सर्वालंकारसंयुक्तं कृत्वा स्तम्भद्वयं तथा ।
स्तम्भलक्षणसंयुक्तं तयोर्यष्टिन्निवेशयेत् ।। ५१/२ ।।
तन्मध्ये विन्यसेड्डोलाञ्चतुर्हस्तसमन्विताम् ।
चतुर्बाहु समायुक्तामूर्ध्वप्रच्छादनान्विताम् ।। ६१/२ ।।
नानालंकारसंयुक्ता मथबाहुद्वयान्विताम् ।
एकहंसासनोपेतां पुण्याह प्रोक्षणान्विताम् ।। ७१/२ ।।
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य कल्पयेदासनं यथा ।
फलकायां यजेद्धंसं हृदा हंसासने यजेत् ।। ८१/२ ।।
ब्रह्माणन्दक्षिणे बाहौ वामबाहौ यजेद्धरिम् ।
विष्टरे रुद्रमिष्ट्वा तु फलकोर्ध्वे शिवं यजेत् ।। ९१/२ ।।
वामे देवीं समभ्यर्च्य सेनानीन्मध्यमे यजेत् ।
गन्धाद्यैरथवा देवीमर्चयेत् फलकोपरि ।। १०१/२ ।।
नानागानसमायुक्तन्नाना नृत्तसमन्वितम् ।
नानावाद्यसमोपेतं तदा सन्तोषयेद्धरम् ।। १११/२ ।।
अन्यत्रापि च कर्तव्यं डोलरोहणमिष्टदम् ।
प्रत्यहं वा विधेयं स्यात् सर्वकामार्थसिद्धये ।। १२१/२ ।।
डोलाचलनमिष्टं स्यात् बेरस्यारोहणेन च ।
अस्मिन् मासे सपित्रर्क्षे विशेषाज्यसमन्वितम् ।। १३१/२ ।।
पायसं दापयेच्चम्भोर्देव्या अपि च सम्मतम् ।। १४ ।।
पुष्यमासे तु पुष्यर्क्षे कुर्यात् क्षौद्राभिषेचनम् ।
महाहविर्निवेद्यान्ते बेरयात्रां प्रकल्पयेत् ।। १५ ।।
पूर्वोक्तविधिना कर्ता फलमिष्टमवाप्नुयात् ।। १५१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे मार्गशीर्ष पुष्यमास पूजाविधिः
नवमः पटलः
९
डोरारोहं ततः कुर्यात् सायान्हसमये द्विजाः ।
सर्वालङ्कार संयुक्तं कृत्वा स्तंभद्वयं तथा ।।
स्तम्भलक्षण संयुक्तं तयोर्यष्टिं निवेशयेत् ।
तन्मध्ये विन्यसेड्डोलां चतुर्हस्त समन्विताम् ।।
चतुर्बाहु समायुक्तां ऊर्ध्व प्रच्छादनान्विताम् ।
नानालङ्कार संयुक्तामथ बाहुद्वयान्विताम् ।।
एक हंसासनोपेता पुण्याह प्रोक्षणान्विताम् ।
== दशमे पटले माघमासे घृतकम्बलपूजाविधिः ==
माघमासे मघर्क्षे तु कुर्याद्वै घृतकम्बलम् ।
कापिलं केवलञ्चाज्यं कृमि कीटादिवर्जितम् ।। १ ।।
नीरोमं नूतनं शुद्धं सुगन्धं स्थापयेत् गुरुः ।
शस्त्रेण निक्षिपेत् तोये वारुणं बीजमुच्चरन् ।। २ ।।
तदाज्यं पिण्डवत् कृत्वा कुंकुमागरुसंस्कृतम् ।
हरिद्राचूर्णकर्पूर चूर्णाभ्यामपि संस्कृतम् ।। ३ ।।
हेमादि पात्रे संस्थाप्य धूपयित्वाभिमन्त्रयेत् ।
पञ्चब्रह्मषडंगैश्च शिवेन तदनन्तरम् ।। ४ ।।
विशेषस्नपनं कुर्यात् पञ्चगव्यामृतैस्तु वा ।
विशेषपूजां कृत्वान्ते स्थण्डिले स्थापयेत् घृतम् ।। ५ ।।
गनधाद्यैरर्चयेद्धीमान् हृन्मन्त्रं सम्यगुच्चरन् ।
तत्पूर्वे स्थण्डिले धीमान् तर्पयेच्छिवपावकम् ।। ६ ।।
पलाशसमिदाज्यान्न तिललाजसमन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते विधाय च ।। ७ ।।
घृते संपातहोमञ्च पवित्रारोहवर्त्मना ।
कृत्वा संस्थापयेत्पूर्वं स्थण्डिले सापिधानकम् ।। ८ ।।
कवचेनावकुण्ठ्याथ प्रातर्मध्याह्न एव वा ।
संपूज्य पूर्ववद्देवं स्नपनादि समन्वितम् ।। ९ ।।
विशेषेणार्चयित्वा तु सर्वालंकारसंयुतम् ।
धामप्रदक्षिणं कृत्वा शिवमन्त्रं समुच्चरन् ।। १० ।।
लिंगं सर्वत्र चालिप्य पीठान्तं सर्वपीठकम् ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु कम्बलेन च वेष्टयेत् ।। ११ ।।
दद्यादेवं हविश्शम्भोस्ताम्बूलेन समन्वितम् ।। १११/२ ।।
सन्ध्यन्तरेपरेद्युर्वा कम्बलाद्यं विवर्ज्य च ।
पूर्ववत् पूजयेद्देवं गुरुं संपूजयेत्तदा ।। १२१/२ ।।
दक्षिणां दापयेत्तस्य यथा विभवविस्तरम् ।
अंकुरार्पणपूर्वं वा रहितं वैतदाचरेत् ।। १३१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे घृतकम्बलपूजाविधिः दशमः पटलः
== एकादशे पटले माघे शिवरात्रिपूजाविधिः ==
अथ वक्ष्ये विशेषेण शिवरात्रिव्रतं द्विजाः ।
श्रुण्वन्तु संयतायूयं व्रतानामुत्तमोत्तम् ।। १ ।।
अनुष्ठितं पुरा देव्या यदन्यैरप्यनुष्ठितम् ।
मया सह मुदा सार्धं रमन्तीप्सितमाययुः ।। २ ।।
न बाध्यन्ते यमादेशात् किंकरैः क्रूरदृष्टिभिः ।
यमञ्चापि न पश्यन्ति नरकाणि च नो ययुः ।। ३ ।।
श्रिणुध्वं तद्विधानं हि सर्वेषामपिसम्मतम् ।
माघमास्यासिते पक्षे विद्यते या चतुर्दशी ।। ४ ।।
तद्रात्रिश्शिवरात्रिस्यात् सर्वपुण्यशुभावहा ।
तस्यामेव शिवपूजा शिवलिंगे शिवालये ।। ५ ।।
कृतस्नानोपवासेन पूर्वेह्नि नियतेन च ।
साधकेनोपचारेण कर्तव्या श्रद्धया सह ।। ६ ।।
पञ्चशुद्धिः पुरा कृत्वा पूर्वोक्त विधिना ततः ।
शिवासनं प्रकल्प्यात्र मूर्तिं विद्यातनुं ततः ।। ७ ।।
आवाह्य सन्निधीकृत्य शिवं पाद्यादिनार्चयेत् ।
अभ्यर्च्य गन्धतैलेन पिष्टेनोद्वर्त्य शोधयेत् ।। ८ ।।
पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैस्तत्तद्युक्त्या भषेचयेत् ।
गन्धोदकेन विधिना घृताद्यैरभिषेचयेत् ।। ९ ।।
पवित्रैः पञ्चभिः कुर्यात् पञ्चांगैश्च क्रमेण तु ।
पिष्टेन पुनरप्येवमुद्वर्त्यामलकेन तु ।। १० ।।
चूर्णेनापि सपिष्टेन रजन्या धूपितेन च ।
अस्त्रेण शोधितेनैव शोधयेदुदकेन च ।। ११ ।।
नालिकेरोदकेनैव तं पश्चादभिषेचयेत् ।
गन्धोदकेन मूलांगब्रह्मभिश्चाभिषेचयेत् ।। १२ ।।
कार्पासकेन शुद्धेन वस्त्रेण परिमार्जितम् ।
लिंगमाच्छाद्य देवांगाद्येन शुद्धेन वाससा ।। १३ ।।
यामं प्रति पृथक् द्रव्यैर्गन्धाद्यैश्च समर्चयेत् ।
चन्दनागरुकर्पूर कुंकुमाद्यैः क्रमेण तु ।। १४ ।।
मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च जाति पुष्पैश्च बिल्वकैः ।
दूर्वाक्षततिलैश्चापि संयुक्तं सम्यगर्चयेत् ।। १५ ।।
गुग्गुल्वगरुनिर्यास सर्जसारैश्च धूपयेत् ।
दीपयेत् सुसितेनैव वर्तिनाज्यप्लुतेन च ।। १६ ।।
पायसं प्रथमे यामे द्वितीये कृसरं भवेत् ।
गौलमन्नन्तृतीयेन शुद्धान्नञ्च चतुर्थके ।। १७ ।।
निवेद्य च ततः पश्चात् सर्वव्यञ्जन संयुतम् ।
सघृतं गुलसंयुक्तन्ताम्बूलञ्च निवेदयेत् ।। १८ ।।
धूपमारात्रिकोपेतं शिवाय विनिवेद्य च ।
होमं कुर्याद्विशेषेण कुण्डे वा स्थण्डिलेथवा ।। १९ ।।
कुण्डे कल्पेऽथवा पात्रे कुण्डसंस्कारपूर्वकम् ।
शिवाग्निं कल्पयित्वाग्नौ हृदि कल्प्य शिवासनम् ।। २० ।।
संपूज्य तत्र देवेशञ्जुहुयात् ज्वलितेनले ।
समादाज्य हविर्लाज तिलैर्मूलांगब्रह्माभिः ।। २१ ।।
शिवाद्दशांशमन्येषां मन्त्राणामागुतिर्भवेत् ।
दशादिदशवृद्ध्यातु यावत्पञ्चदशाहुतिः ।। २२ ।।
कृत्वा पूर्णां शिवेनैव निच्छिद्रपरिपूरणीम् ।
वन्दयित्वाथ तम्भस्मदेवेशमभिवन्द्य च ।। २३ ।।
पूजयेत् पुनरप्येवं प्रतियामं पुनः पुनः ।
स्वयं कर्तृमशक्तश्चेत् स्वार्थमन्येव कारयेत् ।। २४ ।।
नीत्वा जागरणं रात्रौ प्रभाते विमले ततः ।
कृतनित्यक्रियः पश्चात् स्नपनं विधिपूर्वकम् ।। २५ ।।
देवं पूर्ववदभ्यर्च्य गुरुपूजान्ततो नयेत् ।
दक्षिणाञ्च ततो दद्यात् वित्तशाठ्य विवर्जितः ।। २६ ।।
लिंगिनश्शिवभक्तांश्च ब्राह्मणानतिथीनपि ।
पूजयेच्छक्तितो भक्त्या पूजां सम्यक् समाप्य च ।। २७ ।।
गत्वा बन्धूजनैस्सर्धं स्वगृहं प्रतिसाधकः ।
पादौ हस्तौ च संक्षाल्य पारणन्तु समाचरेत् ।। २८ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे माघशिवरात्रिपूजाविधिः एकादशः
पटलः
== द्वादशे पटले फाल्गुनमासगन्धपूजाविधिः ==
उत्तरे फाल्गुने मासे सर्वगन्धैश्च पूजयेत् ।
विशेषस्नपनोपेतं विशेषयजनान्वितम् ।। १ ।।
दिक्पालात्पलवृद्ध्या तु पलसाहस्रकावधि ।
प्रमाणञ्चन्दनस्योक्तन्तदर्धमगरुर्भवेत् ।। २ ।।
तत्पादं वा तदर्धं वा कुंकुमं स्यात्तदर्धतः ।
पादमष्टांशकं वेष्टन्तदर्धं पादमेव वा ।। ३ ।।
कर्पूरद्विगुणं वापि पिष्ट्वा सर्वञ्च धूपयेत् ।
वासितं गन्धपुष्पैश्च सर्वमन्त्रैश्च मन्त्रितम् ।। ४ ।।
घृतकम्बलमार्गेण संस्कृतं होमवर्त्मना ।
गन्धैरालिप्य लिंगन्तु सपीठं शिवमन्त्रतः ।। ५ ।।
सुगन्धपुष्पमालाभिर्भूषयेल्लिंगपिण्डिके ।
कम्बलेन विना सर्वं घृतकम्बलवन्नयेत् ।। ६ ।।
सर्वरोगसमुत्पत्तावद्भुते वाञ्छिताप्तये ।
आभिचारकृते दोषे विधानमिदमाचरेत् ।। ७ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे फाल्गुनमास गन्धपूजाविधिः
द्वादशः पटलः
== त्रयोदशे पटले चैत्रमास दमन पूजा विधिः ==
दमनारोपणं वक्ष्ये चैत्रमासफलप्रदम् ।
हरकोपात् पुराजातः बैरवो दमनाह्वयः ।। १ ।।
दान्तास्तेन सुरास्सर्वे दानवाश्च महाबलाः ।
प्रीतेनाथ शिवेनोक्तो विटपो भवभूतले ।। २ ।।
दान्तनुत्वमनुप्राप्य मत्भोगाय भविष्यसि ।
पूजयिष्यन्ति येमर्त्या देवन्त्वत्पल्लवादिभिः ।। ३ ।।
ते यास्यन्तिपरं स्थानन्दमनस्य प्रभावतः ।
ये पुनर्नुकरिष्यन्ति दामनं पर्वमानवाः ।। ४ ।।
तेषान्तु चैत्रमासोत्थन्दत्तं पुण्यफलं मया ।
सप्ताम्यां वा त्रयोदश्यां गत्वा दमनकान्तिकम् ।। ५ ।।
शोधयित्वास्त्र मन्त्रेण पजयेत्संहिताणुभिः ।
अथ संबोधयेद्दामं शिववाक्येन मन्त्रवित् ।। ६ ।।
हरप्रसादसंलब्द त्वमन्त्रसन्निधी भव ।
शिवकार्यं समुद्दिश्यनेतव्योसि शिवाज्ञया ।। ७ ।।
एवन्दमनमामन्त्र्य संरक्ष्य भवनं व्रजेत् ।
यदिदूरं समानीय समूलम्मृत्तिकान्वितम् ।। ८ ।।
पुनरारोप्य मृत्पूर्णे पात्रे संसिच्य वारिणा ।
ग्रहेप्यामन्त्रणं कार्यं पूर्वोक्तविधिना बुधः ।। ९ ।।
सायाह्नसमये प्राप्ते विदध्यादधिवासनम् ।
आहृत्य यागवस्तूनि कृतस्नानादि सत्क्रियः ।। १० ।।
यथा विधिसमभ्यर्च्य भानुशंकरपावकान् ।
पश्चिमे देवदेवस्य तस्य मूलम्मृदायुतम् ।। ११ ।।
सद्योजातेन मनुना दीपितं हृदयेन वा ।
वामेन शिरसा वापि नालन्धात्रीमथोत्तरे ।। १२ ।।
दक्षिणे भस्मपात्रञ्च शिखया रूपिणाथवा ।
पुंसा वा वर्मणा प्राच्यां सपुष्पं दन्तधावनम् ।। १३ ।।
फलंमूलेन गायत्र्या ऐशान्यां गन्धसंयुतम् ।
पञ्चांगमञ्जलौ कृत्वा दामं पुष्पाक्षतान्वितम् ।। १४ ।।
विज्ञापयेज्जगन्नाथन्दमणारोपणं प्रति ।
आमन्त्रितोसि देवेश प्रातः काले मया प्रभो ।। १५ ।।
कर्तव्यञ्च यथा लाभं पूर्णं पर्वतवाज्ञया ।
इति विज्ञाप्य देवस्य मस्तके कुसुमाञ्जलिम् ।। १६ ।।
संयोज्य शिवमन्त्रेण विदधीत जपादिकम् ।
शेषं पात्रे विनिक्षिप्य द्वितीयेन पिधाय तत् ।। १७ ।।
पवित्रकविधानेन कवचेनावकुण्ठयेत् ।
एवं सुरक्षितं कृत्वा शिवाय विनिवेदयेत् ।। १८ ।।
हविस्तदनु भुञ्जीत यदि वा पवनाशनः ।
शिवाग्रे जागरं कृत्वा ध्यानगानजपादिभिः ।। १९ ।।
प्रातस्नात्वा जगन्नाथमष्टपुष्पैस्समर्चयेत् ।
नित्यान्नैमित्तिकीञ्चैव कृत्वा पूजां विशेषतः ।। २० ।।
दमनैः पूजयेद्देवं पञ्चांगैरपि खण्डितैः ।
शेषमञ्जलिनादाय दूर्वापुष्पाक्षतान्वितम् ।। २१ ।।
ध्यायन्नभिमुखन्देवं पञ्चवक्त्रं सदाशिवम् ।
आत्मविद्याशिवैस्तत्वैश्शिवाद्यैरीश्वरान्तकैः ।। २२ ।।
पवित्रक विधानेन क्रमेण शिवमर्चयेत् ।
पूर्वोक्तैरात्मतत्वाद्यैः द्विचतुष्षट्स्वरान्वितैः ।। २३ ।।
सबिन्दुकैश्च शान्तैश्च पवित्रमनुनाचरेत् ।
चतुर्थाञ्जलिमन्त्रस्तु प्रणवं शिवमन्त्रकम् ।। २४ ।।
मखेश्वराय च मखं पूरयेति च वीप्सितम् ।
शूलपाणिञ्चतुर्थ्यन्तन्नमस्कारान्तमाचरेत् ।। २५ ।।
प्रणम्य शिवमभ्यर्च्य पावकञ्च विधानवित् ।
विज्ञापयेत् शिवं पश्चात् वाञ्छितार्थफलप्रदम् ।। २६ ।।
भगवन्नतिरिक्तं वा हीनं वा यन्मयाकृतम् ।
सर्वन्तदस्तु संपूर्णंपर्व दामनकं मम ।। २७ ।।
एवं दामविधिं कृत्वा कुर्वीत गुरुपूजनम् ।
परितोषकरं पश्चात् दीक्षितानपि तर्पयेत् ।। २८ ।।
ग्रहस्थो ब्रह्मचारीवा य एनं कुरुते विधिम् ।
पूजा जपादिकन्तस्य स फलञ्चैत्रमासजम् ।। २९ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चैत्रमासदमनपूजाविधिः
त्रयोदशःपटलः
== चतुर्दशे पटले चैत्रमास वसन्तोत्सवविधिः ==
तस्मिन् मासे विधेयस्याद्वसन्तोत्सव इष्टदः ।
पूर्वेद्युः कौतुकं बद्ध्वा नानावृक्षसमाकुले ।। १ ।।
नानामाला समाकीर्णे नानाफलविचित्रते ।
नानागानसमोपेते नानावाद्यसमन्विते ।। २ ।।
नानानृत्तसमायुक्ते नानायन्त्रसमन्विते ।
प्रकीर्णपुष्पप्रकारे नानागन्धसमायुते ।। ३ ।।
पताकाभिस्समाकीर्णे ज्वलद्दीपैश्च दीपिते ।
आस्थानमण्टपोपेते जलक्रिडासमन्विते ।। ४ ।।
देवोद्यानेनयेद्देवं सर्वालंकारसंयुतम् ।
ग्रामप्रदक्षिणोपेतं मन्दीभूते दिवाकरे ।। ५ ।।
परिवेषक्रमन्तस्मिन् कृत्वा देवं विशेषतः ।
पूजयेदुपचारैस्तु गन्धधूपसृगादिभिः ।। ६ ।।
सेवार्थमागतं स्मृत्वा वसन्तं कुसुमायुधम् ।
देवस्य दक्षिणे वामे नानागन्धादिभिः क्रमात् ।। ७ ।।
कुम्भयोरर्चयेत्तौ तु हेमवस्त्राद्युपेतयोः ।
स्थण्डिलद्वितये वापि नानापुष्पसमन्विते ।। ८ ।।
वस्त्रेणाच्छाद्य नैवेद्यं पायसं विनिवेदयेत् ।
ताम्बूलन्दापयेदन्ते तोषयेत्तौ विशषतः ।। ९ ।।
नृत्तवाद्यसमोपेतैर्दिव्यगानैर्व्यपोह्य च ।
एवं काले तु देवेशन्नयेद्देवालयं पुनः ।। १० ।।
स्नपनं कारयेच्चैव विशेषणार्चयेच्छिवम् ।
एवं देवं विशेषणाभ्यर्चयेच्छिवमादरात् ।। ११ ।।
एवं यः कुरुते मर्त्यस्सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।। १११/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चैत्रमासवसन्तोत्सवविधिः
चतुर्दशः पटलः
== पञ्चदशे पटले वेशाखमासशीतकुम्भविधिः ==
ततो वक्ष्यो विशेषेण शीतकुम्भमनुक्रमात् ।
विशाखर्क्षे तु वैशाखेऽवग्रहे वा विधीयते ।। १ ।।
सर्वारिष्टविनाशार्थं सर्वाद्भुत निवृत्तये ।
प्रायश्चित्तादिके कार्ये ग्रामदाहादिके नयेत् ।। २ ।।
चतुष्पाद्रोगसमये ज्वरमार्यादि संभवे ।
शीतकुम्भविधिः कार्यस्तत्तंद्दोषापनुत्तये ।। ३ ।।
यज्ञयोग्यैः द्रुमैः कृत्वा त्रिपादीं लिंगमूर्धनि ।
वस्त्वंगुलं समारभ्यांगुलवृद्ध्याकरान्तकम् ।। ४ ।।
यथान्तरं तथा कृत्वा संप्रक्षालयाम्बुना गुरुः ।
वस्त्रेणाच्छाद्य पादांश्च ब्रह्माणन्दक्षिणे यजेत् ।। ५ ।।
विष्णुं वामे वृषं प्रष्ठे त्रिषु पादेषु देवताः ।
महामायान्नयसेदूर्ध्वं फलाकायां समन्ततः ।। ६ ।।
एवं कृत्वा त्रिपादींश्च विन्यसेल्लिंगपूर्धनि ।
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा वसुद्रोणादिशालिभिः ।। ७ ।।
तण्डुलैस्तिललाजैश्च तत्र कुम्भन्निवेशयेत् ।
चतुर्द्रोणेन संपूर्णं श्रेष्ठं द्रोणत्रयेण तु ।। ८ ।।
मध्यमं खारिसंपूर्णं कन्यसं सूत्रवेष्टितम् ।
पक्वबिम्बफलाकारं सवस्त्रं कूर्चसंयुतम् ।। ९ ।।
कनकाब्जसमायुक्तं पञ्चरत्नोदरं शुभम् ।
पृष्ठे सुषिरसंयुक्तं हेमनालसमन्वितम् ।। १० ।।
एकद्वित्र्यंघ्रिसंयुक्तन्निष्कमानकृतेन तु ।
युगांगुलसदैर्घ्येण सूच्यग्रसुषिरेण तु ।। ११ ।।
पिधानेन समोपेतं पल्लवेन समन्वितम् ।
उपकुम्भन्तदग्रे वस्त्रहेमादि संयुतम् ।। १२ ।।
पृष्ठरन्ध्रविहीने तु दक्षिणे तस्य विन्यसेत् ।
आसनञ्च ततः कृत्वा मूर्तिमावाहयेत्घटे ।। १३ ।।
ब्रह्माभिश्च कलोपेतैर्विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
प्रणवं शिवमावाह्य गन्धाद्यैस्सम्यगर्चयेत् ।। १४ ।।
प्रधाने चोपकुम्भे च क्रियामेनां समाचरेत् ।
गन्धोदं वा मधुपयस्सर्वार्थं विनियोजयेत् ।। १५ ।।
प्रायश्चित्तेद्भुतेन्यस्मिन् दुरितानां क्षयार्थकम् ।
पञ्चगव्यं विनिक्षिप्य शुद्धोदकमथापि वा ।। १६ ।।
गन्धं स्याच्चन्दनं भस्म सहितं वाथ कल्पयेत् ।
अथवाचमनीयार्थं कल्पितो गन्ध एव वा ।। १७ ।।
नीरोमजन्तुकं द्रव्यं उपकुम्भे विनिक्षिपेत् ।
हृदा संपूज्य गन्धाद्यैस्ततो होमं समाचरेत् ।। १८ ।।
नवपञ्चैककुण्डेषु समिदाज्यान्न संयुतम् ।
तिललाजसमायुक्तं मधुसस्येन्द्रसंयुतम् ।। १९ ।।
समिधोवञ्चुलोत्थास्युः सर्वावारुणमन्त्रतः ।
आप्येनामृतबीजेन संपुटेन शिवेन च ।। २० ।।
आप्याधारणयोपेतं सहस्रं वा तदर्थकम् ।
शतमष्टोत्तरं वापि प्रतिद्रव्यन्तु होमयेत् ।। २१ ।।
आप्याणुसंपुटं मूलं जपेत्तत्संख्यकं यथा ।
जप्तव्या वारुणा मन्त्रा मन्त्रजापिभिरिष्टिभिः ।। २२ ।।
आप्यायस्वेति वक्तव्या चतुर्वेदिभिरादरात् ।
कृतस्नानैर्बिनीतैश्च हविष्यान्नाशनैर्द्विजैः ।। २३ ।।
अनन्यमानसैश्शान्तैराचार्याज्ञानुपालनैः ।
शिवदीक्षासमोपेतैः सर्वेर्वृष्ट्यभिकांक्षिभिः ।। २४ ।।
सर्वं देवालयं वारिसेकैस्सिञ्चेदहर्निशम् ।
तत्काले पातयेत् क्षीरं गोस्तनेभ्यः विशेषतः ।। २५ ।।
सहस्रसंख्यकावास्युः अर्धसंख्या समन्विताः ।
शतसंख्याश्च पाताश्चेत् पुष्टावृष्टिर्भविष्यति ।। २६ ।।
एवं प्रतिदिनं कार्यं होमकाले द्विजोत्तमाः ।
पूजायाञ्चाथ पूर्णायां वारुणीन्धारणां द्विजाः ।। २७ ।।
ध्यात्वाऽमृतमयम्मूलमुच्चरन्वौषडन्ततः ।
कुर्याच्छंखस्वनोपेतं प्रत्यहं चैवमाचरेत् ।। २८ ।।
नित्यपूजावसाने तु नैमित्तिकमुपक्रमेत् ।
नैमित्तिकं महच्चेत्तु महदादौ समाचरेत् ।। २९ ।।
नानागन्धसमोपेतैश्शीतोदैस्थापनान्वितैः ।
संस्थाप्य देवदेवेशममृताप्लावनं स्मरन् ।। ३० ।।
चन्दनागरुकर्पूरकुंकुमैः प्रचुरैर्गुरुः ।
गन्धपुष्पैरनेकैश्च तत्क्षणं प्रतिबोधितैः ।। ३१ ।।
कृष्णागरुद्भवैर्धूपैः हृष्टराज्यप्रकल्पितैः ।
कर्पूरवर्तिभिर्दीपैः पायसैः प्रचूरैः क्षणात् ।। ३२ ।।
नवभाण्डप्रकॢप्तैश्च नैवेद्यैश्शालिकल्पितैः ।
पानीयैश्शीतलैर्गन्धैः मृष्टैर्नूतनभाण्डकैः ।। ३३ ।।
ताम्बूलैर्गौरपत्रैश्च सुगन्धैः क्रमुकोद्भवैः ।
मुखवाससमोपेतैः गानैर्वाद्यैश्च नर्तनैः ।। ३४ ।।
नवनाट्यरसोपेतैः स्तोत्रैर्वेदस्वरैरपि ।
जापिभिर्जयशब्दैश्च नमस्कारैरनेकशः ।। ३५ ।।
पूजयेत् प्रत्यहं देवं यावत्स्यात् कांक्षितं फलम् ।
तदन्ते होमकर्मेष्टं प्रत्यहं विधिरीतितः ।। ३६ ।।
प्रथमेह्नि विशेषोऽयं पूर्णान्ते तु घटद्वयम् ।
संग्राहयित्वादोस्थञ्च शिरस्थं वा प्रदक्षिणम् ।। ३७ ।।
आभ्यां कृत्वा सुधाम्नस्तु च सुवारके
आचार्यस्यानुकूलर्क्षे यजमानस्य चैवहि ।। ३८ ।।
सितिथौ च सुलग्ने वा रोपयेच्छिवमुच्चरन् ।
घटं ससुषिरन्तस्मिन् नवकुम्भस्थितञ्जलम् ।। ३९ ।।
शिवमन्त्रं समुच्चार्य ध्यात्वा चामृत धारणम् ।
निक्षिपेदुत्तरास्यस्तु त्रिपाद्युपरिमध्यगम् ।। ४० ।।
तोयशेषन्नयेन्नित्यं यावत्कर्मप्रसिद्ध्यति ।
सप्ताहं वा द्विसप्ताहं त्रिसप्ताहन्तु मासकम् ।। ४१ ।।
द्विमासंन वा त्रिमासं वा विधिमेवंन समाचरेत् ।
आचार्यं पूजयेदादौ वस्त्रैः पञ्चांगभूषणैः ।। ४२ ।।
दक्षिणान्दापयेदादौ दशनिष्कादिकान्नृपः ।
अन्ते च द्विगुणां पूजां दक्षिणामपि मानवाः ।। ४३ ।।
अन्येषामपि सर्वेषां हेमवस्त्रांगुलीयकान् ।
निष्कैकन्दक्षिणोपेतां दद्याच्छ्रद्धासमन्वितम् ।। ४४ ।।
प्रत्यहं भोजनार्थन्तु तण्डुलव्यञ्जनान्वितम् ।
ताम्बूलञ्च नृपस्तेभ्यः दद्याच्छ्रद्धासमन्वितम् ।। ४५ ।।
नित्यञ्च भोजनं कार्यं भक्तानां योगिनामपि ।
दीनानाथ जनानाञ्च प्रत्यहं भोजनं भवेत् ।। ४६ ।।
स्नपनं कारयेदन्ते प्रचुरन्दापयेद्धविः ।। ४६१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे वैशाखमासशीतकुम्भविधिः
पञ्चदशः पटलः
१५
यज्ञयोग्यद्रुमैः कृत्वा त्रिपादीं लिङ्गमूर्धनि ।
वस्त्वङ्गुलं समारभ्याङ्गुलवृद्ध्याकरान्तकम् ।।
यथान्तरं तथा कृत्वा सप्रक्षाल्यांबुनागुरुः ।
वस्त्रेणाच्छाद्यपादां ब्रह्माणां दक्षिणे यजेत् ।।
विष्णुं वामे वृषं पृष्ठे त्रिषु पादेषु देवताः ।
महामायाः न्यसेदूर्ध्वफलकायां स्वमन्त्रतः ।।
एवं कृत्वा त्रिपादीं च विन्यसेल्लिंग मूर्धनि ।
चतुर्द्राणेन संपूर्णं श्रेष्ठं द्रोणत्रयेण तु ।।
मध्यमं खारि संपूर्णं कन्यसं सूत्रवेष्टितम् ।
पक्वबिम्बपलाकारं सवस्त्रंकूर्चसंयुतम् ।।
कनकाब्ज समायुक्तं पञ्चरत्नोदरं शुभम् ।
पृष्ठे सुषिरं संयुक्तां हेमनाल समन्वितम् ।।
== षोडशे पटले ज्येष्ठमासफलपूजाविधिः ==
ज्येष्ठमासे तु मूलर्क्षे पूजयेत् स्वादुभिः फलैः ।
विशेषस्नपनोपेतं पञ्चामृत समन्वितम् ।। १ ।।
विशेषपूजा संयुक्तं पायसेन समन्वितम् ।
विशेषहोम संयुक्तं समिदाज्यान्नकैस्सह ।। २ ।।
नानाफलसमायुक्तैर्द्रव्यैः पूर्णां विधाय च ।
पीठादि लिङ्गमूर्धान्तं फलैर्मूलेन पूरयेत् ।। ३ ।।
कृत्वान्तर्हितलिङ्गं तु तद्बहिः पूरणं तु वा ।
वस्त्राभ्यां वेष्टयेल्लिङ्गं पीठं कवचनमन्त्रतः ।। ४ ।।
सन्ध्यन्तरे परे वाह्नि तानि तस्माद्बहिर्नयेत् ।
क्रियान्ते पूजयेत् कर्ता देशिकं वस्त्रकाञ्चनैः ।। ५ ।।
यद्यदिष्टफलं कर्तुस्तत्तच्छीघ्रं भविष्यति ।। ५१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे ज्येष्ठमास फल पूजाविधिः
षोडशः पटलः
== सप्तदशे पटले ==
आषाढ मास पूर्वफल्गुनी
पूजा विधिः
आषाढे मासि नक्षत्रे पूर्वफाल्गुन संज्ञके ।
आश्वयुज्यथ वा मासे क्रियामेनां समाचरेत् ।। १ ।।
कौतुकं बन्धयेद्रात्रौ देव्याः पूर्वोक्तवर्त्मना ।
देवदेव्यौश्च वा प्रातः कन्याभ्यः काञ्चनादिकम् ।। २ ।।
वस्त्रं च भोजनं दत्वा देव्याः क्षीरं निवेदयेत् ।
ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वालङ्कार संयुतम् ।। ३ ।।
तत्काले दापयेन्मुद्गाङ्कुरं लक्षण संयुतम् ।
ग्रामप्रदक्षिणात्पूर्वं नैवेद्यं दापयेन्न वा ।। ४ ।।
आस्थान मण्डपं नीत्वा परिवेषक्रमं नयेत् ।
रात्रिचूर्णं च तैलं च चूर्णोत्सवविधानतः ।। ५ ।।
दद्याद्देवाय देव्यै च जयेभ्यस्तदनन्तरम् ।
ताम्बूलसहितं नानाव्यञ्जनं तण्डुलान्वितम् ।। ६ ।।
हित्वा वा चूर्णकार्यं च तण्डुलादिप्रदानकम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तं देवीं नद्यादिकं नयेत् ।। ७ ।।
स्थण्डिलद्वितयं कुर्याच्छालिभिर्विधिना गुरुः ।
एकत्र शूलं संस्थाप्य देव्याः पूर्वं तदग्रके ।। ८ ।।
संस्थाप्य तान्घटान् सम्यक् स्नपनोक्तविधानतः ।
सक्तुभिश्च फलोपेतैस्तान् संपूज्य ह्रदा गुरुः ।। ९ ।।
तैः संस्नाप्य च तच्छूलमवगाहनमाचरेत् ।
तीर्थमध्ये जनैस्सार्धं प्रविशेदालयं प्राति ।। १० ।।
तीर्थकर्मविहीनं वा ग्रामादिभ्रमणावधि ।
आस्मिन्दिने वा निर्वाणदीपमम्लानमालया ।। ११ ।।
प्रतिसंवत्सरं कुर्याद्बलिदान समन्वितम् ।
अथवा बलिहोमाभ्यां युतं रात्रौ दिवापि वा ।। १२ ।।
बेरप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वालङ्कार संयुतम् ।
नानाभक्तजनैस्सार्धं नानास्वादुफलानि च ।। १३ ।।
गुडखण्ड समोपेतं सक्तु संदापयेद् गुरुः ।
नानापूप समायुक्तं नानाफल समन्वितम् ।। १४ ।।
जलतीरे निवेद्यैशे गुडादि फलसक्तुकम् ।
विमोच्य देवदेवाग्रे ततस्तीर्थं नवोदके ।। १५ ।।
विधाय केवलं वापि त्रिशूलेन समन्वितम् ।
नीत्वालयं ततः कुर्यात् स्नपनं पूजया सह ।। १६ ।।
प्रभूतहविषोपेतं मुखवासेन संयुतम् ।
ताम्बूलेन तदन्ते तु पूजयेद्गुरुमादरात् ।। १७ ।।
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैर्दक्षिणां दापयेत्तः ।
सर्वपापविनाशार्थं सर्वारिष्टनिवृत्तये ।। १८ ।।
सर्वाभीष्ट प्रसिध्यर्थं सर्वकार्याथ सिद्धये ।
विधानमेतत् कर्तव्यं देव्यास्सन्तुष्टिकारणम् ।। १९ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे-आषाढ मास पूर्वफल्गुनी पूजा
विधिः सप्तदशः पटलः
== अष्टादशे पटले श्रावणमासे पवित्रारोहण विधिः ==
दुरितस्य विनाशार्थं संवत्सरकृतस्य तु ।
पवित्रकमहं वक्ष्ये त्रूयतां मुनि पुङ्गवाः ।। १ ।।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणो मन्त्री विधि विलङ्घनात् ।
सिद्धि भ्रंशमवाप्नोति देशिको रोग भाग् भवेत् ।। २ ।।
पुत्रको भुक्ति भांङ्नस्यात् जन्मनैकेन रोधनात् ।
समयी समयस्थोऽपि नैव यस्मात् पवित्रकम् ।। ३ ।।
विधातव्यं प्रयत्नेन येन केन प्रकारतः ।
प्रत्यहं वाङ्मनः कायव्यापारजनितादलम् ।। ४ ।।
पतनात् त्रायते यस्मात् तस्मादेदत् पवित्रकम् ।
आषाढादि त्रयोमासाः ज्येष्ठ मध्यमकन्यसाः ।। ५ ।।
अश्विनी कृत्तिकामासावथवा संप्रकीर्तितौ ।
पूर्व पक्षे चतुर्दश्यामाषाढे तु पवित्रकम् ।। ६ ।।
इतरेषु च मासेषु पक्षयोश्शुक्लकृष्णयोः ।
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पवित्रं विधिनाचरेत् ।। ७ ।।
कृत्तिकादीपतः पश्चान्नैव कार्यं पवित्रकम् ।
शुक्लपक्षे गृहस्थस्य यतेरुभय पक्षयोः ।। ८ ।।
कर्तुः कारयितुश्चानुकूलर्क्षं वा न वा मतम् ।
क्षौमकार्पासजं सूत्रं मौञ्जं वा तदसंभवे ।। ९ ।।
दर्भं सवत्कलोत्थं वा समाहृत्याधिवासयेत् ।
त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य शोधयेदस्त्रमन्त्रतः ।। १० ।।
रोमाद्यं शुद्धतोयैश्च क्षालयेदस्त्र मन्त्रतः ।
शुष्कं कृत्वा हृदा तेन पवित्रं कारयेद्गुरुः ।। ११ ।।
शक्तयो नव वामाद्या नव सूत्राधिपा मताः ।
दिगुणास्तन्तवो हस्ते दशवृद्ध्या ततः क्रमात् ।। १२ ।।
शतमष्टोत्तरं तेषां तन्तूनामुत्तमोत्तमम् ।
द्वादशोत्तरया वृद्ध्या द्वादशाभ्यस्तदन्तिकाः ।। १३ ।।
तन्तवो वाथ संसिद्धाः कन्यसादिषु सिद्धिषु ।
यवीयसां कलासंख्या मध्याना वर्ण लक्षिताः ।। १४ ।।
ज्येष्ठानां पदसंख्याता स्तन्तवो मानुषे मताः ।
स्वायं भुवादिलिङ्गेषु बाणे वा रत्नजेऽपि वा ।। १५ ।।
स्थण्डिले मण्डलेवापि चले वा प्रतिमासु च ।
संख्यास्सर्वाश्च संग्राह्यास्समा वा विषमाश्च वा ।। १६ ।।
समा एव गृहस्थस्य परिवारामरादिषु ।
तथैवहीन वित्तेषु लिङ्गादिषु मुनीश्वराः ।। १७ ।।
एकाद्येकैक वृद्ध्यातु तन्तवो द्वादशान्तकाः ।
ग्रन्थयस्तन्तु संख्याताः स्निग्ध गर्भा नवा मताः ।। १८ ।।
यथेष्ट ग्रन्थतो वापि समास्सर्वत्र संस्थिताः ।
एकादित्र्यंगुलं वापि ग्रन्थिमानमिहागमे ।। १९ ।।
ग्रन्थयो वेष्ट देशेऽथ विधातव्या विचक्षणैः ।
रक्त चन्दन काश्मीर गैरिकागरुचन्दनैः ।। २० ।।
कुष्ठकर्पूर संयुक्तं हरिद्राकृष्ण गन्ध युक् ।
रञ्जयेद्धृदयेनैव रक्तसूत्रादिभिस्तु वा ।। २१ ।।
त्रितयं मूर्ध्नि कर्तव्यमात्मविद्याशिवात्मकम् ।
पिण्डिकास्पृक् चतुर्थं तु पवित्रं सर्व तात्विकम् ।। २२ ।।
यज्ञसूत्राख्यमाला च बाहुमला ततः परम् ।
मुखलिङ्गे विधेयास्यात् सकलेऽप्यथवा मताः ।। २३ ।।
आजानुशोभिव्यक्तेषु त्रिपूर्वं स्वेष्टतन्तु युक् ।
यन्त्रलिङ्ग प्रमाणं वा पुष्पलिङ्गमितं तु वा ।। २४ ।।
क्षुद्रलिङ्गे पवित्रं स्यात् स्थण्डिलादौ यथामतम् ।
आशृङ्गमेकं वृषभे ककुदः खुरगं परम् ।। २५ ।।
पवित्रमेकं सर्वेषामावृतानां विधीयताम् ।
एकैक मेव दातव्यं चण्डेश क्षेत्र पालयोः ।। २६ ।।
क्षेत्रनेभ्यां लोकभृद्भ्यस्सूत्रमेकं प्रदक्षिणम् ।
यागधामवृषस्थान प्रासादालय संश्रयान् ।। २७ ।।
कारकाणि च सर्वाणि त्रिवृत्सूत्रेण वेष्टयेत् ।
एवं निश्चित्य पूर्वेद्युरधिवासनमारभेत् ।। २८ ।।
प्रासाद स्याग्रदेशे वा तद्वामे दक्षिणेऽपि वा ।
मण्डपे पञ्चहस्तादि चतुर्विंशत्करान्तके ।। २९ ।।
षोडशस्तंभसंयुक्ते रविस्तंभ युतेऽपि वा ।
मध्यमे वेदिकायुक्ते सर्वलक्षण सम्युते ।। ३० ।।
त्रिभागायामयुक्ते वा विंशति स्तंभ संयुते ।
मण्डपे पूर्व कॢप्ते वा द्विगुणायतवेदिके ।। ३१ ।।
तत्समन्तात् सुसंकॢप्त नव पञ्चैक कुण्डके ।
तत्संख्ये स्थण्डिलेवापिवेदिकारोहितेऽपिवा ।। ३२ ।।
पश्चिमे मण्डलं कुर्यात् पवित्रं प्राचि विन्यसेत् ।
कृतशौच विधस्नान सन्ध्यावन्दन तर्पणः ।। ३३ ।।
कृतानित्यार्चनो मन्त्री सूर्यार्चन समन्वितः ।
अविसृज्य रविं शुद्धो मन्त्रसन्नद्ध देहयुक् ।। ३४ ।।
परिगृह्य भुवं द्वारं द्वारपान् वास्तुनायकम् ।
लक्ष्मी यागेशवर्धन्यौ लोकपान् गणपं गुरून् ।। ३५ ।।
इष्ट्वा संप्रार्थ्यतत्पश्चात् मण्डलेऽपिचशङ्करम् ।
संपूज्य विधिवद्देव समीपे स्वासनेस्थितः ।। ३६ ।।
आसनार्चनमारभ्य कुर्यादावाहनान्तकम् ।
कर्म पञचामृतोपेतं विशेषस्नपनान्वितम् ।। ३७ ।।
नानागन्धान्वितां नाना भक्ष्यभोज्यान्नसंयुताम् ।
पूजां विशेषतः कृत्वा गत्वा कुण्डान्तिकं गुरुः ।। ३८ ।।
कुण्डसंस्कारमारभ्य पूर्णान्तं होममाचरेत् ।
समिदाज्यचरुल्लाजां स्तिलसस्येन्द्र संयुतान् ।। ३९ ।।
पलाशोदुम्बरावत्थवटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शमीखादिरश्रीवृक्षप्लक्षाः स्युःवह्निकोणतः ।। ४० ।।
प्रधानेतु पलाशस्स्याच्छतं वार्धं शिवस्य तु ।
शिवाद्दशांशतोऽङ्गानां कुण्डे प्राधानिके मते ।। ४१ ।।
तदर्धमन्य कुण्डेषु नरादिषु हृदादुषु ।
स्थालीपाकहविः कृत्वा तद्धृता विभजेत् त्रिधा ।। ४२ ।।
शिवांशमग्नि भागं च मध्वाज्याभ्यां तु मिश्रितम् ।
कुर्यादात्मीय भागं तु केवलेन घृतेन च ।। ४३ ।।
हृदा देवांशमभ्यर्च्य तमादाय शिवान्तिकम् ।
गत्वा संपूज्य देवेशं व्रताङ्गानि निवेदयेत् ।। ४४ ।।
दन्त काष्ठं न्यसेत् प्राच्यां विध्युक्तं पुरुषं स्मरन् ।
भस्मदक्षिणतश्शुद्धपात्रे ऽघोरेण मन्त्रवित् ।। ४५ ।।
पश्चाद्दद्यान्मृदं शुद्धां सद्योजातं च तां स्मरन् ।
धात्रीफल मुदक् पूर्वे पञ्च भक्ष्यं निवेदयेत् ।। ४६ ।।
होमद्रव्याणि सर्वाणि सकुशान्यपरानने ।
दण्डाक्षमालाकौपीन भिक्षापात्राणि दक्षिणे ।। ४७ ।।
रोचनं कुङ्कुमं तैलं शलाकां केशशोधिनीम् ।
दर्पणं कर्त्रिकां दन्त नखशोधन मञ्जनम् ।। ४८ ।।
तत्पात्रमपरं दद्याद्वाम देव मनुस्मरन् ।
तांबुलं भस्म संमिश्रं दद्यात्तत्पुरुषं स्मरन् ।। ४९ ।।
ऐशान्यामासनं छत्रं पादुके योगपट्टिकाम् ।
स्थण्डिले सूत्रनिकटे परितशिचाधिवास्य वा ।। ५० ।।
अस्त्रेण प्रोक्षितं वर्म कुण्ठितं हृदयार्चितम् ।
धेनु मुद्रामृती भूतं शिवांशं विनिवेदयेत् ।। ५१ ।।
ब्रह्मभिर्देव देवाय पवित्राण्याहरेत्ततः ।
स्थण्डिलं वेदिकोर्ध्वे स्यात् अष्टद्रोणेन शालिना ।। ५२ ।।
तदर्धतण्डुलोपेतं तिल लाजसमन्वितम् ।
तत्र संस्थापयेत् पात्रे पवित्राण्यऽथ देशिकः ।। ५३ ।।
मण्डले वेदिकोर्ध्वे चेदत्र कुंभान्तिकेऽपि वा ।
संस्थाप्यार्घ्योदकेनैव प्रोक्ष्य संहितयालभेत् ।। ५४ ।।
मृगाजिनादिनाच्छाद्य स्थापयेत् पावकान्तिके ।
संवत्सरात्मकं सर्वकृत्य साक्षिणमव्ययम् ।। ५५ ।।
गोप्तारं संश्रयं कर्म फलप्राप्तिनिबन्धनम् ।
अनुस्मरन् शिवं ब्रह्म षडङ्गं शिवमन्त्रतः ।। ५६ ।।
त्रिस्सप्तकृत्वः संपातं तथैव जुहुयात्ततः ।
दत्वा गन्धपवित्रं तु भानोराचम्य देशिकः ।। ५७ ।।
याग धामवृषस्थान प्रासादानल संश्रयान् ।
कारकान् पञ्च सूत्रेण वर्मणा परिवेष्टयेत् ।। ५८ ।।
दद्याद्गन्ध पवित्रं तु नन्द्यादिभ्यः प्रदक्षिणम् ।
प्रविश्य पूर्ववच्चान्तः ब्रह्मणे च पवित्रकम् ।। ५९ ।।
तदेतानि पवित्राणि भगवन् संस्कृतानि हि ।
अर्पयामि घटस्थाय शिवायाध्येषये दिति ।। ६० ।।
समर्प्य रक्षणायास्मै तेभ्यो गन्धपवित्रकम् ।
आदौ वा कुंभवर्धन्योर्दत्वायायाच्छिवान्तिकम् ।। ६१ ।।
स्वमूर्तौ गुरु पङ्क्तौ च दद्याद् गन्ध पवित्रकम् ।
एक ग्रन्थि समायुक्तमल्प तन्तु विनिर्मितम् ।। ६२ ।।
धूपितं पुष्पसंयुक्तं समादायाञ्जलौ गुरुः ।
आमन्त्रणपवित्रं तत् सुधामुद्रा प्ररोचितम् ।। ६३ ।।
शिवायारोप्य तन्मूर्ध्नि रेचकेन शिवाणुना ।
आमन्त्रणात्मकं मन्त्रं पठेद्देवेश सन्निधौ ।। ६४ ।।
समस्तविधिविच्छिद्र पूरणेशमखंप्रति ।
प्रभो वामन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारकः ।। ६५ ।।
तत्सिद्धि मनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते ।
सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे ।। ६६ ।।
जप्त्वा निवेद्य देवाय स्तुत्वा नत्वा क्षमापयेत् ।
दद्यादाशाधिपालानां तदस्त्राणां पवित्रकम् ।। ६७ ।।
दत्वा वह्निस्थ देवाय तृतीयांशं चरोर्गुरुः ।
आमन्त्रण पवित्रं च दद्यात्तस्यैव पूर्ववत् ।। ६८ ।।
इन्द्राय संगृहाणेति नत्यन्तं प्रणवादिकम् ।
अन्येषां चैव मूर्तिना/ क्रमाद्दद्यात् बहिर्बलिम् ।। ६९ ।।
वायव्यांक्षेत्रपालाय दत्वाचम्य बलिं पुनः ।
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णां दत्वा ततो गुरुः ।। ७० ।।
भूर्भुवस्वः पदैर्व्यस्तैसमस्तैरपि होमयेत् ।
अग्नये त्वथ सोमाय ताभ्यां स्विष्टकृदा हुतिम् ।। ७१ ।।
स्वाहान्तैर्दीप पूर्वेस्तु हुत्वा मन्त्रैर्यथादितैः ।
मण्डलस्थ शिवेनैव पावकस्थं शिवं ततः ।। ७२ ।।
नाडी सन्धानमार्गेन योजयेद्भावयेच्छिवम् ।
सिद्धान्त पुस्तके दत्वा स्वगुरौ च पवित्रकम् ।। ७३ ।।
निस्सृत्य यागधाम्नस्तु समाचम्यगुरुश्शुचिः ।
पञ्चगव्यं चरुं दन्त धावनं च क्रमाद्भवेत् ।। ७४ ।।
आचम्य पुनरप्यन्ते स्वपेच्छिवमनुस्मरन् ।
अथ प्रातः कृतावश्यस्नान सन्ध्याणुतर्पणः ।। ७५ ।।
अविसर्जित देवेशात् पवित्राण्यवरोपयेत् ।
तानीश मण्डले पात्रे चण्डेशार्थं प्रकल्पयेत् ।। ७६ ।।
दत्वाष्ट पुष्पकं देवे लिङ्गाद्देवं विसर्जयेत् ।
समाचम्य कृतन्यासस्सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।। ७७ ।।
कृत्वा नित्यविधिं सम्यगाचान्तो मन्त्र विग्रहः ।
द्वारद्वाराधिपानिष्ट्वा प्रविश्यास्त्राणि कुंभयोः ।। ७८ ।।
दिक्पालानां च सास्त्राणां क्रमेणाभ्यर्चनं नयेत् ।
स्वासने दीपसंकॢप्ते सैम्यास्योर्ध्व स्थित स्थितिः ।। ७९ ।।
मन्त्रकायो विशेषार्घ्यद्रव्य शुद्धि समन्वितम् ।
शिवहस्तं च संकल्प्य पञ्चगव्यं च पूर्ववत् ।। ८० ।।
विशेषस्नपनोपेतं पञ्चामृतसमन्वितम् ।
पञ्चगव्य समायुक्तं विशेषेण शिवं यजेत् ।। ८१ ।।
जपं कृत्वा समावेद्य यायात् कुण्डान्तिकं गुरुः ।
कुण्डमस्त्रेण संप्रोक्ष्य मेखलापरिधिस्थितान् ।। ८२ ।।
सम्पूज्य स्रुक्स्रुवावाज्यं संस्कृत्य च विधानवित् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं देवमावाह्याभ्यर्च्य तर्पयेत् ।। ८३ ।।
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णाहुतिमथाचरेत् ।
दत्वा भानोः पवित्रं तु समाचम्याणुदेहयुक् ।। ८४ ।।
नन्द्यादिभ्यो पवित्रं तु दत्वान्तस्संप्रविश्य च ।
ब्रह्मणे कुम्भवर्धन्योः क्रमाद्दद्यात् पवित्रकम् ।। ८५ ।।
गत्वा देवान्तिकं स्वस्य चासने सूपविश्य च ।
कृत्वा विशेष पूजां च विभवस्यानुसारतः ।। ८६ ।।
स्वमूर्तौ गुरु पङ्क्तौ च दत्वा सूत्रं शिवं स्मरन् ।
वर्षर्तुमास पक्षाहर्नाडी प्राणादि विग्रहम् ।। ८७ ।।
सर्वेन्द्रिय शरीरर्थ व्यवहारैक कारणम् ।
कृताकृत समुत्सृष्टक्लिष्ट कर्मैक साक्षिणम् ।। ८८ ।।
क्षेत्रगोप्तारमीशानं शरण्यं शुचिमानसः ।
प्रब्रूयादीश्वराशास्यस्सपवित्रकरो विभुम् ।। ८९ ।।
कालात्मना त्वयादेव यद्दृष्टं मामके विधौ ।
कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं हृतं गुप्तं च मत्कृतम् ।। ९० ।।
तदस्तु क्लिष्टमक्लिष्टं कृतं पुष्टमसत्कृतम् ।
सर्वात्मनामुना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया ।। ९१ ।।
पूरयेति द्विरुच्चार्य मखव्रत फलं ततः ।
नियमेश्वरायेति पदं स्वाहेत्यन्तं समुच्चरन् ।। ९२ ।।
आत्मतत्त्वाधिपतये शिवाय नम इत्यपि ।
तत्वविद्याशिवाख्यं च मुक्तिकामपदं पठेत् ।। ९३ ।।
पवित्रकत्रयंमूर्ध्नि तद्भोगी शिवादिकम् ।
शिवाणुमादावुच्चार्य शिवविद्यात्मकं पुनः ।। ९४ ।।
सर्वतत्त्वेश्वरायेति दद्याद्गङ्गावतारकम् ।
पुष्पाञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या विज्ञापयेत्प्रभुम् ।। ९५ ।।
त्वं गति स्सर्वभूतानां संस्थितत्वं चराचरे ।
अन्तश्चारेण भूतानां द्रष्टात्वं परमेश्वर ।। ९६ ।।
कर्मणा मनसा वाचात्वक्तो नान्योगतिर्मम ।
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्य हीनं च यत्कृतम् ।। ९७ ।।
जपहोमार्चनाहीनं कृत्यं नित्यं मया तव ।
अकृतं वाक्यहीनं च तत्पूरय महेश्वर ।। ९८ ।।
सुपूतत्वं सुरेशान पवित्रं पाप नाशनम् ।
त्वया पवित्रितं सर्वं जगत्स्थावरजडगमम् ।। ९९ ।।
खण्डितं यन्मया देव व्रत वैकल्य योगतः ।
एकी भवतु तत्सर्वं तवाज्ञासूत्रगुंभितम् ।। १०० ।।
जपं कृत्वा निवेद्यास्मै स्तुत्वा नियममीश्वरात् ।
गृह् णीयात्प्रणतो भक्त्याचतुस्त्रिद्व्येकमासकम् ।। १०१ ।।
अर्धमासं च सप्ताहं पञ्चाहं तु त्र्यहं तु वा ।
अथवैकाह मारब्ध कर्मान्तं नियमं नयेत् ।। १०२ ।।
एक भुक्त्यादि यत्सर्वं शक्त्यानुष्ठेय मीश्वरात् ।
व्रतं गृहीत्वा कर्तव्यं यावत्सूत्रा वरोहणम् ।। १०३ ।।
सास्त्रेभ्यो दिक् पतिभ्यस्तु सूत्रं मत्वाग्निसंस्थिते ।
शिवे पवित्रं तुर्यं तु दत्वा व्याहृतिभिर्गुरुः ।। १०४ ।।
वह्निं संरोध्य स्विष्टान्तं गुत्वान्तस्संप्रविश्य च ।
देवं सम्पूज्य गुरवे सैद्धान्ते पुस्तकेऽपि च ।। १०५ ।।
दत्वा पवित्रं दिक्पालबलिमाचम्य देशिकः ।
प्रायश्चितं ततो दत्वा पूर्णां वै छिद्र पूरणीम् ।। १०६ ।।
मण्डलस्थं च सम्पूज्य ततो देवं क्षमापयेत् ।
तदन्ते भोजनाच्छाद मात्रोपकरणादिभिः ।। १०७ ।।
सम्पूज्य दीक्षितान्ब्रूयात् प्रीयतां मे सदाशिवः ।
लिङ्गात्पवित्रमुद्वारस्य निर्माल्यापनये कृते ।। १०८ ।।
स्नातेऽर्चिते तदारोप्य मा विसर्ज्य दिने दिने ।
ब्रतान्ते प्राग्वदाभ्यर्च्य चातीतदिनवच्छिवम् ।। १०९ ।।
व्रतं निवेदयेदुक्त्वा ममास्तु फल साधकम् ।
भुक्तिकामो व्रती कामेकर्मबन्धक इत्यपि ।। ११० ।।
मन्त्र तर्पण कर्मान्तं कृत्वा निष्कृतिमाचरेत् ।
भसितं वन्दयित्वाथ वह्निस्थं योजयेच्छिवे ।। १११ ।।
वह्नेर्मन्त्रांश्च संहृत्य नीत्वा तां द्वादशान्तिके ।
हृदये संनिवेश्याग्निं विसृत्योद्वारस्य विष्टरात् ।। ११२ ।।
परिधींश्च बलिं दत्वा समाचम्य गुरुश्शुचिः ।
शिवकुंभास्त्रवर्धन्योर्मनून् संहृत्य योजयेत् ।। ११३ ।।
ईशे सापेक्षमुक्त्वैवं क्षमस्वेति विसर्जयेत् ।
दिक्पालानस्त्र संयुक्तान् द्वारपान् द्वारसंस्थितान् ।। ११४ ।।
रव्यन्तं तु विसृज्याथ पवित्राणि महेश्वरात् ।
आदाय सति चण्डेशे तस्मै दद्यात्पवित्रकम् ।। ११५ ।।
निर्माल्यादिकमन्यं च पवित्रं न कृतं यदि ।
लक्षं त्वघोरमावृत्या दशांशं होममाचरेत् ।। ११६ ।।
पवित्रं नित्य पूजाङ्गं पुष्याद्यैः परिकल्पयेत् ।
दत्ते नित्यपवित्रे वा सांवत्सरिकमाचरेत् ।। ११७ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे श्रावणमासे पवित्रारोहण विधिः
अष्टादश पटलः
== एकोनविंशत्तमे पटले नवनैवेद्यविधिः ==
अतः परं प्रवक्ष्यामि नवनैवेद्यलक्षणम् ।
मार्गशीर्षमथाषाढं माघमासं विवर्ज्य च ।। १ ।।
अन्येषु सर्वमासेषु नवनैवेद्यमाचरेत् ।
निश्चित्य शुभनक्षत्रं तत्पूर्वेऽङ्कुरमाचरेत् ।। २ ।।
विना वाङ्कुरकार्यं तु सुमुहूर्ते सुलग्नके ।
शङ्खदुन्दुभिनादैश्च गीतनृत्तादिमङ्गलैः ।। ३ ।।
नानाध्वजवितानैश्च धूपदीपाङ्कुरैर्युतम् ।
मम भक्तजनैस्सार्धं त्रिशूलेन समन्वितम् ।। ४ ।।
चण्डेश्वर समायुक्तं देवक्षेत्रे समाविशेत् ।
चण्डेशास्त्रं विना वापि क्षेत्रं गत्वा विचक्षणः ।। ५ ।।
हविषा दधियुक्तेन भूतानां तु बलिं क्षिपेत् ।
पूर्वाद्यष्टदिशास्वेवं गन्धपुष्पादि संयुतम् ।। ६ ।।
सलक्षणेन दात्रेण पूजितेनैव हेतिना ।
प्राङ्मुखोदङ्मुखो भूत्वा शस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ।। ७ ।।
शूकं लूत्वा युग्मे तु स्थलिकोर्ध्वे निवेशयेत् ।
तच्छूकेन समायुक्तं नवव्रीहि समायुतम् ।। ८ ।।
तण्डुलैश्च समोपेतं नानाव्यञ्जन संयुतम् ।
नालिकेरफलोपेतं नवपूगफलान्वितम् ।। ९ ।।
मरीचगुलखण्डाद्यैः इक्षुभिश्च समन्वितम् ।
नानाशाकसमायुक्तं नानाव्यञ्जनसंयुतम् ।। १० ।।
पृथक्कन्दफलोपेतैः पूजाद्रव्यैस्तथाविधैः ।
आश्चर्यकारकैरन्यैस्सर्वातोद्य समन्वितम् ।। ११ ।।
नृत्तगानसमायुक्तं नानाध्वजसमन्वितम् ।
नानाछत्रसमायुक्तं प्रविश्य नगरादिकम् ।। १२ ।।
ग्रामं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ।
पूर्णकुम्भसमायुक्तं नानदीप समन्वितम् ।। १३ ।।
कदलीस्तम्भसंयुक्तं नानामङ्गलमण्डितम् ।
विमोच्य व्रीहिं शूकेभ्यश्शोषयेदातपेन वै ।। १४ ।।
वेत्रादिनिर्मिते पात्रे भूतले केवलेऽपि वा ।
गोमयालेपिते पिष्टचित्रिते दीपसंयुतम् ।। १५ ।।
चूर्णोत्सवक्रमप्रोक्तमार्गेणाकुट्य वर्जयेत् ।
तुषादीन तण्डुलाञ्शुध्दान् सङ्ग्राह्य क्षालयेत्ततः ।। १६ ।।
मरीचजीरकोपेतं गुलसारसमन्वितम् ।। १६१/२ ।।
नालिकेरफलोपेतं संस्कुर्यात्तण्डुलं पुरा ।
स्नपनं कारयेद्देवं भूषयेद्भूषणार्हकैः ।। १७१/२ ।।
मुहूर्ते समनुप्राप्ते व्रीहिनास्तीर्य भूतले ।
पटं तदूर्ध्वे विन्यस्य रम्भापत्राणि विन्यसेत् ।। १८१/२ ।।
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य मृत्युञ्जयमनुस्मरन् ।
तण्डुलं तत्र निक्षिप्य गुलतोयेन सेचितम् ।। १९१/२ ।।
कवचेनावकुण्ठ्यान्ते हृदा संपूजयेद् गुरुः ।
धेन्वाख्ययामृतीकृत्य ब्रह्मभिः पुरुषेण वा ।। २०१/२ ।।
नैवेद्यं परमेशाय पानीयं दापयेत् क्रमात् ।
तैर्मन्त्रैर्देवदेवाय ताम्बूलं विनिवेदयेत् ।। २११/२ ।।
नवपूगफलोपेतं देव्यै च विनिवेदयेत् ।
सर्वेभ्यस्सकलेभ्यश्च प्रागुक्तविधिना गुरुः ।। २२१/२ ।।
अथवा स्थलिकायां वा सर्वेभ्यो विनिवेदयेत् ।
वृषादिपरिवारेभ्यो होमकर्म समापयेत् ।। २३१/२ ।।
नैवेद्यं दापयेदन्ते ताम्बूलं विनिवेदयेत् ।
बलिदानसमोपेतमतिथीनां समर्पणम् ।। २४१/२ ।।
निवेद्य तण्डुलं चान्नं पश्चाद्धोमोऽथवा भवेत् ।
तदन्ते चोत्सवं कुर्यात्तं विना वा समाचरेत् ।। २५१/२ ।।
हित्वा क्षेत्रबलिं वाथ हित्वा वोलूखलक्रियाम् ।
सर्वमन्यत्समानं स्यात् तदन्ते पूजयेद्गुरुम् ।। २६१/२ ।।
वस्त्रहेमाङ्गुलीयादैर्दक्षिणां दापयेत्ततः ।
एवं यः कुरुतेमर्त्यस्स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ।। २७१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नवनैवेद्य विधिः
एकोनविंशतितमः पटलः
== विंशतितमे पटले समयविशेषदीक्षा विधिः ==
अथेदानीं प्रवक्ष्यामि दीक्षां समय संश्रिताम् ।
आचार्य कृतनित्यस्तु कृतमन्त्रादि तर्पणः ।। १ ।।
कृतभान्वर्चनश्शुद्धः कृतमन्त्र परिग्रहः ।
सामान्यार्घ्यकरो भूत्वा प्रविशेद्यागमण्टपम् ।। २ ।।
द्वाराण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वारद्वाराधिपान्यजेत् ।
आदौ शान्तिकला शब्दद्वाराय नम इत्यपि ।। ३ ।।
पठित्वा पूजयेत्पूर्वद्वारं विद्याख्यदक्षिणम् ।
वारुणं च निवृत्याख्यं प्रतिष्ठाख्यमुदाहृतम् ।। ४ ।।
प्राच्यां नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ ।
पश्चिमे तु वृषस्कन्दौ देवीचण्डावुदग्दिशि ।। ५ ।।
प्रणवादिनमोऽन्तं तु चतुर्थ्यन्तं क्रमाद्यजेत् ।
तोरणस्थान् घटस्थान् वाभित्तिस्थानपि पूजयेत् ।। ६ ।।
पश्चिमद्वारमाश्रित्य पुष्पक्षेपं विधाय च ।
अस्त्रेण पार्ष्णिंघातस्य त्रयं कृत्वाथ भूगतान् ।। ७ ।।
कृत्वा ताकत्रयं मन्त्री विघ्नानाकाशवर्तिनः ।
छोटिकात्रयतो विघ्नात् धाम्नः प्रोत्सारयेद्बहिः ।। ८ ।।
दक्षजङ्घां समुक्षिप्य वामशाखाश्रयी विशेत् ।
अस्त्रेणोदुम्बरे पुष्पं क्षिप्त्वा धाम्नश्च मध्यमे ।। ९ ।।
वास्तोष्पतये चेति ब्रह्मणे नम इत्यपि ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरस्त्रप्राकारकल्पनात् ।। १० ।।
वर्मावकुण्ठनाद्यागगेहं संरक्ष्य देशिकः ।
उपविष्ट उदग्वक्त्रो भूतशुद्धिं समाचरेत् ।। ११ ।।
सकलीकरणं कृत्वा कृतान्तर्यजनोगुरुः ।
विशेषार्घ्यं ततः कुर्याद्यवसिद्धार्थकाक्षतैः ।। १२ ।।
अद्भिस्तिलकुशाग्रैश्च क्षीरपुष्पैः समन्वितम् ।
तदम्भसा तु संप्रोक्ष्य स्वशिरोद्रव्य संहितम् ।। १३ ।।
अस्त्रमन्त्रेण तत्सर्वं कवचेनावकुण्ठयेत् ।
हृदाभिमन्त्र्य प्रत्येकं तिलकं चन्दनं नयेत् ।। १४ ।।
शिवहस्तं च संकल्प्य तदारोपितमस्तकः ।
ज्ञानासिं तत्वसंख्यातैश्चतुरूनैरथापि वा ।। १५ ।।
दर्भैः प्रादेशमात्रं तु निर्मितं शस्त्रमन्त्रितम् ।
कल्पयेत् पञ्चगव्यं तु तद्विधानमिहोच्यते ।। १६ ।।
मण्डपस्य शुभे भागे क्षेत्रे नवपदीकृते ।
पञ्चतत्वाकृतन्यासे पञ्चपात्राणि विन्यसेत् ।। १७ ।।
शिवेसदाख्ये विद्यायां काले पुंसि च देशिकः ।
सुप्रतिष्ठं सुशान्तं च तेजोवदभृतात्मकम् ।। १८ ।।
रत्नोदकं च संकल्प्य क्षीरं दधिघृतं न्यसेत् ।
गोमयं चैव गोमूत्रमीशानाद्यैस्तु मन्त्रितम् ।। १९ ।।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चवारैष्षड्भिः कुशोदकम् ।
अमृतीकृत्य संपूज्य शिवेनैकत्वमाचरेत् ।। २० ।।
मण्डपं तेन संप्रोक्ष्य विकिरानभिमन्त्रयेत् ।
लाजचन्दनसिद्धार्थ भस्मपुष्पकुशाक्षताः ।। २१ ।।
हेतयोऽस्त्रेण सप्तैते विधातव्या विमिश्रिताः ।
नैऋत्यां मण्डपेस्थित्वा संस्कृती मण्डपस्य तु ।। २२ ।।
कुर्यादीशानवक्त्रस्तु संस्कारैर्वीक्षणादिभिः ।
कुण्डस्येवं पुरास्यापि गुरुरष्टादशात्रतु ।। २३ ।।
विकीर्य विकीरानीशे कुशकुर्च्या समाहरेत् ।
वेद्यां वा मण्टपे वापि ईशाने वापि पश्चिमे ।। २४ ।।
हेमाद्येकतमं कुम्भमानीय गलिताम्मसा ।
पूरितं पल्लवोपेतं स्वर्णवस्त्रादि संयुतम् ।। २५ ।।
संहृतौ विकिरास्त्राणामासनं तु चलाचलम् ।
संकल्प्य मूर्तिमन्त्रेण मूर्तीभूतं घटं न्यसेत् ।। २६ ।।
वर्धनीं सोदकां वस्त्रसूत्रस्वर्णादिसंयुताम् ।
विन्यसेदस्त्रभूतांतां प्रत्यङ्गनालसमन्विताम् ।। २७ ।।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्घटास्त्रालू गुरूत्तमाः ।
इन्द्रमग्निं यमं चैव निऋतिं वरुणं तथा ।। २८ ।।
वायुं सोमं तथैशान्यं पूजयेत्प्राग्दिगादितः ।
विरिञ्चिमीशदक्षस्थं विष्णुं निऋतिवामगम् ।। २९ ।।
घटस्थं कलशस्थं वा कुंभस्थं वाजयेद्गुरुः ।
तथैव वज्रशक्त्यादिदशास्त्राण्यपि पूजयेत् ।। ३० ।।
भो भो शक्र त्वया स्वस्यां दिशि विघ्नप्रशान्तये ।
सावधानेन यागान्तं स्थातव्यं तु शिवाज्ञया ।। ३१ ।।
सर्वेषां लोकपालानामनेन क्रमयोगतः ।
शिवाज्ञां श्रावयेत् कुभ्भं भ्रामयेदग्रतोऽस्त्रकम् ।। ३२ ।।
विन्यसेत्कुम्भवर्धन्यौ पूर्ववत्तदनन्तरम् ।
स्थिरासनं च संपूज्य देवमस्त्रं च पूजयेत् ।। ३३ ।।
मूर्तिविद्यातनुं साङ्गं शिवं सावरणास्त्रकम् ।
पूजयित्वा तयोरैक्यं कल्पयेद्भगमुद्रया ।। ३४ ।।
सव्यमुष्टिरुमापिण्डिलिङ्गमङ्गुष्ठको हरः ।
भूतये कलशं स्पृष्ट्वाः पूर्वमङ्गुष्ठपर्वणा ।। ३५ ।।
संस्पृशेद्वर्धनीं पश्चान्मुष्ठिनाहृदयाणुवा ।
मुक्तये च पुरस्पृष्ट्वा वर्धनीं मुष्ठिनैव तु ।। ३६ ।।
स्पृशेदङ्गुष्ठकाग्रेण चरमं च घटं तथा ।
उमायै भगरूपिण्यै लिङ्ग रूपधराय च ।। ३७ ।।
शङ्कराय नमस्तुभ्यमितिस्तुत्वाऽनुमोद्य च ।
यज्ञस्यास्य पतिस्त्वं हि मूर्तिरेषा तवाचला ।। ३८ ।।
एतत्ते ज्ञाननिस्त्रिंशत्तद्गृहाण स्वमायुधम् ।
मया प्रवर्तितश्चायं यज्वना भवतुः क्रतुः ।। ३९ ।।
रक्षणीयं त्वयैतद्धि समाप्तिर्यावदस्यहि ।
यज्ञरक्षाधुरं तस्मिन्नेवमारोप्य देशिकः ।। ४० ।।
अर्घ्यपात्रं विधायाथ दद्यादर्घ्य मथाम्भसा ।
निरोधनाय तत्पात्रं तथैव स्थापयेद्गुरुः ।। ४१ ।।
वर्धनीविकिरोत्थास्त्रैस्समन्ताद्यागमण्टपम् ।
अपसारितविघ्नं तु भावयेद् भूपरिग्रहम् ।। ४२ ।।
मण्डलेस्थण्डिले वापि लिङ्गे वा शिवमर्चयेत् ।
विशेषपूजयोपेतं पावके शिवमर्चयेत् ।। ४३ ।।
भगवन् देहमाविश्य मदीयमनुकम्पया ।
कर्तव्योऽनुग्रहस्तेषां शिष्याणां भावितात्मनां ।। ४४ ।।
संप्रार्थ्यैवं करोमीति लब्धानुज्ञश्शिवात्गुरुः ।
मन्त्रितं मूलमन्त्रेण सप्तकृत्वः सितं शुभम् ।। ४५ ।।
उष्णीषं शिरसि न्यस्य शिवेनैक्यं तु भावेयेत् ।
सर्वेषां कर्मणां साक्षी मण्डले समुपस्थितः ।। ४६ ।।
यज्ञस्य रक्षकत्वेन शिवकुम्भे व्यवस्थितः ।
होमाधि करणत्वेन पावकस्थस्सदाशिवः ।। ४७ ।।
शिष्यदेहे तु तच्छिष्यपाशमोचनकारकः ।
अनुग्रहकरो देवो मम देहे व्यवस्थितः ।। ४८ ।।
पञ्चाधिकरणो देवस्सोऽहमेव सदाशिवः ।
अपृथग्भूतमात्मनां तत्समानगुणं स्मरेत् ।। ४९ ।।
ममापि हृदयादीनि साधनानि न संशयः ।
स्वातन्त्र्यमेव संभाव्य शिवं विज्ञापयेदिति ।। ५० ।।
यदर्थोऽयं मया देव भवद्यागः प्रवर्तितः ।
त-इमे पशवश्शान्ता द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ।। ५१ ।।
अविसंवादिभिलिङ्गैरुद्धूतध्वन्तवृत्तयः ।
भवदीयकरैर्ज्ञात्वा चिरं युष्मत्प्रचोदितैः ।। ५२ ।।
विहितावश्यकाः स्नातानिवर्तितदिनक्रियाः ।
सितवस्त्रोत्तरीया स्त्वत्पादपद्मदिदृक्षवः ।। ५३ ।।
तत् करोतु प्रसादं मे तत्प्रवेशाय शङ्कर ।
प्रवेशयामि तानेतान् भवत्पादाम्बुजान्तिकम् ।। ५४ ।।
कुरुष्व वचनं भद्र प्रवेशाय किलेत्यहम् ।
उक्तश्शिवेन संभाव्य ततश्शिष्यान् प्रवेशयेत् ।। ५५ ।।
द्वारस्य संमुखं बाह्ये प्रणवे कुशमण्डले ।
शिष्यं तत्रैवं संस्थाप्य स्थित्वा स्वयमुदङ्कुखः ।। ५६ ।।
वोलोकयेच्छिखान्ताच्च यावत्पदनखाग्रकम् ।
नखाग्रच्चूलिकां यावत् तत्वज्ञानदृशा गुरुः ।। ५७ ।।
अयमात्मा शिवत्वार्हश्शिथिलीकृतबन्धनः ।
पतिशक्त्या निवेशाय पाशव्रातश्च मद्वशः ।। ५८ ।।
तदामुं ताम्रसंस्थानं स्वगुणोदययोग्यकम् ।
स्पर्शवेधिमणिप्रख्यं चोदितोऽहं च शम्भुना ।। ५९ ।।
संस्पर्शाद्विमलीकृत्य कलधौतमिवाचिरात् ।
करोमि गुणसंपन्नं सतां मस्तकभूषणम् ।। ६० ।।
ततस्संप्रोक्ष्य दर्भेण शिरस्याताङ्यभस्मना ।
दर्भमूलाग्रभागाभ्यां हृत्प्रदेशादधोर्ध्वयोः ।। ६१ ।।
उल्लिखेत् पाशसंतानं प्रवृत्तकरणोन्मुखम् ।
सकलीकृत्य तं शिष्यं नेत्रबन्धं विधाय च ।। ६२ ।।
अस्त्रेण प्रोक्षितेनैव कुण्ठितेनैव वर्मणा ।
संस्तुतेनैव मूलेन सितवस्त्रेण देशिकः ।। ६३ ।।
प्रवेश्य पुष्पक्षेपं तु कारयित्वा तु दर्शयेत् ।
शिवमण्डलदक्षस्थे मण्डले पूर्ववन्नयेत् ।। ६४ ।।
प्रणवं तत्र संस्थाप्य शिष्यमुन्नतदेहकम् ।
धारणाद्यैश्च संशोध्य सकलीकृत्य तन्तनुम् ।। ६५ ।।
गन्धाधिवासितं कृत्वा स्वसव्यकरपल्लवम् ।
शासनेन सदेहेन शिवेन समधिष्ठितम् ।। ६६ ।।
शिवहस्तमिति ध्यात्वा सापेक्ष निरपेक्षकम् ।
हृद्देशाद्भ्रूप्रदेशान्तं नीत्वा वै चूलिकान्तकम् ।। ६७ ।।
सह प्रासादोच्चारेण समस्तग्रन्थिभेदिना ।
रुद्रेश्वरस्पदावाप्तिदायकं शिरसि न्यसेत् ।। ६८ ।।
कुर्याच्छिष्यस्य सर्वाङ्गालम्भनं च विशेषतः ।
ततस्तस्याञ्जलौ पुष्पगन्धधूपाधि वासितम् ।। ६९ ।।
न्यस्य सर्वात्मना शम्भोः प्रत्येकं प्रार्थयेत् स्थितम् ।
अपनीय दृगालोकाच्छादनं वसनम् क्रमात् ।। ७० ।।
सहसालोकितेशान शिववक्त्रसरोरुहम् ।
यात्तमङ्गमुञ्चेति प्रसूनं शिवसंमुखम् ।। ७१ ।।
स्फुटभक्ति शिवाम्भो जपरागामिव पुञ्जितम् ।
तत्पातसूचिते स्थाने पूर्वं शिवपदोत्तरम् ।। ७२ ।।
नामावधार्यं विप्रस्य देवकण्ठगणात्मकम् ।
क्षत्रविट्छूद्रजातीनां स्त्रीणां शक्त्यन्त संज्ञकम् ।। ७३ ।।
शिवनामाथ सर्वेषां सर्वं सर्वत्र वा मतम् ।
सप्रदक्षिणमष्टाङ्गं प्रणामं चोपदिश्यच ।। ७४ ।।
नीत्वाकुण्डान्तिकं स्वस्य दक्षिणे प्रणवासने ।
संस्थाप्य शिष्यं तद्धस्ते दत्वा दर्भस्य मूलकम् ।। ७५ ।।
दर्माग्रं स्वस्य जङ्घायास्सन्धौ संयोज्य देशिकः ।
पिङ्गलामध्य देहस्थां विनिःसृत्य शिशोः स्वतः ।। ७६ ।।
स्वस्यनाड्यां विलीनेति भावयेन्मूलमन्त्रतः ।
दत्वाहुतित्रयं नाडीसन्धानार्थतया गुरुः ।। ७७ ।।
प्रवेशनिर्गमौ कार्यौ चैतन्यग्रहणाय च ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा शिवमङ्गानि वै दश ।। ७८ ।।
पूर्णां हुत्वा शिवेनैव प्रायश्चित्तनिमित्ततः ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा तेनैव शिवमन्त्रतः ।। ७९ ।।
विप्रादयोऽपि शूद्रास्स्युर्गुणतस्तान् समुद्धरेत् ।
शूद्रादिजातिमुद्धृत्य स्वाहान्तेनैव मूलतः ।। ८० ।।
हुत्वाहुतित्रयं पश्चाच्छिवं प्राति वदेदिति ।
आहारभावदोषाभ्यां योनि बीजशरीरतः ।। ८१ ।।
शुद्धो द्विजो भवत्वात्मा भगवन् परमेश्वर ।
रुद्रांशापादनेऽप्येवमाहुत्रयमाचरेत् ।। ८२ ।।
अयं रुद्रो भवत्वात्मा भगवंस्वत्प्रसादतः ।
इत्येवं प्रार्थनां कृत्वा कुर्यात्प्रोक्षणताडने ।। ८३ ।।
प्रविश्य शिष्यदेहे तु रेचकेनात्मनो गुरुः ।
विधायास्त्रेण विश्लेषच्छेदनं चाङ्कुशाख्यया ।। ८४ ।।
मुद्रया शिष्यचैतन्यमाकृष्य द्वादशान्तके ।
समानीय ध्रुवेणैव संपूज्य शिशुमस्तकात् ।। ८५ ।।
संहारमुद्रया स्वस्य हृदये पूरकेण तु ।
प्रविश्य कुम्भकेनैव स्मृत्वा समरसं शिशोः ।। ८६ ।।
रेचकेन प्रयोगेण केशेशानसदाशिवान् ।
नीत्वात्मानं समावर्त्य द्वादशान्ते ततश्शिवम् ।। ८७ ।।
संहारमुद्रया शिष्यदेहे संयोजयेद् गुरुः ।
दद्याद्यज्ञोपवीतं तु मूलमन्त्राभिमन्त्रितम् ।। ८८ ।।
शतं सहस्रं वा हुत्वा पूर्णां दद्याच्छिवेन तु ।
एवं समयसंस्कारयुक्तो यश्शिवपूजने ।। ८९ ।।
होमे चाध्ययने चैव मन्त्राणां श्रवणेऽपि च ।
योग्यस्स्यान्मुनयो रौद्रं पदं प्राप्नोति मानवः ।। ९० ।।
ततो निर्वाणदीक्षायामधिकारि भवेद्द्विजः ।
शूद्रं हि दीक्षयित्वा तु विधानेवाग्रजन्मनः ।। ९१ ।।
सोऽपि शुद्रत्वमाप्नोति दीक्षादानान्न संशयः ।। ९११/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे समयविशेषदीक्षाविधिःविंशतितमः
पटलः
== एकविंशत्तमे पटले स्थालीपाकविधिः ==
स्थालीपाकविधिं वक्ष्ये नैवेद्यचरुकल्पने ।
स्थालीं ताम्रमयीं वाथ मृण्मयीं लक्षणान्विताम् ।। १ ।।
प्रक्षाल्य पात्रमस्त्रे कवचेनावकुण्ठ्य च ।
निरीक्ष्य प्रोक्ष्य चाभ्युक्ष्य संताड्यालिप्य गन्धतः ।। २ ।।
कण्ठे संवेष्ट्य कौशेन रज्जुना वर्मरूपिणा ।
मण्डले गोमयालिप्ते प्रोक्षिते शस्त्रवारिणा ।। ३ ।।
वर्माकुण्ठिते पात्रे मन्त्रविन्यस्तदर्भके ।
षडुत्थमासनं चेष्ट्वा तां न्यसेन्मूर्तिरूपिणीम् ।। ४ ।।
शिवं सावरणं तत्रावाह्य संपूज्य संत्यजेत् ।
पुष्पाद्यमाज्येनाभ्यज्य वस्त्रपूतं पयो न्यसेत् ।। ५ ।।
चुल्लीमस्त्रेण चोल्लिख्य तेन प्रोक्ष्यावकुण्ठ्य च ।
संमृज्य चोपलिप्याथ धर्माधर्मद्वयं यजेत् ।। ६ ।।
दक्षवामस्थ भुजयोश्शिवाग्निं मध्यमे न्यसेत् ।
आसनं प्रणवं कृत्वा तां तस्यामधिरोपयेत् ।। ७ ।।
द्विप्रस्थमाढकं वापि पञ्चप्रसृतिनिर्मितम् ।
चतुर्थं कल्पयेद्धीमान् शालीतण्डुलकादिकम् ।। ८ ।।
चालनोद्घाटनेऽस्त्रेण कृत्वघोरमनुस्मरन् ।
विपचेत्पूर्ववक्त्रस्सन् मध्यपक्वं यथा भवेत् ।। ९ ।।
उष्णे तप्ताभिघारस्स्यात् शीते शीताभिघारणम् ।
स्वान्तया मन्त्रसंहत्या शिवहव्यवहे पुरा ।। १० ।।
हविष्यान्ते च हेत्युक्त्वा सुस्स्विन्नो भव इत्यपि ।
तप्ताभिघार एवं स्यात् द्वितीये मण्डले ततः ।। ११ ।।
प्रोक्षणादि समायुक्ते पूजितेऽप्यवरोप्य ताम् ।
सुशीतले भवेत्येवं वौषट्पल्लवया तथा ।। १२ ।।
शीताभिघार एवं स्यान्मन्त्रसंहितया भवेत् ।
संमृज्य च मृदम्भोभ्यां स्थालीं सुरभिमुद्रया ।। १३ ।।
अमृतीकृत्य कुण्डस्य पश्चिमे पूर्वमण्डले ।
पूजिते हृदयेनेष्ट्वा चाङ्गैरेकैकशः क्रमात् ।। १४ ।।
शिवेनाष्टोत्तरशतं संपातं पूर्ववन्नयेत् ।
एवं संपादितेनैव चरुणा होम-इष्यते ।। १५ ।।
तण्डुलेनाम्भसा चाथ चरुं नित्यं विपाचयेत् ।
हविष्यचतुरंशेन होमकर्माथवा मतम् ।। १६ ।।
होमावशिष्टं देयं स्यादाचार्याय प्रयत्नतः ।
पञ्चगोचर संस्थाय समस्तागमवेदिने ।। १७ ।।
शिष्टमन्यप्रदत्तञ्चेद्धोमो निष्फल एव हि ।
शेषहीने चरोर्होमे सहोमः स्यादनिष्टदः ।। १८ ।।
हविषो न्यूनवेदांशश्चरुर्वा होमकर्मणि ।
आद्यांशो दैविकः प्रोक्तो द्वितीयो होमकर्मणि ।। १९ ।।
परिवारे तृतीयः स्याच्चतुर्थो देशिकाय हि ।
पृथक् चरुश्चेन्नैवेद्यं सर्वमीशे निवेदयेत् ।। २० ।।
प्राणाग्निहोत्रं कर्तव्यं साधकैः फलकांक्षिभिः ।
एतेषामन्यथाभावे सर्वं भवति चान्यथा ।। २१ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्थालीपाकविधिः
एकविंशतितमः पटलः
== द्वाविंशत्तमे पटले स्वप्नाध्याय विधिः ==
अथ वक्ष्ये विशेषेण स्वप्नाध्यायं द्विजोत्तमाः ।
दीक्षापूर्वे च काम्ये वा लक्षयेत् स्वप्नमुत्तमम् ।। १ ।।
तत्र हि प्रथमे यामे स्वप्नोयदि भविष्यति ।
लक्षयेदात्मनः काले फलभाक्त्वं द्विजोत्तमाः ।। २ ।।
संवत्सरे तु सिद्धिस्यात् द्वितीये यामके यदि ।
षण्मासेनतु सिद्धिस्यात् तृतीये यामके यदि ।। ३ ।।
मासेनैवतु सिद्धिस्यात् चतुर्थे यामके यदि ।
शीघ्रमेव फलं तस्य भविष्यति न संशयः ।। ४ ।।
रश्मिमन्तं विवस्वन्तं शशाङ्कं तारकावृतम् ।
प्रदीप्तमग्निहोत्रञ्च प्रदीपमति भास्वरम् ।। ५ ।।
मातरं पितरं दारान् पुत्रान् भ्रातृन् सुहृज्जनान् ।
यदि पश्येन्नरः स्वप्ने विपुलां श्रियमाप्नुयात् ।। ६ ।।
चन्द्रार्क तारग्रसनं परिमार्जनमेव च ।
भक्षणं धारणं तेषां राज्यं संप्राप्नुयान्नरः ।। ७ ।।
श्वेत पुष्पज मालानां धवलानां च पक्षिणाम् ।
सौवर्णानां खगानां च दर्शनाल्लभते श्रियम् ।। ८ ।।
गन्धर्व नगरं वापि देवगन्धर्व योषिताम् ।
दर्शनात्प्रापणात्स्वप्ने विपुलां श्रियमाप्नुयात् ।। ९ ।।
जातरूपमयं छत्रं श्वेतमाला विभूषितम् ।
चूतादि पुण्यवृक्षाणां सफलनां तु दर्शनम् ।। १० ।।
तेषामारोहणं शस्तं तत्फलानां च संग्रहः ।
तेषां च भक्षणं शस्तं शैलहर्म्याश्वहस्तिनाम् ।। ११ ।।
गो सिंह वृषभाणां च वीक्षणारोहणे हिते ।
सिंहासन चतुर्दन्ति शिबिकारोहणं शुभम् ।। १२ ।।
सूर्येन्द्वग्न्युदधिव्योमधरित्रीशैल वीक्षणम् ।
तरणं निम्नगाम्भोधि काननानां जलस्य च ।। १३ ।।
प्रशस्तं दोहनं कर्म महिषीणां गवामपि ।
सिंहीनां हस्तिनीनां च बान्धवानां स्ववेश्मनि ।। १४ ।।
प्रसवो वाथ चैतासां भूतिलिङ्गमितिस्मृतम् ।
पयसः पाटलाया गोः पानं यद्वत्सलीलया ।। १५ ।।
दध्नश्चापक्वमांसानां विष्ठापायस भक्षणम् ।
एतेषामपि लाभश्च प्रशस्तो मुनिपुङ्गवाः ।। १६ ।।
सुधारुधिरमद्यानां पानं मत्स्यस्य भक्षणम् ।
एतेषां वीक्षणां वापि स्नानं वा रुधिरेण यत् ।। १७ ।।
अम्भसा त्वभिषेकस्तु गवां शृङ्गस्रुतेन च ।
चन्द्रश्रुतेन वा राज्याभिषेकश्शुभमिष्यते ।। १८ ।।
पशुसिंह गजानां च लाभो युद्धे विशेषतः ।
अध्यापनं च शास्त्राणामन्नलेपनमेव च ।। १९ ।।
तृणदारूद्भवौ नाभौ कुसुमस्योदकस्य च ।
बहिर्शीर्षकर्हस्तत्वं सितमाल्यानुलेपनम् ।। २० ।।
सिताम्बरत्वं विप्रस्य दर्शनं चाशिषश्शुभाः ।
श्वेताभस्य फलस्यापि व्यजनस्य ध्वजस्य च ।। २१ ।।
सरोजस्यातपत्रस्य मणीनां दर्पणस्य च ।
दीपस्य चामरस्यापि शस्त्रस्यकमलस्य च ।। २२ ।।
विमलस्यांभसश्शस्तं दर्शनं हाटकस्य च ।
राज्ञश्च दर्शनं तेन भाषणं शुभदं मतम् ।। २३ ।।
देवालयं सप्रतिमं दृष्ट्वा श्वेतां च गामपि ।
सागरं सरितो वापि तोययुक्ता श्रियं लभेत् ।। २४ ।।
एतेषामपि पनेन राज्यं संप्राप्नुयान्नरः ।
शङ्खमाभरणं श्वेतवस्त्रं पुरुषमेव च ।। २५ ।।
रूपयौवन संपन्नां श्रियंवा तादृशीमपि ।
उत्तमां श्रियमाप्नोति स्वप्ने दृष्ट्वा तु मानवः ।। २६ ।।
कुमारं सर्पमुक्षाणं गजं दृष्ट्वा सुतं लभेत् ।
तृणं च विपुलं धान्यं गृहमग्नियुतं तथा ।। २७ ।।
दृष्ट्वा स्वप्ने लभेल्लक्ष्मीं दृष्ट्वा शक्रध्वजं तथा ।
भूम्यम्बु वैरिग्रसनं शत्रूणां च वधक्रियाम् ।। २८ ।।
जयं विवादद्युतादौ संग्रामे विजयं तथा ।
कृत्वा तु श्रियमाप्नोति भूमौ चन्द्र निवेशनम् ।। २९ ।।
निर्मलं गगनं दृष्ट्वा ह्योदनाप्तिं मृतिं तथा ।
दृष्ट्वाग्निं संग्रहं कृत्वा लब्ध्वा वैराजचिह्नकम् ।। ३० ।।
नरस्सुखमवाप्नोति तन्त्रीवाद्यस्य वादनम् ।
तयोरुल्लङ्घनं चैव रोदनं च शुभावहम् ।। ३१ ।।
परस्त्रीणां च तथा लाभस्तथाऽऽलिङ्गनमेव च ।
निगलैर्बन्धनं धान्यं स्वदेहदहनं तथा ।। ३२ ।।
निकृत्य च तनुं दिक्षुक्षेपणं शुभदं मतम् ।
स्वागतेनोरगेणाथ सिंहेनैवाथ भक्षणम् ।। ३३ ।।
हृन्मूर्ध्नोदर्शनं शस्तं सस्यानां च विशषटः ।
पात्रे मणिमये वाथ राजते वाथ भोजनम् ।। ३४ ।।
सौवर्णेपद्मपत्रेवा दध्नोवान्नस्य भोजनम् ।
लाभोवाहयशब्दस्य जय भुक्ष्वेति शब्दयोः ।। ३५ ।।
मुद्रा भृङ्कार वृष्टीनां दर्शनं शुभदं द्विजाः ।
पिण्याको गोशकृत् शस्ता चोच्छ्रितं स्वात्मनो गृहम् ।। ३६ ।।
बन्धुभिस्संवृतं दीप्तमात्मानं वेश्मसंस्थितम् ।
शिवाङ्कुराणि बीजानि तथा विद्याधरागमम् ।। ३७ ।।
चिन्नाभ्यां रुधिराक्ताभ्यां पादाभ्यां स्वंच पश्यति ।
ऐश्वर्य शीघ्रमाप्नोति पुत्रांश्च लभते बहून् ।। ३८ ।।
छिन्नस्याद्दक्षिणोहस्तः स्वप्ने यस्य सशोणितः ।
पुत्रं च लभते शीघ्रमायुष्मन्तं यशस्विनम् ।। ३९ ।।
छिन्नं यस्यशिरः स्वप्ने दृश्यते रुधिराप्लुतम् ।
लभते क्षिप्रमारोग्यं धनं चास्य विवर्धते ।। ४० ।।
सुवर्णाकृतिभिर्गात्रं स्वप्ने यस्य विशीर्यते ।
धनधान्यमवाप्नोति सर्वाभरण भूषितः ।। ४१ ।।
आपणा जीवमात्मानं स्वप्नान्ते यस्तु पश्यति ।
वृद्धिं तस्य विजानीयादायुश्चास्य विवर्धते ।। ४२ ।।
चक्रं च पूर्ण कुंभं च श्रीवत्सं स्वस्तिकं तथा ।
सोमपानं तथा प्राश्य लभते वाच्छितं फलम् ।। ४३ ।।
शिवागमादि शब्दानां श्रवणं धनदं भवेत् ।
गुरुप्राज्ञागमश्चापि शुभो वृश्चिक दर्शनम् ।। ४४ ।।
देवद्विजमरुत्स्त्रीभिर्भाषणं शुभतं मतम् ।
ताम्बूलमञ्जनं बिल्वपत्रं कुङ्कुममण्डले ।। ४५ ।।
पश्येदिष्ट्यादि करणं कुड्यगोष्ठक्रियामपि ।
उद्यानारामकरणं शुभप्रदमिहोच्यते ।। ४६ ।।
आगम्यागमनं चैव सर्वगात्रेषु बन्धनम् ।
बन्धुभिर्घर्षणं धन्यं कन्यायाः पतिसंग्रहः ।। ४७ ।।
स्नानं शिवार्चनं वह्नेस्तर्पणं दर्शनं सताम् ।
गणानां विबुधानां च सुधापानं नभोगतिः ।। ४८ ।।
इत्येवमादिकं स्वप्ने दर्शनं शुभशूचकम् ।
भूवस्त्रलाभ पर्यङ्कशयया दाहोंबरस्य च ।। ४९ ।।
आसनस्य च दाहो वा नावा रोहणमेव च ।
नवशुक्लांबरत्वं च तथा शुद्धोदनाशनम् ।। ५० ।।
मधुनः पङ्कजस्येव जननं हननं स्वकम् ।
शंखपद्म निधेर्ल्लाभः शुभस्वप्नोयमीरितः ।। ५१ ।।
दृष्टानामपि चैतेषां प्राप्तानां च कथञ्चन ।
अप्राप्तिरपहारश्च स्वप्नेऽनिष्टार्थसूचकः ।। ५२ ।।
लिङ्गस्य प्रतिमाया वा भङ्गादौ नृपतेर्मृतिः ।
पिण्डिकाया महिष्यास्तु धाम्नो राष्ट्रस्य विभ्रमः ।। ५३ ।।
बन्धूनां च क्षयः पुत्रनाशस्त्वग्नि प्रवेशनम् ।
हस्तध्वस्तफलं भस्म गुलशाकस्त्वनिष्टदः ।। ५४ ।।
विदेशगमनं जातीस्थौल्यं व्याधि प्रपीडनम् ।
उद्दन्तता विनाशश्च मलिनत्वमशोधनम् ।। ५५ ।।
सुवर्ण रजताङ्गार मुद्रविष्ठोद्गमोऽशुभः ।
चूर्णानां मूर्ध्नि कांस्यानां नग्नता मलिनाम्बरः ।। ५६ ।।
अभ्यङ्गपतनं चोच्चाङ्डोलारोहस्त्वनिष्टदः ।
रक्तपुष्पद्रुमाणां च चण्डाल व्याध दर्शनम् ।। ५७ ।।
भक्षणं पक्वमांसानां तैलस्य रुधिरस्य च ।
नर्तनं ग्रसनं चैव विवाहो गीतमेव च ।। ५८ ।।
तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यनामपि वादनम् ।
स्त्रोतोनिमज्जनं यच्च स्नानं गोमयवारिणा ।। ५९ ।।
पङ्कोदेनाथवा मातुः प्रवेशो जठरेऽशुभः ।
चितायां रोहणं शक्रध्वजस्य पतनं तु वा ।। ६० ।।
सूर्या चन्द्रमसोस्तारा पतनं चाशुभप्रदम् ।
दिव्यान्तरिक्ष भौमानामुत्पातानां च दर्शनम् ।। ६१ ।।
देव द्विजादि भूपालगुरूणां क्रोध एव च ।
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणां च मैथुनम् ।। ६२ ।।
हानिश्चैव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिये ।
दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभि भवस्तथा ।। ६३ ।।
गृहणाञ्चैव पातश्च गृह संमार्जनं तथा ।
पीडापिशाच क्रव्यादैः वानरैश्च नरैरपि ।। ६४ ।।
परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः ।
काषायवस्त्र धारित्वं तद्वत्स्त्रीक्रीडनं द्विजाः ।। ६५ ।।
स्नेह पानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् ।
क्रीडनं च लिहा स्फोटः क्षुत् पिपासा परिश्रमः ।। ६६ ।।
नक्षत्राणां ध्वजानां च श्रोतसां गमनं च वा ।
रज्जुच्छेदः प्रतापेतु वपनं श्मश्रु केशयोः ।। ६७ ।।
नखस्य दीर्घतासेवा सेवनं च स्त्रियोपिवा ।
विरूपेण नरेणाङ्गमर्दनं चोत्सवेऽपिवा ।। ६८ ।।
पशुक्रीडाण्डजानां च स्तब्धस्य च मृतस्य च ।
प्लवनं भग्नयानत्वमशुभाय भविष्यति ।। ६९ ।।
सरसि क्रीडनं नृत्तं जतुभाण्डेन द्विजाः ।
द्रव्यस्य नाशः सुहृदो वियोगः श्यामवस्त्रता ।। ७० ।।
छेदः पाण्यो सरोजस्यापहारो जीर्णवस्त्रता ।
प्रासाद वेश्म शृङ्गानामवतारस्तु नेष्यते ।। ७१ ।।
कर्णे च नासिकादौ वा सर्पवेशप्रवेष्टने ।
कार्पासतिल मूलादि लोहानि लभते च यः ।। ७२ ।।
स्वस्थश्च लभते व्याधितो मृत्युमृच्छति ।
भग्न ध्वजाधिकं भग्नं छत्रंदृष्ट्वाऽशुभं लभेत् ।। ७३ ।।
एकस्थ पुण्डरीकस्य धारणं तद्वदीरितम् ।
तथैवहसनं भुक्तिरोदनस्य तिलैः सह ।। ७४ ।।
अधः शिरस्तस्या स्नानं तैले दन्तविदारिणम् ।
कुञ्चरस्य पृथिव्याश्च ज्वलनं जातवेदसा ।। ७५ ।।
दारुणां पर्वतानां च पीठे कृष्णायसे द्विजाः ।
संस्थानं कृष्णवर्णत्वं रथे खर समन्विते ।। ७६ ।।
यानं च कण्ठबन्धश्च शिंशुमाराहिपीठनम् ।
हीननृत्तसमजश्च नाभेरन्य प्रदेशके ।। ७७ ।।
तृणवृक्षपशूनानां प्रोद्भवः क्रीडयापि च ।
खरेण कपिनोष्ट्रेण भोगो व्यालेन रौद्रकैः ।। ७८ ।।
सत्वैरन्यैरनिष्टाय भवेत्कायस्य लेपनम् ।
स्नेहेन गोमयेनापि पङ्कैःकलुषवारिभिः ।। ७९ ।।
नेष्टं जिह्वा भुजानां च रोम्णां विच्छेदतं नखैः ।
व्यालस्यारोहणं नेष्टं तदाघ्राणं न संमतम् ।। ८० ।।
आघ्रायते यश्चभृशं श्वापदैर्विकृताननैः ।
सच दुःखमवाप्नोति पङ्कमग्रस्तथैव च ।। ८१ ।।
परिष्वङ्गोऽथ यस्यापि प्रेतैः प्रव्रजितैरपि ।
अन्तावसायिभिर्योवा कृष्यते यमदूतकैः ।। ८२ ।।
शाल्मलीं किंशुकं यूप चैत्यं वा परिभद्रकम् ।
पुष्पाढ्यं को वदारं वा योध्यारोहतिमानवः ।। ८३ ।।
शोषणं कथिताख्यं च तोयपानं प्रमेहिणः ।
हरिद्राभोजनं चापि यद्भवेत्पाण्डुरोगिणः ।। ८४ ।।
रक्तपित्तं पिबद्यश्च शोणितं स विनश्यति ।
भग्नयाना वरोहंश्च स्वप्नेऽलक्ष्मी प्रदो भवेत् ।। ८५ ।।
आदित्यचन्द्रताराणां मलिनत्वमशोभितम् ।
पद्मं हव्यं कन्या वा भक्त्याकाशतो यदि ।। ८६ ।।
ग्रहानां ग्रहणेनापि राज्ञो मरणमादिशेत् ।
दर्शनं चाशुभानां वा तैरेवालिङ्गनं तु यत् ।। ८७ ।।
काकं गृध्रं तथाश्येनं पिशाचं राक्षसं तथा ।
पतन्तीं प्रतिमां वापि दृष्ट्वा व्यसनमाप्नुयात् ।। ८८ ।।
पतन्तमुच्छितं केतुं पर्वतं वृषमेव वा ।
गृहं महत्तरं कुड्यं प्रधानमरणं भवेत् ।। ८९ ।।
निर्वाणदीपं रजकं श्वित्रिणं द्यूतकारकम् ।
म्लेच्छं दृष्ट्वान्त्यजं वापि कृष्णदन्तं च दुर्मुखम् ।। ९० ।।
कपालोन्मत्तवेषं च पुरुषं वा स्त्रियं च वा ।
कृष्णां सशूलां स्वप्नान्ते सद्योमरणमश्रुते ।। ९१ ।।
निहतं च तथात्मानं ताभ्यां दृष्ट्वा तथा भवेत् ।
अश्वमुष्ट्रं खरं वापि महिषं श्वानमेव च ।। ९२ ।।
सृगालं महिषीं तैलं दुर्वर्णं वायसं वृकम् ।
वृषं वराहं मार्जारमुलूकं कृष्ण सर्पकम् ।। ९३ ।।
कृष्णकीटं च गांकृष्णां पश्येच्चेद्भयमाप्नुयात् ।
एतेषां स्पर्शने वापि ग्रहणे रोहणे तथा ।। ९४ ।।
काञ्चनस्यापि वृक्षस्य दर्शनं मरणप्रदम् ।
वह्नियान रथादीनां छत्रादीनां च भग्नता ।। ९५ ।।
विधवा दर्शनं चापि तत्सङ्गेन धनक्षयः ।
धूमायमानमात्मानं शिरोमुण्डनमेव च ।। ९६ ।।
बद्धमन्यैर्निरुद्धं वा पश्येच्चेद्भयमाप्नुयात् ।
यवागू मारनालं वा पिपेद्धन विनाशनम् ।। ९७ ।।
तण्डुलं पक्वमांसं वा तुषमङ्गारकोषरे ।
मुद्गं माषं मरीचं च सर्षपं पश्यतोऽशुभम् ।। ९८ ।।
कुण्डादौ पतनं नेष्टं तथा केश विकीर्णता ।
वर्तितैलतिलादीनामञ्जनालेपनं तथा ।। ९९ ।।
अन्धकारनिवेशस्तु महामार्गगतिस्तुवा ।
संन्यासि प्रेतकैः सार्धं कुण्डकादिषु वेशनम् ।। १०० ।।
तारं च भक्ष्येद्वाथ शवं वा भक्षयेद्यदि ।
रक्तवर्णं तु यद्द्रव्यं कृष्णं वा न प्रशस्यते ।। १०१ ।।
अशुभं च भवेद्रकं कृष्णवस्तु प्रकीर्तितम् ।
अन्यत्र शोणितान् पद्मात् पलाशाद्रक्त चन्दनात् ।। १०२ ।।
तथा च रजकश्वत्रिद्यूतकम्लेच्छकारिणः ।
पश्येत्पाषण्डिनो वापि नशुभं तस्य जायते ।। १०३ ।।
वल्मीकदर्शनं शुष्क विषवृक्षस्य दर्शनम् ।
भूतानां रोदनं नेष्टं वृक्षाणां पतनं क्षणात् ।। १०४ ।।
देवताश्च द्विजातिश्च पितरो योगिनो नृपः ।
यद्वदन्ति नरं स्वप्ने तत्तथैव भविष्यति ।। १०५ ।।
एष्यत्कर्मविपाकस्य शुभस्याप्य शुभस्य च ।
लिंगं स्वप्नोविधितस्य न क्वचिद्धातु दोषजः ।। १०६ ।।
यद्धातु प्रकृतिर्येन धातुना वापि दूषितः ।
तद्विकारं ननु स्वप्ने प्रत्यक्षानिव पश्यति ।। १०७ ।।
यश्च सुप्तोऽर्थमादृत्य दृष्टं वा यदि वा श्रुतम् ।
तच्चिन्ता सन्ततिः स्वप्ने प्रत्यक्षेवावभासते ।। १०८ ।।
तद्द्वयं स्वप्नविज्ञानं नाभिप्रेत मिहागमे ।
दृष्टाक्षदूर विज्ञेय व्यभिचारि प्रकाशवत् ।। १०९ ।।
समधातुरतः स्वप्ने यत्पश्यति शुभाशुभम् ।
प्रणिधानविनिर्मुक्त स्तत्सत्यं नाविशेषतः ।। ११० ।।
अशुभं वा शुभं स्वप्नं आचार्याय निवेदयेत् ।
द्विजाति प्रक्रमेणैव वयसा वा धनेनवा ।। १११ ।।
आचारेणाथ धर्मेण विद्यया वाथ यस्यतु ।
श्रेष्ठत्वं विद्यते विप्राः सर्वादौ निवेदयेत् ।। ११२ ।।
अनेनैव क्रमेणाथ स्वंस्वं स्वप्नं निवेदयेत् ।
आचार्यानुज्ञया वाथ ज्येष्ठत्वं तेषु कीर्तितम् ।। ११३ ।।
ब्राह्मण समयाख्येन संस्कारेण समन्वितः ।
निर्वाण दीक्षया युक्तः शूद्रो द्वावेकभागिनौ ।। ११४ ।।
नियोगो यस्य तन्मध्ये स एव गुरुमाश्रयेत् ।
आदौ समानदीक्षायां सत्यामपि च यत्र तु ।। ११५ ।।
नियोगः स शिशुः पूर्वं नमस्कुर्याद् गुरूत्तमम् ।
जात्यादि साम्ये संस्कार साम्ये सत्यपि यत्र तु ।। ११६ ।।
नियोगो देशिकस्यासीत् स चादौ गुरुमाश्रयेत् ।
परस्पर नमस्कारेऽप्येवमेव क्रमोमतः ।। ११७ ।।
ज्येष्ठत्वेऽप्यस्य संस्काराद्येषां तैर्गुर्वनुज्ञया ।
न संमान्यो नमस्कार प्रमुखैः कारणाद्गुरोः ।। ११८ ।।
एकदेशिक शिष्याणा माचारः परिकीर्तितः ।
किमत्र बहुनोक्तेन यदुक्तं देशिकेन तु ।। ११९ ।।
तदेव सर्वदा कार्यं शिष्यैः श्रोयोभिकांक्षिभिः ।। १९९१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्वप्नाध्याय विधिः द्वाविंशतितमः
पटलः
== त्रयोविंशत्तमे पटले निर्वाण दीक्षा विधिः ==
निर्वाणाख्यां प्रवक्ष्यामि दीक्षां परममोक्षदाम् ।
आचार्यः कृतनित्यस्तु कृतमन्त्रादि तर्पणः ।। १ ।।
कृत सूर्यार्चनः शुद्धः सकलीकृत विग्रहः ।
सामान्यार्घ्यकरो द्वार द्वारपार्चन संयुतः ।। २ ।।
पश्चिमद्वार मार्गेण संप्रविश्य मखालयम् ।
कृत ब्रह्मार्चनः (शुद्धः) क्षेत्रे रक्षां कृत्वा विधानतः ।। ३ ।।
भूतशुद्धिमणोर्न्यासं विशेषार्घ्यं च कृत्यवित् ।
कृत्वा ज्ञानाख्य खृड्गं च पञ्चगव्यं विधाय च ।। ४ ।।
विकिरानभिमन्त्र्याथ भूमिशुद्धिं विधाय च ।
निक्षिप्य विकिरांस्तांश्च कुशैरीशे समाहरेत् ।। ५ ।।
कुंभं च वर्धनीं तत्र संपूज्य परितो गुरुः ।
लोकपालानथाभ्यर्च्य तेषां आज्ञां तु श्रावयेत् ।। ६ ।।
भ्रामयित्वा घटास्त्रालू ज्ञानखड्गं समर्च्य च ।
मण्डले देव देवेशं इष्ट्वाऽग्नौ तर्पयेन्मनून् ।। ७ ।।
भगवन् देहमाविश्य मदीयमनु कंपया ।
अनुग्रहस्त्वया कार्यः शिष्याणां भावितात्मनाम् ।। ८ ।।
इति विज्ञाप्य लब्धाज्ञश्चोष्णीषम् शिरसि न्यसेत् ।
सर्वेषां कर्मणां साक्षी मण्डलस्थः सदाशिवः ।। ९ ।।
यज्ञस्य रक्षकः कुंभे पावके होम कारणम् ।
शिष्येतु पाशनाशाय मद्देहे पाशमोचकः ।। १० ।।
पञ्चाधिकरणो देवः त्वमहमेव सदाशिवः ।
मन्त्राः कारणभूता ये शिवस्य हृदयादयः ।। ११ ।।
ममापि ते तथैवेह स्वातन्त्र्यं स्वस्यचात्मनि ।
संभाव्याध्येषयेद्देवं प्राणैरन्तर्बहिस्थितैः ।। १२ ।।
परीक्षितः समर्थोऽयं निर्वाणार्थ मुपस्थितः ।
उत्कृष्ट जातिरीशांशः समयेषु व्यवस्थितः ।। १३ ।।
तदेतस्मिन् विमोक्षाय प्रसादः क्रियतां मम ।
पूर्णसंकल्पितार्थः सन् शिवशास्त्रोपबृंहितः ।। १४ ।।
आरभ्य यागधाम्नस्तु प्रवेशं चाग्निसंमुखम् ।
आत्मनः सव्यभागे तु कृत्वा शिष्यस्य वेशनम् ।। १५ ।।
नाडी सन्धानकर्मज्ञस्तर्पणं पूर्णया सह ।
कृत्वा शिवादिमन्त्राणां दीपनं सम्यगोचरेत् ।। १६ ।।
अघोर संपुटं कृत्वा शिवं साङ्गं फटन्तकम् ।
कुटिलभ्रू समायुक्तं सरालवदनान्वितम् ।। १७ ।।
आहुतीनां त्रयं कार्यं मन्त्राणां दीपनं च यत् ।
कन्या विनिर्मितं सूत्रं त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम् ।। १८ ।।
अस्त्रेण प्रोक्षितं वर्म कुण्ठितं मूलमन्त्रतः ।
संपूज्य चोर्ध्वकायस्य शिखायां बन्धयेत्शिशोः ।। १९ ।।
अंगुष्ठकाग्रपर्यन्तं तत्सूत्रमवलम्बयेत् ।
सूत्रं सुषुम्नारूपं तु ध्यात्वाशिष्यस्य देहतः ।। २० ।।
सुषुम्नायै नमश्चेति संगृह्यास्मिन् नियोजयेत् ।
संपूज्यगंध पुष्पाद्यैः वर्मणाचाव कुण्ठयेत् ।। २१ ।।
संनिधानाय मूलेन चाहुति त्रयमाचरेत् ।
शिष्यस्य हृत्प्रदेशं तु संप्रोक्ष्यास्त्रेण पुष्पतः ।। २२ ।।
संताड्य हृदयं तस्य रेचकेन प्रविश्य च ।
हुंकारं उच्चरंस्तस्य चैतन्यं तारकाकृतिम् ।। २३ ।।
हृद्ग्रन्थिमस्त्रमन्त्रेण छित्वा संगृह्यमूलतः ।
द्वादशान्ते न्यसेत् शिष्य जीवं हृदय संपुटम् ।। २४ ।।
सान्तं बीजं समुच्चार्य तस्मिन् संहार मुद्रया ।
सूत्रे नियोजयेत् वर्म मन्त्रेणैव अवकुण्ठयेत् ।। २५ ।।
हुत्वाहुतित्रयं तस्य संविधानाय मूलतः ।
मलं च कर्ममायेयं भोक्तृ भोलशरीरजम् ।। २६ ।।
शान्त्यतीतादिकं सूत्रे भाजयेत्स्वस्वमन्त्रतः ।
शान्त्यतीतां चतुर्थ्यन्तां हुफट्कारां शिवादिकाम् ।। २७ ।।
पुष्पास्त्रेणैव संताड्य शिष्यस्य शिरसि स्थिताम् ।
संहारमुद्रयाकृष्य शिवं प्रणव पूर्वकम् ।। २८ ।।
शान्त्यतीतां चतुर्थ्यन्तां नमस्मकार समन्विताम् ।
उच्चार्य योजयेत्सूत्रे भ्रूमध्यान्तोपलक्षिते ।। २९ ।।
अनेनैव क्रमेणाथ भूतशुद्ध्युक्तमार्गतः ।
कलाचतुष्टये कुर्यात्ताडनग्रहयोजनम् ।। ३० ।।
गलश्वभ्रन्तनाभ्यन्तजान्वन्ताङ्गुष्ठकान्तिकम् ।
व्याप्यव्यापकभावं तु कुर्यात्तत्रविचक्षणः ।। ३१ ।।
मन्त्राः पदानिवर्णाश्च तत्त्वानिभुवनानि च ।
व्याप्यानि व्यापकाः कर्ममलमायेयबन्धनाः ।। ३२ ।।
व्याप्यामलादयश्चापि व्यापकास्तु कलास्मृताः ।
तासांच संग्रहे तस्मात् सर्वेस्युः स्वीकृतास्त्विह ।। ३३ ।।
स्थापिताभिश्च शुद्धाभिरहोपस्थापिता अपि ।
शुद्धा भवन्ति सर्वेस्युस्तस्मात्तच्छुद्धिरिष्यते ।। ३४ ।।
तासांच दीपनं कार्यमोङ्कारादि फडन्तकम् ।
अघोरबीजं मूलं च शान्त्यतीतकलामपि ।। ३५ ।।
चतुर्थ्यन्तं समुच्चार्य हुंकारं तु समुच्चरन् ।
त्यक्त्वान्यासां च मूलं तु स्वस्वबीजं स्मरन् नयेत् ।। ३६ ।।
आहुतीनांत्रयं हुत्वा पाशबन्धनमाचरेत् ।
शिरः संताड्यचास्त्रेण शिवमन्त्रं त्रिधास्मरन् ।। ३७ ।।
भगवन् शान्त्यतीताख्यं मलकर्मसमन्वितम् ।
व्यापकं शान्ति तत्वादेः पाशं बन्ध पदद्वयम् ।। ३८ ।।
हुंफडन्तं समुच्चार्य सूत्रे ग्रन्थिं समाचरेत् ।
शिवं संपुटितं स्वस्वबीजं च भगवत् पदम् ।। ३९ ।।
कलाचतुष्टयंपाशं मल तत्वादिव्यापकम् ।
बन्ध बन्ध पदंचोक्त्वा हुंफषन्त समन्वितम् ।। ४० ।।
पृथक् पृथक् समुच्चार्य सूत्रेग्रन्थिं समाचरेत् ।
तत्सूत्रं च समादाय शरावयुग संपुटम् ।। ४१ ।।
कृत्वासंपात होमंच तत्सूत्रं मण्डलाधिपे ।
निवेद्य तस्य रक्षार्थं शिवकुंभान्तिकं न्यसेत् ।। ४२ ।।
प्रणतिं कारयित्वा च शिवेन शिवकुंभके ।
आचार्यः शिष्यसहितो निःसृत्य मखमण्डपात् ।। ४३ ।।
पञ्चगव्यं चरूं तेभ्यः प्रदद्यात् दन्धदावनम् ।
शुचौ सावरणे देशे विविक्ते लेपिते भुवः ।। ४४ ।।
पृथङ्मण्डलकस्थेभ्यो भुक्तिमुक्तिव्यपेक्षया ।
भूतये पूर्ववक्त्रेभ्यः सौम्यास्येभ्यः विमुक्तये ।। ४५ ।।
निर्णिक्तपादपाणिभ्यः प्रयतेभ्यो यथाक्रमम् ।
अन्तर्जानूपविष्टेभ्यः सकुशे दक्षिणेकरे ।। ४६ ।।
उद्धृत्य दक्षिणेनैव सपवित्रेणपाणिना ।
चुलुकं पञ्चगव्यस्य दद्यादेकं हृदान्वितम् ।। ४७ ।।
तत्पीत्वा प्रयतेभ्योऽथ तद्वदेव द्वितीयकम् ।
चुलुकं चापरं चापि दत्वा दद्यात्ततश्चरुम् ।। ४८ ।।
अष्टग्रासप्रमाणंतु पुटके ब्रह्मवृक्षके ।
मुमुक्षुभ्यो भुभुक्षुभ्यः कृते पिप्पल पत्रकैः ।। ४९ ।।
अद्विज स्पर्शमेतस्य भक्षणानन्तरं पुनः ।
शुचिभ्यो दन्तकाष्ठैश्च क्षीर वृक्षसमुद्भवम् ।। ५० ।।
कनिष्ठिकाङ्गुलस्थूलमृजुं सरसमव्रणम् ।
मङ्गलार्काङ्गुलान्मुक्तिभुक्ति लिङ्गप्रकाशकम् ।। ५१ ।।
राजदन्त्राग्रसन्दंशचर्वितं धौतमग्रतः ।
आमुक्तं निपतेद्यत्र तेन विद्याच्छुभाशुभम् ।। ५२ ।।
अग्न्यन्तक पलाशानां दिक्षु वायौ न शोभनम् ।
मुखपातोऽस्य शेषासु शोभनः कर्मणां वशात् ।। ५३ ।।
इति ज्ञात्वा तु तत्पातमाचान्तास्तान् समाहितान् ।
स्वप्नाधिगमनेनैव सरक्षान् स्वापयेन्निशि ।। ५४ ।।
सद्योगोमंयसंस्पृष्ट भूतल स्पर्शनीषु च ।
पूर्वयाम्योत्तमाङ्गासु शययासु कुशभस्मना ।। ५५ ।।
परस्परमलग्नासु सोपधानासु पार्श्वतः ।
चतुर्दण्डिकयास्त्रेण गुप्तासु वितमस्सु च ।। ५६ ।।
अस्त्राभिरक्षितास्वस्त्रजप्तासु शतसंख्यया ।
हदारोप्य शिखाबद्धशिखान् वर्माभिमन्त्रितैः ।। ५७ ।।
वस्त्रैराक्षादिताञ्छिष्यां स्तिलसर्षपभूतिभिः ।
अस्त्राभिमन्त्रितैस्तिस्त्रो रेखाः संकल्प्य बाह्यतः ।। ५८ ।।
स्वप्नमाणवकं मन्त्रमनुज्ञाय च तानथ ।
दत्वा बाह्यबलिं दिक्षु दिक्पतिभ्यो यथाक्रमात् ।। ५९ ।।
चरूं दन्तधवादिष्टप्रतिकूलोपशान्तये ।
विषमार्चिषमादीप्य हुत्वा चैकैकतः शतम् ।। ६० ।।
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा मूलेनाष्टोत्तरं शतम् ।
प्रक्षालिताङ्घ्रिहस्तस्तु स्वाचान्तः स्नानमम्भसा ।। ६१ ।।
निर्वर्त्य भस्मना वापि परिवर्त्य सितांशुके ।
शिवीकृततनुर्ध्यात्वा समस्ताध्वतनुं शिवम् ।। ६२ ।।
चरुकं पञ्चगव्यं च प्राशये द्दन्तधावनम् ।
पूर्ववत्प्रयतो भूत्वा शुद्धः स्वयमपि स्वपेत् ।। ६३ ।।
अथ प्रातर्द्वितीयेऽह्नि कृतनित्यक्रियो गुरुः ।
शिष्यान् पृष्ट्वा निशास्स्वप्नान् दुःस्वप्ने शान्तिमाचरेत् ।। ६४ ।।
घृतदूर्वामधुक्षीरैः शतहोमं च कापिलैः ।
शुभे पूर्ववच्छिष्यप्रवेशादिकमाचरेत् ।। ६५ ।।
आहूय शिष्यान् कुण्डस्य समीपे स्वस्य दक्षिणे ।
अवल्म्ब्य च तत्सूत्रं शिष्यदेहेऽधिवासितम् ।। ६६ ।।
करोम्यनुग्रहं देव शिशो रध्येषयेदिति ।
लब्धानुज्ञो न्यसेदग्नौ शक्तिमाधार रूपिणीम् ।। ६७ ।।
निवृत्तिं विन्यसेच्छक्तौ कला तत्वादि संयुताम् ।
पृथिवी तत्वं क्षकारश्च मन्त्रौ हृदयसद्यकौ ।। ६८ ।।
कालाग्निरथकुऽऽमाण्डं हाडकं ब्राह्मवैष्णवौ ।
रौद्रं च भुवनान्यन्तर्ब्रह्माण्डस्यस्थितानि षट् ।। ६९ ।।
कापालीशो ह्यजोबुद्धो वज्र देहः प्रमर्दनः ।
विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः ।। ७० ।।
अग्निरुद्रो हुताशश्च पिङ्गलः खादको हरः ।
ज्वलनो दहनो बभ्रुः भस्मान्तकः क्षयान्तकः ।। ७१ ।।
याम्यो मृत्युर्हरो धाता विधाता कर्तृसंज्ञकः ।
संयोक्ता च वियोक्ता च धर्मो धर्मपतिस्तथा ।। ७२ ।।
निऋतिर्मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ।
ऊर्ध्वकेशो विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रिणः ।। ७३ ।।
बलो ह्यतिबलश्चैव पाशहस्तो महाबलः ।
श्वेतोऽथ जयभद्रश्च दीर्घबाहुर्जलान्तकः ।। ७४ ।।
मेघनादः सुनादश्च दशमः परिकीर्तितः ।
शीघ्रो लघुर्वायुवेगस्तीक्ष्णः सूक्ष्म क्ष्यान्तकः ।। ७५ ।।
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः ।
निधीशो रूपवान् धन्यः सौम्यदेहो जटाधरः ।। ७६ ।।
लक्ष्मीधृग्रत्नधृक्छ्रीधृक् प्रसादश्च पकामदः ।
विद्याधिपेशौ सर्वज्ञो ज्ञानभुग्वेदपारगः ।। ७७ ।।
सुरेशःशर्वो ज्येष्ठश्च भूतपालो बलिप्रियः ।
वृषो वृषधरोऽनन्तः क्रोधनो मारुताशनः ।। ७८ ।।
ग्रसनोढुम्बरेशौ च फणीन्द्रो वज्रदंष्ट्रिणौ ।
शंभुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्रियक्षस्त्रिदशेश्वरः ।। ७९ ।।
संवाहश्च विवाहश्च नभो लिप्सुस्त्रिलोचनः ।
वीरभद्रो भद्रकाली सर्वोर्ध्वे भुवनद्वयम् ।। ८० ।।
कपालीशादयः प्राच्यामग्निरुद्रादयोऽनले ।
याम्याद्या दक्षिणे भागे निऋत्याद्याश्च नैऋते ।। ८१ ।।
बलाद्या वारुणे भागे शीघ्राद्या वायुगोचरे ।
उत्तरे तु निधीशाद्या ईशे विद्याधिपादयः ।। ८२ ।।
वृषादयस्त्वधोभागे शम्भुमुख्या नभोगताः ।
भुवनानां शतं चाष्टाधिकमेवं तु विन्यसेत् ।। ८३ ।।
एकाशीतिपदेष्वन्त्यप्रणवादि विलोमतः ।
नमोद्वयं प्रणवं षडक्षरमतः परम् ।। ८४ ।।
सर्वदश्च ततः शर्वशिवसूक्ष्मद्वयं तथा ।
शब्दद्वयं तथा ज्ञानद्वयं पिङ्गद्वयं तथा ।। ८५ ।।
पतङ्गं च द्विरभ्यस्तं तुरुयुग्मपदं भवेत् ।
साक्षियुग्मपदं पश्चात्पूर्वस्थितमतः परम् ।। ८६ ।।
अस्तुत अस्तुत इत्येवं ततश्चानर्चितानर्चित ।
ब्रह्मविष्णुरुद्रपर सर्वसन्निध्यकारकः ।। ८७ ।।
सर्वभूतसुखप्रद भवोद्भवपदं ततः ।
भवयुग्मं तथा शर्वयुग्मं च प्रथमद्वयम् ।। ८८ ।।
मुञ्च मुञ्च पदं योगाधिपते च पदं भवेत् ।
महातेजः पदं सद्भावेश्वरं चेति कीर्तितम् ।। ८९ ।।
महादेवपदं पश्चात्पदान्यष्टौ च विंशतिः ।
निवृत्त्या व्याप्तमध्वानं तत्त्वाद्यं कलया स्मरेत् ।। ९० ।।
ह्लां निवृत्तिकलायै च नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ।
इत्युच्चार्य निवृत्तिं तु सूत्रात्संग्राह्य पावले ।। ९१ ।।
आवाह्येष्वाहुतीनां तु त्रयं स्वाहान्तमाचरेत् ।
मलः कर्म च मायाख्यं भोक्तृभोगशरीरजम् ।। ९२ ।।
भावयन् कल्पयेद्योनिरनन्ता देविगर्भगाः ।
तद्व्यापिकां च वागीशीं समावाह्य प्रपूजयेत् ।। ९३ ।।
वागीश्वर्यै नमश्चेति हृत्पूर्वं प्रणवादिकम् ।
हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्स्वाहान्तेनैव मन्त्रतः ।। ९४ ।।
संनिधीभव देवेशि पश्वनुग्रहकर्मणि ।
प्रार्थैवं शिष्यमस्त्रेण संप्रोक्ष्य हृदि ताडयेत् ।। ९५ ।।
अस्त्राणुना फडन्तेन प्रणवेनान्वितेन च ।
स्वात्मनो रेचकेनैव तस्य देहे प्रविश्य च ।। ९६ ।।
अस्त्रमन्त्रेण हृच्छेदं कृत्वा चाङ्कुशमुद्रया ।
आकृष्य मूलमन्त्रेण चाहुतित्रयमाचरेत् ।। ९७ ।।
तृणाग्रबिन्दुवद्ध्यात्वा प्रणवेन पुटीकृतम् ।
सान्तबीजं समुच्चार्य शिशुं संहारमुद्रया ।। ९८ ।।
पूरकेन हृदि स्वस्य संनिवेश्य च कुम्भकम् ।
कृत्वा मूलं स्मरन् स्वस्य द्वादशान्ते नियोज्य च ।। ९९ ।।
आदाय तस्माच्चैतन्यं मुद्रयोद्भव संज्ञया ।
सर्वासु योनिषु शिशोः संयोगं युगपन्नयेत् ।। १०० ।।
स्वाहान्तमूलमन्त्रेण चाहुतित्रयमाचरेत् ।
भगवन् देव देवेश शिशोस्सर्वासु योनिषु ।। १०१ ।।
संयोगं कुरु कुर्वत्र दीक्षाकर्मणि मोक्षदम् ।
निष्पत्यै सर्वगर्भाणां दद्यान्मूलहुतित्रयम् ।। १०२ ।।
भगवन्नस्य शिष्यस्य गर्भनिष्पत्तिमत्रच ।
सर्वासु योनिषु कुरुकुर्वित्येवन्नयेद्विजाः ।। १०३ ।।
ततस्तु जननार्थन्तु दद्यात् मूलहुतित्रयम् ।
भगवन् सर्वगर्भाणां जननं कुरु कुर्वणोः ।। १०४ ।।
इत्युक्त्वा जननार्थं च पशोः वृद्ध्यर्थमेव च ।
मूलहुतित्रयं दत्वा शिवंप्रतिवदेदिदम् ।। १०५ ।।
भगवन् शिष्यदेहानां प्रवृत्तिं कुरु कुर्विति ।
कर्मार्जनाय मूलेन आहुतित्रयमाचरेत् ।। १०६ ।।
भगवन् आत्मनो नानाभोगदं कुरु कुर्वथ ।
कर्मार्जनं पठित्वैवं विशेषो लोकधर्मिणि ।। १०७ ।।
प्राक्कर्मागामिकं धर्मरूपं कर्मार्जनं कुरु ।
देशतः कालतश्चैव देहेन विषयेण च ।। १०८ ।।
संचितागामिभेदेन भोगन्नाना विधं स्मरन् ।
भोक्तृत्व लिंगितेपुंसि सुखदुःखात्मवेदनम् ।। १०९ ।।
मूलाहुतित्रयं दत्वा शिवंसंप्रार्थयेदिति ।
भगवन् भोगनिष्पत्तिं सर्वत्र कुरु कुर्वणोः ।। ११० ।।
परमप्रीति रूपं च भोगेषु संस्मरन् ।
शिवाहुति त्रयं दत्वा परमप्रीति रूपकम् ।। १११ ।।
लयंच कुरु कुर्वीति शिशोः निर्वाण कर्मणि ।
जात्यायुर्भोगसंस्कारशुद्ध्यर्थं निष्कृतावणोः ।। ११२ ।।
हृदाहुति शतं हुत्वा नयेत्मूलाहुतित्रयम् ।
सर्वकर्मसु शुद्धिंच निष्कृत्या कुरु कुर्वणोः ।। ११३ ।।
भगवन्निति विश्लेषम् भोगाभावादणोरिह ।
बहिर्निष्कामरूपन्तु मायापाशात् स्मरन्नयेत् ।। ११४ ।।
मूलहुतित्रयं पश्चात् मलविश्लेषमाचरेत् ।
मलकार्यंच भोक्तृत्वंस्मृत्वा शुद्ध्यर्थमाहुतीः ।। ११५ ।।
दश दत्वा हृदा पश्चात् दद्यात् मूलहुतित्रयम् ।
मलविश्लेष एवंस्यात् कर्म विश्लेष उच्यते ।। ११६ ।।
अत्यन्ताभावरूपन्तु विश्लेषं कर्मणामिह ।
स्मृत्वाहुतित्रयं दद्यात् मूलमन्त्रं समुच्चरन् ।। ११७ ।।
भगवन्नात्मनो मायाफल कर्मात्मकं त्विह ।
विश्लेषं कुरु कुर्वत्र तेभ्यो निर्वाणसंस्कृतौ ।। ११८ ।।
ततो निवृत्तिपाशस्य व्यापिनस्तु मलादिषु ।
अस्त्राहुतित्रयं दत्वा शुद्ध्यै तस्य च मूलतः ।। ११९ ।।
आहुतीनां त्रयं दत्वा निवृत्तिछेदननंत्विह ।
भगवन् कुरु कूर्वत्रेति आज्ञां प्रार्थ्यैव माचरेत् ।। १२० ।।
अशेषाणां शरीराणां नाशेत्वेकत्वमात्मनः ।
संभाव्य वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां शिवाणुना ।। १२१ ।।
ओंब्रह्मणे नमश्चेत्यावाह्य संपूज्य तर्पयेत् ।
शब्दस्पर्शौ गृहणात्र ब्रह्मन् स्वाहेति मन्त्रतः ।। १२२ ।।
आहुतीनां त्रयं दत्वा शिवाज्ञां श्रावयेत् ततः ।
कारणेशत्वयानास्य धातुः पदमनामयम् ।। १२३ ।।
प्रतिबन्धो विधातव्यस्त्वाज्ञैषा पारमेश्वरी ।
ब्रह्माणं संविसृज्याथ शुद्धतत्वाग्र संस्थितम् ।। १२४ ।।
निवृत्ति पाशनिर्मुक्तं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।
ध्यात्वाहुतित्रयं दद्यान्मूलमन्त्रं समुच्चरन् ।। १२५ ।।
निवृत्तिपाशादुद्धारं पूरकेण भगवन्नस्य चात्मनः ।
कुरुकुर्वीति संहारमुद्रया पूरकेन तु ।। १२६ ।।
कृत्वात्मस्थं ततस्सूत्रे कवचेन निवेशयेत् ।
आहुतीनां त्रयं दद्याच्छिशोः स्थित्यै शिवाणुना ।। १२७ ।।
वागीश्वर्यै नमश्चेति संपूज्यैनां तु तर्पयेत् ।
आहुतीनां त्रयेणाग्नेः कार्यमस्या विसर्जनम् ।। १२८ ।।
अथ सूत्रे प्रतिष्ठायां शुद्ध्यर्थमवलोकयेत् ।
त्रयोविंशतितत्वानि चापस्तेजोमरुद्वियत् ।। १२९ ।।
गन्धो रसो स्पर्शौ शब्दोपस्थौ च पायु च ।
पादौ पाणी च वाङ्नासा जिह्वा चक्षुस्त्वचश्श्रुतिः ।। १३० ।।
मनोऽहङ्कारबुद्धि च प्रकृतिः स्यात्ततः परम् ।
तत्वानि कथितान्येवं लादिटान्ताः द्विजोत्तमाः ।। १३१ ।।
चतुर्विंशतिवर्णाः स्युः शिशो वामस्तथैव च ।
अघोर इति मन्त्रास्स्युष्षट्पञ्चाशत् पुराणि तु ।। १३२ ।।
अमरेशः प्रभासश्च नैमिशः पुष्करोऽवधिः ।
डिण्डिमुण्डिस्तथा भारभूतिश्च लकुलीश्वरः ।। १३३ ।।
हरिश्चन्द्रश्च श्रीशैलो जल्पेशाम्रातकेश्वरौ ।
मध्यमेशो महाकालः केदारो भैरवस्तथा ।। १३४ ।।
गया चैव कुरुक्षेत्रं नाखलो नखलस्तथा ।
विमलेशोऽट्टहासश्च महेन्द्रो भीमसंज्ञकः ।। १३५ ।।
वस्त्रापदो रुद्रकोटिर विमुक्तो महालयः ।
गोकर्णोभद्रकर्णश्च स्वर्णाक्षः स्थाणुरित्यपि ।। १३६ ।।
झगलण्डो द्विरण्डश्च माकोटो मण्डलेश्वरः ।
कालञ्चरः शङ्कुकर्णः स्थूलेश्वरः स्थलेश्वरः ।। १३७ ।।
पैशाच राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च ।
सौम्यं चैव ताथाज्ञेयं प्राजेशं ब्राह्ममेव च ।। १३८ ।।
अकृतश्च कृतश्चैव भेरवोब्राह्मवैष्णवौ ।
कौमारमौमं श्रैकण्ठमष्ट सप्तभवन्तिहि ।। १३९ ।।
अमरेशादि चात्पत्वे हरिश्चन्द्रादितेजसि ।
गयादि वायु तत्वे च व्योम्नि वस्त्रापदादि च ।। १४० ।।
झगलण्डाद्यहंकारे पैशाचाद्यं मनौस्थितम् ।
प्रकृतावकृताद्येवं षट्पञ्चाशत् पुराणानि तु ।। १४१ ।।
महेश्वराद्यरूप्यन्ता पदानामेकविंशतिः ।
महेश्वर पदं चाद्यं परमात्मा द्वितीयकम् ।। १४२ ।।
ततश्शर्वपदंचोक्तं शिवेति च ततः परम् ।
निधनोद्भवसंज्ञं च निधनाख्य पदं ततः ।। १४३ ।।
अनिधनपदं चैवम् ओंस्वक्षःपदमतः परम् ।
ओंभुवश्चपदं चान्यदोंभूः पदमतः परम् ।। १४४ ।।
चतुर्धू निर्मितम् चान्यन्नाना नाना पदं ततः ।
अनादे तुपदं चान्यदभस्मेति पदं ततः ।। १४५ ।।
अधूमपदमन्यच्च अनग्नीति पदं ततः ।
अरूपपदमन्यच्च ज्यातिर्ज्योतिस्तथैव च ।। १४६ ।।
तेजस्तेजः पदं प्रोक्तुं प्रथम प्रथमेत्यपि ।
अरूपिन् पदयुग्मंच पदान्येकं च विंशतिः ।। १४७ ।।
प्रतिष्ठाकलयाचैतत् सर्वं व्याप्तं तु भावयेत् ।
इत्युक्त संख्यत त्वार्णंपदमन्त्रैस्त्रिविष्टपैः ।। १४८ ।।
गर्भितां तामनुस्मृत्य संतधीतोपभुक्त्या ।
शुद्धं पाशं लघुं स्मृत्वा शोध्यं च गुरुमेतयोः ।। १४९ ।।
वाचकं तद्वदुच्चार्य शोध्येशुद्धिं विलोकयेत् ।
सर्वसन्धानयोगाय चोपदिष्टश्शिवद्विजाः ।। १५० ।।
ओं ह्रां ह्रीं पूर्वमुच्चार्य चतुर्थ्यन्तं कलाद्वयम् ।
नमस्कारान्तमिष्ट्वान्ते दद्यान्मूलाहुतित्रयम् ।। १५१ ।।
कलोपस्थापनाद्यं तु सर्वं पूर्ववदाचरेत् ।
निष्कृतिं शिरसादद्याच्छत होमेन देशिकः ।। १५२ ।।
हरेश्शुक्लं रसं दत्वा कलां विद्यां समाश्रयेत् ।
कलया विद्यया व्याप्तः पुरुषश्चादिमो भवेत् ।। १५३ ।।
रागो नियतिविद्ये च कलाकालौ च मोहिनी ।
ञकारादिधकारान्ता वर्णास्सप्त विलोमतः ।। १५४ ।।
मन्त्रश्शिखा पुराणीह सप्तविंशतिसंख्यया ।
वामो भीमस्तथोग्रश्च भवेशानैकवीरकाः ।। १५५ ।।
प्रचण्डोमापती चाजोऽनन्तैकशिवसंज्ञकौ ।
क्रोधेशश्चवै संवर्तो ज्योतिः पिङ्गश्चादिमो भवेत् ।। १५६ ।।
पञ्चान्तकैकवीरौ च शिखेदश्च महाद्युतिः ।
वामदेवो भवश्चैवोद्भवश्चाप्येकपिङ्गलः ।। १५७ ।।
एकेक्षणस्तथैशानस्तथैवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
षट्कं च पञ्चकं चैवं युग्मं युग्मं द्वयं द्वयम् ।। १५८ ।।
अष्टकं पुरुषादौ च मायान्ते तु पुराणि हि ।
पदानि विंशतिर्व्यापिन् व्यापिन्निति पदं भवेत् ।। १५९ ।।
व्योमिन् व्योमिन् पदं पश्चादीप्सितं स्यादचेतनम् ।
परमेश्वर परायेति पदं चैव पुनर्भवेत् ।। १६० ।।
ज्योतिरूपायसंज्ञं च सर्वयोगाद्यमेव च ।
पदं चानिधनायेति पदं गोप्त्रे प्रकीर्तितम् ।। १६१ ।।
गुह्याय चातिगुह्याय पदं स्यादौ नमो नमः ।
पदं ब्रह्माणि पञ्चात्र सद्यादीनि क्रमेण तु ।। १६२ ।।
शिवायेति पदं सर्वप्रभवेति ततः ।
शिवायेति पदं पश्चाद् ओं पदमन्ततः ।। १६३ ।।
ध्यानाहारायसंज्ञं च कीर्तितानि पदानि च ।
संधानं पूर्ववत् कृत्वा विद्यामग्नौ निवेशयेत् ।। १६४ ।।
निष्कृतिं शिखया दत्वा शतहोमं विधाय च ।
रूपगन्धौ हृहाणेति रुद्रे शुक्लं समर्पयेत् ।। १६५ ।।
भवाख्यं पदमेतत्तु कलात्रितयगोचरम् ।
भवोत्तीर्णमथात्मानमात्मतत्वोपरि स्थितम् ।। १६६ ।।
अधिकारमलाविष्टमुद्भवैश्वर्य भाजनम् ।
बुभोजयिषुराचार्यो भोगं शुद्धाक्षसाधनम् ।। १६७ ।।
अनुकूलमसंकीर्णमनासक्तिनिबन्धनम् ।
विलोक्य मनसा शान्ति तस्यामन्तर्गतानि च ।। १६८ ।।
तत्वानि त्रीणि विद्येशसादाख्यानि द्विजोत्तमाः ।
वर्णास्तु गखकाः प्रोक्ता मन्त्रौ वक्त्रतनुच्छदौ ।। १६९ ।।
वामा ज्येष्ठा च रौद्री च काली कलविकरणी ।
बलविकरणी चैव बलप्रमथनीत्यपि ।। १७० ।।
सर्वभूतदमन्येव मनोन्मन्यपरा भवेत् ।
पुराणि नव विद्यायामनन्तस्सूक्ष्मसंज्ञकः ।। १७१ ।।
शिवोत्तमैकनैत्रौ चाप्येकरुद्रस्त्रिमूर्तिकः ।
श्रीकण्ठश्च शिखण्डी चेत्येवमीशे पुराष्टकम् ।। १७२ ।।
सादाख्यभुवनं स्वस्मिन् पुराण्यष्टादशैव तु ।
एकादशपदान्यासन्नित्यंयोगिन इत्यपि ।। १७३ ।।
योगपीठाद्यमन्यत् स्याच्छाश्वतायपदं पुनः ।
ध्रुवायेतिपदं चैवानाश्रितायपदं ततः ।। १७४ ।।
अनाथायपदं प्रोक्तमनन्तायपदं पुनः ।
शिवायेतिपदं सर्वव्यापिने च पदं ततः ।। १७५ ।।
व्योमादिव्योमरूपाय पदं व्योमाद्यमेव च ।
निष्कृतौ शतहोमं तु कवचेन समाचरेत् ।। १७६ ।।
सर्वं पूर्ववदुद्दिष्टं शुक्लार्थं बुद्ध्यहङ्कृती ।
ईश्वरः कारणेशस्स्यात् प्राग्वत्सर्वमतः परम् ।। १७७ ।।
शान्त्यतीतकलायां तु शिवतत्त्वं व्यवस्थितम् ।
बीजं षोडशकं मन्त्राश्चास्त्रेशानशिवास्त्रयः ।। १७८ ।।
ओमित्येकं पदं ज्ञेयं पुराणि दश पञ्च च ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिश्च नाभसी ।। १७९ ।।
पुराणि बन्दवामीह पञ्च प्रोक्तान्यतः परम् ।
इन्धिका दीपिका चैव रोचिका मोचिका तथा ।। १८० ।।
तथोर्ध्वगामिनी चेति नादोत्थभुवनानि तु ।
व्यापिनी व्योमरूपा चाप्यनन्ता च ततःपरम् ।। १८१ ।।
अनाथा च तथा प्रोक्ताऽनाश्रिता पञ्चमीरिता ।
भुवनानि तु शाक्तानि पञ्चैव कथितानि च ।। १८२ ।।
एभिश्च गर्भिणीं ज्ञात्वा सन्धानं शुद्धया नयेत् ।
ह्यौं हौं चतुर्थ्यन्तं कलाद्वयमुदाहरन् ।। १८३ ।।
संपूज्य मनसा युक्तं दद्यान्मूलहुतित्रयम् ।
कलोपस्थापनाद्यं तु सर्वं पूर्ववदाचरेत् ।। १८४ ।।
निष्कृतौ शतहोमं तु शिवमन्त्रेण कारयेत् ।
अस्त्रं त्यक्त्वा तु दीपेन पाशच्छेदाय होमयेत् ।। १८५ ।।
ततो निर्बीजदीक्षायां पूर्णान्ते कारयेदिदम् ।
समयं समयाचारं शक्तो पाशात्मके न्यसेत् ।। १८६ ।।
समयं समयाचारपाशशुद्धिं महेश्वर ।
शिष्यस्य कुरु कुर्वत्रेत्युक्त्वा शुक्लं समर्पयेत् ।। १८७ ।।
शिवबीजं समुच्चार्य सदाशिवपदं पुनः ।
मनो हृहाण स्वाहेति चाहुतित्रयमाचरेत् ।। १८८ ।।
पूर्ववत्संविसृज्यात्म सूत्रं संगृह्य निर्मलम् ।
रेचकेनात्मसंस्थं तु शिष्यदेहे निवेशयेत् ।। १८९ ।।
शिरस्युदकबिन्दुं च दत्वा वागीश्वरीं यजेत् ।
संतर्प्य पावकस्थां तु ततो विज्ञापयेदिति ।। १९० ।।
पश्वर्थं खेदितोसि त्वं देवि गच्छ स्वगोचरम् ।
शान्त्यतीतां कलां शक्तितत्त्वे लीनां विचिन्त्य च ।। १९१ ।।
आत्मतत्त्वं च मायान्तमुपस्थाप्य गुरूत्तमाः ।
आत्मतत्त्वं चतुर्थ्यन्तमादौ मूलसमन्वितम् ।। १९२ ।।
नमः प्रणवसंयुक्तमुक्त्वा संपूज्य सन्निधौ ।
विधिवैकल्यशुद्ध्यर्थं स्वाहान्तं शिवमन्त्रतः ।। १९३ ।।
सशब्दं तु शतं हुत्वा विद्यातत्त्वमुपांशुवत् ।
सदेशान्तमुपस्थाप्य हुत्वा चाष्टोत्तरं शतम् ।। १९४ ।।
मन्त्रोच्चारणवैकल्याच्छिवमन्त्रेण शुध्यति ।
शिवतत्त्वमुपस्थाप्य शक्त्यन्तं मानसं स्मरेत् ।। १९५ ।।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा मनोवैकल्यमात्रतः ।
मुच्यते शिवमन्त्रेण शिखाच्छेदमथारभेत् ।। १९६ ।।
अध्वान्तस्थां च सर्वाध्वव्यापिकामध्वकारणाम् ।
ध्यात्वा शिखां तदग्रस्थं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।। १९७ ।।
संचिन्त्य शिष्यचैतन्यं कर्तरीं शिखयालभेत् ।
छिन्धाच्छिखां तु शिखया ततस्संस्नापयेच्छिवम् ।। १९८ ।।
आचम्य सकलीकृत्य गुरुर्गोमयवेष्टिताम् ।
स्रुगग्रस्थां शिखां पूर्णां हुत्वाहुत्या च पावके ।। १९९ ।।
ततो बहिर्विनिःसृत्य स्रुक्स्रुवौ कर्तरीमपि ।
प्रक्षाल्याचम्य शुद्धस्तु शिवमिष्ट्वा वदेदिदम् ।। २०० ।।
अध्वशुद्धिश्शिखाच्छेदस्त्वत्प्रसादान्मया कृतः ।
यावत्वयं परं धाम भगवन् परमेश्वर ।। २०१ ।।
शिष्यं संयोजयाम्येनमाज्ञेदानीं विधीयताम् ।
एवं कुर्वित्यनुज्ञातः प्रकृष्टोऽर्घ्यकरो गुरुः ।। २०२ ।।
समाहूय शिशुं यायाच्छिष्ययुक्तोऽग्निसंमुखम् ।
शिष्यस्य प्रोक्षणं चैव सकलीकरणं ततः ।। २०३ ।।
अन्तर्यागं ततो नाड्योस्सन्धानं मन्त्रतर्पणम् ।
सकलीकृतमन्त्राणामेकैकाहुतिदानतः ।। २०४ ।।
सकलीकरणशुद्धिं च कृत्वा संयोजयेच्छिवे ।
विद्यातत्त्वास्पदाचार्यो बिन्दुकॢप्तासनस्थितः ।। २०५ ।।
इन्धिका दीपिका चैव रोचिका मोचिका तथा ।
तथोर्ध्वगामिनी चेति सूक्ष्मा सुक्ष्मामृता मता ।। २०६ ।।
बिन्दुशक्तिरिति प्रोक्ता नादशक्तिः कला द्विजाः ।
आभिः कलाभिस्संकॢप्तदेहयुग्देशिकोत्तमः ।। २०७ ।।
व्यापिनी व्योमरूपा चाप्यनन्ता ह्यपरा मता ।
अनाथानाश्रिता चेति बहिः करणसंयुतः ।। २०८ ।।
अन्तः करणसंयुक्तस्समनाकल्पितं च तत् ।
आत्मतत्त्वोन्मनाश्शर्वे समापूरितदेहयुक् ।। २०९ ।।
कृत्वा पूरककुम्भौ तु जिह्वासंबद्धतालयुक् ।
ईषद्धयावृत्तवक्त्रः स दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशन् ।। २१० ।।
सम्यगुन्नतगात्रस्तु शिशुं संयोज्य चात्मनि ।
नाडीं सुषुम्नां प्राणाख्यवायुनैकीकृतां स्मरन् ।। २११ ।।
सम्न्त्रं शिष्यचैतन्यं शुद्धस्फटिकसंनिभम् ।
संभाव्य मन्त्रमुच्चार्य कारणत्यागयोगतः ।। २१२ ।।
शिवे संयोजयेच्छिष्यं पूर्णया कुम्भकेन तु ।
व्यावर्तितमनः प्राणदानशक्तिकलात्मनः ।। २१३ ।।
समीपे स्रुक्स्रुवौ मुक्त्वा मृतं संहारमुद्रया ।
शुद्धमुद्यच्छिखाकल्पं वह्नेरादाय पुद्गलम् ।। २१४ ।।
योजयेदस्त्रबीजेन शरीरे तस्य पूर्ववत् ।
तत्र युक्तोऽप्यसौ तेन न समानगुणीकृतः ।। २१५ ।।
यावत्तावत् प्रयातस्य तत्वप्राप्तिर्यथा विभोः ।
साम्राज्याधिगमेऽप्युच्चैर्नृपसूनोः कृतार्थता ।। २१६ ।।
न षड्गुण्यानभिज्ञस्य शतस्यापि न राजते ।
स्वगुणव्यक्तये तेन स्रुवेणाज्याहुतीस्तु षट् ।। २१७ ।।
होमयेद् देशिको धीमान् प्रयोगेणामुना यथा ।
सर्वज्ञो नित्यसंबोधः स्वतन्त्रस्तृप्तिमान् भव ।। २१८ ।।
अलुप्तानन्तशक्तिस्त्वं ह्रस्वप्रासादपूर्वकम् ।
आत्मन्निति पदोपेतं स्वाहान्तं दीपसंयुतम् ।। २१९ ।।
इत्येवं कथिता दीक्षा सर्वपापविमोचनी ।
चत्वारो ब्राह्मणाद्याश्चाप्यनुलोमाश्च ये मताः ।। २२० ।।
न्यायजा गूढजाता वा दीक्षायामधिकारिणः ।
जामातृपितृपत्न्याद्याः योग्यास्स्युर्मोक्षकांक्षिणः ।। २२१ ।।
दीक्षकर्ता शिवो यस्मात्तेषां तस्मान्न पुत्रया ।
अन्त्यजानां न होत्री स्यात् किं तु तेषां तु चाक्षुषी ।। २२२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे निर्वाणदीक्षाविधिस्त्रयोविंशतितमः
पटलः
== चतुर्विंशत्तमे पटले आचार्याभिषेक विधिः ==
अभिषेकमथो वक्ष्येयेन स्यात् देशिकोभुवि ।
आर्यावर्तोद्भवः श्रीमान् सर्वलक्षण लक्षितः ।। १ ।।
यत्र विप्राः सदाचाराः यतयश्च तपोधनाः ।
सन्ति देवाः तथा वेदाः आर्यावर्त इतिस्मृतः ।। २ ।।
एषदेशो समादिष्टो न च विन्ध्याब्धि मध्यगः ।
ककाराष्टक निर्मुक्तः प्रसंङ्गात् सोऽपि कथ्यते ।। ३ ।।
कर्णाटश्च कलिङ्गाख्यः कच्छः काश्मीर संज्ञकः ।
कोङ्कणः करहाटश्च कुक्कुटः काङ्क ईरितः ।। ४ ।।
आदिशैव कुलेजातः श्रेष्ठस्यात् स्थापनादिषु ।
विप्रादयश्चतुर्वर्णाः अपि योग्याः स्व कर्मणि ।। ५ ।।
दीक्षायां सर्वमर्त्यानां पतिष्ठायामथोत्सवे ।
स्नपने प्रोक्षणेऽन्यत्र प्रायश्चित्तेऽभिषेचने ।। ६ ।।
व्याख्यानादौ च शस्तस्यात् स्वार्थे वाथ परार्थके ।
सर्व देवार्चने विप्रास्त्वादि शैवो गुरूत्तमः ।। ७ ।।
विप्रादयस्त्रयो वर्णाः दीक्षायां स्थापनेऽपि च ।
ब्राह्मणक्षत्रियादीनां क्षत्रियः शूद्र वैश्ययोः ।। ८ ।।
वैश्यः शूद्रस्य दीक्षायां स्वस्यजातावपीष्यते ।
स्वार्थेष्टौ चल लिंगस्य प्रतिष्ठायां त्रयस्विमे ।। ९ ।।
शूद्रोपि शूद्रदीक्षायां स्वार्थे च चलसंज्ञके ।
बाणलिंगेक्षणेवापि स्थापको यदि नैष्ठिकः ।। १० ।।
आचार्यं गौलकं चैव दयित परिवर्तकम् ।
तथैव पारवेत्तारं देवलं च पुनर्भवत् ।। ११ ।।
अभक्ष्य भक्षकं चैव कुण्डं भस्माङ्कुरं तथा ।
खट्वाङ्गिश्यामदन्तौ चाप्यारूढं पतितं तु वा ।। १२ ।।
अलसं वृषलं चैवं व्रात्यं वैश्यापतिं तथा ।
असच्छस्त्रकृतं क्लीबं व्याधितं कुनखं तथा ।। १३ ।।
अथव्यसनिनं पारदारिकं वृषलीपतिम् ।
चित्रकं गायकं चैव नर्तकं च विवर्जयेत् ।। १४ ।।
परराष्ट्र भृतं चैवाशुद्धबुद्धिं च तान्त्रिकम् ।
परापवाद शीलं च तथा बहुकिणैर्वृतम् ।। १५ ।।
सूतकं कामुकं वैद्यं कुतर्कस्थं तथालभम् ।
बैद्धादि शास्त्रनिरतं सन्यासं व्रतिनं तथा ।। १६ ।।
चपलं शठसञ्जारं वृद्ध्या जीवन मेव च ।
शुक्लकर्मरतं चैव न्याये वैशेषिकेपि च ।। १७ ।।
सांख्ये विविधभेदे च मायावादेऽर्हतो मते ।
बौद्धे लोकायते शास्त्रे मीमांसां विशषतः ।। १८ ।।
अन्येष्वपि कुमार्गेषु कापाले पाञ्चरात्रके ।
सोमसिद्धान्तके वापि पूर्वाम्नाये तु पश्चिमे ।। १९ ।।
भैरवे कौलशास्त्रे च शेषेष्वनाद्दतेषु च ।
सिद्धप्रमेय जाले च कृताशं च निरन्तरम् ।। २० ।।
काव्य नाटकसक्तं च भरते तु निरन्तरम् ।
कामशास्त्रकृताभ्यासं पदव्युत्क्रान्तकं नरं ।। २१ ।।
ज्योतिज्ञानपरंवेद पुराणहित चेतसम् ।
तत् सिद्ध पुरुषार्थेषु कृतयत्नं परित्यजेत् ।। २२ ।।
कामिकादि शिवज्ञानं वेदार्थज्ञानमेव च ।
समं यो मन्यते मोहात्तं प्रयत्नेन वर्जयेत् ।। २३ ।।
शिव सिद्धान्त संसिद्ध ज्ञानयोग क्रियासु च ।
चर्यायां व स्व संसिद्ध प्रमेय शिवभाषिते ।। २४ ।।
शैवार्थ देहिके हित्वा विचारं सन्ततं नरः ।
योध्यत्र कुरुते न्यासं दुर्मतिं च विवर्जयेत् ।। २५ ।।
अन्यायेन शिवद्रव्य हारिणं हन्तृ सन्निभम् ।
अल्पविद्यामर्षकौ च विरूपं च विवर्जयेत् ।। २६ ।।
दैवज्ञं च तथाम्बष्ट मूहापोह विवर्जितम् ।
समान गोत्र संबन्धं कुसुमाक्षं च वर्जयेत् ।। २७ ।।
इत्युक्त लक्षणोपेतं शुद्धलग्नोदयेऽहनि ।
अभिषेकं ततःकुर्यात् अंकुरार्पण पूर्वकम् ।। २८ ।।
पूर्वस्यां वाथ वैशान्यां पश्चिमायां चदिश्यथ ।
मण्डपे सौम्य वक्त्रे तु वितानेनोपशोभितम् ।। २९ ।।
अर्धहस्तोच्छ्रयं तद्वद्युगाश्रं वेदिकाद्वयम् ।
चतुर्हस्त प्रविस्तारं दक्षिणोत्तर दिग्गतम् ।। ३० ।।
स्वस्तिकेन चतुर्दिक्षु रञ्जितं दीपराजितम् ।
भुवः परिग्रहं कृत्वा मण्डपेग्नौ शिवं यजेत् ।। ३१ ।।
लुप्तक्रियान्वितश्शिष्यो यदि संस्कृत्य दीक्षया ।
बहिरन्तर्बलिं दत्वा विधान मिद माचरेत् ।। ३२ ।।
काञ्जिकोदन मृद्भस्म दूर्वा गोमय गौलकैः ।
सिद्धार्थदधि तोयैश्च निर्मृज्य तदनन्तरम् ।। ३३ ।।
नवधा पञ्चधा वापि सर्वधान्यो परिस्थितान् ।
घटान्वा कलशान्वाथ सकूर्चान् सापिधानकम् ।। ३४ ।।
स सूत्रान् सोदकान् गन्ध रत्न स्वर्ण वरान्वितान् ।
चूताश्वत्थ पलाशास्यान् बीजापूरफलावहान् ।। ३५ ।।
सदेशानेन विद्येशैः नवपञ्चपवित्रकैः ।
पञ्चपक्षे निवृत्यादि कलाभिस्त्वभि मन्त्रयेत् ।। ३६ ।।
शिवेन शतधालब्धान् पूजितान् स्नपनोचितान् ।
अथवा कलशानेकघटं वा शिव संयुतम् ।। ३७ ।।
दक्षवेद्यां तु संस्थाप्य सौम्यायां तु शिशुं न्यसेत् ।
भद्र पीठे शिवेनैव साङ्गेनाधिष्टितं यथा ।। ३८ ।।
स्वासनेन तथा सम्यक् अर्चितं विभवेन वा ।
वर्णभक्त शरावैस्तु निर्मज्य वा जलेन वा ।। ३९ ।।
शुद्धोदकेन संस्नाप्य तस्मात् देशान्तरे पुनः ।
परि वर्तित सूत्राद्यं सोत्तरीयं समालकम् ।। ४० ।।
सितचन्दनदिग्धाङ्ग भस्मोद्धूलितमेव च ।
आनीयं दक्षवेदिस्थो भद्रपीठे निवेशयेत् ।। ४१ ।।
पूर्वास्यं गन्धपुष्पाद्यैः पूजयित्वा प्रवर्तयेत् ।
आरात्रिकं ज्वलद्दीपैस्सद्वर्त्या प्रतिबोधितैः ।। ४२ ।।
ततोऽस्य दद्यादाचार्यः शिष्यस्योष्णिकादिभिः ।
करणीं कर्तरीं तद्वत् धटिकां स्रुक् स्रुवौपुनः ।। ४३ ।।
दर्भं च पुस्तकान्यक्ष सूत्रमामकुटं गुरुः ।
पादुकां चामरं छत्रं हस्तिनं शिबिकादिकम् ।। ४४ ।।
राजाङ्ग मन्यत् तत्काले दद्याच्छ्रद्धा समन्वितः ।
आज्ञां च श्रद्धया यावदद्य प्रभृति देशिकः ।। ४५ ।।
दीक्षाव्याख्यादिकं ज्ञात्वा परिक्ष्य विधिना वुर्थ ।
तथैवं देव देवाय देशिकाय मयाकृतम् ।। ४६ ।।
त्वत् प्रसादादविघ्नेन चाधिकारं करोत्विति ।
विज्ञापयेत् ततः कुण्ड सन्निधिं प्राप्य देशिकः ।। ४७ ।।
निवृत्यादि कलानां तु पृथगेवाहुतिं नयेत् ।
स्व स्व मन्त्रैः ततः पूर्णां कृत्वा तद्दक्षिणे करे ।। ४८ ।।
दर्भोल्मुखेन पञ्जाङ्गैः कनिष्टादिषु लाच्छयेत् ।
हरहस्तं च संकल्प्य स्वाधिकारं समर्पयेत् ।। ४९ ।।
तदर्थं विधिनानेन प्रयश्चित्तं समाचरेत् ।
शिवासनाङ्गमन्त्रैश्च पूज्यदेवस्य नामभिः ।। ५० ।।
अङ्गैर्दशाहुतीर्हुत्वा शिवेनान्ते दशाहुतीः ।
तेनैव पूर्णां दत्वान्ते भगवन्तं क्षमापयेत् ।। ५१ ।।
अनेनैव प्रकारेण साधकं चाभिषेचयेत् ।
किंतु सध्यानुना लब्धै र्घटैरस्याभिषेचनम् ।। ५२ ।।
दीक्षितः पुत्रकः प्रोक्तः संस्कृत स्समयी कृतः ।
सामान्य समयी यस्तु स तु माहेश्वरस्स्मृतः ।। ५३ ।।
जात्युद्धार विहीनो यस्सामान्य समयी भवेत् ।
तद्युक्तस्तु विशेषस्यात् चाक्षुष्याद्यास्तु याः स्मृताः ।। ५४ ।।
दीक्षास्ताभिस्समायुक्ताः परिचारक नामकाः ।
न तु लिंगार्चने योग्याः किमु दीक्षादि कर्मणि ।। ५५ ।।
शापानुग्रह कर्ता चेत् गुर्वादीश्चैव दीक्षयेत् ।
शिवद्विज कुलोत्थाये ते च माहेश्वरा जनाः ।। ५६ ।।
शिवेन दीक्षिताः पूर्वं सृष्ट्यादौ सर्व एव ते ।
मदर्चनार्थं तेषां च दीक्षा शुद्ध्यर्थमिष्यते ।। ५७ ।।
शरीर बन्धनं यस्मात् प्रायश्चित्त मथाचरेत् ।
बहुधा दीक्षितोयस्तु शीघ्रं शिवमवाप्नुयात् ।। ५८ ।।
भौतुको ब्रह्मचारी वा देशिको गृहमेधिनाम् ।
नैष्टिको नैष्टिकेषु स्यात् भुक्तौ मुक्तौ क्रमाद्यतः ।। ५९ ।।
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं गृहथो गुरुरिष्यते ।
सर्वानुग्राहकः प्रोक्तः सान्तानिक गुरुस्सदा ।। ६० ।।
अनुलोम क्रमो वा स्यात् प्रतिलोमस्तु नेष्यते ।
योषित् युक्तस्स केशश्च जटारुद्राक्ष दण्डयुक् ।। ६१ ।।
कौपीन मेखलाभिश्च परित्यक्तस्तुयो भवेत् ।
स गृहस्थ इति प्रोक्तः मुण्डिवा स्याज्जटादियुक् ।। ६२ ।।
व्रती दार वियुक्तस्तु भिक्षाशी च तथा भवेत् ।
व्रती व्रताऽस मर्थो यो विधिना व्रतमर्पयन् ।। ६३ ।।
पश्चात् कृतविवाहस्स व्रतार्पक इहेष्यते ।
सृष्ट्यानन्तर काले ये दीक्षिताः कौशिकादयः ।। ६४ ।।
शिवेन तत्कुलोत्थाः स्युः शैवास्सान्तानिकाद्विजाः ।
आदिशैवास्तु ते ज्ञेयाः सर्वानुग्रहकामताः ।। ६५ ।।
वर्णाचार व्रतास्तेषु तद्वियुक्तास्तु वा मताः ।
पक्षत्रय मधश्शायी नक्ताशी चरुभुक् सदा ।। ६६ ।।
मौनी त्रिषवण स्नायी शिवाग्नि गुरु पूजकः ।
समूर्तिकं शिवं साङ्गमभ्यसेच्छक्तितो गुरुः ।। ६७ ।।
आचार्य व्रतमेतस्यात् व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।
आचार्यस्साधकश्चान्यः पुत्रकः समयीयतः ।। ६८ ।।
लिङ्गाद्यं पूजयेन्नित्यं नान्यो नैमित्तिके मतः ।
प्रत्यहं समनुष्ठेयं तन्नित्यमिह कीर्त्यते ।। ६९ ।।
स्नपनोत्सव शान्त्यादि कर्म नैमित्तिकं मतम् ।
प्रयाश्चित्ते स्वनित्योत्थे तस्योस्स्यादधिकारिता ।। ७० ।।
स्वार्थ नैमित्तिके योग्यः पुत्रको न परत्र च ।
यदि सान्तानिकौ तौ हि सोऽसौ नैमित्तिकेपि च ।। ७१ ।।
स्वार्थे वाथ परार्थे वा स्थापनादि विवर्जिते ।
आचार्याधिकृते कृत्ये सर्वस्मिन् स्थापनादिके ।। ७२ ।।
तदङ्ग होम कर्मादौ योग्यौ तौ देशिकाज्ञया ।
स्थापनाद्यङ्ग भूतेषु मङ्गलाङ्कुरकादिषु ।। ७३ ।।
अधिकार स्तयोरस्ति देशिकाज्ञा भवेद्यति ।
आचार्य सर्व योग्यस्याद्यदि सान्तानिको भवेत् ।। ७४ ।।
साधकश्च तथा भूतस्सर्वकर्माणि शंसितः ।
महा शैवादयो योग्या दीक्षिता नित्यकर्मणि ।। ७५ ।।
नैमित्तिकं कृतं तैस्तु यदि दोषाय कल्पितम् ।
लक्षाध्यायी गुरुश्रेष्ठः भुक्ति मुक्ति फलप्रदः ।। ७६ ।।
मध्यमस्स्यात्तदर्धज्ञस्तत्पादज्ञोऽधमो भवेत् ।
संहिता पारगो वाथ लक्षाध्याययुपदेशतः ।। ७७ ।।
संहिता स्याच्चतुष्पादयुक्ता कामिक पूर्विका ।
शैवं चतुर्विधं प्रोक्तं शैवं पाशुपतं तथा ।। ७८ ।।
सोमसिद्धान्तकं चैव लाकुलं च चतुर्विधम् ।
चतुर्वक्त्रान्महेशाच्च पुरुषाद्याननोद्भवम् ।। ७९ ।।
पूर्वं पुर्वगुणोत्कृष्टं तत्र त्वेवं चतुर्विधम् ।
प्रत्येकं त्रिविधं प्रोक्तं वामदक्षिण भेदतः ।। ८० ।।
सिद्धान्तास्येन तेषां च सिद्धान्तः श्रेष्ठ उच्यते ।
तत्रापि शैवसिद्धान्तः सर्वेभ्यो ह्युत्तमोत्तमः ।। ८१ ।।
सिद्धान्तो मन्त्रतन्त्रं स्याद् अतिमार्गं ततोऽवरम् ।
अध्यात्मं यत्ततो नीचं तस्माद्वैदिकमेव च ।। ८२ ।।
वैदिकाल्लौकिकं हीनं ब्रह्माद्याः पञ्चदेवताः ।
वक्तारो लौकिकादीनां तेषां भेद इहोच्यते ।। ८३ ।।
सद्यमन्त्राद्विनिष्क्रान्तौ ब्रह्मनामखिलार्थ दृक् ।
तेन वै लौकिकं शास्त्रं मर्त्यलोकेऽवतारितम् ।। ८४ ।।
शब्दशास्त्रमलंकारो निरुक्तं छन्द एव च ।
कौटिल्यं भारतं ज्योतिश्शास्त्रं वात्स्यायनादिकम् ।। ८५ ।।
आयुश्शास्त्रं धनुश्शास्त्रं वृक्षायुर्वेद एव च ।
लोकायतं तथा सांख्य मार्हतो मतमेव च ।। ८६ ।।
मीमांसा दण्डनीतिश्च वार्ताद्यं लौकिकं मतम् ।
वाम मन्त्रोद्भवो विष्णुः कारणेशो द्वितीयकः ।। ८७ ।।
तेन वैदिक मुद्दिष्टं त्वष्टादश पुराणकम् ।
धर्मशास्त्रं च वेदान्तं पाञ्चरात्रं च बौद्धकम् ।। ८८ ।।
रुद्रोऽघोराद्विनिष्क्रान्तो स्वध्यात्मं च प्रणीतवान् ।
न्याय वैशेषिकं सांख्यं सेश्वरं यत् प्रणीतवान् ।। ८९ ।।
ईश्वरः पुरुषाज्जात स्त्वति मार्गं प्रणीतवान् ।
पञ्चार्थं लाकुलं तान्यत् तथा पाशुपतं मतम् ।। ९० ।।
सदाशिवोहि भगवान् मन्त्र तन्त्र मपालयत् ।
ऋक्यजुस्सामाथर्वाश्च पुरुषाद्याननोद्भवाः ।। ९१ ।।
पश्चिमं वाम संज्ञं तु वामाद्दक्षिणमुत्तमम् ।
दक्षिणात् कौलकं श्रेष्टं महाकौलं ततः परम् ।। ९२ ।।
पूर्वाम्नायां ततःश्रेष्ठं तस्मात् सिद्धान्त उत्तमः ।
सिद्धान्तात् परमं ज्ञानं नेति शास्त्रस्य निश्चयः ।। ९३ ।।
अन्यतन्त्रेषु येमुक्ताः सिद्धान्ते पशवो मताः ।
सिद्धान्तो वेदसारः स्यादन्यद्वेद बहिष्कृतम् ।। ९४ ।।
सिद्धान्त विहिताचारो वैदिकाचार उच्यते ।
गर्भा धानादिकं कर्म यावच्छ्राद्धावसानकम् ।। ९५ ।।
तावत्तु वैदिकं कर्म शैवं वाथ समाचरेत् ।
तस्यापि दीक्षा कर्तव्या जातकर्मादिका क्रिया ।। ९६ ।।
युक्ता समयया स्त्री चेत् दीक्षया पुरुषेण च ।
दीक्षा युक्तेन सोढा वै तद्गर्भाधान मेव च ।। ९७ ।।
तथा पुंसवनादिश्च शैव आवश्यको मतः ।
तत्पुत्रस्यापि कर्तव्या जातकर्मादिका क्रियाः ।। ९८ ।।
क्रियास्तस्यापि कर्तव्याः पुरुषार्थ प्रसिद्धये ।
वैदिक्यादौ तदन्ते वा कर्तव्या लोकसंवृतौ ।। ९९ ।।
भार्या दीक्षा विहीना चेत् तस्याः पुत्रस्य चोभयोः ।
वैदिक्येन क्रियाकार्या भर्ता यद्यपि दीक्षिताः ।। १०० ।।
निकृष्टेष्वनुलोमेषु वैदिकी नेष्यते क्रिया ।
हित्वा सुवर्णं दैवज्ञं तथा स्याद् वैदिकी क्रियाः ।। १०१ ।।
शैव कर्म समायुक्ता शैवे शैवी च केवला ।
श्रुतिस्मृत्यादि संसिद्ध मनुष्टानं तु यद्भवेत् ।। १०२ ।।
आवश्यके वा शौचे वा स्नाने त्वाचमनेऽपि च ।
सन्ध्याया वन्दने वापि तर्पणे होमकर्मणि ।। १०३ ।।
गर्भाधानादिके वापि दहने श्राद्ध कर्मणि ।
अष्टका करणे वापि नित्यनैमित्तिकेपि वा ।। १०४ ।।
वेदाध्ययन संस्कारे सोमयागादिकेपि वा ।
वेदाध्ययनकादौ वा द्विजानां विहितं तु यत् ।। १०५ ।।
तत्सर्वं कर्म कर्तव्यं न वावश्यं तु शैवकम् ।
कर्तव्यं त्वप्यनिष्टेयं शैवकर्म विरोधियत् ।। १०६ ।।
विरुद्धं चेत् परित्याज्यं न तु शैवीं परित्यजेत् ।
संग्राह्यं वैदिकं सर्वं शैव वाक्याऽविरोधतः ।। १०७ ।।
शैव वैदिक मेवोक्तं वैदिकं शैवमेव वा ।
वैदिकान्न बहिर्भूतं शैवं शैवात्तदप्यथ ।। १०८ ।।
तथापि वैदिकाच्छ्रेष्टं शैवं शैवात्परम् नहि ।
सिद्धान्तं कामिकादिस्यात् नास्मात् परमनुत्तमम् ।। १०९ ।।
शैवन्तु मूलभूतं स्यात् चतुर्वेदास्तमुद्भवाः ।
तदापि वैदिकं वेदसार मित्यादि वाक्यतः ।। ११० ।।
शैवे प्रोक्तं च सर्वत्र तदर्थोक्तया मुनीश्वराः ।
सर्वेषां कामिकादीनां शिवदेहत्वमिष्यते ।। १११ ।।
स शिवो द्विविधः प्रोक्तः सृष्टि संहार इष्यते ।
कामिकाद्वातुलान्तेन वातुलात् कामिकान्तकः ।। ११२ ।।
कामिकं तूर्ध्वमकुटं योगजं पुरुषाह्वयम् ।
अघोर मकुटं चिन्त्यं वामगं कारणं भवेत् ।। ११३ ।।
अजितं सद्यमकुटं दीप्तमीशानवक्त्रकम् ।
सूक्ष्मं तु पुरुषास्यं स्यात् सहस्त्रंदक्षिणाननम् ।। ११४ ।।
अंशुमान् वामवक्त्रं स्यात् सद्यास्यं सुप्रभेदकम् ।
विजयं कर्ण इत्युक्तो निश्वासं गलमुच्यते ।। ११५ ।।
स्वायंभुवं च हृदयं नाभिरत्रानलं भवेत् ।
वीरं कटि प्रदेशस्यात् रौरवं गुदमुच्यते ।। ११६ ।।
मकुटं तूरूप्रदेशः स्यात् विमलं वामगो भवेत् ।
चन्द्रज्ञानं तदग्रं स्यात् दक्षस्थं बिंबमन्यतः ।। ११७ ।।
प्रोद्गीतं दक्षजानुस्यात् वामाङ्घ्रे र्ललितं भवेत् ।
जङ्घा सिद्धमिति प्रोक्तं संतानं वामगं भवेत् ।। ११८ ।।
जङ्घाग्रं स्याच्च शार्वोक्तं वामकं पारमेश्वरम् ।
किरणं तल मित्युक्तं वातुलं वामकं तलम् ।। ११९ ।।
सृष्टिभेदः शिवः प्रोक्तः संहारो विपरीततः ।
ऋषय ऊचुः
पूर्वं तन्त्रवतारे तु कामिकं पादयुग्मकम् ।। १२० ।।
इत्यादि कथितं देव परस्परविरोधनं ।
ईश्वर उचाच
बहुधा कथितं विप्राः भवद्भिरवधारितम् ।। १२१ ।।
मम सर्वत्र मकुटं तथा नेत्रं तथाप्यकम् ।
तदा पादौ च हस्ताश्च किं तु ध्यातु विभेदतः ।। १२२ ।।
सृष्टि संहार मार्गेण ममदेहो विभिद्ययत् ।
भोग मोक्ष प्रसिद्ध्यर्थं ज्ञानदेहो ममाग्रजाः ।। १२३ ।।
निराकारं भवेज्ज्ञानं संकरं तदुपास्यतः ।
परस्पर विरोधीति मतिहीनैः प्रबाध्यते ।। १२४ ।।
ऐश्वर्यं यद्भवेद्वाक्यं तत्पूज्यं मतमुत्तमैः ।
न पुम्भिरार्षकं वाक्यं दैविक मृषिभिस्तथा ।। १२५ ।।
न देवैः ब्राह्मणो वाक्यं वैष्णवं पद्मजेन वा ।
न शैवं विष्णुना वाक्यं बाध्यते न कदाचन ।। १२६ ।।
उत्तरोत्तर वैशिष्यं सर्वेषां परिकीर्तितः ।
कामिकाद्यजितान्ताश्च ईश वक्त्रसमुद्भवाः ।। १२७ ।।
दीप्तादि सुप्रभेदान्ताः पुरुषाख्यान नोद्भवाः ।
विजयाद्वीरतन्त्रान्ताः पञ्चैतेऽघोरवक्त्रकाः ।। १२८ ।।
रौरवान्मुख बिंबान्ता वामदेव मुखोद्भवाः ।
प्रोद्गीताद्यष्ट तन्त्रं च सद्यवक्त्रसमुद्भवम् ।। १२९ ।।
तन्त्रावतारे सद्यादि शब्दै ईशादयो मताः ।
अष्टाविंशति तन्त्रं त सोपभेदं च वेत्तियः ।। १३० ।।
स गुरुश्शिव एव स्यात् श्रिणुयात् तं प्रयत्नतः ।
अन्येन गुरुणारब्धे तस्य स्यादधिकारिता ।। १३१ ।।
विशिष्ट गुरुणारब्धे न हीनस्याधिकारिता ।
हीना रब्धे विशिष्टस्याधिकार कर्मणीरितः ।। १३२ ।।
विशिष्टमरणादौ स्याद् गुर्वन्तर निवेशनम् ।
विशिष्टे विद्यमाने च हठादज्ञेन कारिते ।। १३३ ।।
साहानिस्तन्महांश्छिद्र समूहश्चान्धमूकता ।
तेन राज्ञो बवेद्दोषो राष्ट्र स्यापि भयं भवेत् ।। १३४ ।।
कर्तुः कारयितुश्चापि ग्रामस्यापि च दोषकृत् ।
लोकप्रख्यात विद्याय गुरवे दत्तमण्वपि ।। १३५ ।।
द्रव्यं करोति सुमुखं सर्वलोकसमं यशः ।
ततो हि राज्ञो विज्ञेयं तद्दानं चोत्तमोत्तमम् ।। १३६ ।।
तद्वित्तमाहृतं येन स पापी च स दुर्मतिः ।
नराधमस्स विज्ञेयः सर्वलोक बहिष्कृतः ।। १३७ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे आचार्याभिषेक विधिः
चतुर्विंशतितमः पटलः
== ज्ञानदीक्षाविधिः ==
ज्ञानदीक्षामहं वक्ष्ये शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।
सुवारे सुदिने पक्षे सुमुहूर्ते विशेषतः ।। १ ।।
एकान्ते निर्जने स्थाने मध्यरात्रवुपक्रमे ।
सच्छिष्याणां सदाचार्यो बोधं कुर्याद्विशेषतः ।। २ ।।
शिवालये गुरुस्थाने शक्तिपीठे मठे गृहे ।
शुद्धदेशे सुखासीनः पञ्चगोचरसंभवः ।। ३ ।।
दर्भासने व्याघ्रचर्मे षट्पदे पीठमध्यमे ।
सद्गुरूणां सुखावासे वसेज्ज्ञानमनुस्मरन् ।। ४ ।।
स्नानोपचारकाद्यैश्च दुकूलाभरणैरपि ।
गन्धपुष्पादिभिः पूज्य योगपीठस्य मध्यमे ।। ५ ।।
पायसं चाप्यपूपं च ताम्बूलं च निवेदयेत् ।
षोडशेनोपचारणाभ्यर्चयेद्गुरुपादयोः ।। ६ ।।
ज्ञानदीक्षां विशेषेण कुर्यात्सद्देशिकोत्तमः ।
शरीरमर्थं प्राणं च सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् ।। ७ ।।
दीर्घदण्डं नमस्कुर्यान्निर्लज्जो गुरुसंनिधौ ।
सच्छिष्ये तु विशेषेण बोधं कुर्यात्सदेशिकः ।। ८ ।।
गन्ध पुष्करः स्थित्वा शिष्यमूर्ध्नि च कारयेत् ।
अर्चितं तु शिरोमध्ये पादं कारुण्य देशिकः ।। ९ ।।
तत्पश्चाज्ज्ञान सद्भावमिदं शिष्यस्य बोधयेत् ।
प्रथमं तत्त्वरूपं च द्वितीयं तत्त्वदर्शनम् ।। १० ।।
तृतीयं तत्त्वशुद्धिश्च चतुर्थं चात्मलक्षणम् ।
पञ्चमं चात्मसन्दर्शं षष्ठं स्यादात्मशोधमन् ।। ११ ।।
सप्तमं शिवरूपाख्यमष्टमं शिवदर्शनम् ।
नवमं शिवयोगं च दशमं शिवभोगकम् ।। १२ ।।
त्रित्रिभेदैश्चतुष्केण पति पाश पशु त्रयम् ।
गुरोर्वचनमात्रेण जीवन्मुक्तिप्रकाशकम् ।। १३ ।।
इत्यर्थं दशकं ज्ञानमार्गेणास्य विधीयते ।। १३१/२ ।।
== पञ्चविंशत्तमे पटले गोत्र निर्णय विधिः ==
ऋषीणामपि सर्वेषां वक्ष्ये गोत्रविनिर्णयम् ।
गोत्राणां सहस्राणि आयुतान्यर्बुदानि च ।। १ ।।
ऊनपञ्चाशदेवैषां संख्या स्यान्महतामिह ।
कौशिकः काश्यपश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ।। २ ।।
अत्रिर्वसिष्ठश्चागस्त्यो जामदग्निश्च भार्गवः ।
अङ्गिराश्च मनुश्चान्यो द्वि विधास्ते प्रकीर्तिताः ।। ३ ।।
शिवसृष्टि समोपेताः मुनयस्तद्विवर्जिताः ।
शिवसृष्ट्यन्विता ये ते पञ्चवक्त्रेषु दीक्षिताः ।। ४ ।।
कौशिकाद्याश्च मुनयस्सर्वे सर्वत्र दीक्षिताः ।
गोत्रं च दीक्षया नैषां किं त्वेषां तु स्वजातिकम् ।। ५ ।।
क्षत्रियाणां तु वैश्याणां गोत्रमाचार्यजं तु वा ।
नैव शूद्रस्य गोत्रं स्यादेवं गोत्रविधौ मतम् ।। ६ ।।
आदिशैवे यथा गोत्रमनुशैवे तथामतम् ।
किं तु दीक्षाविहीनं तु शिवसृष्टिविवर्जितम् ।। ७ ।।
जातिसिद्धं विवाहे तु परिहार्य विचक्षणैः ।
उभयं परिपाल्यं वा कलौ नेष्टं तु वा द्विजाः ।। ८ ।।
प्रधानमुनयश्चादौ कथ्यन्ते द्विजसत्तमाः ।
कौशिका लिहिता रौद्रा विश्वामित्राः कतास्तथा ।। ९ ।।
धनञ्चयास्ततोवाजानाश्च परिकीर्तिताः ।
अघमर्षणपूर्वाश्च कौशिका इन्द्र पूर्वगाः ।। १० ।।
पौरणाः काश्यपा रेफाश्शाण्डिल्याश्च ततो गताः ।
लोकाक्षयो भरद्वाजास्ततो रौक्षायणा मताः ।। ११ ।।
भार्गवाःस्युः शरद्वन्तः कौमण्डाश्चततो मताः ।
ततो दीर्घतमा ज्ञेयाः ततः कारेण पालयः ।। १२ ।।
उशना वामदेवोऽत्रिर्वार्धक्याश्च गविष्ठिराः ।
मुद्गलाश्च वसिष्टाश्च कुण्डिना उपमन्यवः ।। १३ ।।
पराशरस्ततोऽगस्त्यस्साम्बवाहनसंज्ञकाः ।
सोमवाहनसंज्ञाश्च यज्ञवाहास्ततो मताः ।। १४ ।।
वत्सा बिदा आर्ष्टिषेणा यस्का मित्रयुवास्तथा ।
वैन्याश्च शुनका विष्णुवृद्धा कण्वास्ततः परम् ।। १५ ।।
हारिताः संकृतिश्चैव पश्चाद्रथीतरा मताः ।
मुद्भवाक्कथिताः प्रोक्ता ऊनपञ्चाशदेव हि ।। १६ ।।
कौशिकानादितो वक्ष्ये कुशिकाः पार्णजङ्घकाः ।
पारक्या औदलिर्माणिरालर्विर्बृहदग्नगः ।। १७ ।।
तथा घट्टिस्तथापत्तिस्ततस्त्वापाद्यवा मताः ।
कान्तका बाष्पका वाच्युकिता लोमका धनाः ।। १८ ।।
साङ्कायनाश्च गौराश्च लोकास्सौगतयो मतर् ।
यम दूता आनभिन्ना ततस्तारायणा मताः ।। १९ ।।
चौलकायनसंज्ञाश्च जाबाल्युदुम्बरौ मतो ।
दण्डा भुवनयो याज्ञबल्क्यः सौश्रतयस्तथा ।। २० ।।
श्यातामयो भ्राष्टषट्क देहा निश्चिअत्यसंज्ञकाः ।
शालावतां मयूराश्च तथोदुत्सरित्यपि ।। २१ ।।
चित्रयज्ञाश्च सौमत्याः श्वेतुन्दायनसंज्ञकाः ।
ततो मनुवतश्चैव मान्तवाः परिकीर्तिताः ।। २२ ।।
येऽत्यन्तपादपर्यन्तास्ततोबालव्य इत्यपि ।
स्याद्रालवा उन्मनय इति रव्यातास्तु कौशिकाः ।। २३ ।।
पञ्चार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तथैव च ।
देवरातो दधीचीति प्रवरे ऋषयस्त्रयः ।। २४ ।।
लोहिताः स्युर्दण्डकायाश्चक्रवर्मायणास्स्मृताः ।
जक्ष्ययः प्राज्ञको वाजिजय इत्यपि लोहिताः ।। २५ ।।
कुशिकाश्चैव एते च प्रवरे स्युस्त्र्यार्षयकाः ।
विश्वामित्रः स्टैषकयो लोहिताश्च त्रयस्त्वमी ।। २६ ।।
प्रवर्या ऋषयः प्रोक्तास्ततो रौक्षास्तु संमताः ।
माणा उद्वहला एते रोक्षास्तु कुशिका मताः ।। २७ ।।
प्रवरे त्रियार्षेयाः स्युर्विश्वामित्रश्च रौक्षकः ।
माणिश्चैव त्रयस्त्वेते मुनयो मुनिपुङ्गवाः ।। २८ ।।
विश्वामित्रस्ततो देवश्रवसश्च परि भ्रमः ।
श्रौमितो देवतरसः कामकायनिकस्ततः ।। २९ ।।
कामकायन इत्येते विश्वामित्राः प्रकीर्तिताः ।
त्रयार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तदादिमः ।। ३० ।।
देवश्रावस इत्यन्तो देवतरस इत्यमी ।
कठाः स्वैरन्ध्रिसंज्ञाश्चकरभाः सहिताः परे ।। ३१ ।।
वाजायनाश्च कौकृत्यास्ततो जाणायना मताः ।
कौकृत्याः शैशिराश्चैव ततश्चोदुम्बरायणः ।। ३२ ।।
पिण्डिग्रीवास्ततो नारायणा नारद्य संज्ञकाः ।
एते कठाः समाख्यातास्त्रियार्षेयाः समीरिताः ।। ३३ ।।
विश्वामित्रकठश्चाष्टिलश्चेत्यन्ये धनञ्चयाः ।
आश्ववीताः कारिषयो मयूराः सैन्धवायनाः ।। ३४ ।।
तलव्याश्च महाक्षाश्च पुष्टा ये ते धनञ्जयाः ।
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टाः प्रवरे तु मुनीश्वराः ।। ३५ ।।
विश्वामित्रो मधुच्छन्दो धनञ्जय इति त्रयः ।
आजायनस्ततः प्रोक्त एकवत्सश्च संमतः ।। ३६ ।।
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तथैव च ।
स्यान्मधुश्चाथ सोजश्च प्रवर्या ऋषयस्त्रयः ।। ३७ ।।
अघमर्षणपूर्वाश्च कौशिकाश्च ततो मताः ।
एते च त्रियेर्षेयाःस्युः विश्वामित्रोऽघमर्षणः ।। ३८ ।।
कौशिकश्च त्रयस्त्वेते प्रवर्या मुनिपुङ्गवाः ।
कौशिकाश्चेन्द्रपूर्वाश्च ततः प्रोक्ता मुनीश्वराः ।। ३९ ।।
त्र्यार्षेया इति विज्ञेया विश्वामित्रेन्द्र कौशिकाः ।
ऋषयस्त्रय आख्याताः प्रवर्या यागकर्मणि ।। ४० ।।
पौरणाद्या द्व्यार्षेयाःस्युः कौशिकास्ते च संमताः ।
ऋषी द्वौ संमतौ विश्वामित्रः पौरणः इत्यपि ।। ४१ ।।
कौशिकाश्च दशाप्येवं न समन्वयगामिनः ।
काश्यपानथ वक्ष्येऽहं काश्यपस्ते चादिमः ।। ४२ ।।
ततश्चाङ्गिरसो ज्ञेया माठरा एतिशायनाः ।
आभूत्याश्चैव वैशिप्रा धूमा धूम्रायणा मताः ।। ४३ ।।
धौमधौम्रायणा औधप्रचुराग्रायणा मताः ।
रुद्राग्नयश्च प्रवरास्तथा पैम्बकयोऽपरे ।। ४४ ।।
कायाताया अकापाया निकामौषनिकिस्तथा ।
काद्रायणा औज्वलयो रोहितायनसंज्ञकाः ।। ४५ ।।
पिङ्गाक्षिर्मितकुम्भाश्च मारायणय एव च ।
वैकर्णेयास्ततः प्रोक्ता धूमलक्ष्मणयः सुराः ।। ४६ ।।
कौषीतकेया वात्स्यः स्यादग्निशर्मायणा मताः ।
कामिजङ्घोदरा गौरीवायना दौक्षकायनाः ।। ४७ ।।
वैतम्बा देवयाताश्च महाचक्रेयसंज्ञकाः ।
पैठिनसाश्च बान्ध्रेप्रास्ततो मालन्दनामकाः ।। ४८ ।।
वृषगणाश्च पानध्यो दाक्षपायण एव च ।
हरिता गाखमित्रेया पञ्चावाश्चैव स्वैरिकाः ।। ४९ ।।
जारमण्डश्च वायुश्च स्वन्तिवर्ष गणायनाः ।
वैशम्पायनसंज्ञाक्ष ततः केशायताः स्मृताः ।। ५० ।।
औकायनिस्ततो मार्जायनाः कांसायनाः परे ।
देवश्च होतसूच्यास्थूणा भागुरयस्तथा ।। ५१ ।।
पाथिकार्याः खरेभा ये गोमयातास्ततः परम् ।
हिरण्यपापाः मुसला आविश्रेण्यस्ततः परम् ।। ५२ ।।
अग्निदेविस्तथा सौम्यः शूलभिन्दव इत्यपि ।
उत्तरतो गण्यमाना मन्त्रवैकर्णयः परः ।। ५३ ।।
नैध्रुवाः काश्यपा एते त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।
काश्यपश्चापवत्सारो निधवा ऋषयस्त्रयः ।। ५४ ।।
त्रियार्षेयास्तथा रेफाः काश्यपा इति संस्मृताः ।
काश्यपश्चपवत्सारो रेफक्ष मुनयस्त्रयः ।। ५५ ।।
शाण्डिल्याः कौलहाश्चैव पायकाः पायिकास्ततः ।
रभेरव्ययसौमानौ वनसंस्तु करेयुतः ।। ५६ ।।
काकुण्डेयश्च कारेयस्ततः ष्टैषिकयो मताः ।
महाकायो जाणवंशाः कौश्रेयः कार्दमायनः ।। ५७ ।।
ततः कामशयः पश्चान्महौजक्य एव च ।
ततो मौञ्जायनाः प्रोक्तास्ततो गांगायना मताः ।। ५८ ।।
वात्सभालय इत्युक्तास्ततो गोमिलसंज्ञकाः ।
वेदायनास्ततो ज्ञेयास्ततो वाश्यायना मताः ।। ५९ ।।
बहूदरय इत्युक्ता भागुरिर्वार्दती मुखाः ।
हिरण्यबाहुस्तेदेहा गोमूत्राश्च ततो मताः ।। ६० ।।
वाक्यशुण्ठास्तथा जानन्धरिर्धन्वन्तरिस्ततश् ।
जालन्धरिरिति प्रोक्तस्त्रियार्षेयास्तु शण्डिलाः ।। ६१ ।।
काश्यपश्चपवत्सारः शण्डिलश्च त्रयोऽथवा ।
काश्यपक्षापवत्सारोऽसितं इत्यथवा त्रयः ।। ६२ ।।
शण्डिलोऽप्यसितोऽग्निस्तु देवलप्रवरस्तु वा ।
कोकाक्षयो मैत्रवादिर्वेहो दार्भायणस्ततः ।। ६३ ।।
चैरन्घ्रिः पशवश्चिव पयणायनसंज्ञकाः ।
कलयश्चापि कापुष्टिर्लौगाक्षय इति स्मृताः ।। ६४ ।।
कांसपत्राश्च इत्युक्ता वालुकायनिरित्यपि ।
कौनामिसौतयश्चोक्ताःस्युः परस्ताविरोदकी ।। ६५ ।।
सैतकिंष्टिर्भेरोनिष्टिः ष्टैषिकिः सौसुकिस्ततः ।
यौथकालकिकालेयाः स्युर्लोकाक्षय इत्यपि ।। ६६ ।।
यौधवा याजपा एते लोगाक्षय इति स्मृताः ।
अहर्वसिष्ठा नक्तं तु काश्यपास्त्रियार्षेयकाः ।। ६७ ।।
काश्यपश्चापवत्सारो वसिष्ठो मुनयस्त्रयः ।
पूर्वोक्तैः काश्यपैः सिद्धैर्वसिष्ठस्य च संमताः ।। ६८ ।।
भरद्वाजश्च मागण्डस्ततः क्षाम्यायणा मताः ।
देवाश्वा उद्वहव्याश्च ततः प्राग्वाशयो मताः ।। ६९ ।।
ततो वाहलवाश् द्वयौगा अपरे वासिनायनाः ।
आजा औमाश्च तौदेहाः परिणद्धेधसंज्ञकाः ।। ७० ।।
शैखेयाः भूरयो रूढाः शौद्ध्यः खारिग्रीवयः ।
वयोक्षिभेदा औपशया अग्निवेश्याः शठा अपि ।। ७१ ।।
श्वेलकास्तनकर्णाश्च वेश्याः स्युगौरिवायनाः ।
ऋक्षाश्च माणभिद्याश्च काम्बोदकसुसंज्ञकाः ।। ७२ ।।
पैलाः सौज्ज्वलयः कारुणादयः शुगसंज्ञकाः ।
भारुण्डेया इषुमतास्तथा वौदोदमेघयः ।। ७३ ।।
सौरभरास्तथा भाद्रपथयः परिकीर्तिताः ।
ततः स्युर्देवमतयः कल्माषाश्च सदोपकृत् ।। ७४ ।।
प्रवाहणेया विज्ञेयाः स्तम्भस्तम्भिस्ततो मताः ।
वाराहयोः देववेला वलभीगय इत्यपि ।। ७५ ।।
भद्राङ्गगतसंज्ञाश्च शालाहलय इत्यपि ।
नृत्यायना महावेलास्ततः शालालयो मताः ।। ७६ ।।
शार्दूलयस्ततो ज्ञेयाः काक्षला बाष्कलास्तथा ।
क्रोधायनास्तु कौटिल्याः सैंह्यकेन्द्रास्ततः परम् ।। ७७ ।।
ब्रह्मस्तम्भास्तथा राजस्तम्भाक्ष परिकीर्तिताः ।
सोमाग्निवायुसूर्येन्द्रयमविष्णवापपूर्वकाः ।। ७८ ।।
स्तम्भास्ततोऽन्ये स्तम्भान्तास्त्विष्टा अरुणसिन्धवः ।
ततः कौमुदगन्धिश्च शक्तिः स्यात्कौतुकायनाः ।। ७९ ।।
आत्रेयाणाश्च मामण्डा धूमगन्धास्तथैव च ।
धूम्राः कौक्षेयका नितुतयो दाभय इत्यपि ।। ८० ।।
मत्स्यक्रोधाश्चश्यामेयास्ततः क्षोक्षेयनामकाः ।
काब्ल्याः कारुपथयः कारिषायणसंज्ञकाः ।। ८१ ।।
भरद्वाजवनौ द्वौ तु ऋषयः पञ्च संमताः ।
भारद्वाजा इमे सर्वे त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।। ८२ ।।
अङ्गिराश्च बार्हस्पत्या भारद्वाजा इति स्मृताः ।
एको रौक्षायणः पञ्चार्षेयस्तु प्रकीर्तिताः ।। ८३ ।।
भरद्वाजः विज्ञेयस्त्वङ्गिराश्च बृहस्पतिः ।
स्याद् मात वचसो वन्दनोऽथ गर्गाः समीरिताः ।। ८४ ।।
सांभरायणसंज्ञाश्च तथा यौगन्धरायणः ।
सखीना बाहुलकयो भ्रष्टयो भ्रष्टुबिन्दवः ।। ८५ ।।
ततः क्रोष्टकयः सौयामुनिः काणायना मुनिः ।
भाजिताक्षय इत्युक्ता गोत्रापचय इत्यपि ।। ८६ ।।
सत्यापचय आख्याता जाणपक्वलसंज्ञकाः ।
पलाशशाखावन्तस्ते मर्कटायनसंज्ञकाः ।। ८७ ।।
ततः संग्रहतुल्याश्च वैधूह्यः कारिरोतयः ।
त्रिस्त्रो तसा श्च कारवल्या राजयः पैलयस्तथा ।। ८८ ।।
पञ्चत्रिमुनिका गर्गा भारद्वाजः समीरिताः ।
अङ्गिराश्च भरद्वाजो बार्हस्पत्याश्चशैन्यकाः ।। ८९ ।।
गर्गश्च प्रवर्याः पञ्च अङ्गिरश्शैन्यगर्गकाः ।
ऋषयस्त्रय आख्याताः प्रवर्याश्च त्रिपक्षके ।। ९० ।।
भारद्वाजास्त्रयश्चापि न समन्वयगामिनः ।
गौतमानथ वक्ष्येऽहमायास्यास्तौडिनिस्ततः ।। ९१ ।।
आणीचयाश्च मूढाश्च बाध्याः काचाक्षतो मताः ।
सात्यकायश्च तैदेहाः कौमाराः सात्यमुग्रिकाः ।। ९२ ।।
व्याप्यापौ नैकरिष्टिश्च ष्टैषकिर्देवकिस्ततः ।
कठोरिः कारुणिः कीलालयः पार्थिवसंज्ञकाः ।। ९३ ।।
काशिवाजा इमे ज्ञेया आयास्या गौतमा मताः ।
एतेषां त्रियार्षेयास्तु प्रवरे मुनिपुङ्गवाः ।। ९४ ।।
प्रवर्या ऋषयः ख्याता आङ्गिरायास्य गौतमाः ।
शरद्वन्ताश्च रोहिण्यास्ततस्त्वभिजिता मताः ।। ९५ ।।
ततः क्षीरकम्भाश्च ततः सौमुचयो मताः ।
सौर्यामुनिस्तथा औपबिन्दवो रायणो मताः ।। ९६ ।।
राहूगणाश्च माषण्याः शरद्वन्ता इमे मताः ।
एते च गौतमा ज्ञेयास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ।। ९७ ।।
अङ्गिरा गौतमश्चैव शरद्वन्तश्च ते त्रयः ।
कौमाण्डा मासुराक्षश्च ततो मामान्यरेषणः ।। ९८ ।।
पयन्त्याता यनाश्चाथ काष्टेयः पशवस्ततः ।
ऊर्जायना इमे ज्ञेया गौतमा द्विजसत्तमाः ।। ९९ ।।
पञ्चार्षेयास्त्वाङ्गिरसौचथ्यौ काक्षीवतस्ततः ।
कौमाण्डो गौतमः पञ्च ततो दीर्घतमा मताः ।। १०० ।।
पञ्चार्षेयास्तु विज्ञेयास्त्वेक एव च सम्मताः ।
आङ्गिरसौचथ्य काक्षीवता गौतमा इत्यपि ।। १०१ ।।
ततो दीर्घतमश्चेति पर्यायाः पञ्च संमताः ।
कारेणुपालयश्चैव वास्तव्याश्चोदिवास्ततः ।। १०२ ।।
बृहदुक्था अपि पौञ्जिष्ठा राजगन्धय इत्यपि ।
औदुञ्चायनसज्ञाश्च एते कारेणुपालयः ।। १०३ ।।
गौतमास्ते त्रियार्षेयास्त्वङ्गिरा गौतमस्ततः ।
कारेणु पालिरित्येते त्रयस्त्वौशनसस्ततः ।। १०४ ।।
सह दिष्टाः प्रशस्ताख्याः सुरूपाक्षामहोदराः ।
विकंहतः सुबुद्ध्याश्च निहताश्च गुहा इति ।। १०५ ।।
प्रोक्ता उशनसा एते त्रियार्षेयास्तु गौतमाः ।
अङ्गिरा गौतमस्त्वौशनसश्च ऋषयः स्मृताः ।। १०६ ।।
सह दिष्टाः प्रशस्ताख्याः सुरूपाक्षा महौजसः ।
तथैव वामदेवश्च त्रियार्षेयास्तु गौतमाः ।। १०७ ।।
अङ्गिरा गौतमो वामदेवश्चेति त्रयस्त्विमे ।
अत्रीन्वक्ष्ये समासने तेष्वादाव त्रयो मताः ।। १०८ ।।
भोजश्चादितिसंज्ञश्च चान्द्रोशीः पार्व इत्यपि ।
कामङ्गुल्यश्च शैवाश्च छगालाश्छागलास्तथा ।। १०९ ।।
ततश्च तृणबिन्दुश्च तथा भागन्तयो मताः ।
ततो मालरुकः प्रोक्तस्ततो व्याकलयो मताः ।। ११० ।।
शाम्ब व्यसन संज्ञाश्च कार्मर्यायनयो मताः ।
ततो दाक्षिश्च तैदेहो गाणिस्पतय इत्यपि ।। १११ ।।
औद्दालकिर्द्रोण भवा गौरीग्रीवायतास्तथा ।
ततो गविष्टिरः प्रोक्तः शिशुपालस्ततो मताः ।। ११२ ।।
गौरात्रेयस्ततः कृष्णात्रेयश्चारुणपूर्वकाः ।
श्वेत नील महाश्याम पूर्वात्रेयाश्चतुर्विधाः ।। ११३ ।।
हालेयाश्चैव वालेया ह्नेलेयाश्च ततो मताः ।
वामरथिनो वैदेहा वाजो भ्रेयास्ततो मताः ।। ११४ ।।
कौद्रेयास्तु कौपमानास्ततः कालतपः स्मृताः ।
अनीलाययनसंज्ञाश्च अङ्गिराश्च ततो मताः ।। ११५ ।।
गौरङ्गिश्चैव सौरङ्गिर्मानङ्गिः पुष्पयो मताः ।
शैलेलश्च पुनः साकेतायनाः प्रकीर्तिताः ।। ११६ ।।
भारद्वाजायनाश्चेन्द्रातिथिरित्यत्रयो मताः ।
त्रियार्षेयाः समाख्याताः पालिकाश्चात्रिरेव च ।। ११७ ।।
अर्चनानस इत्येते ऋषयस्त्रय ईरिताः ।
तथा वाग्भूतका ज्ञेयास्त्रियार्षेयास्तत्र वा मताः ।। ११८ ।।
अत्रिरर्चनानसो वाग्भूतका ऋषयस्त्रयः ।
ततो गविष्ठिरा ज्ञेयास्त्रियार्षेयास्तु चात्रयः ।। ११९ ।।
अत्रिरर्चनानसेति गविष्ठिर इति त्रयः ।
मुद्गलो व्यालसन्धिश्च चूर्णवाबोधवाजकिः ।। १२० ।।
वैत भावय इत्येते ऋषयश्च ततो मताः ।
ततः शालिमतो गौरीमतो ब्राह्मीमतस्ततः ।। १२१ ।।
ततो गौरकयो वायुपूरकाः सायनास्ततः ।
इत्येते त्रियार्षेयाः स्युर्मुद्गलाः संप्रकीर्तिताः ।। १२२ ।।
अर्चानानसः पूर्वादिस्तिथिश्चेति त्रयो मताः ।
चतुर्विधा अप्यात्रेया न समन्वयगामिनः ।। १२३ ।।
वसिष्ठानथ वक्ष्येऽहं तत्रादौ वैकलिर्मतः ।
वाठरकिस्ततः प्रोक्तो गौरीश्रवस इत्यपि ।। १२४ ।।
आश्वलायनसंज्ञाश्च गविष्ठास्त्वाश्वलयनाः ।
शौचिवृक्षास्ततः प्रोक्तास्ततः स्युः व्याघ्रपादयः ।। १२५ ।।
औडुलोमिर्जतूकर्णो वाष्टव्यो वाह्यकायनिः ।
कोलायनाश्च को भोजिस्ततः पौलायना मताः ।। १२६ ।।
सुन्दहरित इत्युक्तः काण्डेय विधिरेव च ।
सप्तवेलां इमे ख्याता वसिष्ठाश्च द्विजोत्तमाः ।। १२७ ।।
एकार्षेयास्तु एतेस्युः वसिष्ठस्त्वेक एव सः ।
प्रवर्यश्च समादिष्टः कुण्डिनाश्च ततो मताः ।। १२८ ।।
ततो गुग्गुलयः प्रोक्तस्ततो लोहायना मताः ।
आविश्वाश्वत्थवैकर्णिराजीवखदिराः स्मृताः ।। १२९ ।।
पेठकाश्च नवग्रामास्तथाश्मरथ्यवाहवाः ।
सोमरङ्गलिनः कोकास्ततः कापटवा मताः ।। १३० ।।
हिरण्याक्षायणाश्चैव पुलाभक्षास्ततैव च ।
माध्यान्दिनिश्च शान्तिश्च सौपदार्थश्च कौण्डिनः ।। १३१ ।।
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टा वसिष्ठश्चेति शंसिताः ।
वसिष्ठमित्रावरुणौ कुण्डिनश्च त्रयस्त्वमी ।। १३२ ।।
उपमन्युरौपगवा मण्डलेखय एव च ।
जालागतो जयो लोकास्ततः प्रोक्ताः कपिञ्जलाः ।। १३३ ।।
त्रैवर्ण वैवशागारिसारक्षा रक्षसंज्ञकाः ।
शैलालयो महाकर्णानया बालशिखा मताः ।। १३४ ।।
औद्दाहमानयो बालानया भागास्ततो मताः ।
इत्युन्मायन संज्ञाश्च ततः कुण्डोदरायणाः ।। १३५ ।।
लक्ष्मणेयास्ततः काचान्वयलाकुलयो मताः ।
अनृक्षर वसंज्ञाश्च कापिला वय एव च ।। १३६ ।।
कपिकेशा इति ज्ञेयाएते स्युरूपमन्यवः ।
वसिष्ठास्त्रियार्षेयास्ते वसिष्ठाश्चाभरद्वसुः ।। १३७ ।।
इन्द्रप्रमद इत्येवं त्रयः पश्चात् पराशराः ।
ततो वा त्रितयः प्रोक्ता भरदवसुरिति स्मृतः ।। १३८ ।।
भैमतायनो वाजिश्च गोपालिः पञ्चमस्ततः ।
कृष्णा पराशराः प्रोक्तास्ततः प्रारोहयो मताः ।। १३९ ।।
कौमुदि प्लाक्षयश्चैव ततो वैकलयो मताः ।
हार्यश्विः पञ्चमस्तेषामिति गौराः पराशराः ।। १४० ।।
खल्वायनय इत्युक्ता गोपयः कार्कयस्ततः ।
श्वेतयोवारुणिस्तेषां पञ्चमः प्रकीर्तिताः ।। १४१ ।।
पराशराः स्युररुणास्ततो भालुक्य संज्ञकाः ।
बादरिश्च तथा गार्गो वना वै कौकसादयः ।। १४२ ।।
इत्येते कथिता पञ्च प्रनीलाश्च पराशराः ।
ततः सौधवसानाश्च आलंभायन संज्ञकाः ।। १४३ ।।
स्वर्याः काकुक्षताश्चैव लोमाद्याः पूर्णकायनाः ।
चोलकायन संज्ञाश्च वार्णवल्कास्तथैव च ।। १४४ ।।
पुनर्देवनगौख्याः श्रविष्टायन संज्ञकाः ।
ततो वाशवयः पञ्चवाजयस्तदनन्तरम् ।। १४५ ।।
आद्यक्षायत इत्युक्ताः पूतिमाषास्तथैव च ।
कैमीयतय इत्येते पञ्च नीलाः पराशराः ।। १४६ ।।
कृष्णाजिना काविशुभास्ततः श्यामायना मताः ।
ततः पौष्करसादिश्च श्वेतयूपय इत्यपि ।। १४७ ।।
श्वेताः पराशराः पञ्च वात्स्यायन एव च ।
श्यामेया पार्णयश्चैव सहचौलिश्च सौबुधः ।। १४८ ।।
श्यामाः पराशराः एते षट्प्रोक्तास्त्रियार्षेयकाः ।
वसिष्ठ शक्तिसंज्ञश्च पराशर इति त्रयः ।। १४९ ।।
सर्वे पराशरास्त्वेते परस्परमयोगिनः ।
ततोऽगस्त्यानहं वक्ष्येऽगस्तयस्तेषु पूर्वगाः ।। १५० ।।
शालाद्याख्यश्च कुल्माषो दण्डिश्चैव कलायनाः ।
तथौपदहनिश्चैव धावणिर्लावणिस्ततः ।। १५१ ।।
लाव्योऽर्बुदोवैरणयो बुधादरय एव च ।
बोदरिः शैवरतयस्ततः श्यामातयो मताः ।। १५२ ।।
ततो मौञ्जिकिय पाण्डूरुहिर्मौसलयस्तथा ।
गौरीदीपाश्च रोहिष्या इत्येते त्रियार्षेयकाः ।। १५३ ।।
दृढच्युरितगस्त्यश्च इध्मवाहस्त्रयस्त्विमे ।
सांभवाहन संज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्तयः ।। १५४ ।।
दृढच्युतिरगस्त्यश्च सांभवाहस्त्रयस्त्विमे ।
सोमवाहनसंज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्तयः ।। १५५ ।।
दृढच्युतिरगस्त्यश्च सोमवाहस्त्रयस्त्विमे ।
यज्ञवाहनसंज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्त्यः ।। १५६ ।।
दृढच्युतिगस्त्यश्च यज्ञवाहस्त्रयस्त्विमे ।
अगस्तयस्तु चत्वारो नसमन्वियगामिनः ।। १५७ ।।
जमदग्नीनथो वक्ष्ये तत्रादौ वत्स ईरितः ।
मार्कण्डेयाश्च माण्डूका माण्डव्या कांसयस्ततः ।। १५८ ।।
आलेखनास्ततो दार्भायणाश्च प्रकीर्तिताः ।
शार्कराक्षास्ततो देवतायनाः शौनकायनाः ।। १५९ ।।
माण्डूकेयाः पार्षिकाः स्युः साङ्कप्रभायनाः स्मृताः ।
पैङ्गलायन संज्ञाश्च पैला दाध्रेषयस्ततः ।। १६० ।।
ततो बाह्यकयो वैश्वानरयश्च विलोहिताः ।
बाह्यागोष्टायनाः ष्टैषकयो पाणिनयस्ततः ।। १६१ ।।
वाद्भूतकाः काशकृत्स्ना ऋतभागैति शायनौ ।
वैहीनरयो वाल्मीकिः स्थौलपिण्डय एव च ।। १६२ ।।
दधीचयश्च वापाणिस्ततः शैखावताः मताः ।
वाकायनाः सौकृतयस्ततो बालायना मताः ।। १६३ ।।
सौविष्टयो माण्डविश्च ततो हस्ताग्नयो मताः ।
ततः शौद्धकयो ज्ञेया वैकर्णा द्रोणजिह्वयः ।। १६४ ।।
जानायना औरक्षयाः काम्बरोदरयस्ततः ।
कठोरकृद्विरूपाक्षा देवमत्याश्चभैरविः ।। १६५ ।।
वृकाश्वार्कायणौ चापि उच्चैर्मन्यव एव च ।
मार्कायणः शार्ङ्गरवो वायवापनयस्ततः ।। १६६ ।।
काह्वायनाः कारबयस्ततश्चन्द्रमसो मताः ।
नोपेयाश्चैव गाङ्गेया याज्ञिकाः परिमण्डलिः ।। १६७ ।।
बाहुमित्रायणा आपिशलयो रोहितायनाः ।
ततो वैष्टपुरेयाश्च उष्ट्राक्षास्त्वपरे मताः ।। १६८ ।।
ततो राजित वाहाश्च ततः शारद्वतायनाः ।
नालायनाश्चवासाश्च वाना वात्या इति स्मृताः ।। १६९ ।।
वत्सा एते स्मृताः पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ।
भार्गवश्च्यावनश्चौ र्वाप्नुवानौ जमदग्नयः ।। १७० ।।
ऋषयः पञ्चते ख्याताः प्रवर्या यागकर्मणि ।
विदाः शैलास्तथा शैलास्त्ववटास्तु पुलस्तयः ।। १७१ ।।
प्राचीनयोगाः विज्ञेया वैनभूतास्ततो मताः ।
ततस्त्वभयजाताः स्युः काण्डरथय एव च ।। १७२ ।।
आर्कायणस्तथा नाष्ट्रायणा कार्कायणास्ततः ।
क्रौञ्चायनाश्च जामालास्ततः प्रोक्ता भुजायनाः ।। १७३ ।।
एते मताः विदा पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ।
भार्गवश्च्यवनौर्वाप्नुवाना विदाश्च पञ्चते ।। १७४ ।।
आर्ष्टिषेणा नैरथयो ग्राम्यायणव एव च ।
कणायनास्ततश्चान्द्रायणाः पौठिकलायनाः ।। १७५ ।।
गौराम्भिराम्भी सिद्धाश्च तथा च सुमनायनाः ।
आर्ष्टिषेणा मताः पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ।। १७६ ।।
भार्गवश्च्यावनश्चाप्नुवानोरथानूपसंज्ञकाः ।
आर्ष्टिषेणेन पञ्चेते ऋषयः प्रवरा मताः ।। १७७ ।।
वत्सानमार्ष्टिषेणानां विदानां च परस्परम् ।
अविवाह इति प्रोक्त उच्यन्ते भृगवस्ततः ।। १७८ ।।
यस्काश्च मौनो मूकश्च वाधूलो भास्करस्ततः ।
वर्ष पुष्यश्च वालेया स्ततो राजिततायनाः ।। १७९ ।।
दुर्दिनो माध्यमेयाश्च दैवन्तायना अपरे ।
कौशाम्बेया वाकलयो वासयः प्रकीर्तिताः ।। १८० ।।
सात्यकिस्चित्रसेनश्च कौटिल्यास्तत औक्थकाः ।
भागन्तयस्ततो वार्काश्वकयो भृगुरिन्धयः ।। १८१ ।।
ततः स्युर्भोग चितय एते यस्तका इति स्मृताः ।
त्रियार्षेयाश्च विज्ञेया भार्गवाः प्रकीर्तिताः ।। १८२ ।।
भृगुश्चैव तथा यस्को दिवोदास इति त्रयः ।
मित्रयुवस्ततो रम्यायणा दाक्षायणास्ततः ।। १८३ ।।
सापिण्डिनो महावाल्या माल्या यावाल्यसंज्ञकाः ।
पुराभिनाय एजेयास्ततो राक्षायणा मताः ।। १८४ ।।
कैतवायनयो माञ्जायना मादायवः स्मृताः ।
एते मित्रयुवाः प्रोक्तास्त्रियार्षेयास्तु भार्गवाः ।। १८५ ।।
भृगुश्च मित्रयुवश्च दिवोदास इति त्रयः ।
वैन्याः पार्था इति प्रोक्ता बाष्कला वैन्य संज्ञकाः ।। १८६ ।।
त्रियार्षेया इति ख्याता भार्गवा द्विजसत्तमाः ।
भृगुश्च वैन्यपार्थौ द्वौ प्रवर्या ऋषयस्त्रयः ।। १८७ ।।
शुनकः सौगन्धयो यज्ञपयो गार्त्समदा इति ।
गाङ्गायन मत्स्यगन्धाश्चैक्षाः स्युः खार्दमायनाः ।। १८८ ।।
श्रोत्रियास्तैत्तरीयाश्च इत्येते शुनकाः प्रकीर्तिताः ।
एकार्षेयाश्च इत्येते शुनकाः प्रकीर्तिताः ।। १८९ ।।
एकोऽपि शुनकः प्रोक्तस्त्वथ भार्गव एव सः ।
यस्कानां मित्रयुवानां वैन्यानां च परस्परम् ।। १९० ।।
शुनकानां च संबन्धः कर्तव्य इति गम्यते ।
अथाङ्गिरस उच्यन्ते विष्णु वृद्धस्तु चादिमः ।। १९१ ।।
भद्रणा भद्रणाश्चैव शठमार्षण संज्ञकाः ।
शाबरायणसंज्ञाश्च सात्यकिः सात्यकायनाः ।। १९२ ।।
बादरायणसंज्ञाश्च वात्स प्रायण संज्ञकाः ।
आरुण्याश्चैव वैहोढा नैतुद्यास्तुत्य संज्ञकाः ।। १९३ ।।
देवस्थानय इत्येते विष्णु वृद्धाः प्रकीर्तिताः ।
एते चाङ्गिरसः प्रोक्तास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ।। १९४ ।।
अङ्गिरा विष्णुवृद्धाश्च विष्णुदासत्रयः सदा ।
वैरुध्यश्च रुरुध्यश्च त्रासदस्युश्चते त्रयः ।। १९५ ।।
कन्वा शैला वल्कलाश्च हलिनो मोजयाः परे ।
मौञ्जिश्च माञ्जयश्चैव मर्कटायन संज्ञकाः ।। १९६ ।।
मौञ्जिगन्धस्ततः प्रोक्ता वाजयो वाजयास्ततः ।
मार्गश्रवस इत्येते कन्वा स्युस्त्रियार्षेयकाः ।। १९७ ।।
अङ्गिराचाजमीढश्च कण्वश्च ऋषयस्त्रयः ।
हारिताश्च ततः कौत्साः सांख्या दार्भास्तथैव च ।। १९८ ।।
शैवाङ्गो शर्मनायुश्च लाबेदर महोदरौ ।
नैमिश्रेयो हैमगवस्ततो मिश्रोदरो ततः ।। १९९ ।।
कौतपाः कौलयः कारीषयः पौलय एव च ।
पौण्डलश्चैव माधूपा मान्धाता माण्डकारयः ।। २०० ।।
इत्येते हरिताः प्रोक्तास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ।
आङ्गिराश्चाम्बरीषश्च यौवनाश्वश्च ते त्रयः ।। २०१ ।।
ततः संकृतयस्तण्डिः शंभुश्च मलकास्ततः ।
पौन्यश्च शैभवस्तारकाद्याः परिभावस्तथा ।। २०२ ।।
हारिद्रा वैतलेयाश्च ततः श्रोतायन मताः ।
चारायणाः पूतिभाषास्तत आग्रायणा मताः ।। २०३ ।।
चान्द्रायणाश्चापर्षया अवग्रापय इत्यमी ।
प्रोक्ता संकृतयस्त्वेते त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।। २०४ ।।
अङ्गिराः संकृतिश्चाम्बरीषश्च ऋषयस्त्रयः ।
रथीतरास्ततः काह्वायनाः स्युर्नैतिरक्षयः ।। २०५ ।।
शैलालयश्च लैभिश्च ततो लीभायना मताः ।
मैक्षवाहश्च सौवाहवाहाः स्युर्हस्तिवासयः ।। २०६ ।।
ततो हेमशता ह्येते त्रियार्षेया रथीतराः ।
अङ्गिराश्चाम्बरीषश्च रथीतर इति त्रयः ।। २०७ ।।
अङ्गिराश्च विरूपश्च पृषदश्वेति वा भवेत् ।
मुद्गलाश्च हिरण्याक्षा मिताक्षा ऋषयस्ततः ।। २०८ ।।
ऋग्याः ऋग्यायनाः दीर्घजङ्घा जङ्घा समीरिताः ।
ततस्तोरण बिन्दुश्च मुद्गलाः कीर्तिता अमी ।। २०९ ।।
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टाः कवचस्तैकिलादयः ।
हम्याश्वश्च समुद्दिष्टाः कपयो वैतलास्ततः ।। २१० ।।
ऐतिशायन संज्ञाश्च तरस्विश्च पतञ्जलि ।
मिण्डिर्वै भोजसिश्चापि किञ्च शार्ङ्गरवस्ततः ।। २११ ।।
ततः करशिखण्डश्च ततो मौषींतकिर्मतः ।
तथा सांशय इत्युक्ताः पौष्पयश्च ततो मताः ।। २१२ ।।
त्रियार्षेया इमे ज्ञेया कपयः प्रकीर्तिताः ।
अङ्गिराश्च कपित्थाश्च अंबरीष इति त्रयम् ।। २१३ ।।
विष्णु वृद्धादयः सर्वेऽयोगिनः स्युः परस्परम् ।
राज्ञां विशां च वक्ष्येहं मनुश्चैल पुरुरवाः ।। २१४ ।।
क्षत्रियाणां ततः प्रोक्तास्ततो लोहन्दने किलः ।
वात्सप्रमोदको वैश्ये नारासात्यादयोऽपि च ।। २१५ ।।
आत्रेयश्चैव वाध्रेयो वाधूलश्चापि संकृतिः ।
वसिष्टः शुनकश्चैव कण्वो यस्क इमेऽष्टच ।। २१६ ।।
नारासात्याः समाख्याता मनुर्वा प्रवरस्त्विह ।
अथक्षत्रिय वैश्याना माचार्य प्रवरोऽपि वा ।। २१७ ।।
समानगोत्रप्रवराञ्ज्ञात्वा संबन्धमाचरेत् ।
समानगोत्र प्रवरां कन्यां न वृणुयात्सदा ।। २१८ ।।
ऊढा चेद्भगिनी यद्वन्मातृवृत्परिरक्षयेत् ।
तस्याश्च रक्षणंकार्यमाहाराच्छादनादिभिः ।। २१९ ।।
विवाह दोषशुद्ध्यर्थं व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ।
तयासह प्रमादेन संयोगाद्यं कृतं यदि ।। २२० ।।
प्रायश्चित्ती सदा स स्यात्तद्विधानमिहोच्यते ।
सकृदागमने कुर्यात् तेन चान्द्रायणेन च ।। २२१ ।।
सहस्राघोरहोमं तु द्विवारे द्वि सहस्रकम् ।
एवं योगाविवृद्ध्या तु होमवृद्धिरिहोच्यते ।। २२२ ।।
मासोर्ध्वमाचरेत् कृच्छ्रहोमं चान्द्रायणान्वितम् ।
षण्मासादब्दपर्यन्तं पूर्वोक्तैस्सर्वमाचरेत् ।। २२३ ।।
तदूर्ध्वमतिकृच्छ्रान्तैर्यावत्संवत्सरत्रयम् ।
निर्वाणाख्या तदूर्ध्वंस्यात् दीक्षासंसारमोचनी ।। २२४ ।।
तदुद्भूताश्चये पुत्रास्ते सर्वेन द्विजा मताः ।
तत्पुत्रपौत्रसंयोगे प्रायश्चित्तं तदेव हि ।। २२५ ।।
उपवासस्तदा स्नानं पञ्चगव्याशनं जपः ।
होमश्चैवमलंहन्ति सर्वसङ्करजं नृणाम् ।। २२६ ।।
साये चाद्यन्तयोरहोर्मध्यमेऽह्नि च रात्रिके ।
चतुर्भुक्ति विहीनोय उपवास इति स्मृतः ।। २२७ ।।
त्रिकालहीनो वा स स्याद्रात्र्यहोरात्रिषु क्रमात् ।
द्विकालहीनोवा क्षीणस्त्वानां दुर्बलात्मनाम् ।। २२८ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गोत्रनिर्णय विधिः
पञ्चविंशतितमः पटलः
== षड्विंशत्तमे पटले शताभिषेकविधिः ==
शताभिषेकं वक्ष्येहं संक्षेपात् द्विजसत्तमाः ।
अकालमृत्यु मथनं आयुरारोग्यवर्धनम् ।। १ ।।
वृद्धिदं धनधान्यानां पुत्रपौत्र विवर्धनम् ।
दीक्षितानां पुरा चन्द्रसहस्रस्य अवलोकिनाम् ।। २ ।।
उत्तरायण कालेतु शुक्लपक्षे विशेषतः ।
सुलग्ने च सुवारे च सुतिथौ शोभने दिने ।। ३ ।।
स्नापयेत् देशिकः शान्तः सर्वलक्षण संयुतः ।
मङ्गलाङ्कुर संयुक्ते मण्डपे समलंकृते ।। ४ ।।
कूटेवाथ प्रपायां वा शुद्धदेशे मनोरमे ।
पञ्चादि पञ्चपञ्चाशत्करसीमासमन्विते ।। ५ ।।
मुखायामयुते वापि चतुर्द्वार समन्विते ।
एकादि पञ्चपञ्चान्तभक्तिभिः परिमण्डिते ।। ६ ।।
ब्राह्मणं क्षत्रियं वाथ वैश्यं शूद्रमथापि वा ।
अनुलोमसमुद्भूतं विशेषाद्भूपतिं द्विजाः ।। ७ ।।
राजस्त्रियं वा सामन्तममात्यं वा पुरोहितम् ।
तत्तज्जातिसमुद्भूतस्त्रियं वा शिवविप्रकाः ।। ८ ।।
पञ्चाङ्गभूषणोपेतस्त्वभिषेकं समाचरेत् ।
अभिषेकदिनात्पूर्वं रात्रौ कौतुकबन्धनम् ।। ९ ।।
कारयेद्यजमानस्य दक्षहस्ते गरूत्तमाः ।
तत्पत्न्याश्च प्रधानाय वामहस्ते तु बन्धयेत् ।। १० ।।
प्रधानपत्न्यो बह्वयश्चेत् सर्वासामेव कल्पयेत् ।
तद्रात्रौ तु पयः पीत्वा शययायां कम्बलादिभिः ।। ११ ।।
कल्पितायामथैकेन स्वपेद्दक्षिणमस्तकः ।
मण्डपं कारयित्वाथ पूर्वोक्तविधिना यतम् ।। १२ ।।
विसृज्य शिल्पिनंपश्चात् पुण्याहं वाचयेद्गुरुः ।
पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च मनुसूत्रं प्रकल्पयेत् ।। १३ ।।
शतं षष्ट्युत्तरं नन्दपदयुक्तं भवेत् स्फुटम् ।
तेषां मध्ये हृहीत्वा तु पादानां पञ्चविंशतिम् ।। १४ ।।
परितस्संत्यजेदेकपदं द्वाराष्टकान्वितम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं पदद्वयविलोपनात् ।। १५ ।।
अष्टोत्तरशतानि स्युः पदान्यत्र विचक्षणाः ।
तन्मध्ये स्थण्डिलं कार्यं शालिभिर्द्रोणसंमितैः ।। १६ ।।
वर्धन्याश्च तदर्धं स्यात् कलशेष्वाढकं भवेत् ।
अधमं त्वेकमाख्यातं द्विगुणं मध्यमं भवेत् ।। १७ ।।
त्रिगुणं चोत्तमं विद्याच्छ्रेष्ठक्रम उदाहृतः ।
आढकं वा तदर्धं वा तदर्धं वा दरिद्रके ।। १८ ।।
अयं क्षुद्रक्रमः प्रोक्तो व्रीहिमाने द्विजोत्तमाः ।
शाल्यभावे च व्रीहिः स्याद् व्रीह्यर्धं तण्डुलं क्षिपेत् ।। १९ ।।
तदर्धं तु तिलं प्रोक्तं चतुर्थांशं तु वा क्षिपेत् ।
अष्टांशं क्षीणवित्तस्युःक्षिपेत् स्थण्डिलशुद्धये ।। २० ।।
मध्यमे शिवकुंभं तु द्वात्रिंशत्प्रस्थपूरितम् ।
वर्धनी च तदर्धेन पूरिता शिवपूरिताः ।। २१ ।।
बाह्यस्थकलशा ज्ञेयास्त्वाढकेनाथ पूरिताः ।
त्रिसूत्र्या वेष्टनं कुम्भे द्विसूत्र्या करके भवेत् ।। २२ ।।
अन्येषामपि सर्वेषामपि सर्वेषामेकसूत्रेण वेष्टनम् ।
पृथग्वस्त्रसमोपेतं पृथक्स्वर्ण समायुतम् ।। २३ ।।
चन्दनागरुकर्पूरकुष्ठोशीरजकल्कयुक् ।
नादेयाम्भः प्रशस्तं स्याच्छिवकुम्भादिपूरेणे ।। २४ ।।
नानागन्धसमायुक्तं नानाबीजसमन्वितम् ।
नानाधातुसमायुक्तं नानालोहसमन्वितम् ।। २५ ।।
नानादिगौषधोपेतं नानाफलसमन्वितम् ।
नानापुष्पसमायुक्तं नानागव्यसमायुतम् ।। २६ ।।
संस्थाप्य कलशं सर्वं पूजयेत्पत्रपुष्पकैः ।
अष्टोत्तरशतानां तु रुद्राणां नाम कीर्तयेत् ।। २७ ।।
पृथग्द्रव्यनिवेद्येन मानयेद्देशिकोत्तमः ।
वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य शिवकुम्भं च वर्धनीम् ।। २८ ।।
नवपञ्चादिकं रत्नं शिवेशक्तौ च विन्यसेत् ।
प्रथमावरणे विद्वानष्टलोहादि विन्यसेत् ।। २९ ।।
हिरण्यं रजतं ताम्रमारकूटं च सीसकम् ।
आयसं त्रपु कांस्यं चाप्यष्ट विद्येश्वरान्न्यसेत् ।। ३० ।।
द्वितीयावरणे चैवं धातूनेतांश्च विन्यसेत् ।
अगरुं गन्धकं तालं मक्षिकं च मनश्शिलम् ।। ३१ ।।
रसमभ्रद्वयं श्चैव गैरिकाञ्जनमेव च ।
जातिलिङ्गं च सिन्दूरं तुत्थं च विमलद्वयम् ।। ३२ ।।
कान्तं च षोडशैतानि द्वितीयावरणे न्यसेत् ।
ऐन्द्रद्वादशकोष्ठेषु विन्यसेद्द्वारपार्श्वयोः ।। ३३ ।।
पालाशाः खादिराश्चाम्रप्लक्षन्यग्रोधसंभवाः ।
बैल्वाश्चैव शमीजाताः शिरीषाश्वत्थसंभवाः ।। ३४ ।।
औदुम्बरी च नारङ्गंमातुलुङ्गसमुद्भवाः ।
वृक्षाणां च त्वचस्त्वेतास्त्वन्तर्वामादितो मताः ।। ३५ ।।
आग्नेयां नवके सम्यक् विन्यसेन्मृत्तिकाः पराः ।
नदीतटे तथा गोष्ठे वल्मीके गजदन्तके ।। ३६ ।।
सागरे च ह्रदे क्षेत्रे पर्वतेऽश्वत्थमूलके ।
उत्पलस्य द्वयं श्चैव पङ्कजस्य द्वयं तथा ।। ३७ ।।
वकुलं करवीरं च पाटलं कुरवं तथा ।
मालतीं मुनिपुष्पं च नन्दिकावर्तमेव च ।। ३८ ।।
चम्पकं द्वादशैतानि विन्यसेद्दक्षिणे गुरुः ।
चन्दनोशीरकुष्ठं च कुङ्कुमं च नरं तथा ।। ३९ ।।
तक्कोलमगरुं चैव पत्रं चैव लवङ्गम् ।
नैऋते नवके ज्ञेयं वारुण्यामथ कथ्यते ।। ४० ।।
वैष्णवं माषनीवार गोधूमं यवमेव च ।
अपामार्गं तिलं मुद्ग प्रियङ्गुं सर्षपं तथा ।। ४१ ।।
श्यामाकमाढकं चैव विन्यसेदानुपूर्वशः ।
लक्ष्मीश्च शंखपुष्पी च विष्णुक्रान्तिश्च हंसिनी ।। ४२ ।।
तुलसी सहदेवी च इन्द्रवल्ली च पद्मिनी ।
सूर्यावर्तं च कथ्यन्ते वायव्यां नवके मताः ।। ४३ ।।
पञ्चगव्यं तथा क्षीरं दधि गोमूत्रमेव च ।
गोमयं नालिकेरं त मातुलुङ्गफलं तथा ।। ४४ ।।
नारङ्गं बिल्वकं चैव पनसं चाम्रमेव च ।
दाडिमीसंभवं चैव न्यस्तव्याः क्रमशस्ततः ।। ४५ ।।
गन्धोदकमथैशान्यां कलशेषु नवस्वपि ।
एवं द्रव्याणि विन्यस्य शिवादीनर्चयेत् क्रमात् ।। ४६ ।।
आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं स्नानं कृत्वा विभूषितः ।
वसानो नूतनं वासस्सोष्णीषस्सोत्तरीयकः ।। ४७ ।।
पञ्चाङ्गभूषणोपेतस्साङ्गुलीयकं एव च ।
मण्टपे द्वारपूजादि सर्वं कर्म समाचरेत् ।। ४८ ।।
पूजयेन्मध्यमे कुम्भे शिवं सर्वाङ्ग संयुतम् ।
मनोन्मनीं च वर्धन्यामेकपत्नी भवेद्यदि ।। ४९ ।।
बह्व्यश्चेद् बह्व्य स्युस्तासु तामेव पूजयेत् ।
दीक्षितश्चेन्न चेद्दीक्षा तस्मिन्कालेऽथ दीक्षयेत् ।। ५० ।।
मण्डले पूर्वदिक्स्थाने कल्पयेच्चैशदेशके ।
उत्तरे दक्षिणे वाथ वह्निकुण्डेन संयुते ।। ५१ ।।
अथवैतत् परित्याज्यं शम्भुकुम्भस्थिते भवेत् ।
पुष्पपातादिकं कृत्वा होमं कुर्याद्विशेषतः ।। ५२ ।।
गन्धैः पुष्पैश्च दीपैश्च धूपैरन्यैर्विशेषतः ।
नवाग्निं वाथ पञ्चाग्निमेकाग्निं वाथ कल्पयेत् ।। ५३ ।।
समिदाज्यचरू/ल्लाजतिलवैणव माषकान् ।
जुहुयात् क्रमशो विद्वान् होमयोग्यांश्च संभवान् ।। ५४ ।।
उदुम्बरवटाश्वत्थप्लक्षा इंद्रादिदिषु च ।
शमीखदिरमायूरश्रीवृक्षाः स्युर्विदिक्षु च ।। ५५ ।।
पलाशस्तु प्रधाने स्याच्छिव ब्रह्माङ्ककैः क्रमात् ।
सर्वद्रव्याणि जुहुयात् देव्याश्चापि प्रधानके ।। ५६ ।।
शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलमन्त्रतः ।
ब्रह्माङ्गानां दशांशं तु जुहुयात्तु पृथक् पृथक् ।। ५७ ।।
होमं कृत्वा क्रमेणैव रात्रिशेषं व्यपोह्य च ।
गुरूत्तमः प्रधानाग्नौ तेषां दीक्षां समाचरेत् ।। ५८ ।।
अदीक्षिताश्चेत् कर्तारश्शिवकुम्भे शिवं यजेत् ।
किंतु पञ्चाक्षरेणैव शिवायै नम इत्यपि ।। ५९ ।।
वर्धन्यां च यजेद् गौरीमशेषकलशेषु च ।
पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण रुद्रमेव समर्चयेत् ।। ६० ।।
दीक्षार्थं तु शतं ह्येतन्मण्डलं दर्शनार्थकम् ।
कल्पयेत् सर्वतोभद्रं सर्वपापविमुक्तये ।। ६१ ।।
सर्वाभीष्टप्रसिद्ध्यर्थं दिव्यादिव्यरजोमयम् ।
प्रातस्स्नानाविलिप्ताङ्गं भूषितं भूषणार्हकैः ।। ६२ ।।
सर्वालङ्कारसंयुक्तमानयेन्मण्टपान्तिकम् ।
पादप्रक्षालनोपेतमाचान्तं शान्तमानसम् ।। ६३ ।।
आनयेद्दक्षिणद्वारं संप्रोक्ष्य प्रणेवेन तु ।
पुष्पाञ्जलिं च तेनैव प्रदक्षिणनमस्कृती ।। ६४ ।।
कारयित्वाथ कुम्भस्थे शिवे मण्डलसंस्थिते ।
कुण्डस्थेऽपि ततः स्नानवेद्यां संस्थाप्य देशिकः ।। ६५ ।।
भद्रपीठे पयोवक्षजाते वाम्रसमुद्भवे ।
पानसे बिल्वजे वाथ जम्बुजे ब्रह्मवृक्षजे ।। ६६ ।।
सहस्रधारयोपेतं राज्ञां चेदभिषेचनम् ।
अन्येषामपि सर्वेषां शतधारावटेन वा ।। ६७ ।।
हैमेन राजनेतापि तथोरन्यतरेण वा ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तमन्ते चामलकादिभिः ।। ६८ ।।
स्नात्वैवान्यैरपि द्रव्यैः प्रभृजेच्छुद्धवाससा ।
गात्रस्थं तोयमत्रैव वस्त्राद्यं परिवर्त्य च ।। ६९ ।।
विलिप्य चन्दनाद्यैश्च गन्धपुष्पैरलङ्कतम् ।
तदन्यत्र शुभे देशे विलिप्तेऽलङ्कते गुरुः ।। ७० ।।
स्थण्डिलं कारयित्वा तु तस्मिन् भद्रासनं क्षिपेत् ।
सवैयाघ्रं सवस्रं चसहेमाम्बुजमस्य तु ।। ७१ ।।
स्थापयित्वाभिषिक्तं तु मध्यमे भार्यया युतम् ।
आचान्तं मन्त्रदेहान्तं गन्धाद्यैर्बाहुमालया ।। ७२ ।।
गन्धपुष्पैरलङ्कत्य सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
पटेन महाताच्छाद्य तदग्रेऽथ विलिप्तके ।। ७३ ।।
स्थाने सर्वाणि धान्यानि मधुपात्रं सहैमकम् ।
स्थापयित्वा सवत्सांगां दर्शयेच्च पयस्विनीम् ।। ७४ ।।
बन्धुभिः पूजितं हृष्टं वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ।
सुवर्णपुष्पैरन्यैश्च गेयवाद्य समन्वितम् ।। ७५ ।।
आरोप्य शिबिकादौ तु कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ।
गृहद्वारे पुरस्ताच्च विलिप्ते मङ्गलाङ्कुरे ।। ७६ ।।
पूणकुम्भयुते दीपसंयुते फलकोपरि ।
स्थापयित्वा तु तत्पादौ क्षीरैः प्रक्षालनं जलैः ।। ७७ ।।
कारयित्वा ततः स्त्रीभिः रजनीजलधारया ।
दीपेन सहिताभिश्च कारयेत्त्रि प्रदक्षिणम् ।। ७८ ।।
ततः पादुकमास्थाय प्रविशेत्स्वगृहं प्रति ।
श्रेष्ठमार्गोऽयमेकोनपञ्चाशत् कलशैस्तु वा ।। ७९ ।।
पञ्चविंशतिकलशैर्नवभिः पञ्चभिस्तु वा ।
एकेनवाभिषेकं तु कारयेदभिषेचनम् ।। ८० ।।
दक्षिणां च गुरोर्दद्दादुत्तमादिषु संभवाम् ।
दासीदासं भुवं गां च गृहोपकरणानि च ।। ८१ ।।
मूर्तिपानां तदन्ते च तदन्ते जापिनामपि ।
स्तोतृणामपि भक्तानां दक्षिणा पूर्ववद्भवेत् ।। ८२ ।।
पूजयेत् कल्पयेद्वित्तरूपानुसरणाय च ।
एवं यः कारयेन्मर्त्यस्तस्य धर्मे मतिर्भवेत् ।। ८३ ।।
इहैव धनवानाढ्यः पुत्रवान् विजयी भवेत् ।
आयुरारोग्यमिष्टाः स्त्रीर्भुक्त्वाप्नोति परां गतिम् ।। ८४ ।।
यत्रैव क्रियते राज्ये त्वभिषेकविधिक्रमः ।
नाकालमृत्युस्तत्रास्ति नालक्ष्मीः पापकृत्स्वपि ।। ८५ ।।
नोपसर्गभयं तत्र न परागमविप्लवः ।
स्वकालवर्षी पर्जन्यः सुभिक्षं विजयी नृपः ।।
शान्तानि सर्वभूतानि पयस्विन्यः पयोभृतः ।। ८६ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शताभिषेकविधिः
षड्विंशतितमः पटलः
== सप्तविंशत्तमे पटले अन्त्येष्टिविधिः ==
अन्त्येष्टिं संप्रवक्ष्यामि दीक्षितानां द्विजोत्तमाः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियोवाथ वैश्यशूद्रोनुलोमजाः ।। १ ।।
आचार्यसाधका वास्युः पुत्रका समयस्थिताः ।
गतासर्वो यदा तेषां कार्याऽन्त्येष्टिस्तु दीक्षितैः ।। २ ।।
आचार्यादि त्रयाणां स्यात् अध्वशुद्धि समन्विता ।
अन्त्येष्टिः इतरणां स्यात् अध्वशुद्धि विवर्जिता ।। ३ ।।
आचार्याद्याः त्रयश्चैते यद्याचार विवर्जिताः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणा मृताश्चान्त्येष्टिकर्मणि ।। ४ ।।
तत्वशुद्ध्या च नित्यादि कर्म सम्यगनुष्टितम् ।
परिहृत्य निषिद्धे च यैस्तेषां अप्रमादिनाम् ।। ५ ।।
तत्वशुद्धिं विहायैव केवलान्त्येष्टिरुच्यते ।
सद्योत्क्रान्तिः कृतायैर्वा ब्रह्मरन्ध्राधि भेदतः ।। ६ ।।
यागविद्भिर्नतेषां च कथ्यते तत्वशोधनम् ।
यस्य प्राण वियोगाख्यकालो जन्तोस्समागतः ।। ७ ।।
विधायस्नानमाग्नेयं मन्त्र संनद्ध विग्रहम् ।
मुमुक्षोश्च तथाग्नेयं मन्त्र कायं विधाय च ।। ८ ।।
अष्टपुष्पिकया देवं पूजयित्वा मुमुक्षवे ।
स्वकरेण परेषां वा कराभ्यां चन्दनादिभिः ।। ९ ।।
संस्थाप्य तस्य हृदये लिंगरूपं महेश्वरम् ।
स्पर्शयित्वाञ्जलिम् तस्य मस्तके सन्निधाप्य च ।। १० ।।
तदर्थमेतद्वाक्यं च पठद्देवेशसन्निधौ ।
दीक्षितोऽयं त्वयादेव शिवाज्ञापरिपालकः ।। ११ ।।
नेयः शिवत्वमचिरात् सपिण्डीकरणोत्तरम् ।
एवं विज्ञाप्य देवेशं स्वस्थाने विनिवेशयेत् ।। १२ ।।
एकधा बहुधा वापि क्रियामेनां समाचरेत् ।
पठेदुत्क्रान्तिसमये कर्णोपान्तेऽनुसंहिताम् ।। १३ ।।
विशेषाच्छिवमन्त्रं च मन्त्रं पञ्चाक्षरं तु वा ।
एतत् सर्वं विधेयं तु देशिकेनतरेण वा ।। १४ ।।
तद् गोत्रजेन वा अन्येन वक्ष्यमाणं च कर्म यत् ।
गत प्राणे नरे तस्य स्नानार्थं तीर्थ संभवम् ।। १५ ।।
जलं शतघटाद्यैस्तु सुस्नातैः परिगृह्यवा ।
तैः स्नापयेत् गृहस्थश्चे ल्लौकिक स्नानसंयुतम् ।। १६ ।।
विधायैवं घटान्वापि कलशान् स्नपनोक्तितः ।
संस्नाप्य वर्धनी हीनं केवलोदक संयुतम् ।। १७ ।।
स्थण्डिलाढ्यं सवस्त्रं च सहिरण्यं सकूर्चकम् ।
पिधानाक्षत संयुक्तं विद्याङ्गहृदयार्चितम् ।। १८ ।।
स्नापयेद्वा गृहेत्वेतत् श्मशानेवा समाचरेत् ।
अथवा स्नपनोपेतं संस्नाप्य आग्नेयमादरात् ।। १९ ।।
कृत्वा संहारमार्गेण कौपीनं वसनं तथा ।
परिवर्त्याक्षमालाद्यै र्भूषणैर्भूषणार्हकैः ।। २० ।।
दीक्षितानामथान्येषां शिवशासनधारिणाम् ।
अन्येषां च यथायोग्यं रात्रिचूर्णं च तैलयुक् ।। २१ ।।
ताम्बूलसहितं सर्वं जनेभ्यो दापयेत्तदा ।
आसन्दिकां नयेद्यज्ञवृक्षैरन्यैरनिन्दितैः ।। २२ ।।
पुरुषायतमानां च षडङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तसमायामां त्रिचतुष्पञ्चमांशतः ।। २३ ।।
सुविस्तारसमायुक्तामोजः परव्यान्तविष्ठराम्द ।
आसन्दिकां समारोप्य कूटान्तोर्धकृतक्रियाम् ।। २४ ।।
रक्तमालाम्बरकॢप्तवितानालम्बनान्विताम् ।
इतरं चेदयोत्क्रान्त्या संस्थितं शिवयोगिनम् ।। २५ ।।
निस्सारयेदलं कृत्य शुभैस्तं सर्व भूषणैः ।
शिबिकां वेदृशीं शुद्धामानीयारोपयेच्छिवम् ।। २६ ।।
स्वनता मुखरेणोच्चैरातोद्येनाग्रगामिना ।
संघेन समयस्थानां पृष्ठतश्चाभिनन्दितम् ।। २७ ।।
शङ्खध्वनिसमायुक्तं गानध्वनिसमन्वितम् ।
तज्ज्ञातयोऽनुगच्छेयुरमुद्घाटितमस्तकाः ।। २८ ।।
निगृह्याक्षिजलं चाक्ष्णोस्संसारासारभाविताः ।
दक्षिणस्यशिरोयुक्तं बद्धाङ्गुष्ठद्वयान्वितम् ।। २९ ।।
दर्भरज्ज्वा तमावेष्टस्य तदैशानीं दिशं नयेत् ।
दीक्षितैस्तुल्यज्ञातीयैरपसव्योपवीतकैः ।। ३० ।।
जपद्भिरस्त्रमन्यैर्वा वाहयित्वोदकान्वितम् ।
वह्निं च तत्पुरोऽन्येन सधूमं त्रिकटिस्थितम् ।। ३१ ।।
वाहयेदर्थविश्रामदक्षिणावन्तके मनाक् ।
सुविशुद्धे भुवः पृष्ठे मृतं दक्षिणमस्तकम् ।। ३२ ।।
व्रतस्थमव्रतस्थं वा ब्राह्मणं शिवदीक्षितम् ।
विपन्नं यो वहेत्तस्य नाकालमरणं भवेत् ।। ३३ ।।
गत्वा च तमनुस्नात्वा दत्त्वा निर्वापवारि च ।
ईप्सितं सुखमाप्नोति परत्रेह च भावितः ।। ३४ ।।
नोत्तमेनानुगन्तव्यो हीनवर्णो व्रतोज्झितः ।
अनुगम्याम्भसि स्नात्वा सजातीशं शतं जपेत् ।। ३५ ।।
असहायमनाथं च गतासुं शिवयोगिनम् ।
नीत्वा संस्कारयेद्यस्तु सोऽरिष्ठैर्विप्रयुज्यते ।। ३६ ।।
वैश्यादित्रितयेऽन्यस्मिन् न्यायोऽयं परिकल्पितः ।
अथ स्थानमदूरस्थमुदकस्य समं शुचि ।। ३७ ।।
प्राप्य कूट प्रपां वापि विधायैवं तदन्तरे ।
षडङ्गुलोच्छ्रपोपेतं मेखलैकं युगाश्रकम् ।। ३८ ।।
कृत्वा कुण्डं विधानेन हास्तिकं तन्मृदानिले ।
संकल्प्य स्थण्डिलं तद्वच्चिताखातं चतुष्करम् ।। ३९ ।।
हस्तद्वितयविस्तीर्णमष्टाङ्गुलगभीरकम् ।
कुण्डंदक्षिणतः कुर्यात् निष्पाद्यैवं त्रयं गुरुः ।। ४० ।।
गोमयेनोपलिप्याथ तत्समीपस्थितां भुवम् ।
शुचिः स्नातो गुरुर्मन्त्रकायश्चास्त्रालुकीकरः ।। ४१ ।।
प्रदक्षिणक्रमात् गत्वा स्थण्डिलान्तमुदङ्मुखः ।
विपरीतकृतन्यासो हेतिमन्त्रेण रक्षितः ।। ४२ ।।
कृतान्तर्यजनोऽस्त्रेण समालभ्यास्त्रवर्धनीम् ।
तज्जलप्रोक्षितैर्द्रव्यैः पूजां संकल्प्य चात्मनः ।। ४३ ।।
आवर्त्य संहितामन्त्रान् कलास्संहारवर्त्मना ।
ब्रह्मादिकारणोपेताः स्वस्मिन् विन्यस्य देशिकः ।। ४४ ।।
संहारहरहस्तं च कृत्वा स्मृत्वा शिवं सकृत् ।
विकीर्य विकिरांस्तत्र कुशान् भस्म तिलानथ ।। ४५ ।।
समाहृत्य विधानेन चितावास्तु प्रपूजयेत् ।
पञ्चभागीकृते क्षेत्रे पञ्चपञ्चककोष्ठके ।। ४६ ।।
पृथिव्यादि यथारूपैः पञ्चवर्णैर्विचित्रिते ।
वंशरज्ज्वादिसंपन्नै विन्यसेद्वास्तुदेवताः ।। ४७ ।।
तत्र मध्ये भुवा सार्धं ब्रह्माणं पञ्चकोष्ठके ।
नैऋत्यां वारिणा संपन्ने विष्णुं कोष्ठचतुष्टये ।। ४८ ।।
आग्नेययामग्निना सार्धं रुद्रं कोष्ठचतुष्टये ।
वायुकोणे चतुष्कोष्ठे वायुना सममीश्वरम् ।। ४९ ।।
गगनेन सदेशानमैशकोष्ठचतुष्टये ।
पूर्वादि वेदकोष्ठेषु शक्रादींश्चतुरो यजेत् ।। ५० ।।
निजनाम्ना च नत्या च स्वाहान्तेन बलिं क्षिपेत् ।
ऐशान्यां दिशि वर्धन्यामिष्ट्रा पाशुपतास्त्रकम् ।। ५१ ।।
शूलात् कुलिशपर्यन्तान्यस्त्राण्यष्टासु दिक्षु च ।
निधाय पूजयेदूर्ध्वमधः पद्मारिणावपि ।। ५२ ।।
तिलदर्भान्तरे सम्यग्यजेन्मण्डलके भवम् ।
ऐश्वर्याद्यासनं दत्त्वा सदलाम्भोज मध्यमे ।। ५३ ।।
मनोन्मन्यादि वामान्तं शक्तिचक्रं प्रपूजयेत् ।
व्युत्क्रमासनमिष्ट्वैवं साङ्गं संपूज्य शङ्करम् ।। ५४ ।।
संस्कृत्य पूर्ववत् कुण्डं शक्तिमभ्यर्च्य तत्र च ।
क्रव्यादांशोज्झितं वह्निं विनिक्षिप्याप्रदक्षिणम् ।। ५५ ।।
संस्कारैः पञ्चभिर्जातजावेदोहृदम्बुजे ।
शिवं स्थल इवाभ्यर्च्य तर्पयित्वाऽसितैस्तिलैः ।। ५६ ।।
साज्यैः पूर्णाविशिष्टैश्च चिनुयात्तु चितिं ततः ।
अथवा पञ्चवर्णोत्थमण्डलानि विहाय च ।। ५७ ।।
संस्कृतैः कलशैः प्रान्तैस्संस्कारैर्वीक्षणादिभिः ।
चितिगर्तेऽथ पीठे च माहेन्द्रं पुरमालिखेत् ।। ५८ ।।
रजसा लोहितेनापि तन्मध्ये कृष्णवर्त्मनः ।
तयोस्तद्देवते योज्ये शङ्कून् कोणेषु रोपयेत् ।। ५९ ।।
आग्नेययादिष्वपसव्येन शुष्ककाष्ठीयकीलकान् ।
ऊर्ध्वमूलानधोऽग्रांस्तानस्त्रलब्धान् सकृत् सकृत् ।। ६० ।।
पञ्चरञ्जितसूत्रेण कवचेन च वेष्टयेत् ।
अथवा रक्तसूत्रेण समन्तात् परिवेष्टयेत् ।। ६१ ।।
शिवाहुतिश्शिवाग्नेः स्याद्रक्षोभ्यो रक्षणाय तु ।
शवशययां घनां तत्र काष्ठैरास्तीर्य याज्ञिकैः ।। ६२ ।।
चन्दनागरुसंमिश्रैर्विपर्यस्तपटावृताम् ।
संपूज्य चास्त्रराजेन सकुशैः कुसुमैस्तिलैः ।। ६३ ।।
कृत्वा मृतं मृदोद्घृष्टं गोमयेन सहाम्भसा ।
स्नापितं धूपितं तत्र भस्मना नववर्त्मना ।। ६४ ।।
सब्रह्मसूत्रवसनं पूर्ववर्णानपेक्षया ।
आग्नेययां शिवमिष्ट्वाग्नेर्दक्षिणस्यां कुशासने ।। ६५ ।।
वीक्षणादिविशुद्धस्य धारणाभिश्च पञ्चभिः ।
ततोऽस्य मन्त्रकायस्य हृत्सरोरुहकोटरे ।। ६६ ।।
भोग्यकर्माशयारक्तमप्राप्ताधारदेहकम् ।
महाजालेन तल्लिङ्गं संहृत्य विनिवेशयेत् ।। ६७ ।।
ओं हूं हामथ हं हां हूं महाजालमिदं मतम् ।
उक्त्वान्ते मृतदीक्षाख्यां नत्यन्तां भावितो गुरुः ।। ६८ ।।
विद्यादेहं च तद्देह संहृत्य पञ्च ताः कलाः ।
सषडंगंशिवं न्यस्त्वा मूलेन जुहुयाच्छतम् ।। ६९ ।।
चैतन्यसन्निधानार्थं ततस्तत्त्वानि शोधयेत् ।
निवृत्यादि समादाय युगपद्वा क्रमेण वा ।। ७० ।।
कलास्तास्साधिपाः प्राग्वद्वह्नौ संपूजयेत्ततः ।
ताडनादिविभेदेन लिङ्गादादाय लिङ्गिनम् ।। ७१ ।।
योजयेत्पूर्ववत्तत्र जन्मकर्माधिकारिताः ।
भोगो लयोऽथ संशुद्धिस्तत्त्वानां स्रोतसामपि ।। ७२ ।।
तिरोभावः पशुत्वस्य पाशविश्लेष भेदने ।
तद्दाहो व्युत्क्रमैः कृत्यं कारणाद्वा पशूद्धतिः ।। ७३ ।।
विश्लिष्य तेन पूर्वेण पशुं निर्वाणकर्मणा ।
एवमेवोपरिष्टाच्च पाशानन्यान्विशोधयेत् ।। ७४ ।।
उक्त्या कर्मपद्धत्या तानप्येवं शिवावधि ।
अग्नेरुद्धृत्य होमान्ते योजयेदमले पदे ।। ७५ ।।
यदाक्तो न पुनर्जातु पराधीनो भवेदणुः ।
कृतनिशेशेषपाशान्तमिष्ट्वेशं च विवर्जयेत् ।। ७६ ।।
विद्यादेहं च तद्देहे संहृत्य स्वपदे गुरुः ।
स्थण्डिलेशानमप्येवं संहृत्य स्वपदे गुरुः ।। ७७ ।।
शवमभ्येत्य शययायामारोप्य प्रावृतं कुशैः ।
याम्यशीर्षमुदक्पादं मुक्तानां स्त्रुक्स्रुवान्वितम् ।। ७८ ।।
आचार्यं साधकं चैव ताभ्यामन्यं तदुज्झितम् ।
तुरुष्कागरुकर्पूरचन्दनोत्तरदारुभिः ।। ७९ ।।
संछाद्यानीय कुण्डाग्निं शिरोदेशे विनिक्षिपेत् ।
मधुसत्तैलसर्पीषि प्रक्षिप्योज्ज्वलितेऽनले ।। ८० ।।
सर्पिर्मधुपयः पूर्णां स्रुचमुत्क्षिप्य पूजिताम् ।
गुरुः स्थित्वा शिरोदेशे सौम्याशाभिमुखाननः ।। ८१ ।।
पावकास्ये क्षिपेद्धारामिति वाक्यमुदीरयन् ।
त्वममग्ने दक्षिणः कालः कालेनैवोपपादिताम् ।। ८२ ।।
गृहाण मन्त्रसंपूतां शाव्यामेनां महाहुतिम् ।
प्रक्षिप्यावाङ्मुखौ तत्र स्रुक्स्रुवावप्यनन्तरम् ।। ८३ ।।
नियुज्य संस्क्रियाकर्मकुशलांश्चतुरो गुरुः ।
अप्रदक्षिणमादाय गृहीत्वा खङ्गवर्धनीम् ।। ८४ ।।
उत्क्षिप्यारोप्य वामांसे छन्नमूर्धा पराङ्मुखाम् ।
धारां विमुच्य संयुक्तः स्वधर्मस्थैः प्रदक्षिणम् ।। ८५ ।।
अपसव्यक्रमात् कृत्वा वर्धनीं तामधोमुखीमि ।
क्षिपेत् तत्र यतो देशादुद्धृता सास्त्रवर्धनी ।। ८६ ।।
ततो जलाशयं गत्वा स्नात्वा प्रस्तीर्य सत्कुशान् ।
तदूर्ध्वमपसव्येन प्रणवं हृदयं पुरा ।। ८७ ।।
शुद्धात्मन्निति चेशादिशान्तपर्यन्तनामयुक् ।
स्कन्दपूर्वं गणेशान्तं नाम वा भवपश्चिमम् ।। ८८ ।।
उक्त्वा यथार्हं मन्त्री त्रिःस्वधान्तं तर्पयेत्पुनः ।
भूयः स्नात्वा सौम्यास्याश्शिवसंहिताम् ।। ८९ ।।
अशेषास्तेऽथवास्त्राणामेकं वा रूपिणश्शतम् ।
द्विगुणं स्कन्धदातारस्तथा तद्दाहका अपि ।। ९० ।।
शावाशौचं विधायैवमागच्छेयुः स्वमन्दिरम् ।
विदंश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ।। ९१ ।।
आचम्याथाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान् ।
प्रविशेयुस्समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः ।। ९२ ।।
शिष्टस्य समयस्थस्य हीनस्योत्तरदीक्षया ।
निर्वाणदीक्षा कर्तव्या ममेत्याहितचेतसः ।। ९३ ।।
विपन्नस्यापि सा तत्त्वशुद्धान्त्येष्टिरिहेष्यते ।
जलेन वाग्निना शस्त्रैर्विशेषेणेभसिंहतः ।। ९४ ।।
शार्दूलेनान्यसत्वैर्वा वृक्षादिपतनेन वा ।
स्वहस्तताडनोच्छेदरज्जुबन्धनपातनैः ।। ९५ ।।
अन्यैरेताद्दशैर्येषां मरणं पूर्ववत् क्रिया ।
अविद्यमानदेहानां तथा विकलदेहिनाम् ।। ९६ ।।
क्षयकुष्ठविसूर्यादिमहारोगशरीरिणाम् ।
कुशादिनिर्मिते देहे क्रियास्सर्वास्समाचरेत् ।। ९७ ।।
विकलाङ्गं मसूर्यादिरोगिणं च नरं मृतम् ।
दहेद्वा केवले वाग्नावमन्त्रं निखनेत्तु वा ।। ९८ ।।
क्षिपेद् गङ्गादितीर्थेवा वह्न्यादीनां प्रवेशनम् ।
इष्यते यदि पुण्यार्थं ज्ञात्वैवं कर्म तन्नयेत् ।। ९९ ।।
कुशैर्दर्भैः पलाशोत्थैर्दलैस्तन्तुसमन्वितैः ।
कुर्यात् प्रतिकृतिं पैष्टीं पञ्चगव्यपरिप्लुताम् ।। १०० ।।
प्रतिमां गोमयोत्थां वा कारयेदिष्टमानतः ।
अस्यां च कर्म कर्तव्यं यथापूर्वामुदाहृतम् ।। १०१ ।।
किं तु सपिर्मधुक्षीरसिक्तं तां प्रतिमां दहेत् ।
भद्रे त्रिपदनक्षत्रे शुक्राङ्गारबृहस्पतौ ।। १०२ ।।
दहनं मरणं येषां तत्कुलक्षयकारणम् ।
तदर्थमेवं कर्तव्यं पुनर्दहनमादरात् ।। १०३ ।।
नृणामकृतचूडानां मृतानामवटक्रिया ।
न तेषां दहनं नैव बलिर्नैवोदकक्रिया ।। १०४ ।।
नृणां चौकान्तरे वा स्याद्दहनं वावटक्रिया ।
ऊनद्विवर्षहे प्रेते नाग्निर्नैवोदकक्रिया ।। १०५ ।।
यतीनां ज्ञानिनां वापि क्रिया स्यादवटक्रिया ।
लवणापूरणोपेता विना बल्युदकौदनैः ।। १०६ ।।
कृतचूडस्य दहनं भवेत् पिण्डोदकान्वितम् ।
प्रत्यब्दमृद्ध्या वृद्धः स्यात् पिण्डे वोदककर्मणि ।। १०७ ।।
दशाहं स्याद्दशाब्दे तु तदूर्ध्वं च विशेषतः ।
कर्म यच्चावटे देहे शुद्धिं कृत्वोपलेपिते ।। १०८ ।।
सिकतास्तरणे दर्भानास्तिर्योत्तरमस्तकम् ।
आरोप्य शिबिकादौ च श्मशाने शुद्धभूतले ।। १०९ ।।
बाहुमात्रं खनेद्भूमिं तच्छययायामविस्तराम् ।
न्यस्त्वा दत्वाक्षताद्यं च तूष्णीं गन्धादिनार्चयेत् ।। ११० ।।
तत्र न्यस्त्वा मृतं याम्यमस्तकं पूरयेन्मृदा ।
योगिनां दण्डमात्रं वा खनेद्दण्डार्धमात्रतः ।। १११ ।।
लवणेनाथवापूर्य तत्समीपप्रदेशतः ।
तत्रैवालयसंयुक्तं पीठं वा लिङ्गमेव वा ।। ११२ ।।
बेररूपं स्वरूपं वा कृत्वा संस्थाप्य पूजयेत् ।
तत्र पिण्डोदके श्राद्धं यदन्यदपि नेष्यते ।। ११३ ।।
अङ्गुष्ठबन्धनं चास्य ताम्बूलक्षेपणं च यत् ।
भक्तानामथवाप्येषां नेष्यते मुनिपुङ्गवाः ।। ११४ ।।
अशन्यग्निजलाद्यैश्चमृतानां दहनं नयेत् ।
समा वातीत्य भर्ता तु यदि देशान्तरं गतः ।। ११५ ।।
द्वादशाब्दमतीत्यैव वैधव्यं व्रतमाचरेत् ।
मृतो वा न मृतो वाप्यविज्ञातश्चेत्स सर्वथा ।। ११६ ।।
वेदाश्रमण्डल कृत्वा तत्र कीलत्रयोर्ध्वतः ।
पात्रमध्ये तुषान् क्षिप्त्वा दहेदग्निकणान्तकम् ।। ११७ ।।
मृतस्य दहनार्थं तु वह्निमेवं हि संहरेत् ।
होमशेषघृतोपेतं तण्डुलं क्षीरसंयुतम् ।। ११८ ।।
श्रवणाक्ष्यास्याहन्नाभिदेशेषु हृदयाणुना ।
नवद्वारेषु हैरण्यशकलक्षेपणं हृदा ।। ११९ ।।
तण्डुलं क्षीरसंमिश्रं वामदेवेन निक्षिपेत् ।
अङ्गुष्ठबन्धनछेदमधोरास्त्रेण कारयेत् ।। १२० ।।
स्रक्पातं च ततः कुर्युस्सपिण्डा भ्रातृभिस्सह ।
वस्त्राग्रेण तदा सर्वे तत्प्रदक्षिणकारिणः ।। १२१ ।।
दाहकृत् पूर्णकुम्भं च समादाय प्रदक्षिणम् ।
त्रयं विधाय तद्वामे निक्षिपेदस्त्रमन्त्रतः ।। १२२ ।।
तोयं भिन्नकपालस्थं प्राणस्थानेषु निक्षिपेत् ।
स्नानान्ते पञ्चगव्यं वा घृतं पीत्वा जपे च्छवम् ।। १२३ ।।
यथाशक्ति तदा दानं कृत्वा च श्रमदाहयोः ।
तिलोदकं च दातव्यं मृतनाम्ना समन्वितम् ।। १२४ ।।
इत्यादि कर्म कर्तव्यं तत्त्वशुद्धि विहीनया ।
अन्त्येष्टया च समेतानां तेषां माहेश्वरात्मनाम् ।। १२५ ।।
प्रत्यहं तर्पणं कार्यमीशस्कन्दादिनामतः ।
पृथक् पृथक् त्रयं कार्यं तर्पणं प्रथमेऽहनि ।। १२६ ।।
प्रत्यहं वर्धयेदेकं द्वादशान्तं पृथक् पृथक् ।
पञ्चसप्ततिसंख्यातं तर्पणं प्रति भोजनम् ।। १२७ ।।
कल्पयेद् द्विशतं पञ्चपञ्चसंख्यासमन्वितम् ।
ईशादित्रयतृप्त्यर्थं त्वेकभोजनमेव वा ।। १२८ ।।
नग्नप्रच्छादनं दद्याद् दीक्षिताय कुटुम्बिने ।
दाहान्ते मृतमुद्दिश्य वस्त्रतण्डुलसंयुतम् ।। १२९ ।।
तर्पणान्ते बलिं दद्यान्नद्यादौ वा गृहेऽपि वा ।
नैष्ठिकस्य न कर्तव्यं प्रत्यहं तर्पणं बलिः ।। १३० ।।
एकाहं किं तु दाहान्ते ईशादित्रिभिरेव हि ।
तदर्थं तर्पणं कृत्वा तदर्थं पूजयेच्छिवम् ।। १३१ ।।
वीतशोकस्य सक्तानां नराणां मूढचेतसाम् ।
समूह्यपनयेयुश्च यथात्म्यस्मरणाच्छुचम् ।। १३२ ।।
शिवव्रतधरा ये च शैवा ये हृहिणीसखाः ।
न शुचः कारणं तेषामस्ति किञ्चिद्विवेकिनाम् ।। १३३ ।।
तथा चात्मा विभुर्नित्यश्चेतनिश्शिववत्सदा ।
न विनाशोऽस्ति तस्येह चेदस्ति तथा न सः ।। १३४ ।।
आत्मनो भोगहेतूनामभावादुपचर्यते ।
तन्नाशस्तक्षयो मृत्युः स्वगुणानुपलब्धितः ।। १३५ ।।
स्वस्थात्मनोऽनुकूलोऽपि प्रतिकूलं समाचरेत् ।
अनिष्टापगमे यस्य न भवेदिष्टशेमुषी ।। १३६ ।।
सर्वज्ञः स्यात् तनोश्चान्ते येनोक्तश्शिव दीक्षितः ।
चितेवरणग्श्चायं भोगस्तद्भोगसाधनम् ।। १३७ ।।
देहोऽयं तद्वियोगो यस्सोऽत्यन्तं हित उच्यते ।
मानुष्यकदलीस्तम्भे निस्सारे सारमार्गणम् ।। १३८ ।।
यः करोति स संमूढो जलबुद्बुदसंनिभे ।
पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः ।। १३९ ।।
कर्मभिस्स्वशरीरोत्थैः का तत्र परिवेदना ।
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च ।। १४० ।।
फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ।
श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं यतो मुङ्क्ते मृतोऽवशः ।। १४१ ।।
अतो न रोदितव्यं स्यात् क्रिया कार्या तु शक्तितः ।
द्वितीयेऽहनि शेषाङ्गदहनं कारयेन्न वा ।। १४२ ।।
घृतक्षीरसमायुक्तं सपिण्डैश्च समायुतः ।
तृतीयेऽप्यथवाद्येऽह्नि कुर्यात् संचयनं चितेः ।। १४३ ।।
हृत्वाथ मृण्मयं पात्रं क्षीरेण पयसाथवा ।
पूर्णां त्रिकाष्ठिकां तत्र कृत्वा तत्त्वत्र विन्यसेत् ।। १४४ ।।
अस्थिसंग्रहणं वाथ कुर्यात् संचयनं विना ।
एकत्रिपञ्चसप्ताहे नवभाण्डे तु मृण्मये ।। १४५ ।।
अस्थिसंग्रहणं विप्रप्रमुखाणां क्रमेण वा ।
सक्तुलाजौदनापूपैश्चतुर्दिक्षु बलिं क्षिपेत् ।। १४६ ।।
पिशाचबलिरेष स्यात् तेषां तृप्त्यर्थमाचरेत् ।
अङ्गैरङ्गानि संहृत्य तन्मन्त्रेणैव निक्षिपेत् ।। १४७ ।।
ग्रामाद् बाह्ये तु निक्षिप्य गङ्गादिक्षेपणाय च ।
तद्दिने वाथ पक्षान्ते मासान्ते वा त्रिमासिके ।। १४८ ।।
षण्मासे वाब्दसंपूर्तौ तदूर्ध्वे वाथ निक्षिपेत् ।
निक्षिप्य तत्र तत्तीर्थे स्नानं कृत्वा तिलैस्सह ।। १४९ ।।
पैतृकं तर्पणं कृत्वा देवादीनपि तर्पयेत् ।
दानं कुर्याद्यथाशक्ति पिण्डं दद्याच्च तद्भुवि ।। १५० ।।
शिष्यैकगुरुसंबन्धा गुरुसंबन्धिनश्च ये ।
त्यजेयुस्त्रिदिनं कर्म नित्यादन्यज्जपादिकम् ।। १५१ ।।
तेभ्योऽन्ये शैवमार्गस्था हृहिणोऽगृहिणोऽपि वा ।
दिनमेकं क्षिपेयुस्ते शावाशौचाय दीक्षिताः ।। १५२ ।।
गृहिणो लोकमार्गस्था लङ्घयेयुर्न लौकिकम् ।
आचारं दीक्षितास्तस्मात्कुर्वीर/ल्लोकसंवृतिम् ।। १५३ ।।
शिवव्रतधरस्यास्य न मृतिर्न च सूतकम् ।
पूर्वाश्रमानपेक्षत्वादस्तसंसारहेतुतः ।। १५४ ।।
पूर्वाश्रमस्थितस्यापि गृहस्थस्य तु दीक्षया ।
अस्तसंसारबीजस्य ज्ञानिनः सत्क्रियावतः ।। १५५ ।।
क्षणमात्रं भवेत्वच्च स्नानादेव निवर्तते ।
विप्रे शुद्धिर्दशाहे स्यात् क्षत्रिये द्वादशाहिका ।। १५६ ।।
दशपञ्चाहिका शुद्धिर्वैश्ये शूद्रे हि मासिका ।
उद्वाहिताश्चतस्रस्तु ब्राह्मणेन स्त्रियो यदा ।। १५७ ।।
क्रमेण सूतकं ग्राह्यं दशषट्त्र्येकवासरम् ।
सूतकं तत्सुतादीनां मातृपक्षे यथामतम् ।। १५८ ।।
पूर्णगर्भान्मृतो जातश्शुद्धिः स्नानात् क्षणात्मिका ।
माससंख्योदिता मातुः स्त्रीपुंसोर्गर्भनाशने ।। १५९ ।।
नाम्नः प्राग्दन्तजननात्तथोपनयनादपिं ।
स्नानमेकदिनं प्रोक्तं त्रिदिनं च क्रमेण तु ।। १६० ।।
तदूर्ध्वं च दशाहं स्याज्ज्ञातीनां त्रिषु कथ्यते ।
क्षौरादष्टमवर्षाच्च विवाहात् पूर्ववत् क्रमात् ।। १६१ ।।
भ्रातृणां च दशाहं स्यात् कृते नाम्नि तु सर्वदा ।
पित्रोर्दशाहमेव स्यात् सर्वत्राशौचमग्रजाः ।। १६२ ।।
पक्षिणी स्यात् प्रदत्तायाः पित्रोः सोदरयोर्मृतौ ।
तत्सुतानां प्रयाणे च पक्षिणी द्विजसत्तमाः ।। १६३ ।।
दिवसद्वयमध्यस्था रात्रिर्वा रात्रिमध्यगम् ।
दिनं वा पक्षिणीत्युक्ता ज्ञात्वैवं कर्म कारयेत् ।। १६४ ।।
त्रिदिनं च सपिण्डानां यत्र तत्रैकवासरम् ।
समानोदकवर्गाणामाशौचं विहितं विधौ ।। १६५ ।।
ऊर्ध्वं दन्तोद्भवात् स्नानं तेषामत्र प्रकीर्तितम् ।
आमौञ्जीबन्धनाद्विप्रः क्षत्रियश्च धनुर्ग्रहात् ।। १६६ ।।
आप्रतोदग्रहाद्वैश्यश्शूद्रो वस्त्रद्वयग्रहात् ।
पूर्णाशौचं भवेदूर्ध्वं मृतो यदि नरोत्तमाः ।। १६७ ।।
यदा निवृत्तचूडस्स्यात् क्षत्रियष्षड्दिनैश्शुचिः ।
वैश्यश्चेन्नवभिश्शुद्धः शूद्रो द्वादशाभिदिनैः ।। १६८ ।।
एतत्सर्वं तु विहितं ज्ञातीनां मुनिपुङ्गवाः ।
भवेत् त्रिरात्रमाशौचमाचार्यमरणे सति ।। १६९ ।।
तस्य पुत्रस्य पत्न्याश्च दिवारात्रमिति स्मृतम् ।
शावाशौचे समुत्पन्ने सूतकं तु यदा भवेत् ।। १७० ।।
शावेन शुध्यते सूतिर्न सूतिश्शावशोधिनी ।
सूतके सूतकं भूयो यद्यपि स्याद् द्विजोत्तमाः ।। १७१ ।।
प्राक्शेषेणैव शुद्धिस्स्यान्मृतके मृतकं तथा ।
सूतके मृतकं चेत् स्यात् सूतके सूतकं तथा ।। १७२ ।।
तत्राधिकेन शुद्धिस्स्यान्न तु न्यूनदिनैश्शुचिः ।
अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ।। १७३ ।।
सूतेऽतीते दिनैकं स्यात् स्नानमेवोर्ध्वमब्दतः ।
कृतनित्याग्निकार्यस्य मृतस्य दहनाद्रितः ।। १७४ ।।
अनाहिताग्नेराशौचं मरणाहात्प्रकीर्तितम् ।
ये च माहेश्वराश्शूद्रा भस्मरुद्राक्षधारिणः ।। १७५ ।।
तेषां पञ्चदशाहे तु शुद्धिस्सूतौ मृतावपि ।
तथैव रुद्रकन्यानां पञ्चाचार्येऽपि संमतम् ।। १७६ ।।
हीनानुलोमिनां तद्वद्भस्मरुद्राक्षधारिणाम् ।
न स्पृशेयुस्सपिण्डाश्च दाहकं तत्र कथ्यते ।। १७७ ।।
सूतकाद् द्विगुणं शावं शावाद्द्विगुणमार्तवम् ।
आर्तवाद् द्विगुणा सूतिस्तस्या अपि च दाहकम् ।। १७८ ।।
प्रेतस्पर्शः कृतो यैस्तु वाहकैर्ग्रामबाह्यतः ।
नक्षत्रदर्शनाद्वापि वसेयुस्सूर्यदर्शनात् ।। १७९ ।।
स्पृष्ट्वान्तेऽग्निं पिबेयुस्ते पञ्चगव्यं घृतं तु वा ।
इदं सामान्यमर्त्यानां विधानं परिकीर्तितम् ।। १८० ।।
ये च माहेश्वराश्शूद्रा इस्याद्याः परिकीर्तिताः ।
शिवगानविदां तद्वच्छिवाश्रमनिषेविणाम् ।। १८१ ।।
दिनैर्विंशतिभिश्शुद्धिर्देवदास्याः प्रकीर्तिता ।
आशौचं दासदासीनामधिष्ठातृकुलोचितम् ।। १८२ ।।
प्रतिलोमेषु नाशौचमिष्यते द्विजसत्तमाः ।
कुलं तु रुद्रकन्यानां मातृजं परिकीर्तितम् ।। १८३ ।।
तथैव देवदासीनां मातृजं कुलमीरितम् ।
राज्ञां पुरोहितानां च नाशौचं मृतसूतयोः ।। १८४ ।।
समयस्थस्य नाशौचं नित्यकर्मणि सर्वदा ।
गृहिणोऽगृहिणो वापि व्रतयुक्तस्य सर्वतः ।। १८५ ।।
निर्वाणदीक्षायुक्तानामनुष्ठानाहितात्मनाम् ।
हृहस्थानां च नाशौचं नित्ये नैमित्तिकेऽपि वा ।। १८६ ।।
काम्यकर्मणि चाशौचं यतः स्नानान्निवर्तते ।
स्नानं च व्रतीनो नोक्तं पृथक् पाकभुजो यदि ।। १८७ ।।
स्वार्थे वाथ परार्थे वा विधानमिदमीरितम् ।
परित्ययेत् परार्थं वा लोकसंवरणाय च ।। १८८ ।।
भ्रातृपुत्रपितृभ्योऽन्ये बान्धवा ज्ञातयः स्मृताः ।
ज्ञातीनां स्त्रीषु जातासु नाशौचं प्रविधीयते ।। १८९ ।।
आसप्तपौरुषाद् ग्राह्यं तत्पुंसां मृतसूतयोः ।
तत्रापि त्र्यहमाशौचं परतः पञ्चपौरुषात् ।। १९० ।।
तदूर्ध्वं पक्षिणी ग्राह्या विज्ञातं यदि बान्धवम् ।
विप्रस्य विधिनोढासु रक्ताद्यासु तिसृष्वथ ।। १९१ ।।
एकद्वित्रिदिनह्रासाज्जातानां ब्राह्मणादितः ।
अन्यायजानां शुद्धिस्तु द्वित्रिवेददिनर्द्धितः ।। १९२ ।।
नाशौचं प्रतिलोमानां ते नित्याशुचयो यतः ।
साधारणस्त्रियो याश्च पूता नैव कदाचन ।। १९३ ।।
राजानस्सर्वदा पूतास्त्वभिषेकेन संयुताः ।
महान्तो मन्त्रिणाश्चापि यदि भक्ता महेश्वरे ।। १९४ ।।
शिवकर्मरता ये तु शूद्रा भस्मादिसंयुताः ।
दिनैर्विंशतिभिश्शुद्धाः पञ्चविंशतिभिः परे ।। १९५ ।।
प्रेतसूतकसंबन्धि नित्यहानिं करोति यत् ।
तस्य तावत्तिक्षौ शुद्धिर्यावत्तानि दिनानि तु ।। १९६ ।।
प्रायश्चित्तं तदर्थं तु नक्तं यावकभोजनम् ।
त्रिकालस्नानपूजाग्निजपहोमपुरस्सरम् ।। १९७ ।।
विना हानि यदा योगस्तदन्ते च त्रिरात्रकम् ।
योगं विना यदा हानिस्तत्राप्यन्ते दिनत्रयम् ।। १९८ ।।
भक्तिज्ञानं च वैराग्यमेतेष्वेकतमं तु वा ।
यस्य सम्यग् भवेत्तेन कार्यं समयिनार्चनम् ।। १९९ ।।
मन्दमन्दतरं वापि यस्यैतत् त्रितयं भवेत् ।
अन्तर्यागश्च तेनापि कर्तव्योऽन्ते दिनद्वयम् ।। २०० ।।
एकाहं वा यवाहारी चरुभुग्वा सहस्रकम् ।
जपेदघोरं स्नानान्ते दशांशो होम एव वा ।। २०१ ।।
यस्य नास्ति शिखाच्छेदस्तस्य पादार्थकस्य च ।
अयमेव विधिः प्रोक्तः समयस्थस्य हे द्विजाः ।। २०२ ।।
निर्वाणदीक्षितस्यापि शिखाच्छेदयुतस्य च ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये सर्वत्रैवाधिकारिता ।। २०३ ।।
शिखाच्छेदविहिनस्य नित्यकर्मणि योग्यता ।
एतेषामपि सर्वेषां प्रासादादिप्रवेशनम् ।। २०४ ।।
अग्रमण्डपबाह्ये तु न दोषाय प्रकल्पते ।। २०४१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अन्त्येष्टिविधिः
सप्तविंशतितमः पटलः
== अष्टाविंशत्तमे पटले पितृ यज्ञ विधिः ==
पितृयज्ञविधिं वक्ष्ये श्रूयतां मुनिपुङ्गवाः ।
आवश्यकं गृहस्थानां लोकमार्गानुयायिनाम् ।। १ ।।
अङ्कणे बाह्यदेशे वागारे पितृगृहं नयेत् ।
पीठं पीठोक्तरीत्या तु सत्रिमेखलमाचरेत् ।। २ ।।
तत्पुरस्तालमात्रेणावटं कुर्यान्नवं गुरुः ।
गोमयाम्भोभिरालिप्य न्यस्य पीठस्य मध्यमे ।। ३ ।।
कूर्चं प्रादेशमात्रं तु पञ्चभिस्सप्तभिस्तु वा ।
विप्रादीनां क्रमाद्वापि रुद्रान्तकसुसंमितैः ।। ४ ।।
दर्भैर्वा सत्कुशैः कूर्चं दक्षिणाशाग्र संयुतम् ।
प्रणवेनासनं दत्त्वा मूर्तिमावाहयेत्ततः ।। ५ ।।
तद् गोत्रादि समोपेतं देव दत्तादि मूर्तये ।
स्वधेत्युक्त्वा विनिक्षिप्य तद्वतात्माणु सम्युतम् ।। ६ ।।
तद्गोत्रादि समोपेतमात्मानं प्रणवं न्यसेत् ।
पाद्यादिनिचयं वस्त्रं गन्धपुष्पतिलान्वितम् ।। ७ ।।
धूपं दीपं च नैवेद्यामाढकादि विनिर्मितम् ।
तदर्ध निर्मितं वापि तस्य प्रीतिकरं च यत् ।। ८ ।।
गुलखण्डाज्यसंयुक्तं सोपदंशं प्रकल्पितम् ।
आशौच रहितैः नवमद्भाण्ड एव हि ।। ९ ।।
ताम्बूल रहितं दद्यात् नित्यं कालद्वयेऽपि च ।
द्वयमह्येव कर्तव्यमेक कालेऽथवा द्वयम् ।। १० ।।
एतत्सर्वं च तन्नाम्ना स्वधान्तेज हृदान्वितम् ।
अथवार्घ्यबलिं दद्यादन्यत्रान्नं प्रकल्पयेत् ।। ११ ।।
पिण्डत्रयं तु वा देयं केवलं त्ववटं हि वा ।
कृत्वेष्टकां वा पाषाणं शरावे वा निधाय च ।। १२ ।।
कूर्च पुरोदितं दत्त्वा तत्रैतत् कर्मवा नयेत् ।
सप्ताहं वा नवाहं वा दशाहं वा तदाचरेत् ।। १३ ।।
तदन्ते चापराह्ने वा पूर्ववद्विधिनार्चयेत् ।
मृदमुद्वास्य तत्स्थानात् पिण्डं पुष्पसमन्वितम् ।। १४ ।।
तत्कूर्चमिष्टकायुक्तं पाषाणां पीठिकां च वा ।
संग्राह्य पीठिकादौ च धूप दीपादि संयुतम् ।। १५ ।।
अतोद्य सहितं वाथ निक्षिपेत् तीर्थ मध्यमे ।
एतत्सर्वं तु वा पुण्यस्थाने नद्यादिके नयेत् ।। १६ ।।
विप्रादीनां तु सामान्यं विशेषस्त्वधुनोच्यते ।
ब्राह्मणे दशपिण्डास्तु क्षत्रिये द्वादश स्मृताः ।। १७ ।।
वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताश्शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिताः ।
आशौचं यावदेतेषां तावत् पिण्डोदकक्रिया ।। १८ ।।
पञ्चमे ह्येकपिण्डं तु द्वितीये चतुरस्तथा ।
तृतीये पञ्चवै दद्यात् त्रिदिनादौ मतो विधिः ।। १९ ।।
दशाहे समतिक्रान्ते एकोद्दिष्टे कृते सति ।
पिण्डमेकं तदा देय माशौचं चाप्रदानतः ।। २० ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पितृ यज्ञ विधिः
अष्टविंशतितमः पटलः
== एकोनत्रिंशत्तमे पटले शैव श्राद्ध विधिः ==
ततः श्राद्धविधिर्लेशात् कथ्यते दीक्षितात्मनाम् ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिः पार्वणमेव च ।। १ ।।
प्रोक्तं पञ्चविधं श्राद्धं ज्ञात्वा कर्म समाचरेत् ।
नित्यं दद्यादहरहर्नैमित्तं स्यान्मृतेऽहनि ।। २ ।।
कामाय विहितं काम्यं कुर्हो पार्वणामिष्यते ।
वृद्धि श्राद्धं विवाहादावेवं पञ्चविधिं भवेत् ।। ३ ।।
तदर्थं श्रद्धया दत्तं भोजनं श्राद्ध मुच्यते ।
तत्संशुद्धि दिनाद्यावदब्दमासादिभेदतः ।। ४ ।।
एकोद्दिष्ट प्रकर्तव्यं प्रति संवत्सरं कृतम् ।
श्राद्धं स्यादेक वर्षोर्ध्वं श्राद्ध पक्षे विशेषतः ।। ५ ।।
नवश्राद्धं भवेदाद्यं ततः स्यात्शोडषात्मकम् ।
चतुर्थे पञ्चमे त्वह्नि नवाहैकादशाहयोः ।। ६ ।।
मृदमुद्धिश्य यद्दानं नव श्राद्धमिति स्मृतम् ।
नव श्राद्धममन्त्रं तु पिण्डोदकविवर्जितम् ।। ७ ।।
अनूदकमधूपं च गन्धमाल्य विवर्जितम् ।
आशौचान्ते प्रकर्तव्यमेकोद्दिष्टं द्विजोत्तमाः ।। ८ ।।
एकादशे त्रिपक्षे च तथा च प्रतिमासके ।
वत्सरार्धे च यत्कर्म सांवत्सरिक सम्युतम् ।। ९ ।।
षोडष श्राद्ध मित्युक्तं दानमेतेषु यत्कृतम् ।
एतच्च षोडश श्राद्धमेकोद्दिष्टमिति स्मृतम् ।। १० ।।
यस्यैतानि नकुर्वन्ति श्राद्धनि नव षोडश ।
पिशाचत्वं चिरं तस्य दत्तैश्श्राद्ध शतैरपि ।। ११ ।।
द्वारे च भस्मनिचये चाकाशे च यथाक्रमम् ।
त्र्यहाणि त्रीणि चैकं च प्रेता भूतस्सतिष्ठति ।। १२ ।।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं शिवलोकं स गच्छति ।
मरणाहात् समारभ्य प्रत्यहं वत्सरावधि ।। १३ ।।
भोजनं सोदकुंभं च प्रदद्याद् देशिकात्मने ।
विधायाथ नवश्राद्धमेकोद्दिष्ट समन्वितम् ।। १४ ।।
सोदकुंभयुतं पश्चात् सपिण्डीकरणं समे ।
विधातव्यं प्रयत्नेन ब्रह्मचर्यमनुज्झत ।। १५ ।।
षण्मासान्ते त्रिमासान्ते मासान्ते वा समाचरेत् ।
एकोद्दिष्ट द्वितीयाहे सपिण्डीकरणं क्रियाम् ।। १६ ।।
अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवसराद्भवेत् ।
तस्याप्यन्नं सोदकुंभं दद्याद्संवत्सद्गुरुः ।। १७ ।।
पूर्वमेव नवश्राद्धमेकोद्दिष्ट समन्वितम् ।
सपिण्डीकरणं कुर्याद्भोजनं चैकवर्धनम् ।। १८ ।।
समूह्य वै तत् कर्तव्यं विशेषाद् देशिकात्मने ।
शिवाय वा प्रदातव्यमथवा दीक्षितात्मने ।। १९ ।।
एकोद्दिष्ट क्रियान्ते तु पक्षश्राद्धं विशांमतम् ।
पाक्षिकं मासिकं श्राद्धं शूद्राणां च तथा भवेत् ।। २० ।।
अन्यत्सर्वं समानं स्याद्ब्राह्मणैश्च त्रिवर्णिनाम् ।
घटकन्यागते सूर्ये कृष्णपक्षे विशेषतः ।। २१ ।।
चतुर्थी सप्तमी चैव नवमी च त्रयोदशी ।
अमावस्या मघा चासु पितृपक्षं प्रकल्पयेत् ।। २२ ।।
अष्टम्यां पर्वशेषेषु मातृवर्गं प्रकल्पयेत् ।
व्यतीपातेऽयने वापि स्वर्भानोरपि दर्शने ।। २३ ।।
विष्वोरपि गजच्छायासंक्रान्त्यादिषु कारयेत् ।
शस्त्राग्निभृगुपाताम्बुप्रवेश विधिना मृताः ।। २४ ।।
एतोषां तु चतुर्दश्यां श्राद्धं कुर्यात् सुतृप्तये ।
अन्यदा वापि कर्तव्यं संभवे वसुपात्रयोः ।। २५ ।।
रात्रौ तु राक्षसं श्राद्धं सन्ध्ययोरुभयोरपि ।
रात्रावपि च कर्तव्यं यदि स्याद्राहुदर्शनम् ।। २६ ।।
गृही त्रयोदशी श्राद्धं न च कुर्वीत पुत्रवान् ।
मघासु कुर्वतः श्राद्धं ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति ।। २७ ।।
नन्दायां दारसून् चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु ।
यदि कुर्यान्नवश्राद्धम्. कुलक्षयकरं भवेत् ।। २८ ।।
शुक्रे च बुधवारे च गुरोस्सोमस्य वारयोः ।
एतेषु कुर्वतः श्राद्धं कर्तुर्मरणमादिशेत् ।। २९ ।।
पौष्णमादित्यमैन्द्राग्नी रोहिणी त्रय उत्तराः ।
आत्मनश्च त्रिजन्मानि चतुर्विंशतिभं तथा ।। ३० ।।
* * * * * * * * * * * * * * * * ? ।
* * * * * * * * * * * * * * * * ? ।। ३१ ।।
अमाद्वयस्तु वै मासो मलिनः पापसंभवः ।
गर्हितः पितृदेवेभ्यः सर्वकर्मसु संत्यजेत् ।। ३२ ।।
नित्यनैमित्तिकं कुर्यात् प्रयतस्सन्मलिम्लुचे ।
वैशाखे शुक्लपक्षस्य तृतीया शुक्लकार्तिके ।। ३३ ।।
नवमी स्यादमावास्या नभस्ये कृष्णपक्षके ।
तिथिस्त्रयोदशी माघे तथा पञ्चदशी मता ।। ३४ ।।
तिस्रोऽष्टकायने सूर्याचन्द्रयोर्ग्रहणेऽपि च ।
कालेष्वेतेषु वा दद्यादुदकं तिलसंयुतम् ।। ३५ ।।
अमासहस्रं तच्छ्राद्धं भवत्येव न संशयः ।
कन्यां गते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् ।। ३६ ।।
ततो वृश्चिकसंप्राप्तौ निराशाः पितरो गताः ।
ततः स्वभजनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ।। ३७ ।।
अकुर्वाणश्च तच्छ्राद्धं पङ्के गौरिव सीदति ।
उपात्तेषु सुसंतानं शकुना इव पिप्पले ।। ३८ ।।
मधुमांसैश्च पाकैश्च पयसा पायसेन च ।
एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघास्वपि ।। ३९ ।।
पूर्वाहृणे दैविकं श्राद्धं अपराहृणे तु पैतृकम् ।
एकोद्दिष्टं तु मध्याहृणे प्रातर्वृद्धि निमित्तकम् ।। ४० ।।
शुक्लपक्षे तु पूर्वाहृणे कृष्णे स्याद् पराहृणके ।
आम श्राद्धं प्रकर्तव्यं पूर्वाहृणे द्विजसत्तमाः ।। ४१ ।।
आपद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।
आमश्राद्धमशक्तौ स्याच्छूद्राद्यैस्तु सदैव हि ।। ४२ ।।
द्विजोत्तमादय स्सर्वे प्रशस्ताः श्राद्ध संपदि ।
स्वजात्युर्कर्षतो ग्राह्याः स्वस्वजात्युद्भवाश्च वा ।। ४३ ।।
आचार्य लक्षण प्रोक्त लक्षणा न तु निन्दिताः ।
न ब्राह्मणं परीक्षते दैव कर्मणि धर्मवित् ।। ४४ ।।
पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्ष्येत प्रयत्नतः ।
उपकार वियुक्ताय दत्तं यत् तद्धि सात्विकम् ।। ४५ ।।
शिवज्ञानार्थ विदुषे बहुविद्याय यत् द्विजाः ।
दारिद्राय प्रदत्तं यत् सात्विकं हृष्ट चेतसा ।। ४६ ।।
शिवशास्त्र विहीनाय यत्तु पूर्वोपकारिणे ।
समृद्धाय च यद्दत्तं तत्सर्वं राजसं मतम् ।। ४७ ।।
संबन्धिने च यद्दत्तमव्रतस्थाय सुव्रताः ।
फलार्थिभिश्च रात्रौ च तद्दानं राजसं मतम् ।। ४८ ।।
शिवार्चनादिहीनाय शिवज्ञानापहारिणे ।
दीयते तस्करायापि तद्दानं तामसं स्मृतम् ।। ४९ ।।
सरोषमपसव्यं यैश्च युक्तमवज्ञया ।
सेवकाय च यद्दत्तं तद्दानं तामसं स्मृतम् ।। ५० ।।
कल्पस्त्वेवं समाख्यातस्त्वनुकल्पश्च कथ्यते ।
मातामहो मातुलश्च स्वस्त्रीयःश्वशुरो गुरुः ।। ५१ ।।
दौहित्रोविट्पतिर्बन्धुः ऋत्विगाधोऽपि वा मताः ।
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।। ५२ ।।
अलाभे त्वथभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् ।
श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धं यस्त मुञ्जीत मोहितः ।। ५३ ।।
पतन्ति पितरस्तस्य लुप्त पिण्डोदकक्रियाः ।
पुनर्भोजनमध्वानं भाराध्ययनमैथुनम् ।। ५४ ।।
दानं प्रतिग्रहं होमं श्राद्धं भुक्त्वाष्ट वर्जयेत् ।
श्राद्धार्थं वरणं कृत्वा न प्रयच्छति यः पुमान् ।। ५५ ।।
तस्मै प्रार्थयते सोऽयं रोरवं नरकं व्रजेत् ।
प्रणीत श्राद्ध तन्त्रो यो न भुङ्क्ते श्राद्धकर्मणि ।। ५६ ।।
सोऽयं नरकमाप्नोति कुंभीपाकं न संशयः ।
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वरम् ।। ५७ ।।
श्राद्धे त्रीणि पवित्राणि सत्कुशाः कुतपास्तिलाः ।
सैन्धवं लवणं चैव तथा मानस सम्भवम् ।। ५८ ।।
पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि नित्यश ।
रामठं च प्रशस्तं स्यादशुष्कव्यञ्जनानि च ।। ५९ ।।
यत् किञ्चित् पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव ।
अनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डार्थं न कदाचन ।। ६० ।।
कोद्रवं लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
कूश्माण्डालाबुवार्ताकं माहिषं क्षीरमेव च ।। ६१ ।।
बीजपूरक माषाणि मरीचिं पिप्पलीमपि ।
कृतं च लवणं सर्वं वंशाग्रं च विवर्जयेत् ।। ६२ ।।
वर्ज्यं च लोहितं सर्वं हित्वा कुङ्कुममेव च ।
आरक्ता ये च निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च ।। ६३ ।।
कूलस्थं पादसंस्पृष्टं शुक्लं पर्युषितं च यत् ।
पिण्याकं मथितं चापि तथातिलवणं च यत् ।। ६४ ।।
हस्तदत्तास्तु ये स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च ।
दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते च किल्बिषम् ।। ६५ ।।
निरङ्गुष्ठं च यच्छ्राद्धं बहिर्जानु च यद्धुतम् ।
बहिर्जानु च भक्तं यत् सर्वमेवासुरं भवेत् ।। ६६ ।।
दानं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च ।
साङ्गुष्ठेन तथा कार्यमासुरं स्यात् तथान्यथा ।। ६७ ।।
अन्तर्जानु विशेषेण तथैवाचमनं भवेत् ।
दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णे हविष्याणि च सर्वशः ।। ६८ ।।
विनियुक्तास्तु ये श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् ।
यावन्ति पशुरोमानि तावन्नरकमृच्छति ।। ६९ ।।
यो वेष्टितशिरो भुङ्क्ते यश्च वैदक्षिणामुखः ।
सोपानत्कश्च यो भुङ्क्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जतेअ ।। ७० ।।
मृण्मयेषु च पात्रेषु श्राद्धे यो भोजयेत् पितृन् ।
देशिकेनान्नदाता च भोक्ता च नरकं व्रजेत् ।। ७१ ।।
मृतसंपृक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं तु विशिष्यते ।
नाभेरधश्च संस्पर्शं कर्मयुक्तो विवर्जयेत् ।। ७२ ।।
आयुः पुत्रो धनं प्रज्ञा सौभाग्यमतुलं यशः ।
मित्राण्यारोग्यसंपश्च भवेच्छ्रद्धादनिन्दितात् ।। ७३ ।।
नित्यहानिर्मनस्तापो मित्रनाशः क्षयश्श्रियः ।
कलहो विप्रवासश्च निन्दितश्राद्धतो भवेत् ।। ७४ ।।
भौतिको ब्रह्मचारी च श्रष्ठोऽसौ श्राद्धकर्मणि ।
शैवं सन्तानिकं लब्ध्वा पितृदेवार्थमिष्टदम् ।। ७५ ।।
नैष्टिकं त्वतिथित्वेन लब्ध्वा सीदति कः पुमान् ।
चतुर्वेदार्थविदुषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।। ७६ ।।
आचार्येण तु भुक्तेन कोटिर्भवति भोजिता ।
लक्षं तु साधके भुक्ते दीक्षतेऽयुतमेव तु ।। ७७ ।।
समयस्थे सहस्रं स्यात् शतं माहेश्वरे नरे ।
साधकद्वितयं देवं पित्रर्थं देशिकत्रयम् ।। ७८ ।।
संभवे कथितं श्राद्धे सर्वे सर्वत्र वामताः ।
ईशस्सदाशिवश्शान्तश्शिवश्राद्धे प्रकीर्तिताः ।। ७९ ।।
रुद्रोऽनन्तश्च कथितो विश्वेदेवा इति द्विजाः ।
दीक्षितानाममी प्रोक्ता रुद्रांशानामथोअच्यते ।। ८० ।।
स्कन्दचण्डगणेशानास्त्रयः पित्रर्थमीरिताः ।
तत्र नन्दिमहाकालौ द्वौ गणौ द्वितये स्थितौ ।। ८१ ।।
तृप्तैस्तैर्निखिलं तृप्तं शिवान्तं च भवेद्भुवि ।
पञ्चाभावो यदा तत्र तदा तद्द्वयकल्पना ।। ८२ ।।
बाहुमूलशिरस्स्थाने भवेत् त्रितयकल्पनम् ।
एकत्रान्यत्र कर्तव्यं स्थानमंसद्वयं द्वयोः ।। ८३ ।।
एकत्र बाहुयुग्मेन सह वा पञ्च कल्पयेत् ।
षड्दैवतं गृहस्थानां लिङ्गिनां तु त्रिदैवतम् ।। ८४ ।।
इत्येवमभिसंधाय श्राद्धकर्म समाचरेत् ।
निमन्त्रयीत पूर्वेद्युर्यथावृद्धमतन्द्रितः ।। ८५ ।।
वृद्धान् संस्पृश्य जङ्घे द्वे समानान् करपल्लवौ ।
यवीयसः प्रियोक्त्या तु समाश्वास्य क्षणेदमून् ।। ८६ ।।
ताम्बूलदानसहितं श्राद्धकृद्देशिकोत्तमः ।
वसेद् रजनीं तां च स्मरन्तः परमेश्वरम् ।। ८७ ।।
संयम्य चेन्द्रियग्राममनुगृहानुकम्पया ।
अन्येद्यः स्नानपूजादिक्रिया निर्वर्त्य तानया ।। ८८ ।।
व्याहरेदपराह्णे तु कृतस्नानादिकर्मणः ।
अभ्युत्थानासनाद्येन स्वागतेनागतानथ ।। ८९ ।।
संभाव्य पादशौचाय कुर्यान्मण्डलकानि तु ।
सुसमे गोमयाम्भोभिस्सुप्रलिप्ते गृहाजिरे ।। ९० ।।
समन्ताद्रङ्गरेखाभिराकीर्णपदवीपदे ।
द्वे चतुष्कोणके प्राच्यां प्रतीच्यां द्वे सुवर्तुले ।। ९१ ।।
दक्षिणोत्तर संस्थाने हस्तमात्रे तदन्तरे ।
प्रतिमण्डलमग्रे वावटः स्याद्द्वादशाङ्गुलैः ।। ९२ ।।
मातृश्राद्धे पितृश्राद्धे मण्डलं चावटं तु वा ।
कल्पयेदेव पित्रर्थमर्घ्यं पात्रेषु पञ्चसु ।। ९३ ।।
गन्धपुष्पकुशाम्भोभिः विद्याङ्गैर्ब्रह्मसंयुतैः ।
देवार्थं यवसंयुक्तैः पित्रर्थं तिलसंयुतैः ।। ९४ ।।
अभ्युक्ष्यार्ध्याम्भसा मन्त्रैर्विद्याङ्गैरभिमन्त्रयेत् ।
पुरुषेण च वस्त्राणि गन्धं हृदयमन्त्रतः ।। ९५ ।।
पुष्पाणि ब्रह्मशिरसा शिखाया धूपदीपके ।
अनुक्तमन्यच्छ्राद्धाङ्गं हृदयेनाभिमन्त्रयेत् ।। ९६ ।।
एवं द्रव्याणि संशोध्य ततः कर्म समाचरेत् ।
साग्रयोरवकीर्याथ यवान् सद्वृत्तयोस्तिलान् ।। ९७ ।।
तिर्यङ्मध्ये कुशान्न्यस्त्वा मृतपिण्डं दक्षिणे न्यसेत् ।
विद्याङ्गास्त्रेण दक्षस्थं मण्डलं साश्रमर्चयेत् ।। ९८ ।।
सुगन्धैः श्वेतपुष्पाद्यैर्विद्याङ्गहृदयेन तु ।
सौम्यस्थं प्रणवाद्येन स्वस्वनाम्ना समन्वितम् ।। ९९ ।।
स्वाहान्तेनापसव्यस्थयज्ञसूत्रेण पश्चिमे ।
मण्डले करपृष्ठेन स्वधान्तेन समर्चयेत् ।। १०० ।।
पात्रेभ्यः पृथगादायार्घ्योदकं पादयोः क्रमात् ।
दत्त्वार्घ्यं मृदमादाय पादौ प्रक्षालयेदनु ।। १०१ ।।
सौम्यमण्डलयोरेवमेषां दत्त्वा सुशीतलैः ।
तोयैराचमनं पश्चादाचान्तस्संप्रवेश्य तु ।। १०२ ।।
उपलिप्ते शुचौ देशे दक्षिणे प्रणवान्विते ।
आसनेषु सुधौतेषु ज्ञात्वा तानुपवेशयेत् ।। १०३ ।।
ततः श्राद्धं करिष्येऽहमिति तान् प्रार्थयेदथ ।
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो दद्याद्दर्भासनं द्वयोः ।। १०४ ।।
न तु हस्तेषु दातव्यं पतृणां विश्वदेवयोः ।
उदगग्रमजातेन सव्ये कृत्वोत्तरीयकम् ।। १०५ ।।
आवाहयामीति वदेदुक्तस्त्वावाहयेति तैः ।
आवाहयेत्यनुज्ञातः स्वनाम्ना प्रणवादिना ।। १०६ ।।
स्थापनादि त्रयं कृत्वा वामदेवेन मन्त्रवित् ।
अथ रक्षार्थमादाय यवानवकिरेत् परि ।। १०७ ।।
प्रदक्षिणान्तरेणैव दद्यादर्घ्यमथाञ्चलौ ।
रूपिणा संनिधानाय द्वितयस्य सकृत् सकृत् ।। १०८ ।।
प्रतिगृह्य तदर्घ्यं तु पात्रे संस्थाप्य तद्भुवि ।
जानुभ्यामवनौ स्थित्वाघोरेणाभ्यर्चयेद्यवैः ।। १०९ ।।
पद्भ्यां प्रभृति विश्वाङ्गमाक्रम्याक्रम्य सादरम् ।
गन्धैरालिप्य सर्वाङ्गं भूषयत्पुष्पदामभिः ।। ११० ।।
वामदेवाणुना धीमान्देवो धूपोऽपि रूपिणा ।
दीपं च तेन संदद्यादीशानेन पवित्रकम् ।। १११ ।।
वस्त्रं प्रावरणोपेतमङ्गुलीयकमादरात् ।
तदङ्गमपरं दद्यादुपवीतिक्रमेण तु ।। ११२ ।।
कृत्वा ततोऽपसव्यं तु पितृणामप्रदक्षिणम् ।
कुशांस्तु द्विगुणं दत्त्वा सद्योजातेन मन्त्रतः ।। ११३ ।।
आवाहयेदनुज्ञातः पितृस्तत्तन्मनुं स्मरन् ।
स्थापनादि त्रयं कृत्वा वामेनैवाप्रदक्षिणम् ।। ११४ ।।
रक्षां तिलैरथेशेन दद्यादर्घ्योदकं पुनः ।
त्रयाणां संनिधानार्थमघोरेणाञ्जलौ पृथक् ।। ११५ ।।
पूर्ववत्प्रतिगृह्यार्थं स्थापयेदञ्जलौ स्थितम् ।
भूमिष्ठजानुरीशेन शिरसः प्रभृति क्रमात् ।। ११६ ।।
तिलैरभ्यर्चयेद्वामदेवमन्त्रमनुस्मरन् ।
गन्धाद्यं धूपदीपौ च रूपिणा दापयेत्ततः ।। ११७ ।।
ईशानेन पवित्राद्यमपसव्यं स्वधान्तकम् ।
पूर्णमस्त्विति वक्तव्यं पूर्णमस्त्विति तैरपि ।। ११८ ।।
ततस्तां संस्रवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः ।
पितृस्थानमसीत्येवं व्युब्जं पात्रमधो न्यसेत् ।। ११९ ।।
सौवर्णं राजतं पात्रं ताम्रजं दलसंभवम् ।
भाजनं शुद्धमादाय भोजनायोपपादयेत् ।। १२० ।।
हस्तप्रक्षालनायापो दत्त्वा भूयश्च शोधयेत् ।
पङ्क्तिदोषनिवृत्त्यर्थं कृत्वा तुपरिहारकान् ।। १२१ ।।
सर्वपाकविशुध्यर्थं शिवाग्न्याहुतिपूर्वतः ।
शिवानले करिष्येऽहं पृच्छेद्धोममिति द्विजाः ।। १२२ ।।
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो वह्नौ होममथाचरेत् ।
सोमाय पितृमच्छब्दं चतुर्थ्यन्तं स्वधा नमः ।। १२३ ।।
ततो यमायेत्युच्चार्याङ्गिरसे ते स्वधा नमः ।
उक्त्वाग्नये ततः कव्यवाहनाय स्वधा नमः ।। १२४ ।।
हुतशेषं प्रदद्यात्तु भोजनेषु नरं स्मरन् ।
पित्रर्थं चैव पिण्डार्थं न दद्याद्विश्वदेवयोः ।। १२५ ।।
अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रोधनो नरः ।
दद्यात्तु मधुरान्नं तु पुरुषेण घृतप्लुतम् ।। १२६ ।।
संस्पृश्याघोरमन्त्रेण तत्पात्रमभिमन्त्रयेत् ।
पवित्रीकरणायेति ततस्सव्यमधोमुखम् ।। १२७ ।।
तदगुष्ठं स्वहस्तेन गृहीत्वान्ते विवेश्य च ।
गुह्यमन्त्रं जपेद्वायमृत्युजिन्मन्त्रमेव वा ।। १२८ ।।
अमृतत्वाय परितः पाणिना भ्रामयेज्जलम् ।
आपोशनार्थमाद्येन प्रदद्यात् पाणिपङ्कजे ।। १२९ ।।
शुभं भुञ्जीध्वमित्युक्ते भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः ।
अतिथिं भोजयेच्छक्त्या तत्काले न विचारयेत् ।। १३० ।।
देवो देवी गुहो विण्णुर्धर्मस्साक्षाच्छरीरवान् ।
चरन्त्यतिथिरूपेण तस्मात् तान्न विचारयेत् ।। १३१ ।।
जपन्नीशानमतिष्ठेदातृप्तेरुदगाननः ।
तृप्तास्स्थेति भृतान्नस्सन्तृप्तास्स्म इति कीर्तिते ।। १३२ ।।
तदन्नं प्रक्षिपेद्भूमौ सकृद्द्भिस्समन्वितम् ।
उच्छिष्टसन्निधौ कुर्याद्गोमयेनैव मण्डलम् ।। १३३ ।।
कुशानास्तीर्य दक्षाग्रानजानेन तिलांस्तथा ।
वामेन तिलसंयुक्तं सर्वौदन समन्वितम् ।। १३४ ।।
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पिण्डत्रितयमुद्धरम् ।
मध्वाज्यतिलसंयुक्तं भूमिष्ठस्सव्यजानुना ।। १३५ ।।
दद्यादुपरि दर्भाणां क्रमादीशादिशम्बरैः ।
विधाय वारिणो धारां वामदेवमुदीरयन् ।। १३६ ।।
क्षौमं कार्पाससूत्रं वा दद्याद्वस्त्रार्थमञ्जनम् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।। १३७ ।।
क्षमध्वमिति संहृत्य पितृनाचम्य मन्त्रवित् ।
पूर्वमाचमनं त्रिभ्यो द्वाभ्यां दद्यादनन्तरम् ।। १३८ ।।
प्रदद्याच्छुद्धहस्तेभ्यस्ताम्बूलं चास्यशुद्धये ।
सकर्पूरं तदङ्गं सद् गृहोपकरणं तथा ।। १३९ ।।
गोभूदास्यादिकं दद्याद्दक्षिणां तेषु तृप्तये ।
वर्द्धनीमुदकापूर्णां श्राद्धकृद्दक्षिणाननः ।। १४० ।।
धृत्वा पठेत् स्वधाकारं वदेयुर्वाच्यतामिति ।
ईशादित्रितयं पश्चात् चतुर्थ्यन्तमुदीरयेत् ।। १४१ ।।
स्वधान्तं श्राद्धकृत्पश्चादीशाद्यास्सर्व एव च ।
अस्तु स्वधेति ब्रूयुस्ते भूमौसिञ्चेत्ततो जलम् ।। १४२ ।।
एवं त्रिवारं कर्तव्यं पठेयुस्तदनन्तरम् ।
देवा रुद्राश्च तृप्त्यन्तामित्येते च स्वयं पठत् ।। १४३ ।।
दातारो नोऽभिवर्धन्तां शैवसन्ततिरेव च ।
इत्युक्ते तैरिदं वाक्यं प्रति द्विजसत्तमाः ।। १४४ ।।
पुनश्चिवं वदेत् कर्ता उत्तरे श्राद्धकृत्ततः ।
श्रद्धा च नो मा व्यवगाद् बहुदेयं च नोऽस्विति ।। १४५ ।।
इत्युक्त्वा च प्रिया वाचः प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।
यस्मिंस्ते संस्रवाः पूर्वमर्घ्यपात्रे निवेशिताः ।। १४६ ।।
पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा पश्चाद्विसर्जयेत् ।
सद्योजातेन मन्त्रेण पितृपूर्वमनुव्रजेत् ।। १४७ ।।
अन्नशेषैः किं क्रियतामित्युक्ते श्राद्धकारिणा ।
इष्टैस्सहोपभोक्तव्यमिति ते ब्रूयुरिष्टदाः ।। १४८ ।।
पिण्डांश्च गोषु विप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा ।
प्रक्षिपेत् कुलपत्नी वा मध्यमं पिण्डमश्रुयात् ।। १४९ ।।
ततोऽस्यां जायते पुत्रो रुद्रांशो लक्षणान्वितः ।
धीरश्श्रीमान्यशस्वी च विद्यासन्तानपारगः ।। १५० ।।
गर्भाधानादिके विद्वान् संस्कारे षोडशात्मके ।
वृद्धौ नान्दीमुखे नैव पितृन् श्राद्धेऽनुतर्पयेत् ।। १५१ ।।
नान्दीमुखे तथान्यस्मिन् सर्वमङ्गलकर्मणि ।
दद्याच्च दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान्यवैः क्रियाः ।। १५२ ।।
अपसव्यं न कुर्वीत न कुर्यादप्रदक्षिणम् ।
प्रदद्यात् प्राङ्मुखः पिण्डान् वृद्धिश्राद्धेषु नित्यशः ।। १५३ ।।
प्रगग्रेषु च दर्भेषु पिण्डं दद्यात्तुवृद्धिषु ।
अनिष्ट्वा तु पितृन् श्राद्धे सर्वकर्म न कारयेत् ।। १५४ ।।
नित्यश्राद्धमदैवं स्यादेकोद्दिष्टं तथैव च ।
एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घ्यैकपवित्रकम् ।। १५५ ।।
आवाहनाग्निकरणरहितमपसव्यम् ।
उत्तिष्टतामित्यक्षययस्थाने तेषां विसर्जनम् ।। १५६ ।।
अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयस्तेऽभिरताः स्महे ।
एको वाथ नरो ग्राहो निमित्तस्य च संमतः ।। १५७ ।।
स्वनाम्ना सर्वकर्म स्यात् प्राग्वत् किं तु महद्भवेत् ।
गोभूहिरण्य सद्वेश्मवाहनाच्छादनादिकम् ।। १५८ ।।
वस्त्राणि कांस्यपात्राणि धान्यानि विविधानि च ।
आसनं तालवृन्तं च छत्रं पादुकसंयुतम् ।। १५९ ।।
उपधानयुतां शययां तदीयमपरं च यत् ।
दद्याद्दक्षिणयोपेतं जलदानयुतं पृथक् ।। १६० ।।
अशौचान्तदिने त्वेतदेकोद्दिष्टं महद्भवेत् ।
नवश्राद्धमन्त्रं तु पिण्डोदक विवर्जितम् ।। १६१ ।।
अनूदकमधूपं च गन्धमाल्यविवर्जितम् ।
पिण्डोदकं समाख्यातं पिण्डपात्रगतस्य च ।। १६२ ।।
जलस्य धारया नेष्टं पिण्डोर्ध्वे भ्रमणं द्विजाः ।
प्रणामं न च कुर्वीत स्वधाकारं तथैव च ।। १६३ ।।
नैवाग्नौ करणं तच्च प्रश्ने विप्रोत्तमान् प्रति ।
अग्नौ करिष्य इत्येददेकोद्दिष्टेऽपि स्मृतम् ।। १६४ ।।
हविष्यान्नेन ते मासं वत्सरं पायसेन तु ।
तिष्ठन्ति युक्ताशीर्वादाः स्तुवन्ति च पितामहाः ।। १६५ ।।
रक्तशाल्यादिभक्तैश्च सव्यञ्जनपरिष्कृतैः ।
तृप्यन्ति पितरो दत्तैर्मासवृद्ध्या न संशयः ।। १६६ ।।
गयायां विहितं श्राद्धं सर्वमानन्त्यमुच्यते ।
गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रं चतुष्टयम् ।। १६७ ।।
अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ।
तन्नामभिरधोरादिपूर्वकैर्भवपश्चिमैः ।। १६८ ।।
ओमित्येव पितश्चेति शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
पात्रत्रयं तु पित्रर्थं निमित्तार्थं परं मतम् ।। १६९ ।।
सपिण्डीकरणं त्वेतदेकोद्दिष्टं स्त्रिया अप ।
कर्तव्यं सर्वकर्मार्थं यथापूर्वमुदाहृतम् ।। १७० ।।
स्वनाम्ना सर्व कर्तव्यं सपिण्डीकरणात्पुरा ।
ईशादिनामभिः पश्चात्सर्वकर्म समाचरेत् ।। १७१ ।।
यस्सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक् पिण्डेन योजयेत् ।
पितृघ्नो जायते कर्ता मातृहा च भवेद्ध्रुवम् ।। १७२ ।।
आयुष्कामो लभेदायुः धनकामो वसूनि च ।
विद्याकामोऽमलां विद्यां रतिकामो वरस्त्रियः ।। १७३ ।।
पुत्रान् सौभाग्यमारोग्यं यशो वीर्यं श्रियस्सुखम् ।
एतानि लभते नित्यं श्राद्धदो नावसीदति ।। १७४ ।।
प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देवं हि दीक्षितैः ।
ज्ञातिबन्धुसुहृच्छिष्यैर्भृत्याचार्यैश्च दीक्षितैः ।। १७५ ।।
पुत्राभावे तु पत्नी स्यात् पल्याभावे तु सोदरः ।
योग्यो ह्यनुपनीतोऽपि श्राद्धकर्मण्यदीक्षितः ।। १७६ ।।
कृतचूडस्तु कुर्वीत ह्युदकं पिण्डमेव च ।
स्वधाकारं प्रयुञ्जीत मन्त्रोच्चारं न कारयेत् ।। १७७ ।।
एकवस्त्रो न भुञ्जीत न कुर्याद्देवतार्चनम् ।
दानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् ।। १७८ ।।
प्रौढपादेन कुर्वीत स्वाध्यायं पतृतर्पणम् ।
आसनारूढपादश्च जान्वोर्वा जङ्घयोस्तथा ।। १७९ ।।
परकीयप्रदेशे तु पितृणां निर्वपेत्तु यः ।
तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्मोपभुञ्जते ।। १८० ।।
अटवी चाकृतारण्यं नदीतीराणि यानि च ।
सर्वाण्यस्वामिकान्येव तेषु श्राद्धादिकं नयेत् ।। १८१ ।।
चण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटश्च तथैव च ।
रजस्वाला च षण्डश्च नेक्षेरन्नश्रतो द्विजान् ।। १८२ ।।
होमे प्रदाने भोज्ये च यदि तैरपि वीक्ष्यते ।
दैवे हवींषि पित्र्ये च तद्गच्छत्ययथातथम् ।। १८३ ।।
वृद्धश्रावकनिर्गन्धाः शाक्या जीवन्तिकास्तथा ।
ये धर्मान्नानुवर्तन्ते ते च नग्नादयो मताः ।। १८४ ।।
अन्नं पश्येयुरेते तु यदि वै हव्यकव्ययोः ।
उत्सृष्टव्यं प्रधानार्थं संस्कारश्चापदि स्मृतः ।। १८५ ।।
दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूतदिवाकरः ।
स कालः कुतपः प्रोक्तस्तस्मिन् पैतृकमाचरेत् ।। १८६ ।।
अथवान्यप्रकारेण कुतपस्त्विह कथ्यते ।
शिवोक्तिश्शौचमक्रोधस्तत्पराः पात्रवह्नयः ।। १८७ ।।
तिलो दर्भश्च कालश्च नवैते कुतपः स्मृताः ।
पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च ।। १८८ ।।
गणोऽन्यस्सर्वसामान्यो न स्वपित्रादयो मताः ।
क्रमादीशादयः प्रोक्तास्तद्वन्मातामहादयः ।। १८९ ।।
स्वेन भर्त्रा समं श्राद्धं माता भुङ्क्ते सुधासमम् ।
पितामही तथा स्वेन तथैव प्रपितामही ।। १९० ।।
पिण्डदेयास्त्रयः पिण्डानेवं कुर्वन्न मुह्यति ।
मातृश्राद्धं तु युग्मे स्यात् सदैवं प्राङ्मुखैस्सदा ।। १९१ ।।
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितृणां तदनन्तरम् ।
अपुत्रायां मृतायां तु पतिःकुर्यात् सपिण्डताम् ।। १९२ ।।
एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यं यावत्पित्रोस्सपिण्डता ।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वेमेकोद्दिष्टं निवर्तये ।। १९३ ।।
न पृथक् पिण्डदानं तु तस्मादूर्ध्वं विधीयते ।
अपुत्रका मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये ।। १९४ ।।
तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ।
पित्रादित्रय पत्नीनां भोज्या मात्रे वृता द्विजाः ।। १९५ ।।
स्त्रीणामेवाथवा दद्यान्मातृश्राद्धे द्विजोत्तमाः ।
स्वगोत्राद् भ्रंशते नारी उद्वाहान् सप्तमे पदे ।। १९६ ।।
स्वामिगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया ।
चतुर्थीहोममन्त्रैस्तु मांसमज्जादिभिस्सह ।। १९७ ।।
एकत्वं सा गता भर्त्रा ततस्तद्गोत्रभागिनी ।
पाणिग्राहणिका मन्त्राः पितृगोत्रापहारिणः ।। १९८ ।।
आसुरादि विवाहेषु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
स्त्रीणामन्यस्य भर्तुर्वै यद्गोत्रं तेन निर्वपेत् ।। १९९ ।।
यदि त्वक्षतयोनिस्सा त्वन्यपक्षं प्रतिष्ठिता ।
तद् गोत्रेण तु दातव्यं पिण्डं श्राद्धं तथोदकम् ।। २०० ।।
जनन्यां संस्थितायां तु सपिण्डीकरणादिकम् ।
पैतृकं तु भवेत् गोत्रं ऊर्ध्वं तु पितृ दैवतम् ।। २०१ ।।
पितृगोत्रं समुत्सृज्य न कुर्याद्मातृ गोत्रतः ।। २०११/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शैवश्राद्ध विधिर्नाम
एकोन त्रिंशतितमः पटलः
== त्रिंशत्तमे पटले प्रायश्चित्त विधिः ==
प्रायश्चित्त विधिं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
विधिर्निषेध इत्येवं चोदना द्विविधा मता ।। १ ।।
अनुष्ठितायां तस्यांस्याद्यथावद्धर्म संग्रहः ।
वैपरीत्ये त्वधर्मस्यात्तेन पापं महद्भवेत् ।। २ ।।
तेनाधो गमने प्राप्ते कर्तुरूर्ध्वं परं पदम् ।
यत्कर्मनयतीत्युक्तं प्रायश्चित्तमिहागमे ।। ३ ।।
प्रकृष्टायास्समानत्वाद्दोषः प्रायः प्रकीर्तितः ।
चिदात्मा कथितश्शास्त्रे तरणं तु तकारतः ।। ४ ।।
सदोषस्यात्मनो यस्मात्तरणं पततो ह्यधः ।
तस्मात्प्रकीर्तितं विप्राः प्रायश्चित्तं शिवाश्रिताः ।। ५ ।।
विधिर्निषेधो वा नास्ति यस्मिन् कर्मण्यनुष्ठिते ।
तस्मिन् पुण्यं च पापं वा नेति शास्त्रार्थ निश्चयः ।। ६ ।।
आवश्यके कृते पूर्वमुखेनैव प्रति क्रिया ।
कर्तव्या पश्चिमास्येन कोणास्येन न वेति च ।। ७ ।।
प्रायश्चित्तं विभेदेन न शक्यं वक्तुमग्रजाः ।
कर्मणामप्यनन्तत्वाद् ग्रन्थविस्तार दोषतः ।। ८ ।।
ततो निगद्यते लेशात् प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
स्नानं जपश्शिवध्यानं प्राणायामः प्रदक्षिणम् ।। ९ ।।
लिङ्ग बेरागमादीनां स्वगुरोर्देशिकस्य च ।
शिवज्ञानरतानां च दर्शनं तन्निरीक्षणम् ।। १० ।।
नमस्काराद्यमेतेषां शिवधामनिषेवणम् ।
शिवाग्नि गुरु पूजा च भोजनं दीक्षितात्मनाम् ।। ११ ।।
पुण्यतीर्थावहाह्यश्च पञ्चगव्याशनं ततः ।
शिवास्त्राम्भस्ततो दीक्षा पुण्यक्षेत्राधिवासनम् ।। १२ ।।
उपवासश्चरोर्भुक्तिः पात्रशेषाशनं च यत् ।
शान्तिश्च शान्तिहोमश्च दिशाख्यः संहिताहुतिः ।। १३ ।।
मूर्तिहोमो घृतक्षौद्रक्षीरस्नानाद्यनेकधा ।
एकाहाद्युत्सवश्शीतकुम्भो वैशेषिकार्चनम् ।। १४ ।।
एवमादि समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
विभज्य लक्षणं तेषां केषांचिदिह कथ्यते ।। १५ ।।
पञ्चगोचर संभूतश्शिवद्विज कुलोद्भवः ।
सोष्णीषस्सोत्तरीयश्च नवाम्बर समन्वितः ।। १६ ।।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो देशिको निष्कृतिं चरेत् ।
प्रायश्चित्तेऽद्भुते वापि शान्तिं सद्यस्ममाचरेत् ।। १७ ।।
दिन पक्षर्क्ष लग्नादि प्रेक्षणं नात्र संमतम् ।
प्रायश्चित्तं कृतं सद्यो यदि श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।। १८ ।।
मध्यं सप्तदिनादर्वाक् पक्षाहादधमं भवेत् ।
तस्मान्मासावसानं तु हीनमित्यभिधीयते ।। १९ ।।
मासोर्ध्वं नैव कर्तव्यं यदिशान्त्या समाचरेत् ।
लिङ्गपीठविमानादि प्रायश्चित्तादिकं नयेत् ।। २० ।।
आदौ मध्ये तदन्ते वा सन्धानार्थं द्विजोत्तमाः ।
प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने कर्ता वा देशिकोऽथवा ।। २१ ।।
स्थानिको वा यदा कुर्युरौदासीन्यं क्रियां प्रति ।
वित्ताभावान्मनः क्षोभाद्रागद्वेषादिहेतुभिः ।। २२ ।।
पापकर्माभिधाताद्वा एते मद्द्वेषिणोनराः ।
नृप भङ्गाय जातास्ते राष्ट्रविक्षोभकारिणः ।। २३ ।।
अनुशास्याश्च मद्भक्तैर्वीतरागैस्तपस्विभिः ।
देवस्वहारिणो मर्त्या येऽप्येवं शासनार्हकाः ।। २४ ।।
सश्रद्धं निष्कृतिं कुर्युर्मदीयास्ते नरोत्तमाः ।
राज्ञो हितकराः पुण्यकर्माणो राष्ट्रपोषकाः ।। २५ ।।
तद्ग्रामर्द्धिकराः स्थानमत्पूजावृद्धि हेतवः ।
इति ज्ञात्वा तु यत्नेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। २६ ।।
अथ मन्त्रजपं कुर्यात् स्नानं चोदितभस्मना ।
मन्त्रकाय उदग्वक्त्रः पूर्वास्यः साक्षमालिकः ।। २७ ।।
शिवाणुमथवाघोरं यद्वा पाशुपतं वरम् ।
अघोरास्त्रं शिवास्त्रं वा ब्रह्माण्यङ्गानि वा पुनः ।। २८ ।।
मेलामन्त्रं तु यद्वान्यं परार्धान्तं शतादितः ।
जपेत्तदनुरूपेण मितग्रासो हविष्यभुक् ।। २९ ।।
अनाहारोऽथ भिक्षाशी चरुभुक् क्षीरपोऽपिवा ।
शाकयावकपिण्याककन्दमूलफलाशनः ।। ३० ।।
स्मरंस्तद् देवतारूपं जपंस्तस्मै निवेदयेत् ।
जपं एव समाख्यातः प्रदक्षिण मथोच्यते ।। ३१ ।।
नानाविधं तदाख्यातमन्तर्बाह्यविभेदतः ।
लिङ्ग प्रासादयोर्मध्ये श्रेष्ठाश्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।। ३२ ।।
अन्तर्मण्डल शालादावन्तः श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।
गर्भे प्रदक्षिणं कर्तुं न शक्यं बहुदोषकृत् ।। ३३ ।।
गर्भगेहे भवेल्लिङ्गच्छाया निर्माल्य सङ्करः ।
सोमसूत्रस्य मूलं च देवसमीप्यमेव वा ।। ३४ ।।
परिहृत्य कृतं सर्वं यदि सर्वफलावहम् ।
अन्तर्मण्डलदेशेऽपि सोमसूत्रं च विद्यते ।। ३५ ।।
प्रासादार्ध प्रमाणं प्रासादसममेव वा ।
निर्माल्यसङ्करोऽपि स्याद्धामछाया च विद्यते ।। ३६ ।।
परिहृत्य तु तत्सर्वं प्रदक्षिण मथाचरेत् ।
सव्यापसव्य मार्गेण कर्तव्यं वा प्रदक्षिणम् ।। ३७ ।।
सव्यं चण्ड प्रदेशः स्यादपरं सोमसूत्रतः ।
सव्यापसव्यमार्गेण मृदुगत्या समाचरेत् ।। ३८ ।।
सव्यापसव्यमेवं स्यादन्तर्नित्योत्सवेऽपि वा ।
छायाया लङ्घनं धाम्नो देवदेवोत्सवेऽपि वा ।। ३९ ।।
तत्कालकृतसेवस्य नैव दोषप्रदं भवेत् ।
तद्बाह्ये नैव दोषस्य प्रवेशोऽस्ति मनागपि ।। ४० ।।
प्रयत्नोऽपि महान् बाह्ये बहूनि स्युः पदानि च ।
पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं दशगुणं भवेत् ।। ४१ ।।
अङ्गप्रदक्षिणं चान्यदुदयास्तमनान्तकम् ।
अनयोः पुण्यमाहात्म्यं न शक्यं वक्तुमग्रजाः ।। ४२ ।।
क्षेत्रमाहात्म्यतस्त्वेत देवानन्त फलं भवेत् ।
एवं प्रदक्षिणं ख्यातं शिवाम्भस्तत्र कथ्यते ।। ४३ ।।
कुम्भे वा कलशे वाथ स्थण्डिलोपरिसंस्थिते ।
सूत्रवस्त्र सुवर्णाम्बु कूर्चचन्दन संयुते ।। ४४ ।।
शिवेनाङ्गैस्समभ्यर्च्य ब्रह्मभिस्तत्स्थितोदकम् ।
शिवाम्भ इति निर्दिष्टमस्त्रोदं चास्त्र जापतः ।। ४५ ।।
ततः मृच्छ्रादयः प्रोक्ताः कृच्छ्रोऽन्यस्तप्तसंज्ञकः ।
अतिकृच्छ्रपराकौ द्वौ चान्द्रायणविधिस्ततः ।। ४६ ।।
त्रिरात्रमेकभुक्तिस्स्यात् त्रिदिनं लङ्घनं भवेत् ।
एवं कृच्छ्रः समाख्यातः प्राजापत्य इति स्मृतः ।। ४७ ।।
पिबेत्सोष्णं त्र्यहं वारि त्रिदिनं क्षीर भोजनम् ।
सोष्णामाज्यं त्र्यहं चाद्यात् त्रिदिनं केवलोयदा ।। ४८ ।।
तप्त कृच्छ्रमितिख्यातं त्वतिकृच्छ्रश्च कथ्यते ।
एक विंशति नक्षत्रं त्रिपलं क्षीरभोजनम् ।। ४९ ।।
अतिकृच्छ्रः समाख्यातः पराक इह कथ्यते ।
द्वादशाहनिर्राहारः पराक इति संस्मृतः ।। ५० ।।
मासार्धं ग्रासवृद्धिस्स्याच्छुक्ले कृष्णे च हासयेत् ।
चान्द्रायण विधिः प्रोक्तो जलेनैव जलात्मकः ।। ५१ ।।
सायमाद्यन्तयोरह्नो सायं प्रातश्च मध्यमे ।
चरिष्णुरुपवासं च त्यजेत् भुक्ति चतुष्टयम् ।। ५२ ।।
मध्यम द्वितयं वाथ तदर्थं दानमेव वा ।
उपवासः समाख्यातश्शान्तिस्त्वत्र निगद्यते ।। ५३ ।।
मण्डपं तु शुभाशायामग्नौ वा पूर्व वर्त्मना ।
तन्मध्ये कुण्डमापाद्य कृतं हस्तमितन्तथा ।। ५४ ।।
शिल्पिनं च विसृज्याथ पुण्याहप्रोक्षणं नयेत् ।
देवं संशोध्य विधिना स्नपनं प्रत्यहं नयेत् ।। ५५ ।।
गन्धाद्यैः पुष्कलैरिष्ट्वा शान्तिकर्म समारभेत् ।
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च शिवं साङ्गं च तर्पयेत् ।। ५६ ।।
अघोरामथवा शैवमस्त्रं पाशुपतं तु वा ।
अघोरास्त्रमथान्यं वा सुसिद्धं देशिकात्मना ।। ५७ ।।
कर्णिकायां समभ्यर्च्य साङ्गं संतर्पयेदथ ।
समिदाज्यं च गव्यं च मधुरत्रय संयुतम् ।। ५८ ।।
तिलदूर्वाक्षतैर्युक्तं शुद्धान्नं वाथ पायसम् ।
सहस्रं वा तदर्थं वा शतमष्टाधिकं तु वा ।। ५९ ।।
प्रत्यहं होमयेदेतैर्मन्त्रमादौ समुच्चरन् ।
स्वाहान्ते भगवन् सर्वक्षोपनाशंपदं ततः ।। ६० ।।
कुरुकुर्वीति संयुक्तं प्रतिमन्त्रं दशान्तरम् ।
पञ्चाशदन्तरं वापि शतमन्त्रान्तरं तु वा ।। ६१ ।।
पठन् होमं समाप्यैवं पूर्णामन्ते समाचरेत् ।
मुखवाससमायुक्तं ताम्बूलं च निवेद्य च ।। ६२ ।।
कामिकादि शिवज्ञानं पञ्चदिक्षु व्यवस्थितम् ।
तत्तद्दिङ्मुख संजातं पठेयुश्शास्त्रपारगाः ।। ६३ ।।
प्राचि तत्पुरुषं घोरं दक्षिणे वाममुत्तरे ।
पश्चिमे जातमीशानं जपेयुस्तत्र दीक्षिताः ।। ६४ ।।
ऋगाद्यध्ययनं कुर्युश्चत्वारो वेदपारगाः ।
स्तोतारो बहवो वैकः पठेयुः स्तोत्र संहतिम् ।। ६५ ।।
तदर्थ भावनोपेतास्संस्कृताश्शिवदीक्षया ।
एतत् सर्वं प्रकर्तव्यं स्नातैर्होम प्रवर्तकैः ।। ६६ ।।
होमरक्षां च संगृह्य दत्वार्घ्यं च पराङ्मुखम् ।
निरोध्य तत्र देवेशं दद्यादन्तर्बहिर्बलिम् ।। ६७ ।।
समाचम्य कृतन्यासः प्रविशेद्देवसंनिधिम् ।
होमकर्म निवेद्यास्मै प्रार्थयेत् दुरित क्षयम् ।। ६८ ।।
एवं शान्तिस्समादिष्टा नवधा सा समीरिता ।
एक त्रिपञ्चसप्ताहनवाहैश्च द्विसप्तकैः ।। ६९ ।।
पक्षत्रिसप्त नक्षत्रैरविच्छिन्नायतस्ततः ।
कुण्डे विसर्जनं नोक्तं देवस्याग्नेः पुराविधेः ।। ७० ।।
विसर्जनं तु वा देवे पावकस्य न सर्वथा ।
शान्तिरेवं समारव्याता शान्तिहोमो विधीयते ।। ७१ ।।
स च द्विविध उद्दिष्टश्श्रेष्ठः पूर्वं निगद्यते ।
शुभाशास्वग्निदेशे वा मण्डपे समलंकृते ।। ७२ ।।
स्थण्डिलं तत्र संकल्प्य तन्मध्ये विन्यसेत्घटम् ।
ससूत्रं सोदकं कूर्चवस्त्रहेमाम्बुजान्वितम् ।। ७३ ।।
सितचन्दन दिग्धाङ्गं फलपल्लव संयुतम् ।
परितः कलशानष्टौ वस्त्रकूर्चादि संयुतान् ।। ७४ ।।
विन्यस्य मध्यमे कुम्भे यजेत्पाशुपताह्वयम् ।
प्रणवासनमारुढं दुराधर्षं महाबलम् ।। ७५ ।।
पञ्चास्यं दशकर्णं च प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
दंष्ट्राकराकमत्युग्रं मुक्तनादं सुदुर्जयम् ।। ७६ ।।
कपालमालाभरणं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
केकराक्षं महामालानागाभरणलेलिहम् ।। ७७ ।।
सूर्यकोट्ययुताभं च विघ्नसंघात मर्दकम् ।
भुजैर्दशभिरत्युग्रैर्भैरवास्त्रैस्समन्वितम् ।। ७८ ।।
खड्गचापमहाशूलाभयपाशांश्च दक्षिणे ।
खेटबाणा कपालांश्च वरप्रासौ च वामतः ।। ७९ ।।
पिङ्गाभस्मश्रु संयुक्तं तथाविधशिरोरुहम् ।
ध्यात्वैवं समुच्चरन् मन्त्रमावाह्यार्चनमारभेत् ।। ८० ।।
ओं श्लीङ्कार संयुक्तं पं शुं हुफण्णस्त्विति ।
प्रणवं वह्नि दिग्भागे श्लीङ्कारं शाङ्करे यजेत् ।। ८१ ।।
पङ्कारं नैक्रते भागे शङ्कारं वायु गोचरे ।
ओङ्कारादि फडान्ताश्च वर्णाः स्थाने हृदादयः ।। ८२ ।।
सर्वे पाशुपतोपेतहृदयादि समन्विताः ।
फडन्तान् प्रणवोपेतान् वज्रादीन् कलशेषु तान् ।। ८३ ।।
इष्ट्वा गन्धादिभिर्देवं नैवेद्यान्तं समर्चयेत् ।
तदग्रे हास्तिके वृत्त कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।। ८४ ।।
संस्कृते पूर्ववत्पञ्चसंस्काररैस्संस्कृतेऽनले ।
देवं पाशुपतं साङ्गमावाह्याभ्यर्च्य तर्पयेत् ।। ८५ ।।
समिदाज्यतिलक्षीरसितदूर्वाचरूंस्ततः ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।। ८६ ।।
प्रत्येकं जुहुयान्मन्त्रमुच्छरन् कर्मनिर्दिशेत् ।
भगवन् दोषशान्तिं तु कुरुकुर्विति देशिकः ।। ८७ ।।
अङ्गानि दश चास्त्राणि दशहुत्वा प्रतोषयेत् ।
पूर्णाहुतिं ततो दद्यादस्त्रं पाशुपतं स्मरन् ।। ८८ ।।
प्रायश्चित्ताहुतिं हुत्वा मन्त्रं पाशुपतं स्मरन् ।
पुनः पूर्णां च ताम्बूलं दत्वार्घ्यं च पराङ्मुखम् ।। ८९ ।।
कृत्वा लयाङ्गमाकर्मपर्यन्तं परिरक्षयेत् ।
प्रत्यहं वा तदुत्पाद्य तर्पयेदस्त्र रूपिणम् ।। ९० ।।
अन्तर्बहिर्बलिं दत्वा समाचम्याणुविग्रहः ।
समर्पितक्रिये देवे त्वभीष्टं प्रार्थयेद्गुरुः ।। ९१ ।।
कुम्भाद्देवं विसृज्याथ द्वादशान्ते नियोजयेत् ।
ततस्तत्कुम्भ पानीयैः प्रोक्षयेदभितस्ततः ।। ९२ ।।
होमो वा समिदाज्यान्नैः कुम्भसंस्थापनं विना ।
कर्तव्यश्शान्तिहोमोऽयं शान्त्युक्तदिनसंख्यया ।। ९३ ।।
दिशा होमं ततो वक्ष्ये द्विविधस्स उदाहृतः ।
प्रायश्चित्तार्थमन्योऽयं स्नपनाद्यङ्ग भाग्भवेत् ।। ९४ ।।
लिङ्गेवा प्रतिमायां वा पीठे प्रासाद एव वा ।
मण्डपे मालिकादौ वा वृक्षादेर्मूल एव वा ।। ९५ ।।
यदर्थं वर्तते प्रायश्चित्तं तस्यचतसृषु ।
दिक्षु कूटान् प्रपां वापि कृत्वा कुण्ड चतुष्टयम् ।। ९६ ।।
वेदाश्रं वा सुवृत्तं वा हस्तमात्रमितं यथा ।
स्थण्डिलं वा समापाद्य प्रोक्षयेदस्त्र वारिणा ।। ९७ ।।
सर्वार्थं वा चतुर्दिक्षु प्रासादस्य तदाचरेत् ।
एकं वा कूटमापाद्य तत्र सर्वं समाचरेत् ।। ९८ ।।
मध्यमे वेदिकायुक्तं कुम्भसंस्थापनाय च ।
अथैतद्यागशालायां कर्म सर्वं समापयेत् ।। ९९ ।।
अथान्यत् कुण्डमैशान्यां ब्रह्माङ्ग सहितस्य च ।
तर्पणार्थं महेशस्य कल्प्यं वा मुनिपुङ्गवाः ।। १०० ।।
शिवं संपूज्य विधिवल्लिङ्गे वा स्थण्डिलादिके ।
तदग्रे संयजेदस्त्रंशिवाख्यंदेशिकोत्तमः ।। १०१ ।।
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।
चन्द्रखण्डसुमूर्धानं सचतुष्कर पल्लवम् ।। १०२ ।।
अशनिध्वनिसंयुक्तमसह्यं भीमविक्रमम् ।
द्वादशाक्षियुतं शक्तिशूलाभयवरान्वितम् ।। १०३ ।।
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैः शिवास्त्रं स्वाणुनार्चयेत् ।
दक्षेऽघोरमभ्यर्च्य पश्चात् पाशुपतं यजेत् ।। १०४ ।।
सौम्ये प्रत्यङ्गिरा पूज्या तद्ध्यानमन्त्रमुच्यते ।
ओं ह्रींङ्कारं ततः कृष्णवाससे चेति यत्पदम् ।। १०५ ।।
ततश्च सिह्मवदने महावदन इत्यपि ।
महाभैरविवर्णे च सर्वशत्रुपदं ततः ।। १०६ ।।
कर्मविध्वंसिनीत्येवं परमन्त्रपदं ततः ।
च्छेदनीत्युद्धरे पश्चात् सर्वभूतदमन्यपि ।। १०७ ।।
सर्वभूतांस्ततो बन्धबन्धेति पदमुद्धरेत् ।
सर्वविघ्नानिति पदं छिन्धिछिन्धीति यत्पदम् ।। १०८ ।।
सर्वव्याधि निकृन्तेति निकृन्तेति पदं च यत् ।
सर्वदुष्यांस्ततो भक्ष भक्षेति पदमुद्धरेत् ।। १०९ ।।
ज्वाला जिह्वे करालेति पदं दंष्ट्रेपदं पुन ।
प्रत्यङ्गिरे पदं पश्चात् ह्रीं नमोस्त्विति यत् पदम् ।। ११० ।।
ते स्वाहेत्युद्धरेदेष मन्त्रः प्रत्यङ्गिरात्मकः ।
प्रणवात् सप्तवर्णं हृच्छिरः पञ्चदशाक्षरम् ।। १११ ।।
दशाक्षरा शिखा तस्मात् कवचं सप्तवर्णकम् ।
तथैव तस्मान्नेत्राणुश्चतुस्त्रिं/शद्भिरस्त्रकम् ।। ११२ ।।
त्रयोदशार्णा गायत्री सावित्री सप्तवर्णतः ।
नमः स्वाहावषड्वौषड् ह्रुंफड् युक्ता हृदादयः ।। ११३ ।।
सिह्मवक्त्रोग्रदंष्ट्राग्निसप्रभोर्ध्वशिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जननिभां वृत्तरक्तनेत्रत्रयान्विताम् ।। ११४ ।।
वहन्तीं सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं परम् ।
वहन्तीं वामहस्ताभ्यां मुण्डं शेषे तु पल्लवम् ।। ११५ ।।
कृष्णाम्बरधरां सास्रमांसास्यां नर्तने रताम् ।
मौक्तिकाभरणैर्युक्तां सर्वावयवभूषणाम् ।। ११६ ।।
अट्टहासरवोपेतां कृष्णाजिन समन्विताम् ।
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैरर्चयेत्परमेश्वरीम् ।। ११७ ।।
अथवा पञ्चकुम्भांस्तु ससूत्रान् वस्त्रवेष्टितान् ।
गन्धोदकोदरान् कूर्चहेम पङ्कजसंयुतान् ।। ११८ ।।
पृथक् स्थण्डिलकाधारान् सपिधानान् सपल्लवान् ।
चन्दनालिप्तदेहांस्तु विन्यस्य करकेण च ।। ११९ ।।
तथाविधेन संयुक्तं तत्र मध्ये शिवाम्बिकाम् ।
प्रागुक्तया परितोऽस्त्राणि ततः प्रत्यङ्गिरामपि ।। १२० ।।
इष्ट्वा विज्ञाप्य होमार्थं विशेयुः पावकालयम् ।
कुण्डं स्वकीयं संस्कृत्य पावकं च यथा पुरा ।। १२१ ।।
स्वस्वदेवान् समावाह्य साङ्गान् गन्धादिना सह ।
तर्पयेयुर्यथान्यायं मूर्तिपा गुरुणा सह ।। १२२ ।।
कुर्युश्चाध्ययनं मन्त्रजपं स्तोत्र जपादिकम् ।
प्राग्वत् समाहिताः स्वस्वदिक्षु सम्यग् व्यवस्थिताः ।। १२३ ।।
प्लक्षोदुम्बरकाश्वत्थ वटास्समिध ईरिताः ।
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वा मतः ।। १२४ ।।
तिलाज्यदूर्वास्समिधः क्षीराक्तार्काङ्गुलायतः ।
चरूश्च होमद्रव्याणि शतं पञ्चाशदेव वा ।। १२५ ।।
प्रत्येकमेतैर्जुहुयुः स्वदेवध्यान तत्पराः ।
प्रायश्चित्ताहुतिं पूर्णां ताम्बूलाहुतिसंयुताम् ।। १२६ ।।
रक्षादानं निरोधार्घ्यं लयाङ्गे सन्निरोधनम् ।
अन्तर्बहिर्बलिं पश्चादाचान्तो मन्त्रविग्रहः ।। १२७ ।।
कर्म विज्ञापनं देवे प्रार्थयंस्तत्प्रसादतः ।
कर्तुर्भस्मप्रदानं च कुर्यात्सर्वमनुक्रमात् ।। १२८ ।।
देवं कुम्भस्थपानीयैः संस्नाप्याभ्यर्चयेद्गुरुः ।
देव धाम्निकृतं चैतद्यदि कुम्भोदकैस्तदा ।। १२९ ।।
प्रायश्चित्तं समुद्दिश्य वर्तते प्रोक्षयेत्तुतम् ।
दिशाहोमस्समाख्यातस्सर्वारिष्ट निवारणः ।। १३० ।।
दिशाहोमो द्वितीयोऽसौ विशेषतस्तत्र कथ्यते ।
प्रत्यङ्गिरायाश्चास्त्राणां पूजा नात्र समीरिता ।। १३१ ।।
समिदाज्योदनैर्होमस्सुतिलैस्सिततण्डुलैः ।
होमश्च पुरुषाघोरवामाजैर्दिक्षु संमतः ।। १३२ ।।
स्नपनादिषु होमेऽयं चतुर्दिक्षु च संमतः ।
वक्ष्येहं संहिताहोमं सर्वदोषनिकृन्तनम् ।। १३३ ।।
शुभाशायामथान्यस्मिन् नित्याग्नौ यागमण्डपे ।
उत्सवाद्यग्निमध्ये वा स्थण्डिले वा समाचरेत् ।। १३४ ।।
सब्रह्माङ्गश्शिवश्शास्त्रे संहितेत्यभिधीयते ।
तैर्मन्त्रैस्संस्कृते वह्नौ गन्धाद्यैरर्चितो गुरुः ।। १३५ ।।
पलाशसमिदाज्यान्नैश्शत संख्या शिवाणुना ।
शिवाद्दशांशतोऽङ्गानामाहुतिर्ब्रह्मणामपि ।। १३६ ।।
ततोऽघोराणुना होमं पञ्चविंशतिसंख्यया ।
प्रायश्चित्तार्थमापाद्य पूर्णां कुर्याद्विधानतः ।। १३७ ।।
संहिताहोम एष स्यान्मूर्तिहोमो विधीयते ।
हर्म्याग्रेऽन्यत्र वा कृता स्थण्डिलं कृतमण्डले ।। १३८ ।।
शिवकुम्भं न्यसेन्मध्ये वर्धनीं तस्य दक्षिणे ।
अष्टदिक्ष्वष्ट कुम्भांस्तु वज्राद्यायुध संयुतान् ।। १३९ ।।
ससूत्रान् सापिधानाश्च सवस्त्रान् सहिरण्यकान् ।
गन्धोदकोदरान् गन्धपुष्पधूपदीप प्रदीपकैः ।। १४० ।।
मध्यकुम्भे शिवं चेष्टवाघोरास्त्रं करके यजेत् ।
यद्वाघोरास्त्रराजानं मध्यकुम्भे शिवं विना ।। १४१ ।।
वर्धनीमपि हित्वैव साङ्गमभ्यर्चयेद्गुरुः ।
दत्वासनमथास्त्रासनाय हुं फण्णमस्त्विति ।। १४२ ।।
दत्वास्त्रमूर्तये हुं फण्णमो मूर्तिं च तामपि ।
ध्यायेत्सूर्यसहस्राभं प्रलयाम्बुदनिस्वनम् ।। १४३ ।।
प्रदीप्तदशन प्रान्तप्रकाशमुखकन्दरम् ।
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वादीप्तभ्रूश्ममश्रुमूर्धजम् ।। १४४ ।।
सर्वोपवीतं शूलासिशक्तिमुद्गरधारिणम् ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्ध शेखरम् ।। १४५ ।।
नृत्यन्तं तं महाकायं नागाभरण भूषितम् ।
देवदानवदैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ।। १४६ ।।
वज्रादि शूल पर्यन्तान्यभितोऽस्त्राणि संयजेत् ।
पद्मं चक्रं तथैशाने नैऋते च क्रमाद्यजेत् ।। १४७ ।।
तदग्र कल्पिते कुण्डे हास्तिके वृत्तसंनिभे ।
स्थण्डिले संस्कृते वापि वह्निं विन्यस्य देशिकः ।। १४८ ।।
संस्कृत्य पञ्चसंस्कारैर्वह्निकार्योक्तवर्त्मना ।
तत्रावाह्य यजेत्साङ्गं अघोरास्त्रं शिवानले ।। १४९ ।।
समिदाज्य तिलक्षीरसितदूर्वामधुत्रयम् ।
हविष्यान्नं सहस्रं वा तदर्धं शतमेव वा ।। १५० ।।
प्रत्येकं जुहुयादेतैरघोरास्त्रं शिवानले ।
कर्मनिर्देश संयुक्तमङ्गैरस्त्रैश्च तर्पयेत् ।। १५१ ।।
पूर्णाहुतिं ततो दत्वा प्रायश्चित्तं समाप्य च ।
पुनः पूर्णां च ताम्बूलं दत्वा स्तुत्वाभिवन्द्य च ।। १५२ ।।
अध्येष्याभीष्टमाचार्यो होमरक्षां समाचरेत् ।
स्वार्थं च यजमानार्थं च दद्यादर्घ्यं पराङ्मुखम् ।। १५३ ।।
लयाङ्गं पूजयित्वान्ते शिवं व्याहृतिमाचरेत् ।
तत्रैव रक्षयेन्नित्यं यावत्कर्म समाप्तये ।। १५४ ।।
प्रत्यहं जनयेद्वाथ स्थण्डिले होमकर्मणि ।
अन्तर्बहिर्बलिं दत्वा समाचम्याणुविग्रहः ।। १५५ ।।
गत्वा कुम्भान्तिकं कर्म विज्ञाप्येशेऽस्त्ररूपिणि ।
ततस्तत्कुम्भ पानीयैः स्नापयेत् परमेश्वरम् ।। १५६ ।।
गन्धपुष्पसृगाद्यैश्च नैवेद्यान्तैः प्रपूजयेत् ।
संप्रार्थ्य वाञ्चितं देवाल्लब्धानुज्ञः प्रसादजम् ।। १५७ ।।
भस्मापि यजमानाय दातव्यं होमकर्मणि ।
अत्राप्यध्ययनं मन्त्रजपं शान्तिवदाचरेत् ।। १५८ ।।
मूर्तिहोमः समाख्यातः प्रायश्चित्तार्थमीरितः ।
अन्योऽपि मूर्तिहोमस्य विशेषस्त्वत्र कथ्यते ।। १५९ ।।
यजेत् कुम्भास्त्रवर्धन्योर्मध्यमे शिवमम्बिकाम् ।
संयजेन्मूर्तिमूर्तीशानष्ट कुम्भेषु बाह्यतः ।। १६० ।।
अष्टदिक्षु च शर्वादिमन्त्रैर्होमं समाचरेत् ।
स्थण्डिलेष्वष्टकुण्डेषु वेदिकासहितेषु वा ।। १६१ ।।
समिदाज्यतिलक्षीरयवैरष्टोत्तरंशतम् ।
पञ्चाशत्संख्यकं वापि तदर्थं वा पृथक् पृथक् ।। १६२ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटा दिक्षु विदिक्ष्वथ ।
शम्यपार्मश्रीवृक्षप्लक्षास्समिध ईरिताः ।। १६३ ।।
क्षीरसस्येन्द्र हीनैर्वा पञ्चकुण्ड घटैस्तु वा ।
पञ्चपक्षेऽष्तपक्षे वा स्थण्डिलं पूर्वदिग्गतम् ।। १६४ ।।
विधाय सर्वं मन्त्रैस्तु होमं तत्र समाचरेत् ।
पूर्वस्मिन्नीश कुण्डे वा गुरुस्संहितायाहुतिम् ।। १६५ ।।
पूर्णाहुतिं ततो दत्वा घटोदैः स्नापयेच्छिवम् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रार्थयेदिष्टसिद्धये ।। १६६ ।।
एवं श्रेष्ठादि भेदेन मूर्तिहोमस्त्रिधामतः ।
कर्तव्यो मूर्तिहोमोयं मूर्तीशार्चनहोमयुक् ।। १६७ ।।
संप्रोक्षण प्रतिष्ठादौ निष्कृत्यै नायमीरितः ।
शान्त्युक्तदिन संख्याया वशेनैतत्समाचरेत् ।। १६८ ।।
मूर्तिहोम इति प्रोक्तो घृतस्नानादिकः पुरा ।
यतो मया समदिष्ट स्ततो नाद्यापि कथ्यते ।। १६९ ।।
एकसन्ध्यादि भेदेन नित्यपूजा विलोपने ।
द्वारेशार्चनलोपे च पञ्चशुद्धिविलोपने ।। १७० ।।
लोपे चासनसंस्कारोपचाराणामथावृतेः ।
पाद्यादीनां चतुष्के चाभ्यङ्गकोद्वर्तनेऽपि वा ।। १७१ ।।
निमज्जन विहीने वा तैलाद्यैस्संयुते शिवे ।
अर्चिते पञ्चगव्ये वा लुप्ते पञ्चामृतेऽपि वा ।। १७२ ।।
गन्धेऽदत्तेऽथवा स्वल्पे पुष्पे दत्ते विपर्ययात् ।
दीपे चारात्रिके लुप्ते धूपारात्रिकयोरथ ।। १७३ ।।
नीराजनस्य वा दीपमालास्थेनाहृतेन वा ।
मूषिकाद्यैस्तु दीपेन वह्निना वा द्विजोत्तमाः ।। १७४ ।।
लिङ्गबेरागमादौ तु स्पृष्टे दुष्टेऽन्यवर्णकैः ।
लिङ्गादिस्थेऽम्बरे दग्धे दग्धे सद्मनिवातथा ।। १७५ ।।
दीपे च रक्षादीपे वा हविष्यामन्त्रणात्मके ।
हीने काण्डपटे गन्धे पुष्पे नैवेद्यकादिषु ।। १७६ ।।
कृमिकीटनराद्यस्थिनखरोमादिदर्शने ।
देवाय दत्तद्रव्येषु नखरोमादिदर्शने ।। १७७ ।।
श्लेष्माश्रुरुधिराद्युक्तद्रव्यैरम्भ्यर्चितेशिवे ।
सामान्यप्राणिसंभूत मलयुक्तैरथापिवा ।। १७८ ।।
नैवेद्याहरणे काले तोयसेके विलोपिते ।
तदाक्रमे वा शङ्खस्य निस्वने वा तदुज्झिते ।। १७९ ।।
प्रागेव निश्चित द्रव्यहीने तस्य वर्धने ।
लिङ्गे बेरादिके शून्यमस्तके पूर्वकल्पिते ।। १८० ।।
मालाद्येऽवस्थिते म्लाने लिङ्गाद्ये पूजिते सति ।
बलावदत्ते नित्ये वा वह्निकर्मणि नित्यके ।। १८१ ।।
काम्ये वा त्वकृते कुण्डवह्नि संस्कार लोपने ।
अशैवाग्नौ कृते होमे वैदिकादि क्रियाकृतौ ।। १८२ ।।
केवले सशिवे वाग्नौ निर्वाणेतु द्विजोत्तमाः ।
होमद्रव्येऽथवा हीने नित्योत्सवविलोपने ।। १८३ ।।
बेरं विहाय वा तस्मिन् पुष्पलिङ्गादिभिः कृते ।
वृष्टिपातादिभिर्वापि राष्ट्रक्षोभादि हेतुभिः ।। १८४ ।।
गर्भगेहे कृते तस्मिन् तत्काले दीपलोपने ।
अतोद्य नृत्तकरणे वितानस्य विलोपने ।। १८५ ।।
बलिप्रदान कालेतु वाद्यदीपविलोपने ।
पादुकाराधन हीने तद्याने वा विलोपिते ।। १८६ ।।
अयोजितास्त्रनाथे वा लिङ्गे पाशुपताह्वये ।
उक्तप्रदक्षिणे हीने वैपरीत्यप्रदक्षिणे ।। १८७ ।।
बैरादौ पतिते वान्नलिङ्गे पात्रेऽथ पादुके ।
सौख्ये कृते तदङ्गे वा पञ्चाचार्याधिपोज्झिते ।। १८८ ।।
सौख्यश्लोकविहीनेतु गणिकापतनेऽथवा ।
तदा दीपेऽथवा गाने विहीने तु द्विजोत्तमाः ।। १८९ ।।
अतोद्यनृत्तवैकल्ये नीराजनविलोपने ।
तदङ्गे वाप्यदत्तायां रक्षायां भस्मनस्तथा ।। १९० ।।
अदत्ते दर्पणे छत्रचामरादौ सति प्रभोः ।
कृते पर्युषित पुष्पाद्यैरर्चने गर्भगेहके ।। १९१ ।।
सनिर्माल्येऽथवा विप्राः द्रव्यैरीशे प्रपूजिते ।
निर्माल्यसङ्करोपेतैः क्षयकुष्ठादिरोगिभिः ।। १९२ ।।
बधिरैः पापरोगात्तैरपस्मारादिसंयुतैः ।
दुष्टलक्षणयुक्तैश्च हीनाङ्गैर्वाधिकाङ्गिभिः ।। १९३ ।।
विशिखैर्वाचिते देवे सन्ध्यातिक्रमणे तथा ।
आदिशैव कुलोद्भूतव्यतिरिक्तैश्शिवेऽर्चिते ।। १९४ ।।
अधिकारविहीनैर्वा देवलैर्वार्चितेशिवे ।
एवं नित्यविधो प्रोक्तः प्रायश्चित्ते ह्यनुक्रमः ।। १९५ ।।
अनुक्रमानुरूपेण नित्यनिष्कृतिरुच्यते ।
एकसन्ध्यार्चनाहीने पूजयोत्तमया युते ।। १९६ ।।
स्थानराज्ञोनिरोधः स्याद्दिशाहोमं तदा नयेत् ।
मध्यया मूर्तिहोमस्स्याद्धीनया शान्तिहोमकम् ।। १९७ ।।
विधाय पूजां त्रिगुणां द्विगुणां वा समामथ ।
उपसन्ध्यार्चने हीने हीनोक्तां निष्कृतिं गुरुः ।। १९८ ।।
नयेद्दोषापहारार्थं द्विसन्ध्यालोपने ततः ।
कलशैर्नवभिर्दैवं संस्नाप्य तदनन्तरम् ।। १९९ ।।
प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात् प्रागुक्तं देशिकोत्तमः ।
त्रिसन्ध्यार्चन लोपे तु स्नपनं पञ्चविंशतिः ।। २०० ।।
चतुस्सन्ध्यार्चने हीने पञ्चाशत् स्नपनादिकम् ।
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यमेकाहे तु विहीनके ।। २०१ ।।
अष्टोत्तरशतं स्नानादिकं कार्यं पुरोदितम् ।
दिनद्वये विहीने तु द्विदिनं चैतदाचरेत् ।। २०२ ।।
तत्रापि सन्ध्यालोपश्चेत्तदुक्ता निष्कृतिर्मता ।
दिनानि यानि हीनानि पूजया नित्यसंज्ञया ।। २०३ ।।
तदहस्संख्यया कुर्यात् प्रायश्चित्तं पुरोदितम् ।
एक मासावधिं यावत्ततस्संप्रोक्षणं नयेत् ।। २०४ ।।
नान्यथा देवदेवस्य सन्निधिर्द्विजसत्तमाः ।
द्वारपालार्चने हीने विघ्नबाधा द्विजोत्तमाः ।। २०५ ।।
तदर्थं संहिताहोमं समाप्यद्वारपान्यजेत् ।
पञ्चशुद्धि विहीना या सा पूजा त्वकृता भवेत् ।। २०६ ।।
आसनस्कन्धहीने तु दुस्थितिर्भुवि जायते ।
शिवसंस्कारहीने तु नराः स्युर्दुष्टचारिणः ।। २०७ ।।
अथोपचार वैकल्ये क्षुत्पिपासादिभिर्नराः ।
पीड्यन्ते क्रमभङ्गेतु साङ्कर्यं भुविजायते ।। २०८ ।।
विद्यादावृति भङ्गेतु प्रेष्याणां दुस्थितिं गुरुम् ।
शान्ति होमं तदाकृत्वा यथावत्सर्वमाचरेत् ।। २०९ ।।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पाद्यादि द्रव्य हीनके ।
तदङ्गे वा भवेल्लोके तत्तद्द्रव्यविनाशनम् ।। २१० ।।
पाद्यद्रव्ये तदङ्गे वा विहीने पादरोगता ।
तद्वदाचमनाङ्गे वा मुखरोगो भविष्यति ।। २११ ।।
शिरस्यर्घ्ये तदङ्गे वा हीने रोगो भवेद्ध्रुवम् ।
दूर्वापुष्पाक्षतैर्हीने तदङ्गे तत्फलं ध्रुवम् ।। २१२ ।।
अभ्यङ्गादि विहीने तु भवेयुस्सरुजा नराः ।
पञ्चगव्य विहीने तु हीने पञ्चामृतेङ्गके ।। २१३ ।।
तत्तद्द्रव्यविनाशस्तु भवेल्लोके न संशयः ।
गन्धादानेऽङ्गवैकल्ये पुष्पादाने तदङ्गके ।। २१४ ।।
तत्तद्द्रव्य विनाशो हि भवेल्लोके मुनीश्वराः ।
धूपेऽदत्ते तदङ्गे वा हीने स्याद्घोर रोगता ।। २१५ ।।
घण्टायास्ताडने हीने पिशाचै राक्षसादिभिः ।
पीडयन्ते सोपसर्गाश्च जायन्ते तन्निवासिनः ।। २१६ ।।
दीपप्रदाने हीनेऽङ्ग लोपेवा दृष्टरोगता ।
आमन्त्रण हविर्लोपे तदङ्गानामथापिवा ।। २१७ ।।
नैवेद्य तदङ्गस्याप्रदाने सस्यनाशनम् ।
ताम्बूलानामभावेऽङ्गे हीने वा वक्त्ररोगता ।। २१८ ।।
अथ काण्डपटे हीने देवानां संनिधिक्षयः ।
भवेदिति गुरुर्ज्ञात्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। २१९ ।।
देवं संपूज्य तद्द्रव्यं द्विदुणं दापयेच्छिवे ।
शान्तिहोमं ततः कुर्यात् स्नपनं वा गुरुर्नयेत् ।। २२० ।।
तत्तद्द्रव्यविहीने च द्विगुणं दापयेच्छिवे ।
कर्तव्यस्संहिताहोमश्शताघोर जपोऽथवा ।। २२१ ।।
द्रव्याणामेव चैतेषामर्धे पादे तदर्धके ।
प्रदत्तेऽघोर मन्त्रेण द्विचतुष्षट्शतं क्रमात् ।। २२२ ।।
जप्त्वा देवाय तद्द्रव्यंद्विगुणं दापयेत्ततः ।
द्रव्याण्येतान्यमन्त्रेण दत्तानि यदि शङ्करे ।। २२३ ।।
अदत्तमेव तद्द्रव्यं देवमभ्यर्च्य देशिकः ।
दद्यादन्ते स्वमन्त्रेण द्रव्यं वा द्विगुणं समम् ।। २२४ ।।
स्नपनं कारयेद्दिष्टं शतं घोरजपं तु वा ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पाद्यादित्रयलोपने ।। २२५ ।।
दद्योजातनरेशानाश्शतधावर्त्य देशिकः ।
याद्यादि द्विगुणं दद्यात्तद्द्रव्यं केवलं तु वा ।। २२६ ।।
दूर्वापुष्पाक्षते हीने शतं जापोहृदामतः ।
प्रवर्तमानेऽभ्यङ्गे वोद्वर्तनिर्मज्जनादिके ।। २२७ ।।
हीने हृदा शतं जप्त्वा द्विगुणं दापयेत्ततः ।
संस्थितेऽभ्यङ्ग तैलाद्ये पूजया संहिताहुतिः ।। २२८ ।।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पूर्वकॢप्तशरावृते ।
विलुप्ते संहिताहोमं कृत्वा द्विगुणमाचरेत् ।। २२९ ।।
अनेन विधिना कुर्यात् पञ्चगव्यं च निष्कृतिम् ।
पूर्वसंकल्पिते गन्धे लुप्ते सद्यः शतं जपेत् ।। २३० ।।
जुहुयाद्वाथ तद्द्रव्यं द्विगुणं सममेव वा ।
अपुष्कले विहीने वा पुष्पे दत्ते विपर्ययात् ।। २३१ ।।
शतवारं जपेदीशं तद्दद्यात् द्विगुणं ततः ।
धूपेचारात्रिके घोरं जप्त्वान्ते द्विगुणं ततः ।। २३२ ।।
धूपारात्रिकयोर्दानकाले नीराजनस्य च ।
दीपमालास्थितेनाथ मुषिकाद्याहृतेन वा ।। २३३ ।।
वह्निना यदि संस्पृष्टे लिङ्गबेरागमादिके ।
अणुना महता वापि राज्ञो रोगो भविष्यति ।। २३४ ।।
संशोध्य वह्निना दुष्टं संस्नाप्यपरमेश्वरम् ।
पञ्चामृत समायुक्तं नालिकेरोदकान्वितम् ।। २३५ ।।
संपूज्य देवदेवेशं मूर्तिहोमं समाचरेत् ।
अणुमात्रो भवेद्वह्निर्यदि शान्तिं समाचरेत् ।। २३६ ।।
लिङ्गबेरादिसंस्थानि वासांसि यदि वह्निना ।
निर्दग्धानि तदा कुर्यात् कर्म संप्रोक्षणादिकम् ।। २३७ ।।
दग्धानि चेत् प्रदेशेन तदा शान्तिं समाचरेत् ।
दहने सद्मनः कुर्यात् सद्म संप्रोक्षणात्मकम् ।। २३८ ।।
देवाय स्नपनं कुर्यात् धामच्छेदादिसंभव ।
तदुक्तां निष्कृतिं कुर्यात् सन्धानादि समन्वितम् ।। २३९ ।।
वह्निना लिङ्गबेरादावन्यवर्णमुपायते ।
मानुषं चेत् परित्याज्यं ग्राह्यं स्वायंभुवादिकम् ।। २४० ।।
प्रतिक्रियानुकर्मोक्त्या कार्या संप्रोक्षणान्विता ।
पुस्तको यदि लेशेन दग्धः शान्तिं समाचरेत् ।। २४१ ।।
सकले विकले कुर्याच्छिवस्य स्नपनं महत् ।
प्राण्यङ्गधूपादेन च पञ्चमस्य शतं जपेत् ।। २४२ ।।
दीपानामथ वैकल्ये जपेदघोर शतत्रयम् ।
दीपानि द्विगुणं पश्चात् देवदेव प्रदापयेत् ।। २४३ ।।
रक्षा दीपस्य विच्छेदेऽप्येवं द्विगुणजापयुक् ।
हविष्य दत्ते देवाय स्नपनं तु विधाय च ।। २४४ ।।
द्विगुणं दापयेत्पश्चादामन्त्रण हविष्यपि ।
अथ काण्डपटे हीने कवचं द्विशतं जपेत् ।। २४५ ।।
गन्धपुष्पनिवेद्यादि द्रव्येष्वपि तथा भवेत् ।
कृमिकीटनराद्यस्थिनखरोमादि दर्शने ।। २४६ ।।
त्यजेत् स्वल्पं तु तद्द्रव्यं महच्चेन्न परित्यजेत् ।
शिवाय दत्तद्रव्येषु नखरोमादि दर्शने ।। २४७ ।।
पञ्चगव्यैस्सुसंस्नाप्य जपेदघोरं शतत्रयम् ।
श्लिष्माश्रुरुधिराद्युक्त द्रव्यैश्चेत् पूजितः शिवः ।। २४८ ।।
स्नपनं देवदेवाय कल्पयेत् कर्तुरिच्छया ।
सामान्यप्राणि संभूतमलयुक्ते तथाचरेत् ।। २४९ ।।
नैवेद्याहरणे पाकस्थानात्तोयेन सेचनम् ।
हीनं लङ्घनं तत्र यदि जायेत दोषदम् ।। २५० ।।
अर्घ्याम्बुना तदाप्रोक्ष्य नैवेद्यं बहुरूपिणा ।
शतं जपेद्विशुध्यर्थं हीने वा शङ्खनिस्वने ।। २५१ ।।
आतोद्य सहिते स्थाने पुरुषाणां शतं जपेत् ।
प्रागेव निश्चितद्रव्यहीने तद्दोषकारकम् ।। २५२ ।।
तदा मूलं शतं जप्त्वा द्विगुणं दापयेच्छिवे ।
प्रागेव निश्चितद्रव्यवर्धनं धनवर्धनम् ।। २५३ ।।
नित्ये नैमित्तिके काम्येऽप्येषा निष्कृतिरीतिता ।
लिङ्गबेरादयश्शून्यमस्तकायदि दोषदाः ।। २५४ ।।
तदाघोरं शतं जप्त्वा पुष्पाद्यैरर्चयेत्ततः ।
पूर्वसन्ध्यार्चितम्लानपुष्पाद्यैस्समवस्थिते ।। २५५ ।।
पूजिता लिङ्गबेराद्या यदि दोषकरा नृणाम् ।
अघोरेण शतं जप्त्वा पुनः पूजां समाचरेत् ।। २५६ ।।
बलिदानविहीनं चेद्भवन्त्यखिलदेवताः ।
तत् स्थान विमुखास्तासां तृप्त्यर्थं द्विगुणं नयेत् ।। २५७ ।।
दशाहोर्ध्वं विहीनं चेत् स्वाणुनापि शताहुतिः ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये त्वकृते वह्निकर्मणि ।। २५८ ।।
अवग्रहो भवेत्तत्र शान्तिहोमं समाप्य च ।
पुनस्तत्त्रिगुणं कार्यं तन्मात्रं वा द्विजोत्तमाः ।। २५९ ।।
यदि देशिकसामर्थ्यं द्विसन्ध्यादौ समाचरेत् ।
होमकार्याणि यावन्ति परित्यक्तानि देशिकैः ।। २६० ।।
तत्तद्द्रव्यैश्च तावन्ति मिलित्वा दिनवृद्धितः ।
प्रमाणहीनं तत्कुण्डं स्थण्डिलं वारि वृद्धिदम् ।। २६१ ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा यथावत्पुनराचरेत् ।
कुण्डसंस्कारहीने तु शिवाग्निर्नैव सिद्ध्यति ।। २६२ ।।
तथाविधे कृते होमे कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।
अनिष्पन्ने शिवाग्नौ वा तयोस्संस्कार पूर्वकम् ।। २६३ ।।
होमः पुनरपीष्टस्स्यान्नान्यथा देव सन्नधिः ।
अशैवाग्नौ कृतो होमश्शैवो व्याधिप्रदो भवेत् ।। २६४ ।।
शिवाग्निरेव शैवे स्यान्नान्योऽग्निः शिवमन्दिरे ।
वैदिकाग्नि क्रिया या तु नेष्यते शिवमन्दिरे ।। २६५ ।।
पुण्याहाद्यं कथं चोक्तमिति चेच्छैव चोदितम् ।
इत्यत्र क्रियते नैव स्वमनीषा प्रवर्तितम् ।। २६६ ।।
शिवालये प्रकर्तव्यमित्यादि श्रुतिचोदितम् ।
अस्ति चैद्वेदिकं कर्मेत्येतत्सिद्धान्तवर्त्मना ।। २६७ ।।
कामिकादि प्रभेदेन स्थापिते पूजितेऽपिवा ।
नोच्यते वैदिकं वाथ पुराणस्मृतिचोदितम् ।। २६८ ।।
किमु पाशुपतादीनां प्रवेशो नेतितद्विजाः ।
रक्षितेऽग्नौ तु निर्वाणे यजमान विनाशनम् ।। २६९ ।।
तदाघोराणुना कुर्यात्सहस्रं जपतर्पणे ।
सशिवेऽपि हि निर्वाणेऽयुतं घोराणुनाहुतिम् ।। २७० ।।
तत्संख्याजप संयुक्तां निष्कृत्यर्थं समाचरेत् ।
होम द्रव्य विहीने स्यात् तद्द्रव्य द्विगुणागुतिः ।। २७१ ।।
नित्योत्सवो विहीनश्चेत् सर्वदोषकरो नृणाम् ।
तदादेवं समभ्यर्च्याघोरेणैव शतं हुनेत् ।। २७२ ।।
सन्धित्रयेऽपि हीने तु शान्ति होमं समाचरेत् ।
अहोरात्रे विहीने तु स्नपनं कारयेच्छिवे ।। २७३ ।।
पञ्चाहात्तु तदेव स्यादघोरशतहोमयुक् ।
दशाहे स्नपनं शान्तिहोमसंयुक्तमाचरेत् ।। २७४ ।।
तस्य पक्षकविच्छेदे शान्तिः स्यात् स्नपनेन तु ।
एकमासान्तरे हीने स्नपनं च शताहुतिः (दिशाहुतिः) ।। २७५ ।।
शान्तिस्तदूर्ध्वं स्यात् किं तु त्रिदिनं ब्राह्मणोत्तमाः ।
पक्षान्तरे ततोप्यूर्ध्वं यदि निष्कृति ऋक्षकम् ।। २७६ ।।
वर्धयेद्युग्म संख्यातं पक्षपक्षावसानकम् ।
नित्योत्सवश्च कर्तव्यो निष्कृतेरनुदेशिकैः ।। २७७ ।।
निवर्त्यमाने बेरेण तस्मिन्नित्योत्सवे यदा ।
बेरं विहाय पुष्पाद्यैर्लिङ्गैर्निर्वर्तिते सति ।। २७८ ।।
तदाघोरं जपेन्मन्त्री त्रिशतं द्विशतं तु वा ।
वृष्टिपातादिभिर्वापि राष्ट्रक्षौभादिहेतुभिः ।। २७९ ।।
गर्भगेहे कृते नित्योत्सवेप्येवं जपोऽर्धभाक् ।
तत्काले दीपविच्छेदे राष्ट्रभन्धतमो भवेत् ।। २८० ।।
तदाघोरशतं जप्त्वा दीपद्विगुणमाचरेत् ।
एवं स्याद्यदि वाद्ये वा नृत्ते वा दोषकारकम् ।। २८१ ।।
कृत्वा तु संहिताहोममघोर जपमेव वा ।
सहस्रं द्विगुणं पश्चान्नृत्तं वाद्यं समाचरेत् ।। २८२ ।।
तदा वितानवैकल्ये तृतीयं त्रिशतं जपेत् ।
एवं स्यात् बलिदानेऽपि वाद्यादीपविलोपने ।। २८३ ।।
पादुकाराधने हीने याने वा पादरोगता ।
कुर्याद्वा संहिताहोमं सहस्रं दक्षिणं जपेत् ।। २८४ ।।
अयोजितेऽस्त्रनाथेवा लिङ्गे पाशुपताह्वये ।
विघ्नबाधा जपेद्घोरं कुर्याद्वा संहिताहुतिम् ।। २८५ ।।
उत्सवे कृत एवं स्याद्वैपरीत्य प्रदक्षिणे ।
उक्त प्रटक्षिणेहीने संहिताहोम इष्यते ।। २८६ ।।
बेरादिपतने यानकाले संवत्सरोक्तवत् ।
तद्वत्कुर्यान्निष्कृतिं च अन्नलिङ्गादिपातने ।। २८७ ।।
बेरेतु पतिते कुर्यादन्नलिङ्गोक्त निष्कृतिम् ।
पादुके पतिते राष्ट्रकलहस्तन्निवर्तये ।। २८८ ।।
ध्वजाधिवासरीत्या तु कुम्भं संस्थाप्य मध्यमे ।
पादुकं च समभ्यर्च्य तत्पुरश्शान्तिहोमकम् ।। २८९ ।।
विधाय कुम्भन्यासं च कृत्वान्ते स्नानमाचरेत् ।
भेदादावनुकर्मोक्त्या निष्कृतिस्स्याद्विजोत्तमाः ।। २९० ।।
सौख्यं चेन्न कृतं विद्यात्तदा तल्लोकदुःस्थितम् ।
पञ्चविंशतिभिः कुर्यात्स्नपनं कलशैस्तदा ।। २९१ ।।
नवभिः कलशैर्वाथ गव्यस्नपनमेव वा ।
सौख्यानि यानि हीनानि तत्सौख्यं द्विगुणं नयेत् ।। २९२ ।।
पञ्चाशत् स्नपनाख्यं स्यादनेकदिनलोपने ।
सौख्याङ्गे तु विहीने वा द्विगुणं तु तदा नयेत् ।। २९३ ।।
पञ्चाचार्याः स्वकर्माणि न कुर्वन्ति तदा यदि ।
तदा मर्त्याः स्ववृत्तिस्था न भवन्त्यत्र वासिनः ।। २९४ ।।
ईशास्याघोरवामाजाञ्जपेन्मन्त्राश्शतं शतम् ।
सर्वाभावे नयेच्छान्तिहोमं बहुदिनेऽपि च ।। २९५ ।।
सौख्यश्लोक विहीने स्यात् तत्सौख्यमकृतं भवेत् ।
अघोरेण शतं जप्त्वा पुनस्तद्द्विगुणं नयेत् ।। २९६ ।।
सौख्यकाले तु गणिकापतने राष्ट्रदुःस्थितिः ।
यावदेव तदा कुर्याच्छान्ति होमं तदुक्तवत् ।। २९७ ।।
स्नपनं वा त्वघोरेण सहस्रजपमेववा ।
सौख्यदीपस्य विच्छेदे घोरेणैक शतं जपेत् ।। २९८ ।।
गानाभावे च तद्राष्ट्रभीतिस्सौख्यं यथोदितम् ।
प्रायश्चित्तं तदा कार्यं तद्भीतिविनिबृत्तये ।। २९९ ।।
आतोद्य नृत्तवैकल्ये संहिताहोम इष्यते ।
सहस्रं वा जपेद्घोरं द्विगुणं दापयेत्ततः ।। ३०० ।।
नीराजने तदङ्गे वा हीनेऽग्निभयमादिशेत् ।
देवं संस्नाप्य गव्येन समभ्यर्च्यादराद्गुरुः ।। ३०१ ।।
द्विगुणं तु नयेत्पश्चाद्यानि हीनानि तानि च ।
शान्तिहोमस्तु वा कार्यो मूर्तिहोमोथवा मतः ।। ३०२ ।।
अदत्ता भस्मरक्षा चेदघोरेण शतं जपेत् ।
अदत्ते दर्पणच्छत्रचामारादौ तदा नयेत् ।। ३०३ ।।
अघोरजपसाहस्रमथ पञ्चशतं तु वा ।
कृतेऽप्युषितपुष्पाद्यैरर्चने राष्ट्र विभ्रमः ।। ३०४ ।।
स्नपनं देवदेवाय कृत्वा शान्तिं त्र्यहं नयेत् ।
गर्भगेहे सनिर्माल्ये देवानां नात्र सन्निधिः ।। ३०५ ।।
स्थलशुद्धिं तदा कृत्वा देवं संपूज्य यत्नतः ।
अघोराख्यं जपेन्मन्त्रं सहस्रं दोषशान्तये ।। ३०६ ।।
निर्माल्य सङ्करोपेतैर्द्रव्यैरीशे प्रपूजेते ।
तद्राष्ट्रवासिनो मर्त्याः पीडयन्ते शत्रुभिस्तदा ।। ३०७ ।।
क्षयकुष्ठादिरोगार्तैर्बधिरैः पापरोगिभिः ।
अपस्मारादिभिर्ग्रस्तैर्दुष्टलक्षण लक्षितैः ।। ३०८ ।।
हीनाधिकाङ्गैर्वेज्यायां कृतायां विशिखैस्तु वा ।
राष्ट्रक्षोभाय सा पूजा भवेन्निष्कृतिरुच्यते ।। ३०९ ।।
सकृत् कृतेऽर्चने घोरशतमेकं नेयेद्गुरुः ।
तदूर्ध्वं शतवृद्ध्या तु कालभेदाज्जपं नयेत् ।। ३१० ।।
पक्षोर्ध्वे संहिताहोमो मासोर्ध्वे शान्तिहोमकः ।
षाण्मासोपरि शान्तिस्स्यान्मूर्तिहोमस्समोपरि ।। ३११ ।।
स्वदेशकालयोरेव यज्ञा इष्टफलप्रदाः ।
अन्यदेशेऽन्यकाले च त एवानिष्टहेतवः ।। ३१२ ।।
सन्ध्याति क्रमणे घोर सहस्र जपमाचरेत् ।
सा च पञ्चविधा प्रोक्ता शास्त्रे बालादि भेदतः ।। ३१३ ।।
बालातिबाला युवतिर्वृद्धाति श्रेयसी मता ।
अतिबालाति वृद्धाभ्यां तास्सार्ध घटिका मताः ।। ३१४ ।।
मार्ताण्डस्योदयार्धात्तु मध्यमात् पूर्वगानिनी ।
अतिबाला च बाला च नास्ति ग्राह्यस्तिसृष्वपि ।। ३१५ ।।
सन्ध्यास्तत्पृष्ठगामिन्यो युवत्याद्यस्समीरिताः ।
तास्वेव प्रारभेत्पूजां पूर्वाह्णादिषु सर्वदा ।। ३१६ ।।
श्रेयस्यामुत्तमा तस्याः पार्श्वयोर्मध्यमे मते ।
अतिबालातिवृद्धा च गर्हितारम्भकर्मणि ।। ३१७ ।।
आराब्धाचेत्तयोः पूजा पूर्वोक्तानिष्कृतिर्मता ।
सन्ध्यारम्भे तदन्यत्र संहिताहोममाचरेत् ।। ३१८ ।।
आदिशैव कुलोद्भूत व्यतिरिक्तैश्शिवार्चने ।
कृते परार्थे दोषाय सकृत्सन्ध्यार्चने कृते ।। ३१९ ।।
आचरेत्संहिताहोमं तद्वृद्ध्यादिनवर्धने ।
पक्षोर्ध्वं शान्तिरित्युक्ता मासोर्ध्वं शान्तिहोमकः ।। ३२० ।।
द्विमासे मूर्तिहोमः स्याच्चतुर्मासे दिशाहुतिः ।
षाण्मासोर्ध्वे विधातव्यं कर्मसंप्रोक्षणं द्विजाः ।। ३२१ ।।
षाण्मासात्परतो यस्मादतो देवलकाह्वये ।
अधिकारोऽनुशैवेस्ति भृत्यर्थं न बवेद्यदि ।। ३२२ ।।
मध्यदेशोद्भवश्चेद्यस्तस्य तत्राधिकारिता ।
चललिङ्ग प्रतिष्ठायां दीक्षायां सर्वदेशकाः ।। ३२३ ।।
विन्ध्याद्रे र्दक्षिणे राज्ञामुत्तरे वैश्यजन्मनाम् ।
सान्तानिकस्य सर्वत्र न च शूद्रस्य कीर्तिता ।। ३२४ ।।
अधिकारविहीनेनानुष्ठितं त्वकृतं भवेत् ।
कृते देवलकाह्वेन स्थापनादौ गुरूत्तमाः ।। ३२५ ।।
पुनस्संस्थापनं कृत्वा विधिनार्चां समाचरेत् ।
अधिकारविहीनेनानुष्ठितं तद्वदाचरेत् ।। ३२६ ।।
एवं नित्यविधौ प्रोक्तं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमाः ।
अष्टबन्धादि विश्लेषे निष्कृतिक्रम उच्यते ।। ३२७ ।।
अष्टबन्धे तु विश्लिष्टे लिङ्गे वा प्रतिमादिके ।
रिपुणा संगृहीतो वा देवी वा केवलाद्विजाः ।। ३२८ ।।
देवीं विहाय देवो वा केवलो रिपुणा हृतः ।
तत्रापि धाम्नि स्फुटिते महत्स्वल्पादि भेदतः ।। ३२९ ।।
स्थूप्याद्यवयवच्छेदे स्थलाधो जलनिस्रवे ।
स्थलेऽधः पतिते वापि तदङ्गे वाखिलेऽपि वा ।। ३३० ।।
पिण्डिकापतने वाधः परिवारविलोपने ।
बलिपीठविहीने तु तज्जीर्णे स्फोटनेऽपिवा ।। ३३१ ।।
तद्दाहपतनादौ च प्राकारे गोपुरे तथा ।
जीर्णेपि पतिते वापि स्फोटनादिसमन्विते ।। ३३२ ।।
कपिकुक्कुटकाद्यैर्वा कपोतैस्सूकरैश्श्वभिः ।
उलूकगृध्रकाकैश्च ऋतुस्त्री चोर गर्दभैः ।। ३३३ ।।
पतितैः प्रेतकैर्वापि पातकैस्सूतकैरथ ।
गूढजैः पापरोगात्तैर्व्रात्यैर्वा प्रतिलोमजैः ।। ३३४ ।।
गुर्वादिद्रोह संयुक्तैर्दीक्षाहीनैर्द्विजातिभिः ।
चतुष्पादैरथान्यैश्च पक्षिभिर्वा सरीसृपैः ।। ३३५ ।।
हीनजातिभिरन्यैर्वा नरैर्दीक्षान्तरस्थितैः ।
शिल्पिभिः पाणचण्डालरजकाद्यैरथापि वा ।। ३३६ ।।
स्पृष्टे पीठेऽथ लिङ्गे वा बेरादौ गर्भगेहके ।
प्रविष्टे वाथ पूर्वे तु मण्डपे प्रतिमाह्वये ।। ३३७ ।।
परिवारालये वान्तर्मण्डपे वा द्वितीयके ।
महानसे प्रविष्टे वा बलिपीठेषु वा द्विजाः ।। ३३८ ।।
निर्वाणदीक्षया हीनैश्शूद्राद्यैस्समयस्थितैः ।
परार्थं स्थापिते लिङ्गे स्पृष्टे गर्भे प्रवेशिते ।। ३३९ ।।
अन्तर्मण्डलसालादौ मालिकादौ च मण्टपे ।
उषिते वा चिरं मध्ये अशुचिक्षेपणेऽथवा ।। ३४० ।।
गर्भेऽर्धमण्डपे बेरमण्डपे बाह्यदेशके ।
विष्ठाख्यप्रस्रवोद्गारश्लेष्म मद्यादि सेचने ।। ३४१ ।।
अशौचिभिः त्रिवर्णाद्यैरन्तर्मण्डलवेशने ।
प्रासादे गर्भगेहेऽर्धे प्रतिमा मण्टपादिके ।। ३४२ ।।
साले वा मालिकायुक्ते केवले गोरुराङ्कणे ।
बेरे पीठे वृषादौ वा तद्धाम्नि बिलपीठके ।। ३४३ ।।
परिवारालये कूपे पचनालय एव वा ।
आस्थानमण्डपेऽन्यास्मिन् नृपवेश्मनि वा गृहे ।। ३४४ ।।
सभायां चूलिकायां वा वाल्मीके समुपस्थिते ।
शिथिलीसंभवे वाथ मधुपञ्जर संभवे ।। ३४५ ।।
बृहत्पिपीलिकाक्षुद्रारक्तस्त्रीक्षुद्रजन्तवः ।
एतेषां वा समुत्पत्तौ द्वारे वा शयनालये ।। ३४६ ।।
तैलाज्यहविषः स्थाने द्वारनालेऽनिलालये ।
अजगोमहीषादीनां स्थाने वा ग्राम मध्यमे ।। ३४७ ।।
दार्वादि लिङ्गे बेरादौ वीथ्यां वा चैत्यदारुणि ।
मठे प्रपादिके वापि आरामादावथापि वा ।। ३४८ ।।
लिङ्ग मूलेऽथवा तेषां वल्मीकादौ समुद्भवे ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये लुप्ते स्नपनकर्मणि ।। ३४९ ।।
वैकल्ये वा तदङ्गस्य स्थण्डिले वा तदङ्गके ।
कुम्भादीनां विलोपे च कुम्भादौ मानवर्जिते ।। ३५० ।।
स्थापिते शिवकुम्भे वा करके कलशेऽपिवा ।
भेदादिसहिते दत्ते पृष्टे वा द्विजसत्तमाः ।। ३५१ ।।
शङ्ख हैमादि पात्रैर्वा ब्रह्मवृक्षादलोद्भवैः ।
स्नपने कल्पिते बेरे सूत्रवेष्टनवर्जिते ।। ३५२ ।।
स्वल्पेन तन्तुनावाथ वेष्टिते कलशादिके ।
विधानकूर्च लोपे वा उत्कूर्चक्रमलोपने ।। ३५३ ।।
रत्नहेमाम्बरादीनां विलोपे च घटादिषु ।
गव्यादि द्रव्य लोपे वा पुण्याहे वा विवर्जिते ।। ३५४ ।।
कुम्भादावर्चनापेते मन्त्रन्यासाप्रकल्पने ।
आषाढादिषु मासेषु कृत्तिकान्तेषु पञ्चसु ।। ३५५ ।।
पवित्रारोहणे हीने दमनारोहणेऽपिवा ।
कृत्तिकादीपविच्छेदे राष्ट्रक्षोभादिहेतुभिः ।। ३५६ ।।
बेरादौ भुवि तोये वा गुहायां वा सुरक्षिते ।
पुष्पशून्यशिरोलिङ्गे वृष्टिपातादिसेचिते ।। ३५७ ।।
भग्नधामस्थिते वापि मृगपक्षिसरीसृपैः ।
पशुभिर्बाधिते लिङ्गे देवतान्तरबाधिते ।। ३५८ ।।
एवमादिषु कृत्येषु प्रायश्चित्तं विधीयते ।
अष्टबन्धेतु विश्लिष्टे राष्ट्रे शैथिल्यमादिशेत् ।। ३५९ ।।
अष्टबन्धं त्रिबन्धं वा कृत्वान्ते स्नपनं नयेत् ।
पुरातनं परित्यज्य शास्त्रेणास्त्रं समुच्चरन् ।। ३६० ।।
अघोरेण शतं होमं समिदाज्यतिलोदनैः ।
रिपुणा संगृहीतं चेल्लिङ्गं वा प्रतिमादिकम् ।। ३६१ ।।
तद्राष्ट्रनाशो नृपतिश्शत्रुभिः परिपीड्यते ।
सर्वयत्नात् तदाहृत्य तत्रैव स्थापनाय च ।। ३६२ ।।
लब्धं चेल्लिङ्ग बेराद्यं गुप्तदेशेविधाय च ।
लिङ्गोत्पाटजदोषस्य शान्त्यर्थं घोरमन्त्रतः ।। ३६३ ।।
सहस्रं होमयेजाद्यतिलाभ्यां चरुणा शतम् ।
मधुरत्रय संयुक्तं सहस्रं दूर्वयाहुतिम् ।। ३६४ ।।
कृत्वान्ते स्थापनोक्त्यातु स्थापयेत्पूर्वभूतले ।
लक्षणोद्धारणं दृष्टि मोचनं जलवेशनं ।। ३६५ ।।
विहायान्यत् प्रकर्तव्यं स्थापयेत् तत्वदर्शिभिः ।
अलब्धं लिङ्गबेराद्यं यदान्यत् स्थापयेन्नवम् ।। ३६६ ।।
मादादर्वाक् तदूर्ध्वं चेद्यावन्मासत्रयावधि ।
प्रत्यहं शान्तिहोमश्च कर्तव्यः स्थापनान्तकम् ।। ३६७ ।।
तदूर्ध्वं स्थापनं बाललिङ्गादेश्चात्र नोदितम् ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मासत्रितयमध्यमे ।। ३६८ ।।
संस्थाप्य बाललिङ्गाद्यं बालस्थापन वर्त्मना ।
कैर्गृहीतं क्व चोराद्याः क्व लिङ्गं कीदृशं तु तत् ।। ३६९ ।।
प्रतिमा मुखलिङ्गं वा बाणलिङ्गादिकं तु वा ।
प्रत्यहं चैवमन्वेष्य स्थितमन्यत्रचेद्ध्रुवम् ।। ३७० ।।
तदायुद्धेन जित्वा वा वित्तं दत्वाथवादरात् ।
आहृत्य लिङ्गबेराद्यं स्वस्थाने स्थापयेभृशम् ।। ३७१ ।।
संवत्सरत्रयादर्वाक् संलब्धं बहुयत्नतः ।
संवत्सरत्रयादूर्ध्वमलब्धं चेन्मुनीश्वराः ।। ३७२ ।।
मूलस्थाने यथापूर्वं तद्द्रव्यैस्तत्प्रमाणतः ।
संस्थाप्य मूललिङ्गाद्यमर्चयेदर्चनोक्तवत् ।। ३७३ ।।
अज्ञातं पूर्वमानं चेदाकृतिर्वगुरूत्तमैः ।
तत्प्रासादानुरूपेण यजमानानुरूपतः ।। ३७४ ।।
लिङ्गमापाद्य विधिना स्थापयेदुक्तवर्त्मना ।
बाणलिङ्गं तु वा तत्र स्थापयेत् सर्वसिद्धये ।। ३७५ ।।
बेराद्यं पीठिकावापि न्यायेनानेन कारयेत् ।
देवीं विहाय देवो वा देवी वा केवला यदा ।। ३७६ ।।
शत्रुभिस्संगृहीता चेत् स्थितस्यैवानुरूपतः ।
संपाद्य चेतरं तस्य प्रतिष्ठां च समाप्य च ।। ३७७ ।।
कल्याणं कारयेदन्ते विधिना देशिकोत्तमः ।
स्थापनान्ते तु बेरमाद्यमानीतं चेत्तदन्तिके ।। ३७८ ।।
देशे संस्थाप्य विधिना पूजयेन्नित्यमादरात् ।
पीठं चेत् सन्त्यजेल्लिङ्गे नाथवान्येन योजयेत् ।। ३७९ ।।
प्रासादस्स्फुटितः पूर्वे यदि राज्ञो भयं भवेत् ।
आग्नेययामग्निदाहः स्याद्दक्षिणे कलहो भवेत् ।। ३८० ।।
नैॠत्यं धननाशस्स्याद्वारुण्यां भृत्यनाशनम् ।
वायव्यां शत्रुवृद्धिस्यादुत्तरे पुत्रनाशनम् ।। ३८१ ।।
ऐशान्यां दुःखभाग्राजाक्रमेणैवं फलं मतम् ।
उत्तमादि विभेदेन कृत्वा शान्तिं पुरोदिताम् ।। ३८२ ।।
शान्तिहोमयुतामन्ते सन्धानं धाम्न आचरेत् ।
प्रासादमनुकर्मोक्त्या कारयेद्वा यथाविधि ।। ३८३ ।।
स्वल्पभेदादियुक्तश्चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ।
प्रासादार्धे त्रिपादे वा पादेऽष्टांशेऽथ भग्नके ।। ३८४ ।।
कुर्याद्धाम्नोऽथ सन्धानं षट्पञ्चयुगवह्निजम् ।
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यं पूर्वोक्तं भावितात्मभिः ।। ३८५ ।।
स्थूप्याद्यवयवच्छिन्नेऽप्येतदेकाहमाचरेत् ।
स्थलाधो जलनिःस्रावे जलेऽधः पतितेऽपिवा ।। ३८६ ।।
तदङ्गे वा निभग्ने तु भूमौ दोषः प्रजायते ।
शान्तिहोमं तदाकुर्यात् सलिले पतिते त्र्यहम् ।। ३८७ ।।
कुम्भस्थं वा देवेशं कृत्वा कुर्यात् स्थलक्रियाम् ।
प्रोक्षयेद्वास्त्रतोयेन स्नानार्थं प्रतिसन्ध्यकम् ।। ३८८ ।।
पुण्याहप्रोक्षणोपेतं शिल्पिभिः कारितेस्थले ।
ततस्संप्रोक्षणं कुर्यात् स्थलकर्मावसानके ।। ३८९ ।।
पिण्डिका पतिताऽधश्चेत् स्वस्थानान्मुनिपुङ्गवाः ।
पीडारिभिर्भवेत् कुम्भवर्धन्योश्च शिवं शिवाम् ।। ३९० ।।
सविद्येशं समावाह्य पिण्डीं स्थानगतां नयेत् ।
नयेत्तुत्रिदिनं शान्तिं मन्त्रन्यासपुरस्सरम् ।। ३९१ ।।
ततस्संप्रोक्षमं कुर्याच्छिल्प्यादिस्पर्शनं यदि ।
परिवार विहीनेतु भृत्यवर्गस्यनाशनम् ।। ३९२ ।।
परिवारं समापाद्य प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ।
बलिपीठे विहीने तु सर्वदोषावहं भवेत् ।। ३९३ ।।
संकल्प्य पूर्ववत्पीठं ततस्तत्स्थापनं नयेत् ।
तज्जीर्णे स्फुटिते दाहे पतनादौ सति द्विजाः ।। ३९४ ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा संप्रोक्षणमथाचरेत् ।
प्राकारे गोपुरे जीर्णे पतिते स्फोटनादिके ।। ३९५ ।।
राज्ञो भयकरं प्रोक्तं शान्तिहोमं तदा नयेत् ।
ततस्संप्रोक्षणं कुर्यात् सन्धानं स्फोटनादिषु ।। ३९६ ।।
कृत्वा गव्येन संप्रोक्ष्य शान्तिमेकाहमाचरेत् ।
कपि कुक्कुटकाद्यैर्वा कपोतैस्सूकरैःश्वभिः ।। ३९७ ।।
उलूकगृध्रकाकैश्च ऋतुस्त्रीचोर गर्दभैः ।
पतितैः प्रेतकैर्वापि पातकैस्सूतकैरथ ।। ३९८ ।।
गूढजैः पापरोगात्तैर्व्रात्यैर्वा प्रति लोमजैः ।
गुर्वादिद्रोह संयुक्तैदीक्षाहीनैर्द्विजादिभिः ।। ३९९ ।।
चतुष्पादैरथान्यैश्च पक्षिभिर्वा सरीसृपैः ।
हीनजातिभिरन्यैर्वा नरैर्दीक्षान्तरस्थितैः ।। ४०० ।।
शिल्पिभिः पाणचण्डालरजकाद्यैरथापिवा ।
स्पृष्टे पीठेऽथ लिङ्गे वा बेरादौ तत्रवासिनः ।। ४०१ ।।
राष्ट्रे शत्रु जनैर्मर्त्याः पीडयन्ते सर्व एव ते ।
मृत्भाण्डांस्तु त्यजेदेतैः स्पृष्टानासन्नकानपि ।। ४०२ ।।
गोमयालेपने कृत्वा पुण्याहं च गुरूत्तमः ।
गव्येन स्नपनं कृत्वा संप्रोक्षनमथाचरेत् ।। ४०३ ।।
ऋतुस्त्रीपातकाशौचकारकैः स्पर्शितेसति ।
शान्तिहोमादिकं कार्यं प्रागुक्तं रजकैरपि ।। ४०४ ।।
चण्डालपाणकाद्यैश्चेच्छान्तिकर्मादिकं नयेत् ।
गर्भगेहे प्रविष्टे तु स्नपनं शान्तिहोमयुक् ।। ४०५ ।।
संप्रोक्षणं विनाकुर्यात् कपिकुक्कुटकादिभिः ।
ऋतुस्त्रीपातकाद्यैश्चेत् प्रविष्टं गर्भगेहकम् ।। ४०६ ।।
तदा संप्रोक्षणं कुर्यात् केवलं प्राक् प्रचोदितम् ।
चण्डालरजकाद्यैश्चेच्छान्ति होमसमायुतम् ।। ४०७ ।।
संप्रोक्षणं विधातव्यं क्रमादेवं त्रिधा मतम् ।
शान्तिकर्मदिशाहोमं क्रमात्संप्रोक्षणं नयेत् ।। ४०८ ।।
त्रिप्रकारैः क्रमादर्धमण्डपस्य प्रवेशने ।
प्रथमे च द्वितीये च चण्डालविहितं तु यत् ।। ४०९ ।।
प्रायश्चित्तमृतुस्त्रीणां स्पर्शनादौ विधीयताम् ।
प्रतिमा मण्डपावेशे त्रिप्रकारैः क्रमेण वै ।। ४१० ।।
शान्तिहोमं च मूर्त्याख्यं दिशाहोमं क्रमान्नयेत् ।
दीक्षाहीनान् द्विजातींश्च हित्वा दीक्षान्तरानपि ।। ४११ ।।
परिवारालयावेशेऽप्येतदेव समीरितम् ।
कपोतकाकसर्पादि प्रवेशो नात्र दोषभाक् ।। ४१२ ।।
चण्डालरजकाद्यैश्चेदन्तर्मण्डल वेशनम् ।
कृतं चेन्मूर्तिहोमस्स्याच्छान्तिहोमो द्वितीयके ।। ४१३ ।।
गोमयालोपनाद्यं च समानं सर्वकर्मसु ।
परिवारालयोक्तं प्रायश्चित्तं महानसे ।। ४१४ ।।
महानससमा ज्ञेया बलिपीठेषु निष्कृतिः ।
निर्वाण दीक्षया हीनाश्शूद्राद्यास्समयस्थिताः ।। ४१५ ।।
परार्थं स्थापितं लिङ्गं सुस्थिरं संस्पृशन्ति चेत् ।
कर्तव्यं स्नपनं शान्तिहोमो गर्भ प्रवेशने ।। ४१६ ।।
अर्धमण्डपवेशादौ तस्य दोषो न विद्यते ।
अन्तर्मण्डलसालादौ मालिकादौ च मण्डपे ।। ४१७ ।।
चिरं चेदुषितं मर्त्यैरशुचिक्षेपणं तु वा ।
कृतं संशोध्य भूमिं तु क्षालयेद्गोमयादिभिः ।। ४१८ ।।
उपधातानुरूपेण पुण्याहं शान्तिमाचरेत् ।
गर्भेऽर्धमण्डपे बेरमण्डपे बाह्यतः क्रमात् ।। ४१९ ।।
विष्ठाख्य प्रस्रवोद्गार श्लेष्म मध्यादि सेचने ।
संप्रोक्षणं दिशाहोमं मूर्त्याख्यं शान्तिहोमकम् ।। ४२० ।।
कुर्याद्गोमयशुद्ध्यादि पूर्ववत् कथितं द्विजाः ।
आशौचिनां त्रिवर्णानामन्तर्मण्डलवेशनम् ।। ४२१ ।।
दीक्षितानां न दोषाय भवेदेवं मुनीश्वराः ।
ततोन्येषां प्रवेशे तु पञ्चगव्येन सेचयेत् ।। ४२२ ।।
तत् बहिर्वेशनं तेषां नदोषाय प्रकल्पते ।
मच्चिन्ह धारिणो वाथ शूद्रा वा येऽनुलोमिनः ।। ४२३ ।।
दीक्षिता वा त्रिवर्णैश्च सदृशास्स्युरदीक्षितैः ।
दीक्षिता मन्त्रहीना वा रुद्रकन्यासमा मताः ।। ४२४ ।।
पञ्चाचार्याश्च विप्राद्यैर्दीक्षिताश्चेद्दीक्षितैः ।
प्रासादे गर्भगेहेर्धे प्रतिमा मण्डपादिके ।। ४२५ ।।
साले वा मालिकायुक्ते केवले गोपुरेऽङ्कणे ।
बेरे पीठे वृषादौ वा तद्धाम्नि बलिपीठके ।। ४२६ ।।
परिवारालये कूपे पचनालय एव वा ।
आस्थानमण्डपेऽन्यस्मिन् नृपवेश्मनि वा गृहे ।। ४२७ ।।
सभायां चूलिकायां वा वाल्मीके समुपस्थिते ।
शिथिली सम्भवे वाथ मधुपञ्जर सम्भवे ।। ४२८ ।।
बृहत् पिपीलिका क्षुद्रारक्तस्त्रीक्षुद्रजन्तवः ।
समुत्थिताश्चेद्भूम्यादौ सर्वदोषावहो नृणाम् ।। ४२९ ।।
पूर्वादितः क्रमेणैषां फलं च शृणुत द्विजाः ।
रोगो भयं वह्निदाहो बन्धुनाशो धनागमः ।। ४३० ।।
पुत्रनाशस्सुहृत्प्राप्तिर्धान्यमर्थविनाशनम् ।
मध्यादीशानपर्यन्तं वल्मीकस्य च दर्शने ।। ४३१ ।।
शिथिली सम्भवे मध्ये उत्पद्यन्ते सुखं भवेत् ।
तदूर्ध्वं प्राणिनाशस्स्यादिन्द्रभागे भयं भवेत् ।। ४३२ ।।
सुहृदागमनं वह्नौ भवेदादौ द्विजोत्तमाः ।
राजक्षोभस्तदूर्ध्वं स्यादर्थलाभो यमे भवेत् ।। ४३३ ।।
तदूर्ध्वं चैव भार्याया मरणं स्वामिनो भवेत् ।
वृद्धिर्निऋतिकाष्ठायामनर्थं स्यात्तदूर्ध्वतः ।। ४३४ ।।
वारुण्यां धनलाभस्यादादौ चोरभयं पुनः ।
वायु दिक्स्था तु कन्यायाः सोमे स्याच्छत्रुभिर्भयम् ।। ४३५ ।।
तदूर्ध्वं धान्यलाभस्स्यादीशाने स्यान्महाभयम् ।
गृहनाशो भवेद्वारे शयनस्थानके मृतिः ।। ४३६ ।।
तैलाज्यहविषः स्थाने चतुष्पान्नाशनं भवेत् ।
द्वारनाले भवेद्भार्यामरणं भृत्यहारिणी ।। ४३७ ।।
तिलस्थानगता गोऽजमहिषाद्यालयाश्रिताः ।
दृष्टिरोगो भवेद्ग्राममध्यो देवालयादिके ।। ४३८ ।।
तदङ्गभूत राष्ट्रस्य भयं लिङ्गे नृपस्य तु ।
सभायां चैत्यवृक्षे वा महावीथ्यां मठेऽपि वा ।। ४३९ ।।
प्रपारामादिके कूपे वाथ राष्ट्रस्य दुःस्थितिः ।
लिङ्गमूले तु जाताश्चेन्नृपतेर्भयमादिशेत् ।। ४४० ।।
मधुनीडसमुत्पत्तावेवमेव फलं भवेत् ।
वल्मीकदर्शनेऽप्येवं द्वारादावीरितं फलम् ।। ४४१ ।।
खातयोग्यं खनित्वादावापूर्य लवणादिभिः ।
शुद्धमृत्खण्ड सहितैर्न यथा पुनरुद्भवः ।। ४४२ ।।
पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः ।
संस्थाप्य कलशैर्देवं मूर्तिहोमं समाचरेत् ।। ४४३ ।।
बाललिङ्गादिके लिङ्गे बेरे पीठेऽथ धाम्नि वा ।
गर्भगेहेऽथवा द्वारि सप्ताहं चैवमाचरेत् ।। ४४४ ।।
जातेर्धमण्डपे बेरमण्डपे त्रिदिनं नयेत् ।
कुर्यादन्यत्र मूर्त्याख्यं शान्तिहोममथैकहम् ।। ४४५ ।।
राजधाम्नि दिशाहोमं द्विसप्ताहं समाचरेत् ।
मधुनीडं तु चेत्तत्स्थं मधुनीडं विसर्जयेत् ।। ४४६ ।।
संशोध्य गोमयाम्भोभिस्संप्रोक्ष्यास्रजवारिणा ।
देवेश स्नपनं कृत्वा दिशाहोमं तदा नयेत् ।। ४४७ ।।
वल्मीकस्य पुरा प्रोक्तदिनसंख्यावशेन तु ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये लुप्ते स्नपनकर्मणि ।। ४४८ ।।
महाव्याधिर्भवेत् कर्तुश्शान्तिहोमं तदा नयेत् ।
पुनश्च स्नपनं कुर्यादिष्टकाले पुरोक्तवत् ।। ४४९ ।।
वैकल्ये वा तदङ्गस्य राष्ट्रं पापरतं भवेत् ।
अघोरं त्रिशतं जप्त्वा संपूर्णस्नपनं नयेत् ।। ४५० ।।
विहीने स्थण्डिलाङ्गे वा दुःस्थितिर्भुविजायते ।
हुत्वाऽघोरं सहस्रं तु यथोक्तं स्थण्डिलं नयेत् ।। ४५१ ।।
कुम्भादयो विहीनाश्चेत् प्रमाणविहिताश्च वा ।
जायते कलहो राष्ट्रे जप्त्वाघोरं सहस्रकम् ।। ४५२ ।।
पुनश्च स्नपनं कुर्यात् कुम्भास्त्रकरकेतरैः ।
इति तन्मात्रकैरेवं द्विगुणद्रव्य संयुतैः ।। ४५३ ।।
यदा मनोज्झिताः कुम्भाः पूर्वाघोरशतत्रयम् ।
द्विशतं च शतं कुम्भे वर्धन्यां कलशेषु च ।। ४५४ ।।
क्रमाज्जपेत् गुरुर्मन्त्री तेषां मान प्रसिद्धयस ।
स्थापितश्शिवकुम्भो वा वर्धनी कलशोऽथवा ।। ४५५ ।।
भेदादि सहितोऽदत्तपृष्ठो वा यदि जायते ।
तदा राज्ञो महिष्याश्च कर्मिणां दोषदो भवेत् ।। ४५६ ।।
तदा पञ्चशतं मन्त्री द्विशतं च शतं क्रमात् ।
जपेदघोर मन्त्रेण सदैव द्विगुणं जपेत् ।। ४५७ ।।
कुम्भाद्यमन्यमादाय तत्तत्द्रव्ययुतं न्यसेत् ।
शरावशङ्खहैमादिपात्रे वा ब्रह्मवृक्षजे ।। ४५८ ।।
संस्थाप्य स्नापयेद्देवं शतघोरजपान्वितम् ।
सूत्रैरवेष्टिताः कुम्भपूर्वाश्चेच्छत्रुवर्धनम् ।। ४५९ ।।
अघोरेणजपः पश्चात् कर्तव्यश्शतसंख्यया ।
तथैव वेष्टितास्स्वल्पतन्तुना निष्कृतिर्मता ।। ४६० ।।
पिधानलोपे घोरेण शतसंख्यं जपेद्गुरुः ।
कूर्चे विहीने देवानां सन्निधिर्नात्र विद्यते ।। ४६१ ।।
उत्कूर्चादि विपर्यासे तद्वदेव फलं मतम् ।
तदा हृदा जपेन्मन्त्री द्विशतं त्रिशतं तु वा ।। ४६२ ।।
रत्नहेमाद्यभावे तु निर्धनः स्थपतिर्भवेत् ।
तथैव वस्त्रलोपे च सहस्रं तु जपेधृदा ।। ४६३ ।।
पुनश्च स्नपनं कुर्यादुक्तरत्नाभिर्यथा ।
गव्यादि द्रव्य लोपे तु राष्ट्रेकलहमादिशेत् ।। ४६४ ।।
तदाघोरशतं जप्त्वा तद्द्रव्यं योजयेच्छिवे ।
पुण्याह प्रोक्षणेहीन जपेद्घोरशतं पुनः ।। ४६५ ।।
कुम्भादावकृतेज्या चेदकृतं स्नपनं भवेत् ।
शान्तिहोमं तदा कुर्यान्मन्त्रन्यासेऽकृते यदि ।। ४६६ ।।
जपेद्घोरशतं मन्त्री देवसन्निधिहेतवे ।
आषाढादिषु मासेषु कृत्तिकान्तेषु पञ्चसु ।। ४६७ ।।
पवित्रारोहणे हीने वर्तन्ते तत्य याः क्रियाः ।
तास्सर्वा निष्फला एव प्रासादे वा गृहादिके ।। ४६८ ।।
देवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमं तु कारयेत् ।
इष्टमासे ततः कुर्यात् पवित्रारोहणं परम् ।। ४६९ ।।
दमनारोहणेऽप्येवं कीर्तितो विधिरग्रजाः ।
दीपावलिर्विहीना चेत् पीड्यन्ते शत्रुभिर्नराः ।। ४७० ।।
मूर्तिहोमं तदा कृत्वा नयेत्तां लब्धमासके ।
राष्ट्रक्षोभेऽरिचोराद्यैः परस्परविरोधतः ।। ४७१ ।।
बेरादि बाध शङ्कायां गुहायां वा जलेऽपि वा ।
भूमौ वा रक्षयेत्तस्मिन् क्रियामेनां विधाय च ।। ४७२ ।।
संपूज्य बेरं गन्धाद्यैस्तदग्रे स्थण्डिले कृते ।
कुम्भं च वर्धनीयुक्तं कलशैरावृतं न वा ।। ४७३ ।।
सूत्रादि सहितं न्यस्त्वावाह्य सोमं महेश्वरम् ।
विद्येश्वरसमोपेतं स्वस्वमन्त्रैस्समर्चयेत् ।। ४७४ ।।
तत्पूर्वे स्थण्डिलं कृत्वा शिवाग्निं शिवमन्त्रतः ।
शतमर्धं मनोन्मन्या ब्रह्मभिस्त्वङ्गसंयुतैः ।। ४७५ ।।
विद्येश्वर समायुक्तं प्रत्येकं शतहोमयुक् ।
समिदाज्यान्नसंयुक्तमन्ते पूर्णाहुतिं नयेत् ।। ४७६ ।।
कुम्भे च करके पीठे मृदादिपरिकल्पिते ।
इष्टकारचिते पीठे लिङ्गे वा विन्यसेन्मनुम् ।। ४७७ ।।
तत्कुम्भस्थजलेनैव पीठाद्यं स्नापयेद्गुरुः ।
पीठस्याद्यः स्थले देवी पिण्डिकायां तु वा न्यसेत् ।। ४७८ ।।
तदर्थं प्रत्यहं पूजां लिङ्गे पीठेऽथवा नयेत् ।
एतद्विधानं बेराणां भवेत्सन्निधिकारणम् ।। ४७९ ।।
पुष्पशून्यशिरोलिङ्गं यस्य राष्ट्रे व्यवस्थितम् ।
क्षयं तस्यावहेन्नित्यं वृष्टिवातातपादिभिः ।। ४८० ।।
सेवितं भग्नधामस्थं मृगपक्षि सरीसृपैः ।
पशुभिर्बाधितं लिङ्गं देवतान्तरबाधितम् ।। ४८१ ।।
कर्तारं बाधते नित्यं शक्तानपि च बाधते ।
तस्मात्प्रोक्षण कर्माद्यमचिरात्कारयेन्नृपः ।। ४८२ ।।
ततः प्रभृति पूजां च कारयेत्स्वस्य वृद्धये ।
उत्तमां मध्यमां हीनां कनिष्ठामथवा द्विजाः ।। ४८३ ।।
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं जपसंयुतम् ।
गन्धोपेतं विशिष्टं स्यात् सधूपं तत्परं मतम् ।। ४८४ ।।
सदीपं चेत् ततश्शिष्टं सनैवेद्यं ततस्तथा ।
सताम्बूलं ततःश्रेष्ठं सबलिश्शस्यते मतः ।। ४८५ ।।
साग्निकार्यं ततःपूज्यं सोत्सवेज्या ततो वरा ।
स सौख्य तत उत्कृष्टा ज्ञात्वैवं प्रत्यहं नयेत् ।। ४८६ ।।
जलं पुष्पं च पत्रं वा प्रत्यहं परिकल्पयेत् ।
वृष्ट्यादि बाधिते लिङ्गे तस्यप्रासादमाचरेत् ।। ४८७ ।।
भग्ने धाम्नि नवीकुर्यान्मृगाद्यैर्बाधितेऽपि च ।
कवाटार्गलयोगाद्यैस्तस्य रक्षां समाचरेत् ।। ४८८ ।।
पूर्वस्थितस्य लिङ्गादेर्बाधके स्थापितं यदि ।
ब्रह्मादि बेरं तत्तस्मादन्यत्र स्थापयेत्सुधीः ।। ४८९ ।।
शिवक्षेत्रे शिवारामे शिवाग्रामे द्विजोत्तमाः ।
विष्णुर्विरिञ्चिश्शक्रश्च बुद्धस्त्वार्हत एव वा ।। ४९० ।।
अन्येदेवादयो ये च स्वप्रधाना द्विजोत्तमाः ।
नस्थाप्याः स्थापितांश्चापि दूरदेशे निवेशयेत् ।। ४९१ ।।
तेन राज्ञो भवेच्छान्ति राष्ट्रस्यापि जनस्य च ।
व्यतिरिक्तं शिवक्षेत्रात् स्थापयेद्वैष्णवादिकम् ।। ४९२ ।।
ततस्थानं देवदेवस्य शिवस्यामिततेजसः ।
योग्यमेवेति निर्दिष्टं शिवस्सर्वाधिपो यतः ।। ४९३ ।।
वैष्णवं वाथ वैरिञ्च बौद्ध मार्हतकं तथा ।
सौरं वा शाक्रमेवं वा वह्नेः स्थानं यमस्य वा ।। ४९४ ।।
निऋतेर्वरुणस्यापि वायोर्वैक्षवणस्य वा ।
पार्वत्या वाथ दुर्गायाः क्षेत्रपस्येन्दुमूर्तिनः ।। ४९५ ।।
ज्येष्ठायाश्च श्रियश्चैव भूम्या वा च स्मरस्य च ।
गणपस्कन्दनन्दीश वसूनां नागपस्य च ।। ४९६ ।।
मुनीनां च मनुष्याणामसुराणां द्विजोत्तमाः ।
कल्पितं स्थानमीशस्य योग्यमेव न संशयः ।। ४९७ ।।
सर्वस्मादधिकं येन प्रवदन्ति पिनाकिनम् ।
साधारणं स्मरन्त्येनं ते यान्ति नरकार्णवम् ।। ४९८ ।।
ब्रह्माच भगवान् विष्णू रुद्रश्चेति समा इति ।
ते तु दुर्मतयः प्रोक्तास्सुचिरं संचरन्त्यलम् ।। ४९९ ।।
रौरवादिषु नैतेषां मोक्षस्सर्वात्मना मतः ।
मदैक शरणा ये तु तैः पूज्योहं न चापरैः ।। ५०० ।।
अशीतेरूर्ध्ववर्षो वा बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो वा व्याधि पीडिताः ।। ५०१।।
तत्रापि च परिक्लेशं ज्ञात्वार्धार्धं प्रयोजयेत् ।
सुदुष्करं स्वयं कर्तुमक्षमो द्विगुणोन्यतः ।। ५०२ ।।
देशं कालं वयश्शक्तिं जातिं भक्तिं क्रियाक्रमम् ।
सुविचार्य प्रदातव्यं नोपवासो रुजान्विते ।। ५०३ ।।
प्रायश्चित्ता समर्थस्य पितृभ्रात्रादि बान्धवै ।
तद्विभज्य विधातव्यं द्विगुणं च परैर्जनैः ।। ५०४ ।।
बालाबलानां बद्धानामातुराणां च पादतः ।
प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं यदि भक्तास्सदाशिवे ।। ५०५ ।।
ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षात्परस्य च ।
प्रायश्चित्तं चेरद्भ्राता पिता वान्यत् सुहृज्जनः ।। ५०६ ।।
अतो बालनरस्यास्य नापराधो न पातकम् ।
राजदण्डो न चैवास्ति प्रायश्चित्तं न विद्यते ।। ५०७ ।।
देश आदिश्यते येन दिशिकस्त्विति कथ्यते ।
देशाश्च बहवश्शास्त्रे मुक्तिस्थानं परं मतम् ।। ५०८ ।।
भोगस्थानं च देहस्यात्तथा स्थानान्तराणि च ।
हृत्कण्ठतालु भूमध्य ब्रह्मरन्ध्रं क्रमाद्भवेत् ।। ५०९ ।।
नाभिर्मेढ्रस्य मूलस्य स्थानं देशोऽत्र कथ्यते ।
सकृत्सन्ध्या विलोपे तु सद्योजातं शतं जपेत् ।। ५१० ।।
प्रतिसन्ध्यं शतं ध्यातुः सन्ध्यालोपे त्वकामतः ।
कामतस्तूपवासश्च लुप्ते देवार्चने यदा ।। ५११ ।।
एककालार्चके वापि द्विकालाद्यर्चकेपि वा ।
एकाह्नेऽघोर साहस्रजपस्तु ज्ञानतो भवेत् ।। ५१२ ।।
उपवासोऽपि विज्ञेयः कामतस्त्वननुष्ठिते ।
बहुकालार्चकस्यापि द्विकालादि विलोपने ।। ५१३ ।।
लुप्तसंख्यावशेनैव प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
द्विदिनादि विलोपे तु बहुरूपसहस्रतः ।। ५१४ ।।
प्रत्यहं त्रिशतार्धं स्यात् पक्षपूजाविलोपने ।
अयुताघोर जापस्यात्तद्वृद्ध्या प्रतिमासकम् ।। ५१५ ।।
संवत्सरात्तदूर्ध्वे तु दीक्षयाश्शुद्धिरिष्यते ।
स्वेष्टलिङ्गे परिभ्रष्टे नेष्टदग्धे हृतेऽपि वा ।। ५१६ ।।
नरवानरकाकाद्यैः स्पृष्टेऽघोर जपात्ततः ।
लिङ्गान्तरं प्रतिष्ठाप्य भवेच्छुद्धो न संशयः ।। ५१७ ।।
हस्तादेः पतिते लिङ्गे त्वङ्गुलात्तु द्विवृद्धितः ।
सहस्राघोर वृद्धिस्यात् सहस्रात् प्रभृति क्रमात् ।। ५१८ ।।
साधारे पतिते लिङ्गे ताले तालेऽयुतं जपेत् ।
द्विगुणं तु निराधारे कल्पनीयं गुरूत्तमैः ।। ५१९ ।।
एकहस्तात् द्विहस्तान्तं पतने त्वेवमीरितम् ।
जप्त्वा दश सहस्रादि पञ्चगव्यामृतादिना ।। ५२० ।।
संस्नाप्य पूजयेद्देवं विशेषेणार्चयेद्बुधः ।
अव्यङ्गत्वे तदुद्दिष्टं लिङ्गादौ द्विजसत्तमाः ।। ५२१ ।।
द्विहस्तादूर्ध्वतः पाते त्वव्यङ्गे लक्षजापतः ।
संस्कारेण विशुद्धिःस्यात् प्रतिष्ठा वात्र संमता ।। ५२२ ।।
अकामतो यदालिङ्गं विशीर्णं पिण्डिकाथवा ।
प्रागुक्तद्विगुणं कुर्यात् कामतो निष्कृतिर्नहि ।। ५२३ ।।
ब्राह्मणाद्यैस्तु संस्पृष्टे शिवसंस्कारवर्जितैः ।
क्रमाज्जपेदघोरस्य शतवृद्ध्या नरोत्तमः ।। ५२४ ।।
लिङ्गे पादेन संस्पृष्टे लिङ्घिते वायुतद्वयम् ।
पादलग्नरजःस्पृष्टे बहुरूपायुतं जपेत् ।। ५२५ ।।
श्लेष्माद्युपगते लिङ्गे तत्तद्युक्तोदकादिभिः ।
त्र्ययुतं द्वययुतं कुर्यात् बहुरूपं नरोत्तमः ।। ५२६ ।।
मूत्रोदकेन संस्पृष्टे जपेत् सार्धायुतद्वयम् ।
रक्तमूत्ररजश्शुक्लदूषितेऽयुतपञ्चकम् ।। ५२७ ।।
तत्संयुक्तोदकस्पर्शात् पादहीनं जपेदिदम् ।
विष्ठास्पर्शेतु लक्षं स्यात् पादहीनं तदम्भसा ।। ५२८ ।।
तद्वन्निर्माल्यगर्ते तु पतनाच्छुद्धिमादिशेत् ।
विष्ठादिगर्तपाते तु लक्षमर्धाधिकं जपेत् ।। ५२९ ।।
स्पृष्टेऽनुलोमजैर्लिङ्गे कुर्यान्मात्रं कुलोचितम् ।
प्रतिलोमादिभिः स्पृष्टे लक्षमावर्त्य शुद्ध्यति ।। ५३० ।।
वामदक्षादि मार्गस्थिअः स्पृष्टे लिङ्गेऽयुतं जपेत् ।
चण्डालपाणकाद्यैश्च स्पृष्टे शुद्धिः प्रतिष्ठया ।। ५३१ ।।
लक्षेणस्थिरमुनमूल्य स्थापयेच्च तदेव हि ।
नित्यहोमे विलोपे च प्रायश्चित्तं तु नित्यवत् ।। ५३२ ।।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पर्वण्ययनयोऽरपि ।
विषुग्रहणयोर्नित्यलोपे कुर्याच्चतुर्गुणम् ।। ५३३ ।।
अन्यपुण्यदिनेष्वेवं तच्चतुर्गुणमाचरेत् ।
प्रागुकनिष्कृतिं वह्नि निर्माणि तां समाचरेत् ।। ५३४ ।।
अदत्ते च बलौ कुर्याच्छिवस्याष्टाधिकं शतम् ।
व्रतस्यान्य क्रियायाश्च नियमस्य च लोपने ।। ५३५ ।।
गायत्र्यष्टशतेनैव विशुद्धिमधिगच्छति ।
अविधाय पवित्रं तदाषाढादिषु पञ्चसु ।। ५३६ ।।
लक्षत्रयमघोरस्य जप्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।
पवित्रारोहणत्यागे प्रायश्चित्तमिदं मतम् ।। ५३७ ।।
अन्यमासे कृते तस्मिञ्जपमत्रं विधीयते ।
जपोऽपि लक्षमात्रं चान्द्रायणं मतम् ।। ५३८ ।।
शतद्वय जपाच्छुद्धिरर्घ्यपात्रे विसर्जिते ।
सहस्रेण विनाशे तु तदर्धात् परिवर्तिते ।। ५३९ ।।
स्फोटे वा त्वक्षसूत्रस्य शुद्धिर्लिङ्गोक्तपादतः ।
नवसूत्रस्य विच्छेदे सहस्रं जपमाचरेत् ।। ५४० ।।
शतं स्याज्जीर्णसूत्रस्य हस्तपातात्तथा मतम् ।
अक्षमालां कराद्भ्रष्टां आलयेद्गन्धवारिणा ।। ५४१ ।।
गायत्र्याः शतजापोऽपि सैव प्रागुक्त कर्मणि ।
घण्टादोषे तु लिङ्गोक्तादष्टमांशाच्छुचिर्भवेत् ।। ५४२ ।।
पूजोपकरणं पद्भ्यां स्पृष्टं पीठदिकं यदा ।
शतद्वयमघोरस्य कामतस्त्वयुतं जपेत् ।। ५४३ ।।
प्राण्यङ्गधूपदाने च पञ्चमस्य शतं जपेत् ।
केशामांशास्थिकीटादिदुष्टनैवेद्यदर्शने ।। ५४४ ।।
अघोरस्यायुतं कामादकामात्तु शतं जपेत् ।
नित्य नैवेद्यमानस्य ह्रासे नैमित्तिकस्य वा ।। ५४५ ।।
अयुतं घोरमन्त्रस्य जप्त्वा शुद्धिमवाप्नुयात् ।
पादेनाकामतः स्पृष्ट्वा गुरुं देवं शिवागमम् ।। ५४६ ।।
द्वययुतं घोरमन्त्रस्य कामतष्षड्गुणं जपेत् ।
महेशगुरु चण्डाज्ञाभङ्गे लक्षेण शुद्ध्यति ।। ५४७ ।।
एतदर्थार्जितद्रव्यभक्षणात् पादवर्जितम् ।
निर्माल्य भक्षणे घोरं प्रमादादयुतं जपेत् ।। ५४८ ।।
भक्षणेन समं दानं स्यात् तदर्धमुपेक्षने ।
अथवा भक्षणेऽकामात् प्रजपेत्ब्रह्मपञ्चकम् ।। ५४९ ।।
यावत्सहस्रमध्यर्धं कामतो दीक्षया सुचिः ।
निर्माल्य लङ्घनं कृत्वा दक्षिणार्धायुतं जपेत् ।। ५५० ।।
लङ्घनेन समं स्पर्शे समं विक्रयभक्षणे ।
देवस्वं देवताद्रव्यं नैवेद्यं च निवेदितम् ।। ५५१ ।।
चण्डद्रव्यं च निर्माल्यं षड्विधं स्मृतम् ।
ग्रामदीशस्य देवस्वं देवद्रव्यं पटादिकम् ।। ५५२ ।।
नैवेद्यं कल्पितं तस्मै देवोच्छिष्टं निवेदितम् ।
चण्डद्रव्यं तु तद्दत्तं निर्माल्यं प्रेरितं बहिः ।। ५५३ ।।
पिण्डिकास्थं न निर्माल्यमपि देवे विसर्जिते ।
क्रव्यादो जायते दानान्मातङ्गस्तस्य भक्षणात् ।। ५५४ ।।
लङ्घने सिद्धिहानिश्च विक्रये शबरो भवेत् ।
स्पर्शने जायते स्त्रीत्वं निर्माल्यस्य न संशयः ।। ५५५ ।।
यन्निर्माल्येन संस्पृष्टं तद्भुजा पुरुषेण वा ।
पादोनं तत्र पूर्वोक्तं स्पर्शलङ्घन भक्षणैः ।। ५५६ ।।
भक्षणं द्विविधं प्रोक्तमनिवेद्य तदन्यथा ।
देवदेवाय तत्राद्यं देवग्रामादि सम्भवम् ।। ५५७ ।।
व्रीह्यादि येन केनैवोपाधिनादाय भक्षणम् ।
करोति यस्य संमूढा मद्धनस्तेयकृन्मतः ।। ५५८ ।।
मदर्थं कल्पितं वाथ तण्डुलं चौदनं तु वा ।
यः प्रयच्छति वा भुङ्क्ते सोऽपि स्तेयकृदुच्यते ।। ५५९ ।।
त एवातीत दुष्टामद्भक्षितादपि सोषदाः ।
तथैवेति चतुष्काष्ठा मद्भुक्तिस्त्वति दोषदा ।। ५६० ।।
नैवेद्यं कल्पयित्वा तु शिवायेति तदूर्ध्वतः ।
निवेद्य मह्यं तच्छिष्टं भुङ्क्ते प्रत्यहमादरात् ।। ५६१ ।।
सोऽयं मत्सदृशः प्रोक्तश्चरुभुग्यस्तथा भवेत् ।
मद्भुक्तं चण्डभुक्तं वायो लोभाद्भक्षयेन्नरः ।। ५६२ ।।
स पापी दुर्मतिः प्रोक्तः पूर्वाभ्यां नातिरिच्यते ।
भक्षयेद्यो नरो भक्त्या पवित्रमिति शंसितम् ।। ५६३ ।।
शुद्धात्मा ब्राह्मणस्तस्य पापं क्षिप्रं विनश्यति ।
अशुद्धात्मा शुचिर्लोभान्मद्भुक्तं पावनं नरः ।। ५६४ ।।
भक्षणे नाशमायाति रसभोक्ता यथा द्विजाः ।
मद्देहधारिणो लोके देशिका मत्परायणाः ।। ५६५ ।।
मदैकशरणास्तेषु योग्यं नैवान्यजन्तषु ।
तस्मान्मदीयं निर्माल्यं भुक्त्वा निष्कृतिमाचरेत् ।। ५६६ ।।
सर्वेषां देशिकादीनां चतुर्वर्णोद्भवात्मनाम् ।
प्रायश्चित्तमहं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।। ५६७ ।।
मौनं त्रिषवणस्नानं शिवाग्नि गुरुपूजनम् ।
अघोरायुत जापश्च गोमयालिप्तमण्डले ।। ५६८ ।।
पञ्चगव्यं चरुं दन्तधावनं च क्रमाद्भजेत् ।
प्रतिरात्रं चरेदेतद्व्रतं पाप विशुद्धये ।। ५६९ ।।
अग्निकार्यां विना वाऽपि जपमात्रं विधीयताम् ।
एतद्व्रतं समाख्यातं दशवृद्ध मनुव्रतम् ।। ५७० ।।
उपव्रतं तथा तस्माद्दशवृद्धं महाव्रतम् ।
महापातकिनां प्रोक्तं महाव्रतमिहागमे ।। ५७१ ।।
अन्वादि पातकानां तु व्रतमन्वाद्यमीरितम् ।
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।। ५७२ ।।
महान्ति पातकान्यत्र तत्संयोगेन पञ्चमः ।
कामस्त्वेवमाख्यातमज्ञानदर्धमिष्यते ।। ५७३ ।।
ब्रह्मघ्न व्रतपादं तु क्षत्रियस्य वधे कृते ।
तदर्धं वैश्यजातेस्तु तदर्धं शूद्र इष्यते ।। ५७४ ।।
अनुलोमेषु सर्वेषु मातृप्रोक्तं समाचरेत् ।
गूढजेषु च तेष्वर्धं तदर्धं प्रतिलोमेषु ।। ५७५ ।।
दीक्षितेषु च सर्वेषु द्विगुणं समुदाहृतम् ।
अभिषिक्तस्य हनने दीक्षितोक्तं व्रतं मतम् ।। ५७६ ।।
पानसं द्राक्षामाधूके खार्जूरं गौलमैक्षवम् ।
माध्वी खण्टकमृद्वीकमैरेयं नालिकेरजम् ।। ५७७ ।।
सामान्यानि विजानीयाद् मद्यान्येकादशैव तु ।
द्वादश्येव सुरा पैष्टिस्सर्वेषामधमा स्मृता ।। ५७८ ।।
पीत्वा पैष्टीं सुरां विप्रो महाव्रतमथाचरेत् ।
एकादशसुरापाने कुर्याद्व्रतदशांशकम् ।। ५७९ ।।
सकृत्पैष्टिं प्रमादेन पीत्वा विप्रो द्विजोत्तमाः ।
गोमूत्रयवकाहारो दशरात्रेण शुद्ध्यति ।। ५८० ।।
द्वि वारादि प्रयोगेण दिनवृद्धिः प्रशस्यते ।
सर्वेषां क्षत्रियादीनां पूर्वोक्तन्याय ईरितः ।। ५८१ ।।
सुवर्णस्यापहारेण शतादभ्याधिके वधः ।
क्षत्रियादिषु संप्रोक्तो विप्रस्य न वधः क्वचित् ।। ५८२ ।।
निष्कस्तेयेऽयुतं पञ्च निष्कान्तं लक्षमीरितम् ।
दश लक्षं जपान्तं तु तदूर्ध्वं दशवृद्धितः ।। ५८३ ।।
शतलक्षान्तमुद्दिष्टं ब्राह्मणे क्षत्रियादिषु ।
शतमर्धार्धह्रासेन स्वर्णस्तेये समीरितम् ।। ५८४ ।।
रजतस्यापहरणे धान्यस्य द्विगुणं मतम् ।
सुवर्णे रजते धान्ये शतमेकादशोत्तरम् ।। ५८५ ।।
दरिद्रस्यानुरूपेण द्विगुणाधिकमेव हि ।
गुरुतल्पं विहायान्यस्त्रीयोगे नैव पातकम् ।। ५८६ ।।
याजनं योनि संबन्धं स्वाध्यायं सहभोजनम् ।
पातकैस्सह चेत् कुर्यात् सोऽपि तत्सम इष्यते ।। ५८७ ।।
वत्सरान्तं तदर्वाक् चेदर्थं पादं समाचरेत् ।
अनुपातकशुद्ध्यर्थमनुव्रतमुदाहृतम् ।। ५८८ ।।
मातृष्वसा च भगिनी स्वसुता च पितृष्वसा ।
आसां च गमनं विप्रास्त्वनुपातकमीरितम् ।। ५८९ ।।
विप्रस्त्रीगमनं बन्धोराश्रित्य च यो वधः ।
चण्डालपाण रजकोच्छिष्ट भोगेऽनुपातकम् ।। ५९० ।।
लिङ्गस्य पिण्डिकायाश्च प्रतिमादेर्द्विजोत्तमाः ।
द्वेषेणोत्पाटनम् कृत्वा पातकादधिको भवेत् ।। ५९१ ।।
तदुक्तं द्विगुणं कुर्याद्राजचोरभयादिषु ।
दुःस्थाननिम्नदोषादौ परिहर्तुं तदुद्धृतम् ।। ५९२ ।।
संस्थाप्य विधिनाघोरं लक्षामावर्त्य शुद्ध्यति ।
देवक्षेत्रापहरणं देवोपहरणाहृतिः ।। ५९३ ।।
शिवागमापहारश्च शिवलिङ्गापहारणम् ।
शैवादीनां चतुर्णां तु दण्डनिर्णय एव च ।। ५९४ ।।
उपपातक शुद्ध्यर्थमुपव्रतमुदाहृतम् ।
पितृव्यसखि शिष्यस्त्री स्नुषाश्च शरणागताः ।। ५९५ ।।
राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ।
सगोत्रा मातुलानीं च समान प्रवरा च या ।। ५९६ ।।
तासां संगमनं चोपपातकं समुदाहृतम् ।
परिवित्तिः परिवेत्ता तयोर्याजनमेव च ।। ५९७ ।।
तयोर्दानं च कन्यायाः शिवाग्नयागमनिन्दनम् ।
गुरोश्च प्रतिकूलत्वं तथा निक्षिप्त संग्रहः ।। ५९८ ।।
पितृमातृगुरुत्यागः कूटसाक्ष्याभि शापने ।
उक्तित्वं पतितश्चेति तद्धीनं वाथ तद्युतम् ।। ५९९ ।।
भूवेश्मरत्नवापीनां कुजानामपहर्तृता ।
वापीकूपतटाकादेर्हरणं तूपपातकम् ।। ६०० ।।
गजाश्वनरनार्युष्ट्रमहिषाणां खरोक्षयोः ।
उपव्रतं वधे कुर्यात्तदर्धं हरणे भवेत् ।। ६०१ ।।
तन्मांसभक्षणेऽर्धं स्यात्तद्विष्ठास्पृष्टिभक्षणे ।
तत्पादं स्यात्तदालीढस्पर्शादौ स्नानमाचरेत् ।। ६०२ ।।
तदालीढान्नमुक्तौ च विष्ठास्पृष्ट्यर्धमाचरेत् ।
तद्रोमास्थ्यादि संस्पर्शे स्नानमेव विधीयते ।। ६०३ ।।
उपव्रतस्य द्विगुणं गोघ्नः कुर्यात्तदर्धकम् ।
गोहर्त्ता तस्य मांसाशी तत्समानं समाचरेत् ।। ६०४ ।।
गोष्ठे वसन् गोऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति ।
गवामभावे तन्मूल्यं दातव्यं पुष्कलं तथा ।। ६०५ ।।
गर्भिणीं कपिलाघ्र दोग्घ्रीहोमधेनुं च सुव्रताम् ।
रोधादिना सादयित्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् ।। ६०६ ।।
पादमेकं चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ।
याजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने ।। ६०७ ।।
औषधं लवणं चैव स्नेहपिण्याहभोजनम् ।
अतिरिक्तं न दातव्यं काले स्वल्पं तु दापयेत् ।। ६०८ ।।
न नालिकेर रज्ज्वा च न च मौञ्जेनबन्धयेत् ।
बलाभावाद्विपद्येत गौश्चरन्ती कथंचन ।। ६०९ ।।
जलेवा पल्वले मग्ना मेघविद्युद्धतापि वा ।
श्वभ्रे वा पतिताऽकस्माच्छव पचेनापि भक्षिता ।। ६१० ।।
शीतवातहता चेत्स्यात्बन्धनेन मृतापि वा ।
शून्यागारे त्वटव्यां वा गृहदाहेऽपि पादपात् ।। ६११ ।।
उपेक्षाद्यैस्तु तद्विष्ठा भक्षणाद्यं परं मतम् ।
कन्यानां दूषणं चैव परभार्यात्मविक्रयौ ।। ६१२ ।।
नास्तिक्यमभिचारश्चायाज्य याजनमेव च ।
नीचलोमान्त्यजोच्छिष्ट भोजनं चोपपातकम् ।। ६१३ ।।
मद्यभाण्डस्थितं द्रव्यं मद्यस्पृष्टं तु वा भवेत् ।
तस्य पानादिना विप्रास्त्वेतद्द्विगुणमाचरेत् ।। ६१४ ।।
भुक्त्वा शूद्रस्य वाशौचे विप्रस्तूपव्रतार्धभाक् ।
वैश्याशौचेऽर्धभाग्विप्रः क्षत्राशौचे तदर्धभाक् ।। ६१५ ।।
नृपशूद्रविडाशौचे भुक्त्वा विप्रोऽर्धमाचरेत् ।
वैश्यशूद्रगृहे भुक्त्वा क्षत्रियोक्तार्धमाचरेत् ।। ६१६ ।।
स्वाशौच भोजने कृत्यमन्त्येष्टावेव कीर्तितम् ।
स्वोत्कृष्टाशौच भुक्त्या तु स्वगृहाशौच भुक्तितः ।। ६१७ ।।
पादोनं च द्विपादोनं त्रिपादोनं क्रमाच्चरेत् ।
शूद्रस्त्वेवं तदन्यौ चेत् कुर्यात्तां विधिनामुना ।। ६१८ ।।
विण्मूत्र भक्षणे विप्रः कुर्यादेतदुपव्रतम् ।
रजस्वलामुखास्वादे तथा चण्डालयोषिताम् ।। ६१९ ।।
रजकादेश्च पैशून्यं कृत्वा तद्वदुपव्रतम् ।
विप्रपातक शुद्ध्यर्थं व्रतमत्र समीरितम् ।। ६२० ।।
चण्डाल पाणरजकस्त्रीगमे द्विगुणं मतम् ।
व्रतमात्रमुदख्यास्तु शुद्ध्यर्थं विप्र आचरेत् ।। ६२१ ।।
विप्रस्त्रीगमने चैवोपव्रतंतु समाचरेत् ।
पादपादविहीनं तु क्षत्रादि त्रितयं चरेत् ।। ६२२ ।।
ब्राह्मणी शूद्रसंयुक्ता पतिता सप्रजायदि ।
विप्रजोपव्रतार्धं तु सकृदागमने चरेत् ।। ६२३ ।।
उपव्रतं तु मासोर्ध्वे षण्मासोर्ध्वमनुव्रतम् ।
महाव्रतं समोर्ध्वं स्यात्त्र्यब्दोर्ध्वं पतितैव सा ।। ६२४ ।।
एतदर्धं तु राज्ञी चेद्वैश्यस्त्री चेत्तदर्धकम् ।
शूद्रस्त्री शूद्रसंयोगात् तदर्धं तु समाचरेत् ।। ६२५ ।।
शूद्रश्चैव तथा कुर्यात् प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।
कन्यासंगमने कुर्यात् प्रागुक्तं द्विगुणं द्विजाः ।। ६२६ ।।
वैश्यश्चेदर्धभाक्तस्मादर्धभाक् क्षत्रियो यर्दिम्? ।
तदर्ध भाग् द्विजः प्रोक्तो विप्रादि स्त्रीसमागमे ।। ६२७ ।।
अनुलोमाः स्वमात्रुक्तमाचरेयुः स्वशुद्धये ।
प्रतिलोमिषु निर्दिष्टं शूद्रोक्त द्विगुणं व्रतम् ।। ६२८ ।।
अमानुषीषु पुरुषः प्रतिलोमिष्वयोनिषु ।
रेतस्सित्वा जलेवापि व्रतमब्दं समाचरेत् ।। ६२९ ।।
नदीशैलूषिकी वेणुजीवनी गमने व्रतम् ।
पतितान्यस्त्रियं गत्वा चण्डालस्यार्धमाचरेत् ।। ६३० ।।
अन्तर्वत्नी भवेत् स्त्री चेत् प्रायश्चित्तमशक्यतः ।
गर्भे विनिःसृते कुर्यात् द्विगुणं प्रागुदीरितम् ।। ६३१ ।।
न प्रचारं गृहे कुर्यान्न चान्नादि प्रसाधनम् ।
न शयीत समं भर्त्रा न च भुञ्जीत बन्धुभिः ।। ६३२ ।।
न च स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वाचैव दिवा स्त्रियम् ।
शेफं बध्वायसाद्यैश्च व्रतमेतत्समाचरेत् ।। ६३३ ।।
उच्छिष्टं प्रतिलोमानां भुक्त्वा कुर्याद्व्रतं द्विजाः ।
उच्छिष्टं तु समानानां भुक्त्वोपोष्य विशुद्ध्यति ।। ६३४ ।।
सहस्रमयुतं चैव जपो मध्यमहीनयोः ।
द्वित्रिरात्रोपवासश्च सवर्णोच्छिष्ट भोजने ।। ६३५ ।।
जघन्योच्छिष्ट संपर्कादेवं शतगुणं भवेत् ।
जपोपवासवृद्धिः स्योदेकरात्रादितः क्रमात् ।। ६३६ ।।
शैवब्राह्मणयोर्निन्दा मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।
स्त्रीहिंसौषधजीवा च वार्द्धुष्यं मूल्यकर्म च ।। ६३७ ।।
सर्वकार्येष्वधिकारो महायन्त्र प्रवर्तनम् ।
स्वाध्यायाग्नि सुतानां च परित्यागश्च पातकम् ।। ६३८ ।।
तिलब्रीहिकुलुत्थानां शालीनां मुद्गमाषयोः ।
निष्पावाढक शिम्बानां सर्षपस्य यवस्य च ।। ६३९ ।।
कुङ्कु प्रियङ्गुनीवारकोद्रवादेर्द्विजोत्तमाः ।
सत्वचां वित्वचां वापि हरणेऽर्धं व्रतस्य च ।। ६४० ।।
यनश्ययासनानां च कांस्यरीतिशिलायसाम् ।
त्रपुसीसकताम्रादेर्वस्त्रस्य हरणे कृते ।। ६४१ ।।
व्रतमात्रं समुद्दिष्टं त्रिगुणं स्तेयमोक्षणम् ।
वानरश्वमृगाणां च विष्ठाशनवराहयोः ।। ६४२ ।।
दुष्टादुष्टमृगाणां च शिवाय वा वधेकृते ।
शशस्य शिंशुमारस्य शङ्खस्य मकरस्य वा ।। ६४३ ।।
हनने च व्रतं कुर्यात् तत्पापस्य विशुद्धये ।
उलूककङ्क गृध्राणां काकस्य जलबर्हिणः ।। ६४४ ।।
कुक्कुटश्येन भासानामथ हंसमयूरयोः ।
पिङ्गलरत्ननेत्रयोश्च सरटाशत पत्रयोः ।। ६४५ ।।
कपोतस्य बकस्याथ टिट्टिभस्य जराङ्गिणः ।
पिङ्गल्याश्चक्रवाकस्य कौशिकस्य शुकस्य च ।। ६४६ ।।
मण्डूको गौश्च गौधा च कृकलासश्च मूषिकः ।
नागश्चुचुन्दरी मत्स्यः कूर्मः कर्कटकाह्वयः ।। ६४७ ।।
वृश्चिकश्चैव शम्बूकश्शलभो मक्षिका तथा ।
पिपीलिका च भूनागो लूताद्या ये च कीर्तिताः ।। ६४८ ।।
भूगता जलजा वाथ ये चान्ये त्वन्तरिक्षगाः ।
तेषां कृत्वा वधं विप्रो व्रतपादं समाचरेत् ।। ६४९ ।।
अनस्थिमत्सु चैतेषु शताघोरजपोमतः ।
अन्येनापि प्रकारेण प्रायश्चित्तमिहोच्यते ।। ६५० ।।
हत्वा कामात् द्विजस्सद्यो गवां गोष्ठे जपेत्तदा ।
पीत्वाकामात् सुरां वाअमं शिवहर्म्येजपेत्तदा ।। ६५१ ।।
कृत्वास्तेयकामाश्च घोरं पितृवने जपेत् ।
गुरुस्त्रीगमने वक्त्रमकामात्तु जपेद्वने ।। ६५२ ।।
योगंकृत्वा समस्तैस्तु नगाग्रे पञ्चमं जपेत् ।
प्रकाशे कामतस्तस्मिल्लभ मावर्त्य शुद्ध्यति ।। ६५३ ।।
अकामाद्वा रहस्ये च सहस्राच्छुद्धिरिष्यते ।
कामतस्सरहस्ये च जपेत्तत्रायुतं द्विजाः ।। ६५४ ।।
अकामतः प्रकाशे च तत्राप्ययुतकद्वयम् ।
गुरुद्रोहादृते शुद्धिः कामतोऽपि भवेदिह ।। ६५५ ।।
तद्याद्वा देशिकस्तस्य तदाकृच्छ्र पुरस्सरम् ।
पुनर्यागः प्रकर्तव्यस्शुद्धिस्तस्यान्यथान हि ।। ६५६ ।।
पातकत्रय संयोगस्सामान्यो ब्राह्मणादितः ।
मद्यपानं यदा शूद्रेऽदीक्षिते स्वल्पकं भवेत् ।। ६५७ ।।
निषेधाभावतस्तस्य दोषस्तत्र न जायते ।
नियमाद्घोर जापस्य प्रकर्तव्यं शतं त्रिकम् ।। ६५८ ।।
गुरुस्त्रीगमनं यच्छ चतुर्णां सदृशं भवेत् ।
गुरुद्रोहः शिवद्रोहस्तस्मात्तत् पातकं भवेत् ।। ६५९ ।।
काष्ठादि पार्थिवस्तेये तेजोद्रव्यं विना द्रिजाः ।
सद्योजातजपाच्छुद्धिरकामादिह कथ्यते ।। ६६० ।।
पञ्चविंशतिकोजापः कर्तव्योऽकामतश्शतम् ।
घृतं वापि गृहीत्वा तु लवणं शर्करादिकम् ।। ६६१ ।।
कामतोऽकामतोवाऽपि जपेद्वामं तु पूर्वत् ।
रीतिकेतरकांस्यादि गृहीत्वा तैजसं च ।। ६६२ ।।
धेनुं वा घृतवच्छुद्धिः कामाकामात्तु पूर्ववत् ।
पुष्पं गन्धादिकं हृत्वा पुरुषं स्त्रियमेव वा ।। ६६३ ।।
अनड्वाहं गजाश्वादि वस्तुजातं तु पूर्ववत् ।
क्षीरं जलं वा शस्त्रं वा हुत्वेशं पूर्वज्जपेत् ।। ६६४ ।।
अभक्ष्य भक्ष्णे जाते गुह्यकस्य शतंजपेत् ।
अकामात् त्रिशशं कमाज्जपेन्मद्यादि वर्जितान् ।। ६६५ ।।
उदक्यान्नाशने मोहाज्जपेत् गृह्यायुतं बुधः ।
दशोर्ध्वं त्रिशतादर्वाक जप्त्वा स्नानेन शुद्ध्यति ।। ६६६ ।।
तदूर्ध्वं पञ्चकं यावच्छतं नक्तं विधीयते ।
तदूर्ध्वमुपवासस्यात् त्रिरात्रमयुतोर्ध्वतः ।। ६६७ ।।
स्वजाति दीक्षितं स्पृष्ट्वा तदाचम्य विशुद्ध्यति ।
आचम्यादीक्षितेनापि सजातीशशतं जपेत् ।। ६६८ ।।
सदीक्षदीक्षितस्पर्शात् प्रायश्चित्तं तु पूर्ववत् ।
तस्मिन्नदीक्षिते स्पृष्टे जपेत् स्नात्वा शतद्वयम् ।। ६६९ ।।
इदमेवान्तरस्पर्शाद्दीक्षितस्येतरस्य तु ।
शतत्रिकं जपेत् स्पर्शात् सोपवासः शुचिर्भवेत् ।। ६७० ।।
भवेत्तदेव शूद्रस्य स्पर्शनाद्दीक्षितस्य तु ।
स्पर्शनाद्दीक्षितस्यापि शतं पञ्चाप्युपोषितम् ।। ६७१ ।।
इतरे पादहीनं तु कुर्वीरन्नात्मशुद्धये ।
त्रिरात्रमन्त्यजस्पर्शात्सहस्राणि दशिअव तु ।। ६७२ ।।
पञ्चमस्य तु मन्त्रस्य जपेत्तत्राविचारतः ।
कृच्छ्रो घोर जपः कार्योऽयुतं चण्डालसङ्गमात् ।। ६७३ ।।
गृहादौ पातकावेशे त्यक्त्वा भाण्डान् प्रलिप्य च ।
कृच्छ्राच्छुद्धिर्भवेत् भुक्तौ तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ।। ६७४ ।।
ज्ञात्वा भुक्त्वातु पादेन तदासौ तत्समो भवेत् ।
रजकादि प्रवेशादावयुतार्धमजानतः ।। ६७५ ।।
बहुदेवलकैर्योगे कृच्छ्रचान्द्रायणाच्छुचिः ।
हेमरुप्यादिपात्राणां वारिणा शुद्धिरिष्यते ।। ६७६ ।।
शङ्खादीनां भवेच्छुद्धिस्तुषौर्वा मथितेन वा ।
भस्मना कांस्यशुद्धिः स्यात् ताम्रमाम्लेन शुद्ध्यति ।। ६७७ ।।
उच्छिष्टलिप्तपात्राणां शुद्धिरेषा प्रकीर्तिता ।
प्रोक्ष्य शुद्ध्यत्यसन्देहादुच्छिष्टस्पृष्टभाजनम् ।। ६७८ ।।
तुम्ब्यादि वेणुपात्राणां गोवालैस्तोयघर्षणात् ।
दारवं लोहजोत्कृष्टं वारिणा तद्विशुद्ध्यति ।। ६७९ ।।
चर्मणां रज्जुवस्त्राणां शुद्धिःस्यात् क्षारवारिणा ।
शुद्धिश्चोदक भाण्डानां पर्यग्निकरणात्मिका ।। ६८० ।।
तृणादिकं च यत् किञ्चित् काष्ठं वा प्रोक्षितंशुचिः ।
उल्लेखात् भूमिशुद्धिः स्यात् तथा गोमय घर्षणात् ।। ६८१ ।।
विष्ठाद्युपगतं भाण्डं त्याज्यं स्याद्वेणुमृण्मयम् ।
तद्वन्निर्माल्यसंस्पृष्टं रजसा स्त्री विशुद्ध्यति ।। ६८२ ।।
शेषस्य पूर्ववच्छुद्धिः वस्त्रशुद्धिर्जलाद्भवेत् ।
शरावपत्र पुटक प्रभृतीनां च भोजने ।। ६८३ ।।
शुद्धि रत्रोपयुक्तानां परित्यागो विधीयते ।
सत्यन् मनसश्शुद्धिरिन्द्रियाणां यमादिभिः ।। ६८४ ।।
गर्वस्य शमता दृष्टा शुद्ध्यर्थमविचारतः ।
बुद्धेरपि मुनिव्याघ्रास्सङ्गत्यागात् प्रकीर्तिताः ।। ६८५ ।।
प्राणाश्शुद्ध्यन्ति विधिवत् प्राणायामबलात्सदा ।
ध्यानाच्छुद्धिस्समुद्दिष्टा प्रधानस्य गुणात्मनः ।। ६८६ ।।
विवेकाच्छुध्यते ह्यात्मा नात्र कार्या विचारणा ।
श्वमार्जाररवरादीनां विलेहे स्नानमाचरेत् ।। ६८७ ।।
नाभेरूर्ध्वमधस्ताद्वा मृद्भिश्शुद्ध्यति सप्तभिः ।
उत्तमाङ्ग विधानेन स्नात्वा विद्याङ्ग पञ्चकम् ।। ६८८ ।।
जप्तव्यं शतमेकं स्याद्विगुणं मन्त्रवादिना ।
अदीक्षितेन संस्पृष्टे स्नानमाग्नेयमाचरेत् ।। ६८९ ।।
निर्माल्यसंकरे कामात् संपूज्यश्चण्डनायकः ।
तस्यैव देवदेवस्य जपस्साङ्गस्य वै शतम् ।। ६९० ।।
अकामतोवा संपर्कात् केवलस्य शतं भवेत् ।
वारिणा त्वश्मजातीनां मथितेनाश्च मस्तुना ।। ६९१ ।।
जलजानां च सर्वेषां वैणवानां तथाम्भसा ।
स्निग्धानां रूक्षणाच्छुद्धिः पात्राणां परिकीर्तिता ।। ६९२ ।।
शुद्धिः स्यादप्यशुद्धानां प्रोक्षणादेव केवलात् ।
मधुनः पाकतश्शुद्धिस्तथैवेक्षुरसस्य च ।। ६९३ ।।
फलानां क्षालनाच्छुद्धिर्दघ्नश्चैव निरीक्षणात् ।
क्वथितं शुद्ध्यते क्षीरं पक्वानां प्रोक्षणादपि ।। ६९४ ।।
अथ शैव गुरोरस्य शुद्धिर्वाचा विधीयते ।
परेभ्यो दुःखमापाद्य वाङ्मनःकायकर्मभिः ।। ६९५ ।।
प्रमादतः परिज्ञाय शुद्धिश्शक्ति जपात्सदा ।
समयानां प्रमादे तु शक्तिजापः प्रशस्यते ।। ६९६ ।।
वस्त्रशययासनादीनां स्तेये गायत्रिकाशतम् ।
गुरुदेवाग्निकार्येषु गर्हितस्य निवेदनात् ।। ६९७ ।।
शुध्यते नीयमानस्य त्वन्यायान्मुनिपुङ्गवाः ।
म्लानेभ्यो व्याधितेभ्यो वा यतिभ्यः किञ्चिदौषधम् ।। ६९८ ।।
सर्वेभ्यस्सर्वदा ग्राह्यं न दोषो ह्यत्र शासने ।
पुनः पाकेन संशुद्धिर्लवणस्य सहाम्भसा ।। ६९९ ।।
अन्यायेन गृहीतस्तु न्यायमर्थयते तु यः ।
यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान् ब्रह्महा सतु कीतर्यते ।। ७०० ।।
देवार्थं गुरुपित्रर्थमात्मार्थमथवा तु यः ।
यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान् ब्रह्महा स च कीर्त्यते ।। ७०१ ।।
अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ।। ७०२ ।।
आततायिनमायान्तमपि शस्त्रान्तगं रणे ।
जिघांसन्तं जिघांसेत्तु न तेन भ्रूणहा भवेत् ।। ७०३ ।।
युवानां बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
आततायिनमायान्तं हन्यादेवा विचारतः ।। ७०४ ।।
असूर्या नाम ये लोका अन्धेन तमसावृताः ।
तांस्ते प्रेत्याधिगच्छन्ति ये चात्महननाज्जानाः ।। ७०५ ।।
न च दुःखसमुत्पत्तौ कामतो देहमुत्सृजेत् ।
यदा निर्वेदमायातः प्राप्तभोगोऽथवा पुनः ।। ७०६ ।।
ध्यानधारणायोदेन शिवलीनमनास्त्यजेत् ।
शिवादित्रय निन्दास्तु श्रुत्वा देहं स्वकं त्यजेत् ।। ७०७ ।।
तं वा हन्यान्न दोषस्स्याच्छिवत्वं च समाप्नुयात् ।
शैवं पाशुपतं कालामुखं कापालधारिणम् ।। ७०८ ।।
यदि हन्याज्जगत्सर्वं हतं तेन दुरात्मना ।
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च विशुद्धावपि कर्मतः ।। ७०९ ।।
शरणागतहन्ता च योषिद्घ्नश्चापि पापिनौ ।
तथा चागमविप्लावी स्वर्णस्तेयसमो भवेत् ।। ७१० ।।
अश्वरत्न मनुष्यस्त्रीभू धेनुहरणं तथा ।
निक्षेपस्य च सर्वं हि स्वर्णस्तेयं समं भवेत् ।। ७११ ।।
देवब्राह्मणहत्तिश्च कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।
तथैवेह समुद्दिष्टमभिशापो महात्मनि ।। ७१२ ।।
औषधं स्नेहमाहारं ददतो बन्धकस्य च ।
प्राणिनां प्राणवृत्त्यर्थं तत्रदोषो न विद्यते ।। ७१३ ।।
प्रतिसंवत्सरं मासं तिथियुक्तं तु तीर्थभम् ।
निश्चित्य वर्तते पूर्वमुत्सवो यैर्दिनैःपुरा ।। ७१४ ।।
नवाहाद्यैर्युतो भेरीताडनादिपुरस्सरः ।
तद्दिनत्रिगुणे वापि द्विगुणे वाथ तद्दिने ।। ७१५ ।।
तदन्यथाकृते राष्ट्रराज्ञोदोषावहो भवेत् ।
तत्र शान्तिर्विधेयादौ प्राग्वदुत्सवमाचरेत् ।। ७१६ ।।
किं तु मासान्तरे तु स्यात् तस्मिन्मासेऽथवा भवेत् ।
द्विगुणे तद्दिने वाथ मूर्तिहोमं दिशाहुतिम् ।। ७१७ ।।
क्रमाद्विधाय कर्तव्यमुत्सवं तद्विधानतः ।
ध्वजारोहण पूर्वेत्तु त्रिगुणाह प्रकल्पिते ।। ७१८ ।।
विधानमेतदाख्यातं द्विगुणेप्येवमूह्यताम् ।
लिङ्गं स्वायम्भुवं चेत्तु विधानमिदमीरितम् ।। ७१९ ।।
मानुषे वाणलिङ्गादौ दैविके वार्षकेपिवा ।
मासभं तीर्थनक्षत्रमन्यथा वा नयेत्पुनः ।। ७२० ।।
उत्सवो यो दिनैर्हीनस्तस्य वृद्धिः फलप्रदा ।
राष्ट्रक्षोभे च दुर्भिक्षे राजचोरभयादिषु ।। ७२१ ।।
वित्ताऽभावेन्यहेतुभ्यः प्राग्वत्कर्तुमशक्यता ।
यदि जायेत तत्रापि शान्तिं पूर्वं विदाय च ।। ७२२ ।।
दिनहीनं तु वा कुर्यादुत्सवं पूर्वमार्गतः ।
सर्व लोपात् प्रशस्तस्स्यादल्पाहै निर्मितोत्सवः ।। ७२३ ।।
सर्वलोपेकृते तस्य महादोषः प्रजायते ।
शान्तिं च शान्तिहोमं च मूर्तिहोमं तदा नयेत् ।। ७२४ ।।
अनेन विधिना येन सर्वैनैमित्तिकादितः ।
विघ्नाद्यरुत्सवो हीनः प्रारब्धोराष्ट्रनाशनः ।। ७२५ ।।
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् पुन्रुत्सवमाचरेत् ।
वृषाधिवासने हीने ध्वजे वारोपिते सति ।। ७२६ ।।
गावो नश्यन्ति तत्कुर्याच्छान्तिहोमं तदुक्तवत् ।
वृषयागं नयेत्तत्र ध्वजदण्डस्य मूलतः ।। ७२७ ।।
किन्तूर्ध्वस्थध्वजे मन्त्रन्यासाद्यं मनसाचरेत् ।
ध्वजारोपे विहीने तु नृपतेर्भङ्गमादिशेत् ।। ७२८ ।।
शान्ति कृत्वा तदामन्त्री पुनरारेपयेत् ध्वजम् ।
ध्वजस्य भ्रमणेहीने ग्रामादावशुभावहः ।। ७२९ ।।
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् सर्वदोषनिवृत्तये ।
वेदी विहीना वा हीनलक्षणा वाशुभप्रदा ।। ७३० ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा वेदीं कुर्यात्सलक्षणाम् ।
दण्डोलक्षणहीनश्चेत् प्रधानस्याशुभावहः ।। ७३१ ।।
मूर्तिहोमं तदा कुर्याच्छान्तिहोममथापि वा ।
स्वलक्षण विहीनश्चेदुपदण्डो भयप्रदः ।। ७३२ ।।
स्कन्धमानस्य वै हानौ शान्तिहोमं तदानयेत् ।
दण्डोपदण्डस्कन्धादेर्भेद भङ्गादि संभवे ।। ७३३ ।।
शान्तिहोमं तदाकुर्याद्भग्ने शान्त्यन्तरं नयेत् ।
ध्वजो लक्षणहीनश्चेद्राष्ट्रस्यास्य भयंकरः ।। ७३४ ।।
सलक्षणं ध्वजं चान्यं रोहणार्थं समाहरेत् ।
शान्तिकर्म नयेद्धीमाल्लक्षणध्वजरोहणम् ।। ७३५ ।।
एवमेव वृषे कुर्यान्निष्कृतिं दोषहानयेत् ।
ऊर्ध्ववेत्रविहीनश्चेत् ध्वजस्येशं शतं जपेत् ।। ७३६ ।।
अधोवेत्रविहीनश्चेन्नैवः दोषाय कल्पते ।
रज्जुछेदेऽरिभिर्बाधा शान्तिहोमं समाचरेत् ।। ७३७ ।।
आख्वादिदष्टे वस्त्राद्ये शान्तिहोमं तदाचरेत् ।
पताका पतितौ भूमौ यदिराष्ट्रस्य दुःस्थितिः ।। ७३८ ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा विधिनारोपयेत् ध्वजम् ।
ध्वजे भेदादि संयुक्ते शान्तिकर्म तदाचरेत् ।। ७३९ ।।
पताकां रोपयेदन्यां सप्ताहाभ्यन्तरे द्विजाः ।
पूर्वं पूर्वं प्रशस्तं स्यादल्पहानिर्यादि द्विजाः ।। ७४० ।।
मूर्तिहोमं तदाकुर्याच्छान्तिहोममथापि वा ।
केतावारुह्यमाणेऽस्मिन्यष्ट्याद्यभिभेवेन च ।। ७४१ ।।
लम्बिते दोषदश्शान्त्यै शान्तिहोमं समाचरेत् ।
दर्भमाला विहीना चेच्छान्तिहोमं तदाचरेत् ।। ७४२ ।।
दण्डं सलक्षण दर्भमालया वेष्टयेत्ततः ।
रज्जुर्वा दर्भमाला वा प्रदक्षिण विधानतः ।। ७४३ ।।
दण्डेऽसुयोजिता सा चेज्जप्त्वाघोरं सहस्रशः ।
प्रदक्षिणक्रमादग्राद्दर्भमालादिकां नयेत् ।। ७४४ ।।
उपदण्डो विकूर्चश्चेज्जपेद्घोरं शतत्रयम् ।
ध्वजघण्टा विहीना चेन्न स्याद्वृषभसन्निधिः ।। ७४५ ।।
आवर्तयेदघोरेण त्रिशतं देशिकस्तदा ।
घण्टायाः पतने भूमौ दक्षिणं त्रिशतं जपेत् ।। ७४६ ।।
आरुह्य बन्धनं नेष्टं दण्डनाथश्शिवो यथा ।
ध्वजारोहणकाले तु कुम्भन्यासो न चेत्कृतः ।। ७४७ ।।
वृषकुम्भविभेदादिकारणात् केतुरोहणम् ।
कृत्वान्ते शान्तिहोमं च कुम्भं संस्थाप्य पूर्ववत् ।। ७४८ ।।
मन्त्रन्यासं ततःकुर्यात् मनसोक्षं हृदम्बुजे ।
तदावरणकुम्भाम्भोऽभिषेको न कृतो यदि ।। ७४९ ।।
एकैकं स्वस्वमन्त्रैस्तु जपं कुर्याच्छतं शतम् ।
आरोपिते ध्वजे तस्मिन् वलयादवलम्बिते ।। ७५० ।।
एकद्वित्रिचतुर्मात्रैर्न दोषाय प्रकल्पितः ।
ततोऽधो रविमात्रान्तघोरं त्रिशतं जपेत् ।। ७५१ ।।
तदधो लम्बिते केतौ शान्तिहोमं विधाय च ।
आरोपयेत् ध्वजं पश्चात् वृषभार्चन संयुतम् ।। ७५२ ।।
भेरीसंताडने हीने लोको मूकः प्रजायते ।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा भेरीसंताडयेत्ततः ।। ७५३ ।।
उत्सवारम्भतःपूर्वं देवताह्वान संयुतम् ।
देवतावाहने हीने देवादीनामसन्निधिः ।। ७५४ ।।
शान्तिहोमं नयेत्प्राग्वद्देवताह्वानमाचरेत् ।
ईशाम्बस्कन्दविघ्नेशभानुचण्डेश्वरादयः ।। ७५५ ।।
अनाहूतास्तदा दोषो नान्यानाहूतिरापदि ।
पताकारोपणोपेते देवानावाहयेन्न वा ।। ७५६ ।।
भेरीताडनकार्यं तु तद्वदेव समाचरेत् ।
भेरीचर्मादि भेदादौ कोणच्छेदादि संभवे ।। ७५७ ।।
अघोरं त्रिशतं जप्त्वा भेरीमन्यामथाहरेत् ।
तथैव कोणमन्यं च गृहीत्वा प्राग्वदाचरेत् ।। ७५८ ।।
कोणे वा पतिते भूमावघोरं त्रिशतं जपेत् ।
तत्काले बलिकाले वा वादके पतिते भुवि ।। ७५९ ।।
शान्तिहोमं तदा कुर्याद्राष्ट्रदुःस्थितिहानये ।
भेरिकापतने भूमौ भवेद्राज्ञो भयं महत् ।। ७६० ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा भेरीं संपूजयेद्धृदा ।
यागशालाग्निदग्धा वा विहीना लक्षणैस्तु वा ।। ७६१ ।।
विमानं कुण्डवेदी वा राष्ट्रदुःस्थितिमावहेत् ।
कुर्याद्यथावत्तत्सर्वमुत्सवं तूत्सवे यदि ।। ७६२ ।।
प्रत्यहं शान्तिहोमस्स्याद्यावत्तीर्थ दिनं भवेत् ।
ज्ञात्वा चेदुत्सवान्ते च यागशालां विलक्षणाम् ।। ७६३ ।।
शान्तिं कुर्यात्तदेकाहं तद्दोष विनिवृत्तये ।
विधानमेतत्सामान्यं प्रतिष्ठायां च निष्कृतौ ।। ७६४ ।।
स्नपने प्रोक्षणे मासपूजादौ सूत्ररोपणे ।
उत्सवाङ्गे च वान्यस्मिञ्जीर्णोद्धारेष्टकाविधौ ।। ७६५ ।।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये कर्मण्यन्यत्र योज्यताम् ।
यागोपकरणेऽप्येवं किं तु यागावसानके ।। ७६६ ।।
शान्तिहोमो विधेयस्स्यादेकाहमुत्सवेऽपि च ।
प्रधानाधममध्यानां करणानां विलोपने ।। ७६७ ।।
शान्तिहोममघोराणां द्विशतं त्रिशतं जपेत् ।
विहीने स्थण्डिलेऽङ्गे वा शान्तिहोमं तदाचरेत् ।। ७६८ ।।
पूर्ववत्स्थण्डिलं कुर्यात् सस्यनाशनिवृत्तये ।
शिवकुंभेषुवर्धन्यावृतेषु घटेषु वा ।। ७६९ ।।
उत्सवाङ्गेषु चान्येषु कलशेषु यदा भवेत् ।
भेदो वा सुषुरच्छेदो वैलक्षण्यं क्रमेण तु ।। ७७० ।।
शान्तिहोममघोराणुजपं पञ्चशतं चतुः ।
शतं त्रिशतमित्येवं कुर्याद्दोषापनुत्तये ।। ७७१ ।।
कुम्भाद्यं नवमानीय प्राग्वत् संस्थापनं नयेत् ।
वर्धनी वाथ कुम्भो वा घटा विद्येश्वराधिपाः ।। ७७२ ।।
स्वर्णाम्बुजविहीना वा स्वल्पस्वर्ण समन्विताः ।
कुर्युः कर्तुस्च दारिद्रयं जप्त्वाघोरं सहस्रकम् ।। ७७३ ।।
शास्त्रसिद्धं पुनर्दद्यात् तद्दोषविनिवृत्तये ।
कुम्भाद्या वस्त्रहीनाश्चेद्वातरोगो भवेन्नृणाम् ।। ७७४ ।।
जप्त्वाघोर सहस्रं तु दद्याद्वस्त्रं पुनर्गुरुः ।
पञ्चरत्नादि वैकल्येऽप्येवमेव समाचरेत् ।। ७७५ ।।
सूत्रकूर्चपिधानादेरभावेऽप्येवमाचरेत् ।
हीने कौतुकबन्धेतु तदङ्गे वा पुरोदिते ।। ७७६ ।।
स यागो निष्फलः प्रोक्तस्तस्मात्तद्दोषहानये ।
शान्तिहोमं तदाकुर्यात् कौतुकं बन्धयेत्ततः ।। ७७७ ।।
जपेद्घोरं त्रिशतं तदङ्गानां विलोपने ।
तद्वदह्निकृते तस्मिन् कृत्वा सद्योऽधिवासनम् ।। ७७८ ।।
पूर्वस्थानस्थिते देवे प्रोक्तं कौतुक बन्धनम् ।
आनीते मण्टपादौ वा जप्त्वाघोरं शतार्धकम् ।। ७७९ ।।
बलितालाद्यभावे तु सहस्रं दक्षिणं जपेत् ।
त्रिशतं दीपहानौ च द्विगुणं दीपमाचरेत् ।। ७८० ।।
उत्सवो यानहीनश्चेत् सर्वदोषावहो नृणाम् ।
स्नपनं शान्तिहोमं च प्रतियानं समाचरेत् ।। ७८१ ।।
वृषिकाले महावाते राष्ट्रक्षोभे महाभये ।
ग्रामप्रदक्षिणं नेष्टमिष्टं धामप्रदक्षिणम् ।। ७८२ ।।
स्नपनं शान्तिहोमं च तदा कार्यं द्विजोत्तमाः ।
एकवास्तुनि विप्रेन्द्रा वर्तमाने शिवोत्सवे ।। ७८३ ।।
अन्यदेवोत्सवस्तत्र कृतश्चेत् ग्राम विभ्रमः ।
तद्दोषविनिवृत्यर्थं शान्तिहोमं समाचरेत् ।। ७८४ ।।
तथैव मातृशान्तौ च प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
अङ्गारकबलिश्चैव यामलोक्तो नदोषदः ।। ७८५ ।।
वामभैरवसिद्धश्चेद्बलिर्ग्रामक्षयो भवेत् ।
बलिः प्रमादाद्दत्तश्चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ।। ७८६ ।।
तथैव मातृशान्तौ च प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
शून्यग्रामं समाश्रित्य बलियाने प्रकल्पिते ।। ७८७ ।।
तदा राष्ट्रक्षयं विद्यात् कृतं चेच्छान्तिमाचरेत् ।
आलये बलियाने वा तस्यां देवालयावृतौ ।। ७८८ ।।
देवाङ्गवास्तौ शस्तस्स्यात् परवास्तोर्विशेषतः ।
तथैवासन्नवास्तुश्च दूरवास्तौ द्विजोत्तमाः ।। ७८९ ।।
नानावृक्ष समायुक्तोऽनेकवेश्म समन्वितः ।
इतरस्मात् प्रशस्तस्स्याद्विपरीते विपत्करम् ।। ७९० ।।
ब्रह्मक्षत्रविशां वास्तुः श्रेष्ठ इत्यभिधीयते ।
अनुकल्पो ह्यशक्तानामन्यत्रैव समाचरेत् ।। ७९१ ।।
अनुलोमाधिवासो वा शौद्रो वा मध्यमौ मतो ।
तद्विनाधिष्ठितो वास्तुर्हीन इत्यभिधीयते ।। ७९२ ।।
अन्तर्वातोर्वि शिष्टस्स्याद्बहिर्वास्तु बलिभ्रमः ।
एकत्र बलियाने च श्रेष्ठमित्यभिधीयते ।। ७९३ ।।
अनुकल्पो ह्यशक्तानामन्यत्रैवं समाचरेत् ।
अनुकल्पप्रवृत्तानां शान्तिहोमो जपोऽथवा ।। ७९४ ।।
हीनेविताने घोरणोः शतसंख्यं जपं नयेत् ।
ध्वेज विहीनेऽप्येवं स्याज्जपोऽत्र शतसंख्यया ।। ७९५ ।।
ध्वजे विहीने रात्रौतु दोषो नास्ति द्विजोत्तमाः ।
बलिद्रव्ये विहीने तु क्षुद्बाधा जायते नृणाम् ।। ७९६ ।।
तद्दिनाधिपमन्त्रेण जपेतद्विशतसंख्यया ।
बलिद्रव्य समायुक्तं दापयेदन्यसन्धिके ।। ७९७ ।।
बलिदाने विहीने च क्षुद्बाधा जायते नृणाम् ।
मूर्तिहोमं ततः कृत्वा यानान्ते वा बलिं नयेत् ।। ७९८ ।।
देवालये बलिर्हीनो यदाघोरं शतं जपेत् ।
यस्सां दिशि बलिर्हीनो ग्रामादौ संहिताहुतिम् ।। ७९९ ।।
तत्तद्दिशापतेर्मन्त्रं शतजापसमन्वितम् ।
विधाय यानकाले वातदन्ते वा बलिं नयेत् ।। ८०० ।।
अन्नलिङ्गे विहिने तु दुर्भिक्षं जायते भुवि ।
शान्तिहोमं ततःकृत्वा सान्नलिङ्गं बलिं नयेत् ।। ८०१ ।।
तच्छेदभेदपातादौ तथैव फलमादिशेत् ।
तल्लिङ्गं सुदृढं कृत्वा यजेदस्त्रं तु तद्गतम् ।। ८०२ ।।
विधाय संहिताहोमं तस्मिन्स्थानेऽप्यनन्तरम् ।
नयेदारभ्य तल्लिङ्ग पातस्थानात्प्रदक्षिणम् ।। ८०३ ।।
पतितं चेत्यजेदन्नं संपाद्यान्नं समाचरेत् ।
समाप्य पूर्ववद्यानं संहिताहोममाचरेत् ।। ८०४ ।।
बलिपात्रेषु पतिते त्वघोरेण शतं जपेत् ।
भेदादावन्यदादाय बलिद्रव्यं तु निक्षिपेत् ।। ८०५ ।।
दशायुधानि वा भूमौ संभूतानि पतन्तिचेत् ।
निर्वाणानि तदा कुर्याच्छान्ति होमं तदा नयेत् ।। ८०६ ।।
च्छेदभेदादियुक्तानि यदि दारुमयानि वा ।
तथान्यानि समापाद्य संभूतानीतराणि वा ।। ८०७ ।।
संस्कृत्य स्वस्वमन्त्रैस्तु सावशेषं समापयेत् ।
लोहजान्यनुकर्मोक्तया नीत्वान्ते स्थापनं नयेत् ।। ८०८ ।।
शूलास्त्रे पतिते राज्ञो भयं भवति तत्र च ।
धामादौ वा दिशाहोमं नयेदस्त्रार्चनान्वितम् ।। ८०९ ।।
च्छेदभेदादिके जाते त्वापाद्यैवानुकर्मवत् ।
उत्सवं पूर्ववत् कुर्यादन्येनास्त्रेण वा द्विजाः ।। ८१० ।।
समाप्योत्सवकार्यं तु तत्संधायानुकर्मवत् ।
संप्रोक्षणं ततः कुर्यादस्त्रराजप्रतिष्ठया ।। ८११ ।।
यानकालेऽन्यकाले वा बेरादौ पतिते सति ।
राजा मरणमाप्नोति सद्यः कुर्यात् प्रतिक्रियाम् ।। ८१२ ।।
अव्यङ्गे पतिते बेरे पतिते वा करादधः ।
द्विकरात् त्रिकराद्वापि तदूर्ध्वं च क्रमान्नयेत् ।। ८१३ ।।
संहिताशान्तिहोमौ च शान्तिं मूर्तिदिशाहुती ।
स्नपनं च जपेत् घोरमन्त्रेण शतसहस्रकम् ।। ८१४ ।।
नैवेद्यमपि सामान्यमुत्सवं शेषमाचरेत् ।
अङ्गहीने ऽनुकर्मोक्त्या सन्धानाद्यं च निष्कृतिम् ।। ८१५ ।।
अधिवासादिकं कर्म सद्य एव समाचरेत् ।
मासर्क्ष तिथिवारादि प्रेक्षां हित्वैव देशिकः ।। ८१६ ।।
पुनश्च कौतुकं बध्वा उत्सवाद्यं प्रकल्पयेत् ।
उत्तमाङ्गादिहीने चानुकर्मोक्त्या समाचरेत् ।। ८१७ ।।
तत्राप्यन्येन बेरेण सन्धानान्तं हि चोत्सवम् ।
कारयेद्देशिको धीमान् प्रत्यहं शान्तिहोमयुक् ।। ८१८ ।।
धामान्तरगतेनाथ कर्तव्यो वा द्विजोत्तमाः ।
गर्भद्वारादिमानेष्टमानयुक्तेन नान्यथा ।। ८१९ ।।
ततो बेरं समापाद्यानुकर्मोक्त्या तदेव हि ।
प्रतिष्ठा च विधायान्ते चाङ्कुरार्पण पूर्वकम् ।। ८२० ।।
उत्सवं कारयेद्देवं नवाहाद्युत्सवेषु च ।
लिङ्गेऽप्येवं समानं दर्म हे शिवदीक्षिताः ।। ८२१ ।।
उत्सवे ग्रामबाह्ये तु बद्धप्रतिसरे द्विजाः ।
बेरेऽतिनिन्दिते दोषो राज्ञो भवति शान्तये ।। ८२२ ।।
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् संहिताहोममेव वा ।
कुर्वाणश्चेत् क्रियांभूमौ पतितो देशिकस्तदा ।। ८२३ ।।
ग्रामानवस्थितिर्ज्ञेया तदर्थं बहुरूपिणम् ।
जपेत् पञ्चशतं मन्त्री पतितेऽप्येवमेव हि ।। ८२४ ।।
बलिदातरि तत्काले पतिते तं शतं जपेत् ।
आयुधास्त्रान्नलिङ्गेशवाहने पतिते भुवि ।। ८२५ ।।
गुरुश्शतं जपेद्घोरं द्विगुणं शकरास्त्रयोः ।
पूजायाश्चैव सन्ध्यादिविभिन्नाया विलोपने ।। ८२६ ।।
पाद्यादीनां च गन्धस्य पुष्पाणां धूपदीपयोः ।
अनिर्वाण प्रदीपस्य नैवद्यादेर्विलोपने ।। ८२७ ।।
प्रागुक्तविधिना कुर्यात् प्रायश्चित्तं गुरुत्तमाः ।
विलुप्ते वह्निकार्ये वा होमद्रव्यविलोपने ।। ८२८ ।।
निर्वाणेऽग्नौ शिवोपेतेऽप्यशिवे वाथ पूर्ववत् ।
रथारोहो विहीनश्चेन्नीचास्स्युर्मनुजा भुवि ।। ८२९ ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा रथारोहणमाचरेत् ।
यानकाले रथादीनां भङ्गे भङ्गो भुवो भवेत् ।। ८३० ।।
सन्धानयोग्यं सन्धानं कृत्वा शान्तिं समाचरेत् ।
तद्देश धाम्नि वा कुर्याद्यानादौ दोषशान्तये ।। ८३१ ।।
सन्धानकर्मायोग्यश्चेद्रथान्तरमथानयेत् ।
आनीय शिविकाद्यं वा तत्रारोप्य महेश्वरम् ।। ८३२ ।।
पूर्ववत् देवदेवेशं स्वालये विनिवेशयेत् ।
विनोद दर्शन काले जातश्चेत् कलहो महान् ।। ८३३ ।।
शान्तिहोमं तदा कुर्यादघोरस्यायुतं जपेत् ।
विनोददर्शने हीने संहिताहोममाचरेत् ।। ८३४ ।।
नीराजनविधौ हीने प्रायश्चित्तं तु पूर्ववत् ।
यानान्तस्नस्नपने हीने शान्तिहोमविलोपिते ।। ८३५ ।।
देवसनिधि वैकल्यं मूर्ति होमः प्रतिक्रिया ।
स्नपनं शान्तिहोमं च नयेत् सन्निधि सिद्धये ।। ८३६ ।।
हीनाधिष्ठितदेशे वा देवयाने प्रवर्तिते ।
प्रचुरस्नपनं कुर्याच्छान्तिहोमं महत्तरम् ।। ८३७ ।।
तैलाभ्यङ्गे विहीने तु शिरोरोगो नृणामिह ।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा तैलाभ्यङ्गं समाचरेत् ।। ८३८ ।।
नृत्तमूर्त्युत्सवे हीने पूर्वसंकल्पिते नराः ।
भवन्ति पापिनस्सर्वे तदर्थं शान्तिमाचरेत् ।। ८३९ ।।
नटेशभ्रमणं पश्चादिष्टकाले समाचरेत् ।
यात्रादानस्य विच्छेदे सा यात्रा निष्फला भवेत् ।। ८४० ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा पूर्ववद्दानमाचरेत् ।
मृगयायास्तु वैकल्ये नृपस्यापजयो भवेत् ।। ८४१ ।।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा मृगयामिष्टभे नयेत् ।
हीने कौतुकतीर्थे स्यान्नैव गङ्गादिसन्निधिः ।। ८४२ ।।
तद्वत्सूर्योदयात् पश्चात् तीर्थकार्ये कृते सति ।
निष्कृतिस्स्यात् क्रमाच्छान्तिहोमो वा संहिताहुतिः ।। ८४३ ।।
एतत् कौतुकतीर्थे स्यात् ध्वजारोहे कृते सति ।
अन्यत्रकौतुक स्नानं कल्पयेद्वर्जयेत्तुवा ।। ८४४ ।।
चूर्णोत्सवे तदङ्गे वा हीने स्याद्रोगपीडनम् ।
शान्तिहोमो भवेदङ्गिन्यङ्गे स्यात्संहिताहुतिः ।। ८४५ ।।
विलुप्ते धाम्नि वा स स्यात्तीर्थस्नानेऽथवा पुनः ।
चूर्णोत्सवभ्रमे हीने संहिताहोममाचरेत् ।। ८४६ ।।
महातीर्थ विलुप्तस्यात्स यागो निष्फलो निष्फलो द्विजाः ।
शान्तिं कृत्वा तदर्थं तु तीर्थकार्यं ततो नयेत् ।। ८४७ ।।
पूर्वं नद्यादिके तस्मिन्वर्तमाने तदन्यथा ।
कृते तद्दोष शान्त्यर्थं शान्तिहोमं तदाचरेत् ।। ८४८ ।।
तीर्थाङ्ग लोपे कर्तव्यस्संहिताहोम इष्टदः ।
प्रासादे मनुजे जाते मृते राजो भयं महत् ।। ८४९ ।।
मृतादि तत्प्रोदेशांत्तु विसृज्य च बहिस्ततः ।
प्रोक्षयेत् गोमयाम्भोभिर्येन देशेन ते गताः ।। ८५० ।।
तद्देशे तु ततः कुर्यात् पुण्याह प्रोक्षणं च वै ।
मृतप्रसूतदेशं तु खानयोग्यं खनेत्तदा ।। ८५१ ।।
परित्यज्य मृदोऽशुद्धा मृद्भिश्च परिपूरयेत् ।
प्रक्षाल्यासन्नकुड्याद्यं गोमयालेपनं स्थले ।। ८५२ ।।
पुण्याहं तत्र गव्येन प्रोक्षणं च क्रमान्नयेत् ।
शैव संभोजनं चान्ते जलसंप्रोक्षणं नयेत् ।। ८५३ ।।
स्नपनं शान्तिहोमं च यदिगर्भगृहे भवेत् ।
शान्तिहोमोज्झितं कुर्यादर्धमण्डपके सति ।। ८५४ ।।
प्रतिमामण्डपे शान्तिहोमं च स्नपनं विना ।
अन्तस्सालान्तरे चेद्धि जलसंप्रोक्षणं नयेत् ।। ८५५ ।।
अन्तस्सालस्थ देवानां स्नपनं शान्तिहोमवत् ।
गव्येन प्रोक्षयेत्तत्स्थपीठान्यपि विशुद्धये ।। ८५६ ।।
त्यजेन्मार्दानि भाण्डानि क्षालयेद्दारवं जलैः ।
अन्तस्सालस्य बाह्ये चेत् स्नपनेन दिशाहुतिः ।। ८५७ ।।
पाकस्थानादि देशेषु मरणादौ च संभवे ।
पूर्वच्छुद्धिमापाद्य पर्यग्निकरणं नयेत् ।। ८५८ ।।
शान्तिहोमं ततः कुर्यान्मूर्तिहोममथापि वा ।
प्राकारद्वय बाह्ये चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ।। ८५९ ।।
धाम्नो द्वादशदण्डान्तवास्तौ मर्त्यो मृतो यदि ।
परित्यज्यैव तत् कुर्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ।। ८६० ।।
कृतश्चेद् ग्रामनाशस्स्यात् तदर्थं स्नपनं नयेत् ।
सूतावापि मृता धाम्नि पक्षिणः पशवोः मृगाः ।। ८६१ ।।
सर्पो वा जायते राष्ट्रनराणामिह दुःस्थितिः ।
गोमयालेपनं तत्र प्रोक्षयेत् पञ्यगव्यतः ।। ८६२ ।।
स्नपनं गर्भगेहे चेच्छान्तिहोमं च कारयेत् ।
केवलस्नपनं चार्धमण्डपे परिकल्पयेत् ।। ८६३ ।।
देवतामण्डपे तत्स्थदेवान् संप्रोक्ष्य गव्यतः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैश्शान्तिहोमं च कारयेत् ।। ८६४ ।।
एतत्सर्वं तु सामान्यमुत्सवेऽनुत्सवेऽपि च ।
उष्णीषमुत्तरीयं वा वसनं यज्ञसूत्रकम् ।। ८६५ ।।
शिरो वा वह्निना दग्धं स्यादाचार्यस्य सुव्रताः ।
ज्वरबाधा भवेद्ग्रामे तद्दोषशमनाय च ।। ८६६ ।।
गुरुस्स्नात्वा शुचिर्भूत्वा शान्तिहोमं च कारयेत् ।
एवमेव भवेत् कर्तृहोत्रादीनां मुनीश्वराः ।। ८६७ ।।
वस्त्रशययासनादीनां दाहच्छेदादि संभवे ।
दष्टे वा मूषिकाद्यैस्तु क्रमात् फलमिहोच्यते ।। ८६८ ।।
कोणे वा भोगवृद्धिस्स्यात् प्रान्तेऽनिष्टं प्रक्रीर्तितम् ।
पुत्रोत्पत्तिर्यशश्चैव दशपाशान्तमध्यमे ।। ८६९ ।।
प्रान्तेनिष्टं समाख्यातं रोगो वा मृत्युरन्यतः ।
वस्त्रं वा त्रिगुणं कृत्वा ब्रह्मेन्द्रयमवह्निषु ।। ८७० ।।
महादोष समाख्यातो दोषो नान्यत्र कथ्यते ।
एवमेव नराणां च तदा स्नानं विधाय च ।। ८७१ ।।
जप्त्वाघोर सह्रस्रं तु दष्टवस्त्राणि दापयेत् ।
नराणां शिवभक्तानां दीक्षितानां शिवाय वा ।। ८७२ ।।
वस्त्राद्यं दैविकं चेद्धि प्रोक्ष्य गव्येन शुद्धये ।
कारयेत् संहिताहोमघोरं वा जपेत्तथा ।। ८७३ ।।
अदीक्षितैश्च शूद्राद्यैः प्रविष्टे यागमण्डपे ।
संप्रोक्ष्यास्त्राम्बुना घोरं दशवारं जपेन्मनुम् ।। ८७४ ।।
तत्संस्पृष्टे तु कुम्भादौ तदन्यं विनिवेशयेत् ।
संहिताहोमपूर्वं तु श्वादीनां च प्रवेशने ।। ८७५ ।।
गोमयालेपनं चैव पुण्याहप्रोक्षणान्वितम् ।
गव्यसंप्रोक्षणोपेतं प्रतिलोमान्त्यजैर्यदि ।। ८७६ ।।
सूतकैः प्रेतकाद्यर्वा कुम्भादींस्तद्गतांस्त्जेत् ।
गोमयालेपनं कृत्वा पर्यग्निकरणं नयेत् ।। ८७७ ।।
मूर्तिहोमं विधायान्ते कुम्भादीन् पूर्ववन्यसेत् ।
श्वादीनां स्पर्शनेप्येवं निष्कृतिः परिकीर्तिता ।। ८७८ ।।
चण्डालाद्यैः प्रविष्टश्चेदेवं कृत्वा तदन्तिके ।
स्नपनं कारयेच्छम्भोर्दिशाहोमं च कारयेत् ।। ८७९ ।।
तैः स्पृष्टाः प्रतिमाद्याश्चेत् प्राग्वन्निष्कृतिमाचरेत् ।
यागशालाग्निदग्धश्चेद्भयं स्याद्राजवेश्मनि ।। ८८० ।।
व्यपोह्य पूर्वकुम्भादीन् संपूज्य वृषभध्वजम् ।
मूर्तिहोमं विधायान्ते पूर्ववद्यागमण्डपम् ।। ८८१ ।।
कृत्वा सद्योऽधिवासं तु पूर्ववत्सर्वमाचरेत् ।
कुम्भसंस्थापनोपेते विदग्धे यागमण्डपे ।। ८८२ ।।
महानसेऽथवा स्थानमम्डपे गोपुरादिके ।
विदग्धे शान्तिहोमं तु कृत्वा पूर्ववदाचरेत् ।। ८८३ ।।
प्रपायामग्निदग्धायां संहिताहोममाचरेत् ।
विदग्धे गर्भगेहेऽर्धमण्डपे प्रतिमादिके ।। ८८४ ।।
अन्तस्सालान्तरे बाह्ये साले च क्रमशो भवेत् ।
स्नपनेन दिशाहोमो मूर्तिहोमस्तथाविधः ।। ८८५ ।।
शान्तिश्च शान्तिहोमश्च संहिता होम एव च ।
दुष्टे तु लिङ्गबेरादौ तदुक्तां निष्कृतिं नयेत् ।। ८८६ ।।
परिवालये कुर्यात् प्रतिमामण्डपोक्तवत् ।
उत्सवेऽप्यनुत्सवेप्येतत् सामान्यं कर्म संमतम् ।। ८८७ ।।
ग्रामादिवेश्मदाहे तु सम्हिताहोममाचरेत् ।
महादाहोद्भावे ग्रामे शान्तिहोमं समाचरेत् ।। ८८८ ।।
प्रतिक्रियाह्यदत्ता चेद्वसनं चोत्तरीयकम् ।
सोष्णीषं देशिकद्रव्यं हैमपञ्चाङ्गभूषणम् ।। ८८९ ।।
अङ्गुलीयकमात्रं वा तानि यानीष्टमानतः ।
अघोरशतमावर्त्य दद्यात्तान्यादराद्गुरोः ।। ८९० ।।
आचार्य संकरो राष्ट्रं राजानं नाशयत्यथ ।
एकाचार्येण कर्तव्यमेकदेवालयास्थितम् ।। ८९१ ।।
कर्मान्येन कृतं तच्छेत् तस्यादाचार्यसंकरः ।।
ऋषय ऊचः जलाद्याहरणं गन्धपुष्पधूपादि
कल्पनम् ।। ८९२ ।।
दीपनैवेद्य संकॢप्तिर्देवे नित्यार्चनं च यत् ।
सकलाराधनं यच्च परिवारार्चनादिकम् ।। ८९३ ।।
नित्योत्सवश्च गानाद्यं स्नपनाद्यङ्गकल्पनम् ।
उत्सवाद्यङ्गकॢप्तिर्वा देवतावाहनादिकम् ।। ८९४ ।।
तत्काले मूललिङ्गादिपूजनं नित्यहोमकम् ।
अनेक नरनिर्वत्य कथमेकः करोत्यहो ।। ८९५ ।।
शिवः -
साधवास्ते महाप्राज्ञाः समाधिं कथयाम्यहम् ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये यत्कर्मैकालये स्थितम् ।। ८९६ ।।
एकाचार्येण कर्तव्यमिति साधूदितं मवा ।
देशिकस्यास्य पुत्रोवा पौत्रो वा तस्य बान्धवाः ।। ८९७ ।।
तद्दीक्षितास्तदादेश समाविष्टाश्च ये नराः ।
आदिशैव कुलेजाता ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ।। ८९८ ।।
शूद्रा वा येऽनुलोमास्ते गन्धर्वा नर्तकादयः ।
रुद्रकन्याश्च पद्दास्यस्तदाज्ञापालका यदि ।। ८९९ ।।
तैरप्यनुष्ठितं कर्म देशिकेनानुष्ठितं भवेत् ।
यथा राज्ञा नियुक्तैस्तु सामन्त प्रमुखैरपि ।। ९०० ।।
यत्कृतं राजकार्यं स्यात्तथैवापि संमतम् ।
अन्यथा सति कर्तव्ये शान्ति तत्र समाचरेत् ।। ९०१ ।।
तत्र संकरदोषोऽपि फलमेवं च निष्कृतिः ।
क्रिया या वर्तते पूर्वं शास्त्रसिद्धा पुनः पुनः ।। ९०२ ।।
सर्वत्र क्रिया प्रकर्तव्याशास्त्रसिद्धां परित्यजेत् ।
अन्यथा सति कर्तव्ये राज्ञो ध्वंस उदाहृतः ।। ९०३ ।।
शान्तिस्तदर्थं कर्तव्या तद्दोषनिवृत्तये ।
शास्त्रसिद्धैव पूर्वापि ततो ततो वृद्धिस्सुखप्रदा ।। ९०४ ।।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूर्वमप्यधिकं चरेत् ।। ९०५ ।।
इति ऊत्तरकामिकाख्येमहातन्त्रे प्रायश्चित्तविधिःत्रिंशतितमः पटलः ।।
प्रणवासनमारूढं दुराधर्पं महाबलम् ।
पञ्चास्यं दशकर्णश्च प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
दंष्ट्राकरालमत्युग्रं मुक्तनादं सदुर्जयम् ।
कपाल मालाभरणं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
केकराक्षं महामाला नागाभरण लेलिहम् ।
सूर्यकोट्ययुताभं च विघ्नसंघातमर्दकम् ।
भुजैर्दशभिरत्युग्रैः भैरवास्त्रौस्समन्वितम् ।।
खड्गचापमहाशूलाभय पाशांश्च दक्षिणे ।
खेट वाण कपालांश्च वरप्रासौ च वामतः ।।
पिङ्गाभस्मश्रुभ्रू युक्तं तथा विधशिरोरुहम् ।
ध्यात्वैवं उच्चरन् मन्त्रमावाह्यार्चन मारभेत् ।।
सिंहवक्त्रोग्रदंष्ट्राग्नि सप्रभोर्ध्वं शिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जननिभां वृत्तरक्तनेत्र त्रयान्विताम् ।।
वहन्तीं सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं वहन् ।
वहन्तीं वाम हस्ताभ्यां मुण्डं शेषे पल्लवम् ।।
कृष्णाम्बर धरां सास्त्रमां सास्यां नर्तने रताम् ।
मौक्तिकाभारणैर्युक्तां सर्वावय भूषणाम् ।।
अट्टहासरवोपेतं कृष्णाजिन समन्वितम् ।।
ध्यायेत् सूर्यसहस्राभं अघोरास्त्रं अरिन्दमम् ।
प्रदीप्तदशनप्रान्तं प्रकाशमुखकन्दरम् ।।
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वं दीप्तभ्रूश्मश्रुमूर्धजम् ।
सर्वोपवीतं शूलासि शक्तिमुद्गर धारिणम् ।।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्धशेखरम् ।
नृत्यमानं महाकार्यं नागाभरणभूषितम् ।।
देवदानव दैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ।।
३१. एकत्रिंशत्तमे पटले अद्भुत शान्ति विधिः
वक्ष्येऽद्भुतानां शान्तिं तु सर्वारिष्ट निवारिणीम् ।
रजन्यां दर्शनं भानोः परराज भयं भवेत् ।। १ ।।
विप्र भोजन संयुक्तां तत्र शान्तिं समाचरेत् ।
दर्शे चाभ्युदिते चन्द्रे परो राजा भविष्यति ।। २ ।।
पूर्ववत् कल्पयेत् शान्तिं मध्यमेनाधमेन वा ।
संभवे भूमि कंपेतु नृप भङ्गो भवेद् ध्रुवम् ।। ३ ।।
मधुक्षीर घृतस्स्नानं सहस्रप्रस्थ संमितैः ।
तदर्धे वा तदर्धे वा शतप्रस्थैः तदर्धतः ।। ४ ।।
स्नपनोक्ता शिवे कुर्यात् त्रिसप्ताहं द्विसप्तमम् ।
सप्ताहं वा धृतक्षौद्रैः श्रेष्ठ मार्गेण कारयेत् ।। ५ ।।
प्रसाद मण्डपाद्यादि भ्रमणेप्येवमाचरेत् ।
नदी तटाक कूपादि क्षोभे दुर्भिक्षता भवेत् ।। ६ ।।
तत्तीरे मण्डपं कृत्वा तन्मध्ये स्थण्डिले शिवम् ।
सांबं कुंभे च वर्धन्यां परितोष्ठ घटेषु च ।। ७ ।।
स सूत्रांबरहैमेषु सप्ततीर्थं च कन्यया ।
पूजयेत् गन्धपुष्पाद्यैः दिशाहोमं समाचरेत् ।। ८ ।।
कुंभांभः प्रक्षिपेत्तेषु पञ्चाहं ह्येवमाचरेत् ।
प्रतिमारोदनेस्वेदे नृपस्य मृतिमाचरेत् ।। ९ ।।
सर्वेषां प्राणिनां नाशं सद्यः कुर्यात्प्रतिक्रियाम् ।
कृत्वातु प्रतिमा शुद्धिं श्रेष्ठां शान्तिं समाचरेत् ।। १० ।।
शान्ति होमं च विप्राणां भोजनं नित्यमाचरेत् ।
तदन्ते चोत्सवं कुर्यात् यथा वित्तं मुनीश्वराः ।। ११ ।।
जाते शोणित वर्षेतु सर्वेषां नाशनं भवेत् ।
प्रासाद मण्डपादीनि रुधिराक्तानि शोधयेत् ।। १२ ।।
गोमयालेपनं कृत्वा पर्यग्निकरणं नयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु मध्वाद्यैः स्नपनं नयेत् ।। १३ ।।
भूमिकम्पोक्तमार्गेण शान्ति होमं च कारयेत् ।
सप्ताहमेवं कुर्याद्वा द्वित्रि सप्ताह मेव वा ।। १४ ।।
मधु क्षीराद्य वृष्ट्यादौ राष्ट्र क्षोभं समादिशेत् ।
मृत्तैलाश्मासृगाद्यैर्वा वर्षश्चेत्तद्वदेवहि ।। १५ ।।
तद्द्रव्य स्नपनं कुर्यात् भूमिकंपोक्तमार्गतः ।
विशेषाच्छिवमभ्यर्च्य भूरि नैवेद्य संयुतम् ।। १६ ।।
शैवान् संभोजयेत् प्रश्चादेवं सप्ताहमाचरेत् ।
लोके मृदादि वृष्टिश्चेत् क्षीर स्नपन सम्युतम् ।। १७ ।।
लिङ्ग बेरद्रुमादिभ्यः शोणितादेः समुद्भवे ।
संपूज्य गन्ध प्रमुखैः वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ।। १८ ।।
दिशाहोमं नयेत्तेषु शैवान् संभोजयेत्ततः ।
पर चक्राद्भयं ज्ञेयं तद्भीतेर्विनिवृत्तये ।। १९ ।।
लिङ्ग बेर द्रुमाद्यङ्गं शोधयेदस्त्रवारिणा ।
वास्तुं संपूजयेत्पश्चात् तदन्ते स्नापयेच्छिवम् ।। २० ।।
शान्ति कर्मोक्त नक्षत्र वशादेतत्समाचरेत् ।
अकस्मात्पतितं धाम मूलादामस्तकं यदि ।। २१ ।।
नृप भङ्गो भवेत्तेन मूर्तिहोमं तु कारयेत् ।
स्नपनं च शिवे नृत्यं कुर्याद्वित्तानु सारतः ।। २२ ।।
शान्त्युक्त दिन संख्यया वशेनैतत्समाचरेत् ।
प्रासाद मनुकर्मोक्त्या आद्येष्टकादि युतं नयेत् ।। २३ ।।
त्रिपादेऽर्धे तथा पादे तदर्धे वाथभग्नके ।
कुर्याद्धाम्नोऽथ सन्धानं सप्तपृष्ट पञ्च वेदभम् ।। २४ ।।
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यं प्रागुक्तं भावितात्मभिः ।
स्थूयाद्यवयवे छीन्नेऽप्येत देकाहमाचरेत् ।। २५ ।।
नादिकाद्यङ्ग वैकल्ये सन्धानं संयगाचरेत् ।
अकस्माद्धामभेदादौ फलमिन्द्रादि दिग्वशात् ।। २६ ।।
निष्कृतिश्व पुरा प्रोक्ता ततस्तद्वत्समाचरेत् ।
धामान्तरस्थ देवानां भग्नादौ समुपस्थिते ।। २७ ।।
अनुकर्मविधोनोक्तं कुर्यात्कर्म गुरुस्तदा ।
मण्डपादि निपाते च शान्तिमेकाहमाचरेत् ।। २८ ।।
धाम स्थानान्तरं प्राप्तं यदिलिंगादिसंयुतम् ।
नृपतेरादिशेद्भङ्गं तेन वैदेशिकोत्तमः ।। २९ ।।
संपूज्य देवं गन्धाद्यैः श्रेष्ठशान्तिं समाचरेत् ।
शैव संभोजनोपेतां विप्रभुक्ति समन्वितम् ।। ३० ।।
लिङ्गान्तरं प्रतिष्ठाय पूर्वमान समं यथा ।
बाणलिंगादिकं वाथ प्रासादेन समन्वितम् ।। ३१ ।।
अथवा पूर्वलिंगं चेत् तत्प्रासाद समन्वितम् ।
अनुकर्मविधानेन पूर्वस्थाने समं नयेत् ।। ३२ ।।
हीनं प्रासादमात्र स्यात् पूर्वस्थाने समाचरेत् ।
स्थानानन्तर गतं लिंगं उदक् पूर्वत्र विन्यसेत् ।। ३३ ।।
तत्स्थाने धाम वा कार्यमनुकर्मोक्त वर्त्मना ।
वृक्षे स्थानान्तरं प्राप्ते सस्यनाशो भविष्यति ।। ३४ ।।
तद् वृक्ष जाति संभूत समिद्भिर्मूर्ति होमकम् ।
समाचरेद् द्विसप्ताहं शैव भोजनं संयुतम् ।। ३५ ।।
तत्समीपे स्थिते लिंगे स्वयं भूतादिके परम् ।
स्नपनं कारयेन्नित्यं प्रभूत हविषान्वितम् ।। ३६ ।।
स्थापयेत् पूर्वदेशेऽन्य वृक्षं तज्जाति संभवम् ।
तदन्य कुसुमे जाते तदन्य फल संभवे ।। ३७ ।।
संवत्सरत्रयादर्वाक् वृक्षे पुष्पफलोद्भवे ।
सप्ताहं वा नवाहं वा पञ्चाहं शान्तिमाचरेत् ।। ३८ ।।
तन्मूले शान्ति होमं च प्रत्यहं गुरुराचरेत् ।
शिवलिङ्गे च बेरे वा पीठे वोष्णादि संभवे ।। ३९ ।।
सर्वे ज्वरादि भूतास्तु नश्यन्ति मनुजा ध्रुवम् ।
गन्धोदै र्नालिकेराद्यैः विन्यस्तैः स्नपनोक्तितः ।। ४० ।।
स्नापयेत् परमेशानं पञ्चामृत समन्वितम् ।
अथवाक्षीर मध्वाज्यैः प्रस्थैस्संस्नापयेच्छिवम् ।। ४१ ।।
सहस्रादि चतुष्प्रान्तैः आढकादि समन्वितैः ।
चन्दनागरु कर्पूरोशीर कुंकुम संयुतम् ।। ४२ ।।
गन्धं महत् समालभ्य पुष्पाद्यैर्पुष्कलैर्यजेत् ।
दिशाहोअं ततः कुर्यात् यावदौष्णं निवर्तते ।। ४३ ।।
शीतकुंभोऽपि कर्तव्यश्शान्ति मिच्छन्नरैस्तदा ।
नरा मृगाश्व पशवः पक्षिणो वा सरीसृपाः ।। ४४ ।।
जनयन्तिस्वजात्यन्यं यदि क्षोभो भवेद्भुवि ।
बहुशीर्षक हस्तांघ्रि नासादेहादि संयुतः ।। ४५ ।।
स्ववर्णेतर वर्णादि भ्रूविकारादि संयुताः ।
स्पष्ट वर्णायुता अश्वादयो जातायति द्विजाः ।। ४६ ।।
तथाभूतान्परित्यज्य सद्यः कुर्यात्प्रतिक्रियाम् ।
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमं समाचरेत् ।। ४७ ।।
शैवान्संपूज्य विधिवत् शान्तिहोमं समाचरेत् ।
शिवान्संभोजये देवं नयेद्वा सप्तपञ्चमम् ।। ४८ ।।
निष्कृतौ गोगजाश्वानां सत्यां तेषां निकेतने ।
नित्यं वास्तुबलिं शान्ति होमं क्षेत्रेश्वरेज्यया ।। ४९ ।।
युद्धे वा पर्वतादीनां राज्ञो युद्धभयं भवेत् ।
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशा होमन्तु कारयेत् ।। ५० ।।
स्नापयेत् परमेशानं नव सप्ताह माचरेत् ।
लिङ्गे बेरे च पीठे वा स्वेदो राष्ट्र भयं भवेत् ।। ५१ ।।
प्रक्षाल्यास्त्रांबुनाभ्यर्च्य शान्तिं सप्ताहमाचरेत् ।
लिंगे बेरे विमाने वा मण्डपे गोपुरादिषु ।। ५२ ।।
परिवारालये साले देवेशास्थानमण्डपे ।। ५२१/२ ।।
सभास्वशनिपाते च राज्ञो व्याधिं समादिशेत् ।
नव प्राकार मार्गेण क्रमाच्छान्तिं समाचरेत् ।। ५३१/२ ।।
तत्र लिंगे च पिठे च बेरे वायं विधिर्भवेत् ।
दिशाहोमं ततः कृत्वा महा स्नपन संयुतम् ।। ५४१/२ ।।
अष्टोत्तरशत स्नानं युतं पञ्चामृतान्वितम् ।
पञ्चगव्य समोपेतं मधुक्षीरं घृतैरपि ।। ५५१/२ ।।
सहस्रादि चतुष्प्रान्तैः प्रस्थमानैर्महेश्वरम् ।
स्नापयित्वार्चये द्विप्रान् भोजयेच्शान्ति होमयुक् ।। ५६१/२ ।।
एवं कृतेतु सप्ताहं अन्ते चोत्सव माचरेत् ।
प्रासादे सर्वधाभिन्ने प्राग्वदेवमुनीश्वराः ।। ५७१/२ ।।
अकस्मात्पतिते धाम्नि यदुक्तं तद्वदाचरेत् ।
प्रायश्चित्तं तथैवास्यां मण्डपादौ शिवाग्रजाः ।। ५८१/२ ।।
शैवान् संभोजयेन्नित्यं शिवशास्त्र विशारदान् ।
प्रादादे निष्कृतिः प्रोक्ता यासानृपति केतने ।। ५९१/२ ।।
शैत्य वृक्षेथवाश्वत्थे चान्यस्मिन् देवतात्मके ।
सप्ताहं शान्तिः कर्तव्या महा शान्ति निपातिते ।। ६०१/२ ।।
प्रत्यहं शान्ति होमं च कृत्वा तत् वृक्ष पूर्वतः ।
तत्रैव तत् समीपे वा तज्जातीयन्तरुन्यसेत् ।। ६११/२ ।।
ग्रहे कूपे तटाके वा नद्यां वा शान्तिरेकहम् ।
करिणी मदयुक्ताचेत् वाहनानां क्षयो भवेत् ।। ६२१/२ ।।
सप्ताहं शान्तिः कर्तव्या शान्ति होमं च तत् गृहे ।
महा वात प्रकोपेतु राष्ट्र क्षोभो भविष्यति ।। ६३१/२ ।।
पञ्चाहं त्रिदिनं वैक दिनं वा शान्तिमाचरेत् ।
धूमे समुद्भवे चाग्नौ करोति स्वामिनो भयम् ।। ६४१/२ ।।
गव्येन प्रोक्षयेत्तत्र धारयाथ खनेद्भुवम् ।
शुद्ध मृद्भिश्च पूर्याथ पञ्चमृद्भिश्चलेपयेत् ।। ६५१/२ ।।
पुण्याहप्रोक्षणन्तत्र ब्राह्मणांस्तत्र भोजनम् ।
शान्तिस्तत्र विधातव्या नव भेद विभेदिनी ।। ६६१/२ ।।
लिङ्ग बेरासने धूमे दुष्टे त्वेतच्चकारयेत् ।
क्षीर प्रस्थ सहस्रैर्वातदर्धे स्नापयेच्छिवम् ।। ६७१/२ ।।
तदर्धैवा तदर्धैवा शीत कुंभ स्तदन्तिके ।
लिङ्ग बेरे च पीठादौ वर्णान्तर गते सति ।। ६८१/२ ।।
राज्ञो व्याधिं विजानीयात् क्षालयेन्निर्मलं तथा ।
पिष्टमृत् बिल्व दर्भेश्च रजन्या मलवारिभिः ।। ६९१/२ ।।
शान्तिरेवं प्रकर्तव्या ज्येष्ठ मध्यादि भदतः ।
चन्दनो शीर कर्पूर कुंकुमा गरु संयुतम् ।। ७०१/२ ।।
पुष्कलं गन्धमापाद्य लेपयेत् गन्धमादरात् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यः प्रार्थयेद् दुरितक्षयम् ।। ७११/२ ।।
शैवान् संभोजयेन्नित्यं सामान्यान् ब्राह्मणानपि ।
भेर्यादीनां स्वयं घोषे महा मारी प्रवर्तते ।। ७२१/२ ।।
संप्रोक्ष्यस्त्रांबुना भेरी प्रमुखान् गन्धपुष्पकैः ।
अभ्यर्च्य देव देवेशं शान्तिमिष्टां समाचरेत् ।। ७३१/२ ।।
प्रति सूर्योदयेवापि प्रतिचन्द्रप्रदर्शने ।
जायते भूपति स्त्वन्यो यत्र राष्ट्रे भवेदिदम् ।। ७४१/२ ।।
नवाहाद्येकरात्रान्तं शान्तिमिष्टां समाचरेत् ।
रात्राविंद्र धनुर्दृष्टे पर चक्राद्भयं भवेत् ।। ७५१/२ ।।
शुक्रादिका गृहं त्यक्त्वा दिवातारक दर्शने ।
अनावृष्टि र्ध्रुवं लोके गृहनक्षत्रपातने ।। ७६१/२ ।।
वाहनानां क्षयं विधात् तदर्थं शान्तिमाचरेत् ! ।। ७७ ।।
नवाहाद्येकरात्रान्तं विभवस्यानुरूपतः ।
अग्निनक्षत्र पाते च जपेत् घोरं शतत्रयम् ।। ७८ ।।
प्रत्यहं षट्दिनादूर्ध्वमशनेः पातने सति ।
राज्ञो दोषः प्रजायेत तदर्थं तु दिशाहुतिम् ।। ७९ ।।
सप्ताहं वाथ पञ्चाहं तत् पात दिन संख्यकम् ! ।। ७९१/२ ।।
स्नपनेन समोपेतं राज्ञोदोषनिवृत्तये ।
क्षीराद्यैः स्नपनं कुर्यात् सप्ताहाशनि संभवे ।। ८०१/२ ।।
चन्द्रार्क मण्डले पञ्च दिनोर्ध्वं परिवेष्टते ।
तन्मण्डलाधिपो राजा शत्रुभिश्चाभिभूयते ।। ८११/२ ।।
शान्तिं कुर्याद्विशेषेण ज्येष्ठमध्यादि भेदिनीम् ।
वह्नि दाहेदिशां जाते दुर्भिक्षं भुविजायते ।। ८२१/२ ।।
क्षीराभिषेचनं देवे स्नपनोक्त्या ततो नयेत् ।
तदन्ते शान्ति होमं च पञ्चाहं ह्यैव माचरेत् ।। ८३१/२ ।।
लिङ्गादावर्चिते गन्ध पुष्पाद्यै त्वन्यवर्णके ।
सर्वेषामपि वर्णानां म्सूरी रोग मादिशेत् ।। ८४१/२ ।।
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमन्तु कारयेत् ।
पञ्चाहं त्रिदिनं वापि प्रभूतं तु हविर्निवेत् ।। ८५१/२ ।।
अकस्माच्चैत्य वृक्षे तु पतिते बोधिसंज्ञिके ।
समूले नृपतेर्व्याधि मादिशेन्मृति सूचनम् ।। ८६१/२ ।।
शिवं संपूज्य विधिवत् श्रेष्ठां शान्तिं समाचरेत् ।
तद्देशे शान्ति च यद्देशे पतितिस्तरुः ।। ८७१/२ ।।
तज्जातीयं तरुं तत्र न्यसेद्वा तत्समीपके ।
तच्छारवाः पतिताश्चेद्धि राष्ट्रक्षोभो महान्भवेत् ।। ८८१/२ ।।
शान्तिं श्रेष्ठस्य मध्यं तु दिशा होमं तु कारयेत् ।
तदेक शाखा पतने कलहो भुवि जायते ।। ८९१/२ ।।
शान्तिं श्रेष्ठाधमां कुर्यात् क्रमादेवं त्रिधा मतम् ।
द्वि सप्ताहं नवाहं वा सप्त पञ्चाग्निभिं तथा ।। ९०१/१ ।।
शान्तिं समाचरेद्वाथ पक्षेषु त्रिषुवाग्रजाः ।
एवमेवान्यवृक्षाणां प्रधानानां समाचरेत् ।। ९११/२ ।।
शलभादि समुत्पन्ने दुर्भिक्षं जायते भुवि ।
मूर्ति होमं त्रिसप्ताहं कारयेच्छैव भुक्तियुक् ।। ९२१/२ ।।
नरा मृगाश्च पशवः पक्षिणो वा सरीसृपाः ।
उन्मत्ताश्चे त्तु सप्ताहं दिशाहोमं त्र्यहं तु वा ।। ९३१/२ ।।
कारयेत् त्रिदिनं वाथ गजाश्वमरणोद्भवे ।
अतिवृष्टि समुत्पत्तौ भुवौ दुर्भिक्षतां वदेत् ।। ९४१/२ ।।
सक्तु प्रस्थ सहस्रैश्च रात्रि चूर्णै स्तथामतैः ।
तदर्धै र्वा तदर्धर्धै र्वा शतप्रस्थै स्तदर्धतः ।। ९५१/२ ।।
अर्धैर्वा स्नापयेद्देवं स्नपनोक्त प्रकारतः ।
आलोढ्य रजनीं पश्चात् कर्पूरेण विमिश्रिताम् ।। ९६१/२ ।।
षड्वेद नेत्रमात्रं तु वेष्टयेत् लिंग पिण्डिके ।
बेरं वाऽगरु कर्पुर वर्ति दीपान नेकशः ।। ९७१/२ ।।
मुद्गान्नं तापयेत्पश्चात् शान्तिहोमं तु कारयेत् ।
एवं कुर्यात्तु सप्ताहं पञ्चाहं त्रिदिनं तु वा ।। ९८१/२ ।।
राज्ञ प्रधान महिषी प्रधानाश्वो गजोथ वा ।
गुरुः पुरोहितो वाथ मृतश्चे न्नृपते र्भयम् ।। ९९१/२ ।।
संपूज्य देव देवेशं सप्ताहं शान्ति माचरेत् ।
पञ्चाहं त्रिदिनं वाथ गजाश्व मरणे नयेत् ।। १००१/२ ।।
मृत्युजिन्मनुना साष्ठ सहस्रालब्धकेन तु ।
तोयेन सेचयेद्राज्ञो मस्तके तं मनुं स्मरन् ।। १०११/२ ।।
शेषोदं स्नानपानार्थं दद्यादायुष्यसिद्धये ।
प्रत्यहं होमरक्षां च देव देव प्रसादजम् ।। १०२१/२ ।।
भस्मापि नेयमाचार्यैश्शैव सिद्धान्त पारगैः ।
सप्ताहाम्यन्तरे तां च वरयेत् मतिमाम्नृपः ।। १०३१/२ ।।
गुरुं पुरोहितं वाथ महिषीं गजमेव च ।
वाजिनं वा तदप्येवं राजराजाङ्ग माहरेत् ।। १०४१/२ ।।
प्रासादे मण्डपादौ वा प्राकारे गोपुरेथवा ।
परिवारालयोर्ध्वे वा नृपस्य भवनोपरि ।। १०५१/२ ।।
ग्रहेषु मालिकादौ वा श्वारोहस्तस्य रोदनम् ।
मार्जार प्रमुखानां रोदनं यदि जायते ।। १०६१/२ ।।
स्थान भ्रंशं तदा मर्त्याः प्राप्नुयुस्तन्निवृत्तये ।
तं हत्वाथ ततस्त्यक्त्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ।। १०७१/२ ।।
शान्तिं तत्र नयेदिष्टां रोहणे रोदनेऽपि च ।
शान्ति होमोऽथवा घोर जपो मार्जाररोदने ।। १०८१/२ ।।
शिवारोहे विशेषेण शान्ति मेकाहमाचरेत् ।
अश्वालयेऽग्नौ संजाते सप्ताहं शान्तिमाचरेत् ।। १०९१/२ ।।
लिंगे बेरे च पीठादौ खद्योतारोहणे सति ।
राज्ञी वा तन्महिष्यादौ चान्यस्मिन् पुरुषेथ वा ।। ११०१/२ ।।
तेषां दोषं विजानीयात् देवेचेद्राज दोषदम् ।
तं हत्वा तांश्च संस्नाप्य शान्ति होमं समाचरेत् ।। ११११/२ ।।
स्नपनञ्चशिवेकुर्यादेकाहं त्रिदिनन्तु वा ।
नृपतेश्च मनुष्याणान्देहे घोरं जपेत्तु वा ।। ११२१/२ ।।
लिंगमूले च पीठे वा बेरे वा गर्भगेहके ।
परिवारेऽथ जायेरञ्जन्तवो वाथ मक्षिकाः ।। ११३१/२ ।।
प्रचुराश्चेत् भुवः क्षोभो भवेत्तद्दोष शान्तये ।
तत्स्थानं शोधयित्वाष्ट बन्धाद्यैर्बन्धयेत्तथा ।। ११४१/२ ।।
पुण्याहं वाचयित्वान्ते शान्ति युक्त्या समाचरेत् ।
कवाटोद्घाटनेवाथ पिधाने स्वयमेव च ।। ११५१/२ ।।
संजाते राष्ट्र विक्षोभ शान्तिं सप्ताहमाचरेत् ।
चरन्ति केतवे व्योम्नि नानारूपास्समन्ततः ।। ११६१/२ ।।
सूर्येवास्तंगते तस्मिन् उदयात् पूर्वमेव वा ।
दृश्यन्ते श्वेत रक्तादि वर्णा नक्षत्र सन्निभाः ।। ११७१/२ ।।
दीर्घपुच्छायथाविद्यात् राष्ट्रक्षोभं महत्तरम् ।
शान्तिं कुर्यात्तदा श्रेष्ठ मध्यमाधममार्गतः ।। ११८१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अद्भुतशान्ति विधिः एकत्रिंशतितमः
पटलः
३२. द्वात्रिंशत्तमे पटले अनुकर्मविधिः
अनुकर्मविधिंवक्ष्ये सर्वेषां च सनातनम् ।
प्रासादे पतिते भिन्ने वक्त्रे जीर्णे च दिग् भ्रमे ।। १ ।।
हीने जात्यादि संस्थानेमानोन्मानादि हीनए ।
तत्तद् द्रव्यैरथोत्कृष्टैः मानयुक्तं तथा नयेत् ।। २ ।।
मानयुक्तं तु यद्वस्तु तत्सर्वं पूर्ववत् नयेत् ।
मानयुक्तमधिष्ठानाद्यङ्गंयद्विपरीतजम् ।। ३ ।।
तदप्यलक्षणं तस्याप्यन्यथाभाव इष्यते ।
स्वायम्भुवादि लिङ्गेषु कल्पितं पूर्ववन्नयेत् ।। ४ ।।
शास्त्रोक्तं वाथतन्नेयं तत्रदोषो न विद्यते ।
अथवाश्ममयं बाह्येऽबाह्ये स्यादिष्टकामयम् ।। ५ ।।
मानयेन्मानवे धाम्नि कूट पञ्चरकोष्टकाः ।
अस्थानस्था विधातव्याः स्वस्थानस्था विशेषतः ।। ६ ।।
नागरे नागरं कुर्याद्वेसरे वेसरं मतम् ।
द्राविडे च तथा कार्यं वराटादौ तथा मतम् ।। ७ ।।
घनेऽघने विमाने तु तथा भवनमिष्यते ।
भवनं जीर्ण मन्यस्मिन् कुर्वन्दिक्षुचकारयेत् ।। ८ ।।
पूर्वस्मिन्नुत्तरे वापि कुर्यात्कोणेषुबुद्धिमान् ।
द्वारं पूर्ववदिष्टं स्यात्पश्चिमद्वारमेव वा ।। ९ ।।
नष्टे संस्थापयेद् गर्भं तथाचाद्येष्टकामपि ।
नासिकाद्यङ्गहीनेतु पुनस्तद्वत्समाचरेत् ।। १० ।।
अप्रमाणेऽन्यथाचेद्धि सप्रमाणं यथा नयेत् ।
सुस्थितंदुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत् ।। ११ ।।
जीर्णादिदोषसम्युक्तं पूजायुक्तं तु सुस्थितम् ।
जीर्णादिदोषरहितं पूजाहीनन्तु दुस्थितम् ।। १२ ।।
जीर्णोद्धारे कृतेकर्तुर्मौलिकं फलमिष्यते ।
जीर्णाद्यं पूजितं हन्ति निहन्ति तदपूजितम् ।। १३ ।।
तस्मात्समुद्धरेज्जीर्णं यथा शास्त्रं सुखाय च ।
जीर्णं दग्धं कृशं स्थूलं हीनं मानाधिकं तथा ।। १४ ।।
भग्नं च सक्षतं लिङ्गमसमं यच्च दृश्यते ।
लक्ष्मोज्झितंवज्रहतं संपुटं स्फुटितं तथा ।। १५ ।।
आभीचारकं गर्भाढ्यं व्यङ्गाङ्गयेति कीर्तितम् ।
त्याज्यानि सर्वथैतानि लिङ्गानि षोडशैव तत् ।। १६ ।।
जीर्णाद्यैस्संयुतंत्याज्यं पीठं वा कशिला वृषः ।
अत्युच्चनिम्नादिङ्मूढमध्यस्थं विषमस्थितम् ।। १७ ।।
चलितं चालितं लिङ्गं पतितं पातितं तथा ।
अज्ञेनस्थापितं लिङ्गं तथामन्त्रक्रियेतरम् ।। १८ ।।
परित्यक्त शिलायोगमपि न स्थापितं भवेत् ।
तथैव स्थापनीयानि यद्येतान्यव्रणानि हि ।। १९ ।।
असुरैर्मुनिभिर्देवैः तत्वविद्भिः प्रतिष्ठितम् ।
जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि न चालयेत् ।। २० ।।
नृपतस्करवह्निभ्यो भयादन्यत्र धारयेत् ।
ह्रियमाणं जलेन हृतं तेन च यद्भवेत् ।। २१ ।।
न विरोधोऽस्ति लिङ्गस्यलक्षार्धजपतश्शुचिः ।
स्थापनं तेषु वान्यत्र कर्तव्यं पूर्ववन्मुखम् ।। २२ ।।
शतदन्डान्तरेस्थाप्यं जलबाधा समन्वितम् ।
सहस्रकार्मुकान्तं वा स्थापयेल्लिङ्गं मादरात् ।। २३ ।।
बेरेऽप्येतत्समानं स्यांद्दुष्टे त्वन्यत्प्रयोजयेत् ।
बेरे शिलामयेमार्देपक्वे वार्क्षेऽथ रत्नजे ।। २४ ।।
पक्ष्म भ्रुवास्यरेखादिहीने तु परिवर्जयेत् ।
अङ्गहीने तु तत्त्याज्य मित्यत्रज विचारणा ।। २५ ।।
लोहजे मृण्मये मृण्मये बेरे हस्त नास्यङ्घ्रि भूषणैः ।
कर्णदन्तादिभिर्हीने तत्तद्द्रव्यर्दृढं नयेत् ।। २६ ।।
उत्तमाङ्गविहीनेतु त्यक्त्वान्यद्योजयेन्नवम् ।
पद्बाहुहीनेत्याज्यं वा सन्धानं वासमाचरेत् ।। २७ ।।
उपाङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं शरीराङ्गं त्रिधास्मृतम् ।
अङ्गं प्रधानशूलं स्यात् ब्रह्मदण्डस्तु कथ्यते ।। २८ ।।
वक्षोदण्ड कटिस्थश्च बाहुकूर्परकोष्ठगाः ।
ऊरुस्थेजानुजङ्घे च उपाङ्गान्युदिताणि च ।। २९ ।।
शेषं दण्डाद्विजानीयात् प्रत्यङ्गानीतिबुद्धिमान् ।
ब्रह्मदण्डविहीने तु शूलस्थापनमारभेत् ।। ३० ।।
प्रत्यङ्गो पाङ्ग हीने तु पुनस्सन्धानमाचरेत् ।
पूर्वसंस्थापितो ब्रह्मदण्डश्चेल्लक्षणान्वितः ।। ३१ ।।
तमेव स्थापयेत्तत्र पुनरापादनं विना ।
भङ्गादीनां समुत्पत्तौ पुनस्संस्थापनं नयेत् ।। ३२ ।।
शैलंवामृण्मयं पक्वमगाधेऽम्भसिनिक्षिपेत् ।
रत्नजं च परित्याज्यं ग्राह्यं वा घटनाय च ।। ३३ ।।
वार्क्षं शिवाग्नौ निक्षिप्य भूमौवानिरवनेज्जले ।
लोहं द्रवीकृतं तत्र योजयेद्बेरकर्मणि ।। ३४ ।।
तत्प्रभां पीठीकां वापि तत्र वान्यत्र योजयेत् ।
अप्रतिष्ठित देवश्चेत् तत्पीठादौनियोजयोत् ।। ३५ ।।
तस्योपकरणार्थं वा योज्यं देवान्तरेऽपिवा ।
सलक्षणातु पीठी चेत् तद्वत् ब्रह्मशिलावृषः ।। ३६ ।।
ते सर्वत्र प्रयोज्यास्स्युत्त्याज्यावामुनि पुङ्गवाः ।
शैलपीठस्य चोद्धारं कृत्वाशैलं तु योजयेत् ।। ३७ ।।
अलाभे चेष्टकाभिश्च तथापीठं सुयोजयेत् ।
पश्चात् शैलं समायोज्यमाकृति पूर्ववद्भवेत् ।। ३८ ।।
चतुरश्रेतु वृत्तं वा नवृत्ते चतुरश्रकम्ज् ।
मण्डपे परिवारे च परिवारालयेऽप्यथा ।। ३९ ।।
अनुकर्मविधिं प्राग्वद्विधिना कल्पयेत्ततः ।
अन्तर्मण्डलसालाद्यं पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।। ४० ।।
ततो वृद्धिर्क्षयौ वास्तोर्नृपते र्विपदाकरौ ।
सप्रमाणे यथा शास्त्रं विहितालंकृतान्विते ।। ४१ ।।
अप्रमाणेऽन्यथाचेत्तु तत्र दोषो न विद्यते ।
प्रशस्ता प्रागुदग् वृद्धिः प्रतीच्छ्यांरिपुभिः क्षयः ।। ४२ ।।
दक्षिणे मरणं कर्तुस्तस्माद्वृद्धिर्नचेष्यते ।
तद्वास्तु परितोवृद्धिः समावाविषमापि वा ।। ४३ ।।
गोपुरेऽप्यनुकर्मैवं प्रासादोक्तवदाचरेत् ।
ग्रामादीनां गृहादीनां शालानां च विशेषतः ।। ४४ ।।
आरभ्यव्यासदीर्घाभ्यां हीनं नेष्टं मुनिश्वराः ।
समं वा योजयेत्तस्मादधिकं वापि योजयेत् ।। ४५ ।।
युक्तिततः परितो वापि प्रागुदग् दिशिवर्धयेत् ।
गृहमालिकयोर्भूमिं संख्ययापरिकल्पयेत् ।। ४६ ।।
सर्वथानोचितं हीनं कुर्यादुक्तक्रमेण तु ।
उक्तानामपि सर्वेषा विशेषः कश्चिदिष्यते ।। ४७ ।।
हीनं कुर्याद्वरद्रव्यैस्समं वा तत्र पूर्ववत् ।
जीर्णेपिधाने धामाद्यमासनस्थादिभिः समम् ।। ४८ ।।
किन्तु खट्गमये मन्त्राविन्यस्यापरमाहरेत् ।
लिङ्गादौ च घटे पूर्णे पीठे वा प्रत्यहं यजेत् ।। ४९ ।।
स्थापयेदपरं यद्वा विसर्जन पुरस्सरम् ।
यद्रूपं यत् प्रमाणञ्च यन्मयं यदनुद्ध्रतम् ।। ५० ।।
सर्वेषामपि चैतेषामुद्धारव्धिरुच्यते ।
तदग्रे मण्डपं कुर्याद्दक्षे वैऽसानकोणके ।। ५१ ।।
पूर्वद्वारसमोपेत मेकतोरण संयुतम् ।
सर्वालंकार संयुक्तन्तर्भामालादि संयुतम् ।। ५२ ।।
तत्रापि द्वारपूजादि स्थण्डिले तु शिवार्चनम् ।
मन्त्रसन्तर्पणं कृत्वा वह्नौ कुण्डादि कल्पिते ।। ५३ ।।
समिदाज्यतिलोपेतं हविषा च समन्वितम् ।
वास्त्वन्तदिक् बलिं समाचम्य गुरुत्तमः ।। ५४ ।।
सकलीकरणं कृत्वा भोजयेच्शिवलिङ्गीनः ।
ततो विज्ञापयेद्देवं प्रभोदोषावहं त्विदम् ।। ५५ ।।
अस्योद्धारे कृते शान्तिर्भवतीति भवद्वचः ।
अस्योद्धारायमान्त स्मादधितिष्ठस्सदाशिवः ।। ५६ ।।
एवं कर्मकिलोक्तेशश्शान्तिहोमं समाचरेत् ।
क्षीराज्यमधुदुर्वाभि श्शिवेनाष्टसहस्रकम् ।। ५७ ।।
गत्वात दन्तिकं मंत्री हृदास्नाप्य प्रपूजयेत् ।
व्यापकेश्वरशब्दन्तु चतुर्थ्यन्तं प्रयोजयेत् ।। ५८ ।।
प्रणवादि नमोन्तन्तु मूलमन्त्रोयमीरितः ।
व्यापकेश्वर शब्दन्तुहृदयादिपदं ततः ।। ५९ ।।
चतुर्थ्यन्तं प्रयोक्तव्यं प्रणवादि समन्वितम् । ५९१/२
नमस्कारान्त संयुक्तं हृदयाद्यंग पञ्चकम् ।
न बीजं योजयेत्तैस्तु लिङ्गञ्ज प्रणवासने ।। ६०१/२ ।।
स्थण्डिलस्थं यजेन्मन्त्रीं गन्धपुष्पसृगादिभिः ।
ततस्तदाश्रितं सत्वं श्रावये दस्त्र मुच्चरन् ।। ६११/२ ।।
सत्वं कोपीह यः कश्चिदिदमाश्रित्य तिष्ठति ।
लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यथेष्टं तत्र गच्छतु ।। ६२१/२ ।।
विद्याविद्येश्वरैर्युक्तश्शंभुरत्रभविष्यति ।
एवमुक्त्वा महास्त्रेण दत्वार्घ्यन्तु पराङ्मुखम् ।। ६३१/२ ।।
तस्माद्देवं समावाह्यकुंभे संस्थापयेत् गुरुः ।
अग्रस्थण्डिलसंयुक्तेस्वर्ण वस्त्र समन्विते ।। ६४१/२ ।।
सकूर्च्चे सापिधाने च ससूत्रेपल्लवान्विते ।
तथा विधायां वर्द्धन्यामम्बिकां स्थापयेत् गुरुः ।। ६५१/२ ।।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैस्त्वनुगुप्तन्निधापयेत् ।
प्रत्यहं चार्चनं कार्यं शान्तिहोमसमन्वितम् ।। ६६१/२ ।।
ततः पाशुपतास्त्रेण प्रतिभागं सहस्रकम् ।
हुत्वाशान्त्यं भसाप्रोक्ष्यकुशैःस्पृष्ट्वाजपेत् गुरुः ।। ६७१/२ ।।
विलोमार्ध्यन्ततो दत्वा विसृजेत्तत्वतत्वपान् ।
तदन्ते मूर्तिमूर्तीशान् लिङ्गपिण्ड्यादि संस्थितान् ।। ६८१/२ ।।
सुवर्णान्तररज्वा वा वृषभेण प्रचालयेत् ।
शिवमस्तु गृणन् लोकैः प्रिक्षिपेत्तुजलेगुरुः ।। ६९१/२ ।।
भूयः पुष्ट्यर्थकं कृगादिक् पतीनां प्रतर्पणम् ।
प्रासादवास्तुशुद्ध्यर्थं होतव्यन्तु शतं शतम् ।। ७०१/२ ।।
महापाशुपतास्त्रेण प्रासादन्तत्ररक्षयेत् ।
तन्मानमपरञ्चात्र स्थापयेद्देशिकोत्तमः ।। ७११/२ ।।
स्वयमुत्भूत् लिङ्गानान्दैविकेवार्षिकेपिवा ।
गाणवे लोहजे चैव नदीप्रस्त्रवणादिषु ।। ७२१/२ ।।
एवमादिष्टलिङ्गेषुनैवकार्या घटस्थितिः ।
मानुषाणाञ्च लिङ्गानां घटकार्यन्तदुच्यते ।। ७३१/२ ।।
सप्ताहान्तञ्च पक्षान्तं मासान्तञ्चेत् घटस्थितिः ।
तदूर्ध्वं कुम्भसंस्थश्चेद्देवेशस्सर्वदोषकृत् ।। ७४१/२ ।।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मासान्ते वाथ पूर्वके ।
संस्थाप्यबाललिङ्गाद्यं तन्मध्येविन्यसेन्मनुम् ।। ७५१/२ ।।
मासादिद्वादशाब्दान्त न्तदन्तरदिनेष्वथ ।
तस्मादादायदेवेशं मूललिङ्गेनिवेशयेत् ।। ७६१/२ ।।
मूललिंगन्नलब्धञ्चेद्देशकालानुरोधतः ।
षट्त्रिंशदब्दापर्यन्ते मूललिङ्गेनिवेशयेत् ।। ७७१/२ ।।
बाललिङ्गप्रतिष्ठोक्तदिन पक्षादि होमकम् ।
द्विगुणं त्रिगुणन्तस्य चतुर्विशतिवत्सरे ।। ७८१/२ ।।
कृतञ्चेत् द्विगुणंहोममाचरेद्देशिकोत्तमः ।
षट्त्रिंशद्वत्सरोर्द्धन्तु मूलस्थानन्तदेवहि ।। ७९१/२ ।।
तत्र स्थं बाललिंगाद्यं त्यक्त्वामूलन्तुविन्यसेत् ।
सकलेप्येवमेवं स्याद्विशेषः कश्चिदिष्यते ।। ८०१/२ ।।
द्वादशाब्दान्तरेऽवश्यन्मूलस्थानेनिवेशयेत् ।
नोचेत्तत्रैव संस्थाप्यमूल बेरं विशेषतः ।। ८११/२ ।।
एष एव विधिः प्रोक्तः प्रासादादौ शिवद्विजाः ।
किन्तु खड्गेऽमले मन्त्रान् विन्यस्यापरमारभेत् ।। ८२१/२ ।।
परिवारमरानेवं घटस्थान् स्थापयेत् गुरुः ।
शिवलिङ्गादियद्वस्तु यदज्ञेन प्रतिष्ठितम् ।। ८३१/२ ।।
दैवज्ञै श्शिलिनान्यैर्वा शिवदीक्षाविवर्जितैः ।
भूयोपि तस्य संस्कारं कुर्यात् पूर्वोक्तवत् गुरुः ।। ८४१/२ ।।
शिव सिद्धान्तमार्गस्थादन्ये पाशुपतादयः ।
तैरपिस्थापि तं लिङ्गं पुनस्संस्कृत्य पूजयेत् ।। ८५१/२ ।।
आदौ पाशुपताः प्रोक्ता स्सोमसिद्धान्तकाः परे ।
लाकुलास्त्वपरेज्ञेयाः प्रत्येकं त्रिविधास्मृताः ।। ८६१/२ ।।
वामदक्षिणसिद्धान्तभेदेन नव भेदिनः ।
शैवाश्चतुर्विधास्त्वन्ये मन्त्रतन्त्रव्यवस्थिताः ।। ८७१/२ ।।
गारूढाभैरवावाम भूततन्त्रव्यवस्थिताः ।
प्रत्येकं त्रित्रिभेदेन पूर्ववत् संव्यवस्थिताः ।। ८८१/२ ।।
तैरपि स्थापितं लिंगं मादिशैवस्समर्चयेत् ।
यामलत्व परंज्ञेयं तच्चमिश्रमिहोच्यते ।। ८९१/२ ।।
वामदक्षिणसिद्धन्त भेदेन त्रिविधं मतम् ।
वामं पार शिवार्हं स्यात् दक्षिणं भैरवार्हकम् ।। ९०१/२ ।।
सिद्धान्तं यामलं सर्व मादिशैवार्हकं विदुः ।
व्यतिरिक्तन्तु सिद्धान्ताद्रौद्रं सर्वमुदीरितम् ।। ९११/२ ।।
वामदक्षिणमिश्रादिभेदेन बहुभेदिकम् ।
लौकिकं वौदिकञ्चान्य दध्यात्ममतिमार्गकम् ।। ९२१/२ ।।
तथापाशुपतं सोम सिद्धान्ताख्यञ्चलाकुलम् ।
गारुढं भैरवं वामं भूततन्त्रञ्चयामलम् ।। ९३१/२ ।।
कापालं पाञ्चरात्रञ्च बौद्धमार्हमतन्तथा ।
बृहस्पतिमतं सांख्यं योगंवैखानसन्तथा ।। ९४१/२ ।।
वेदान्ताख्यञ्च मीमांस पुराणन्धर्म शास्त्रकम् ।
वास्तुशास्त्रन्तथासौत्रं षडङ्गमितिहासकम् ।। ९५१/२ ।।
तथा वेदाश्च चत्वारोयत्तत्र परिचोदितम् ।
सर्वं रौद्रं समादिष्टं सिद्धान्तं सौम्यमिष्यते ।। ९६१/२ ।।
रद्रैश्च स्थापितं यश्च विष्ण्वादि प्रतिमादिकम् ।
तत्सर्वं शैवमापाद्य शैवस्सर्वं समर्चयेत् ।। ९७१/२ ।।
लिंगाद्यमादिशैवेन स्थापितं पूजितन्तुवा ।
तद्रूपं पूजितन्तैश्चे द्राष्टं राजान मेव च ।। ९८१/२ ।।
तत्र ग्रामं ग्रामसंस्थांश्च सर्वान्हन्तिनसंशयः ।
तैस्तु संस्थापितं पूर्वमादि शैवेन पूजितम् ।। ९९१/२ ।।
यदितैः पूजितं पश्चात् सेनानिं सेनया सह ।
अमात्यं मन्त्रिणं विप्रान् क्षत्रियं वैश्यमेव च ।। १००१/२ ।।
शूद्रान्तरजनान् सर्वान्नचिरान्नाशयिष्यति ।
तस्माद्राजा प्रयत्नेन वारयेदचिरेण तान् ।। १०११/२ ।।
तैस्तु संस्थापितं पूर्व मादिशवेन पूजितम् ।
राज्ञो विजयदञ्चायुर्वृद्धिदं पलदं सदा ।। १०२१/२ ।।
शान्तत्वाच्छैवमन्त्राणां सर्वेषां शुभदामताः ।
आभिचारकलिङ्गाद्यं रोद्रैश्च स्थापितञ्चयत् ।। १०३१/२ ।।
तन्त्रेणो द्धारणं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
तत् स्थानं संप्रविश्याथ मृद्भाण्डांश्च विवर्जयेत् ।। १०४१/२ ।।
शैलं लोहञ्जदारुत्थं संशोद्ध्य च पुनः पुनः ।
कुड्याद्यं सुधायालिप्य स्थलं गोमयवारिणा ।। १०५१/२ ।।
पुण्याहं वाचयित्वातु वास्तुहोमञ्चकारयेत् ।
पर्यग्निकरणं कृत्वा पुनः पुण्याह माचरेत् ।। १०६१/२ ।।
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य पञ्चगव्येन शोधयेत् ।
कर्षणादि प्रतिष्ठान्त क्रियायां ये निवेशिताः ।। १०७१/२ ।।
मन्त्रांस्तानुद्धरेन्मन्त्री महापाशुपतेन च ।
महाजालप्रयोगेण सर्वमन्त्राश्च संहरेत् ।। १०८१/२ ।।
ओं हूं हां हं पुनर्हां हूं जालमुद्रा च संहतिः ।
तल्लिङ्गाद्यं च संशोध्य कुशभस्ममृदाम्भसा ।। १०९१/२ ।।
कषायोदकसंयुक्तं गोमूत्रेणोदकान्तरम् ! ।। ११० ।।
पञ्चगव्येन संस्नाप्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
लिङ्गस्थशम्बरे ज्ञाते पूर्ववन्मन्त्रसंहृतिः ।। १११ ।।
अविज्ञाते च तन्मन्त्रे प्रणवं योजयेद्गुरुः ।
जन्तुकल्पद्रवार्थं तु मन्त्रमस्त्रं नियोजयेत् ।। ११२ ।।
एकी भूतांस्तु दीपेन मन्त्रांस्तल्लिङ्गसंस्थितान् ।
स्मरन् समुद्धरेद्दिपं तल्लिङ्गाणुभिरन्वितम् ।। ११३ ।।
पूर्वमन्त्रेण संहृत्य मुद्रयासंहरेत् गुरुः ।
पुनस्संशोद्ध्यतं लिङ्गं पूर्वद्रव्यै श्शरेण च ।। ११४ ।।
कर्षणादि प्रतिष्ठान्त माचरेन्मानसीं क्रियाम् ।
स्वस्वमन्त्रसमोपेतं स्वस्व होम समन्वितम् ।। ११५ ।।
लिंगसंस्थापनोक्तेन प्रतिष्ठा माचरेत् गुरुः ।
लक्षणोद्धारणन्नेष्टं जलेचैवाधिवासनम् ।। ११६ ।।
शयनं स्थापनं चैवहित्वान्यत्सर्वमाचरेत् ।
गर्भगेहेथ तत्सर्वं मण्डपे वा समाचरेत् ।। ११७ ।।
देवाग्रे तत्र कुण्डेवा स्थण्डिलेवाथ होमयेत् ।
स्वयं भूर्दैविके बाणे चार्षे गाणाधिपे तथा ।। ११८ ।।
च्छिन्ने वा स्फुटितेभिन्ने तत्र शान्तिर्विधीयते ।
दिशाहोमन्ततः कुर्यादृगाद्यद्ध्यनन्तथा ।। ११९ ।।
अष्टोत्तर शतप्रस्थैः कुर्यात्क्षीराभिषेचनम् ।
शान्तिहोमन्ततः कृत्वा स्नपनं कारयेत्ततः।। १२० ।।
ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् शैवान् संभोजयेत्ततः ।
प्रभूतहविषं दत्वा ताम्बूलन्दापयेत्ततः ।। १२१ ।।
मध्यरात्रौ बलिन्दद्यात् ग्रामेवानगरेथवा ।
मुत्गान्नं पायसं गौलं कदलीफलसंयुतम् ।। १२२ ।।
सप्ताहमेवं कर्तव्यं सर्वदोषानुत्तये ।
आचार्यं पूजयेन्नित्यं स्वर्णवस्त्रादिभिस्ततः ।। १२३ ।।
तदन्ते स्नपनं कुर्यात् प्रभूतन्तु हविर्ददेत् ।
सर्वेरंगैर्विशीर्णञ्जेत् पुनस्संस्थापयेन्नवम् ।। १२४ ।।
लिङ्गे स्वायंभुवादौ तु जीर्णादौ शान्तिरीरितः ।
सर्वलक्षण संयुक्त मल्पदोषन्तुवा भवेत् ।। १२५ ।।
प्रासादस्यतु विस्तारे रसमात्रान्नदुष्यते ।
उत्सेधेरविमात्रान्तंक्षन्तव्यञ्चाङ्गुलादिकम् ।। १२६ ।।
द्विमात्रन्तु स्थले प्रोक्तं स्तं भाद्यंगेषुमात्रकम् ।
ग्रामखेटपुरादौतुदंडान्तं परिकीर्तितम् ।। १२७ ।।
सालेषु हस्तमानान्तं यवान्तं लिङ्गमानके ।
चतुर्यवान्त मर्चासु मात्रान्तं पीठकल्पने ।। १२८ ।।
द्वाराद्यंगेषु मात्रान्तं वालाग्रं ब्रह्मसूत्रके ।
तदप्यकार्यं लिङ्गाग्रेक्षन्तव्यं मानमीरितम् ।। १२९ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अनुकर्मविधिः द्वात्रिंशतितमः पटलः
।।
३३. त्रयस्त्रिंशत्तमे पटले काम्ययोगविधानविधिः
काम्ययोग विधानंतु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
काम्यसिद्धिश्च मन्त्रैस्स्यान्मन्त्राश्च बहवो मताः ।। १ ।।
सर्वे मन्त्रास्समर्थास्स्युस्सर्वे चेष्टफलप्रदाः ।
तेष्वघोराणुरत्यन्तदोषघ्नः किष्णवर्णभाक् ।। २ ।।
व्यालबद्धजटाचूटः कपालदलमण्डितः ।
सुरपिङ्गेक्षणोऽत्यन्त श्वेतदंष्ट्रा समन्वितः ।। ३ ।।
चन्द्रचूडो विशालास्यो नागयज्ञोपवीतवान् ।
महाकायो महादंष्ट्री किङ्किणीखसंयुतः ।। ४ ।।
महाशूलाग्र संप्रोत महासुर विनाशनः ।
खड्गखेटधनुर्बाणमुण्डकः कालशक्तिधृत् ।। ५ ।।
वराभयकपालाहि पाशप्रासगदायकरः ।
दंष्ट्रे द्वे कीलनिर्याते वक्त्राग्रे भीषणे सिते ।। ६ ।।
स्वसेना रक्षको नित्यं परसेनाभयंकरः ।
वैरिप्रयुक्तकर्मघ्नस्सर्वव्याधिनिवारकः ।। ७ ।।
सर्वदोष विनाशे तु समर्थो भक्तवत्सलः ।
असिताङ्गादिभिन्नित्यमावृतो वा निरावृतः ।। ८ ।।
आसिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोधश्चोन्मत्तभैरवः ।
कपाली भिषणश्चैव संहारश्चाष्टमस्स्मृतः ।। ९ ।।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्राश्च कृष्णवर्णा महाबलाः ।
त्रिशूलमुण्डसंयुक्ता हृदयाञ्जलि संयुताः ।। १० ।।
सुदंष्ट्रा भीम वक्त्राश्च स्वामिचेष्टा समन्विताः ।
ओं जुंसः इति मन्त्रोऽयं देवो मृत्युञ्जिदाह्वयः ।। ११ ।।
एष एवामृतेशस्स्यादादौ कूटयुतो न वा ।
रसादिशुक्लपर्यन्तधातु सप्ताक्षरान्वितम् ।। १२ ।।
हकारेण शरीरं तु रसमित्यादितः पठेत् ।
अन्ते च रक्ष रक्षेति वीप्सितं च पदं पठेत् ।। १३ ।।
आदौ स्याद्देवदेवेशेति (पदं) समुद्धरेत् ।
प्राणं च देवदत्तस्य मूलमन्त्रं नियोजयेत् ।। १४ ।।
पीठं जुंकारकॢप्तंस्यान्मूर्तिरों जुंसतो भवेत् ।
मध्ये निवेशयेत्कूटं प्रासादं वा नवात्मकम् ।। १५ ।।
कण्ठोष्ठ्यं वाहकाराद्यं ब्रह्मण्यङ्गानि कल्पयेत् ।
अनेन सदृशो नास्ति मन्त्रो मृत्युञ्जयो द्विजाः ।। १६ ।।
सुधाकलशमध्यस्थः श्वेतपद्मासनस्थितः ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटाखण्डेन्दुमण्डितः ।। १७ ।।
व्याघ्रचर्मपरीधानो नागेन्द्रोरोविभूषणः ।
त्रिशूलं चाभ्यं चोर्ध्वे सुधाकलशमध्ययोः ।। १८ ।।
दधानष्षड्भुजश्चेत् स त्रिशूलं चाक्षमालिकाम् ।
कपालं कुण्डिकां वामे योगमुद्रां करद्वये ।। १९ ।।
अनेन सदृशो मन्त्रो नास्ति प्राणादिरक्षणो ।
न भविष्यति भूतश्च सत्यमेतदुदाहृतम् ।। २० ।।
भोजनं चापि कर्तव्यं त्र्यक्षरेणामृतीकृतम् ।
तेनामृतं भवत्याशु स्वादितं मृत्युजिद्भवेत् ।। २१ ।।
अमृतेशेन देवेन जलं संग्राह्य यत्नतः ।
शतजप्तं पिबेत्तोयममृती भवति ध्रुवम् ।। २२ ।।
क्षीरेण सहसंपृक्तदूर्वाकाण्डमखण्डितम् ।
ब्रह्मवृक्षेन्धनैर्दीप्ते वह्नौ जुह्वन्न मृत्युभाक् ।। २३ ।।
देवं तूपासने यस्य नित्यं मृत्युञ्जयात्मकम् ।
नाचिरेणैव कालेन मृत्युस्तस्य भविष्यति ।। २४ ।।
मासाद्वर्षशतं प्रोक्तं द्विमासादिद्वशतं भवेत् ।
प्रतिमास प्रयोगेण चाब्देनैकेन सुव्रताः ।। २५ ।।
कालः प्रदक्षिणं कृत्वा स्तुत्वा संपूज्य साधकम् ।
गच्छत्यत्र न सन्देहस्सत्यं विप्रा मयोदितम् ।। २६ ।।
स पुनाति दृशा वाचा चरणेन करेण च ।
नदीजनपदोद्यान पुरादीनि न संशस्यः ।। २७ ।।
किं पुनः प्राणिनं भीतं स्वात्मानं स्वाश्रयं च वा ।
अघोरास्त्रमतो वक्ष्ये बीजमालात्मकं द्विजाः ।। २८ ।।
रक्तवस्त्रधरं देवं भिन्नाञ्जन समप्रभम् ।
भुजाष्टकसमोपेतमूर्ध्वकेशं सुदंष्ट्रिणम् ।। २९ ।।
स्पष्टदंष्ट्राघरोष्ठं च दीप्ताग्नि समलोचनम् ।
किङ्किणीमालया भ्राजत् पादनूपुर संयुतम् ।। ३० ।।
सप्तायुध समायुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च रक्तपुष्पोपशोभितम् ।। ३१ ।।
धूतवृश्चिक संयुक्तं कण्ठाभरणभूषितम् ।
मेखलोदरकण्ठेषु कर्णहृत्करबाहुषु ।। ३२ ।।
पादयोर्हस्तयोर्नागैश्चतुर्दशाभिरुज्ज्वलम् ।
पङ्कजासन मध्यस्थं त्रिणेत्रं रौद्ररूपिणम् ।। ३३ ।।
शूलमूलं च वेतालं खङ्गं डमरुकं शुभम् ।
दधानं दक्षगैर्हस्तैर्वामगैश्शूलमध्यमम् ।। ३४ ।।
घण्टां खेटं कपालं च शत्रुसंक्षय संमुखम् ।
अग्रस्थवामपादं च ध्यात्वाघोरास्त्रमर्चयेत् ।। ३५ ।।
अन्यथाप्युच्यते ध्यानं यथावच्छृणुत द्विजाः ।
ध्यायेत्सूर्य सहस्राभमघोरास्त्रमरिंदमम् ।। ३६ ।।
प्रदीप्तदशनप्रान्तं प्रकाशमुखकन्दरम् ।
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वं दीप्तभ्रूश्मश्रुमूर्धजम् ।। ३७ ।।
सर्पोपवीतं शूलसिशक्तिमुद्गर धारिणम् ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्घशेखरम् ।। ३८ ।।
नृत्यमानं महाकायं नागाभरणभूषितम् ।
देवदानव दैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ।। ३९ ।।
प्रस्फुर स्फुर इत्येवं हृदयं परिकीर्तितम् ।
घोरघोरतरेत्येतत् तच्छिरस्संप्रकीर्तितम् ।। ४० ।।
ततश्च तनुरूपेति शिखामन्त्रः प्रकीर्तितः ।
चटप्रचटशब्दं तु वीप्सितं कवचं भवेत् ।। ४१ ।।
ततः कह कहत्युक्त्वा वम मन्दयेति स्मरेत् ।
घातयेति द्विरुच्चार्यं पञ्चमाङ्गं प्रकीर्तितम् ।। ४२ ।।
प्रान्ते स्यादूहुंफडित्येवं चतुर्थ्यन्तं हृदादिकम् ।
नमस्कारादि संयुक्तमादौ प्रणवसंयुतम् ।। ४३ ।।
परचक्रप्रथमने महाव्याधि प्रकोपने ।
शान्तिके पौष्टिके वश्ये प्रायश्चित्ते विचिन्ययेत् ।। ४४ ।।
किमनेन बहूक्तेन भयकालेऽप्युपस्थिते ।
मन्त्रेणानेन नश्यन्ति ज्वरग्रहविषादयः ।। ४५ ।।
परैर्यदभिचारादि कर्म मन्त्रौषधादिकम् ।
मन्त्राणि योगयुक्तानि पावके शलभा यथा ।। ४६ ।।
तथा पाशुपतास्त्रं च शिवास्त्रं क्षुरिकास्त्रकम् ।
अनेनैव प्रकारेण ध्यात्वा संपूजयेद् गुरुः ।। ४७ ।।
अघोरमर्चयित्वाथ तदग्रेऽस्त्रं समर्चयेत् ।
दक्षिणेऽघोरदेवस्य मध्ये देवं सदाशिवम् ।। ४८ ।।
विशेषाद्दक्षिणे वक्त्रेऽघोरदेवं समर्चयेत् ।
चतुर्दिक्षु यजेदस्त्रचतुष्कं शिवपूर्वकम् ।। ४९ ।।
अघोरपूर्वकं पाशुपताश्त्रं क्षुरिकास्त्रकम् ।
एवमभ्यन्तरेष्विष्ट्वा तज्जातीन् परितो यजेत् ।। ५० ।।
हित्वा शिवास्त्रं तत्रैव यजेत् प्रत्यङ्गिरां पराम् ।
संग्रामविजयं वाथ क्षुरिकास्थानपमध्यमे ।। ५१ ।।
एवमभ्यर्चयेद्वोऽसौ सोऽयंमत्सदृशोमतः ।
तेन नासाध्यमस्तीह लोके त्रिभुवने द्विजाः ।। ५२ ।।
सत्यमेतत्समुद्दिष्टं गोपनीयं प्रयत्नतः ।
पालनीयोविशेषेण साधकाधिपतिस्सदा ।। ५३ ।।
दक्षिणामूर्तिमन्त्रस्योद्धारस्त्वत्रनिगद्यते ।
वाक्सिद्धिस्तेन मन्त्रेण जयोत्पादे च शस्यते ।। ५४ ।।
फलान्यन्यानि सर्वाणि तत्प्रसादात् भवन्ति हि ।
ओं नमो भगवच्छब्दं संबुद्ध्यन्तं नियोजयेत् ।। ५५ ।।
दक्षिणामूर्तिशब्दं च तथैव विनियोजयेत् ।
मेधां प्रयच्छ स्वाहेति मूलमन्त्र उदाहृतः ।। ५६ ।।
स्वरेषु हृदयादीनामुद्धारः परिकीर्तितः ।
नमस्वाहावषठुं च फडित्यन्ते नियोजयेत् ।। ५७ ।।
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नवदनान्वितम् ।
गङ्गाचन्द्रसमोपेतं कुण्डलीकृतमूर्धजम् ।। ५८ ।।
व्याघ्रचर्मपरीधानं चतुर्बाहुसमन्वितम् ।
शुद्धस्फटिकमालां च ज्ञानमुद्रां च दक्षिणे ।। ५९ ।।
वामे पद्मं च वह्निं च वरदाभयदं तु वा ।
पुस्तकेन युतंवाथ दधानं नयनत्रयम् ।। ६० ।।
महावृषभसंयुक्तमनिसंघैस्समावृतम् ।
ध्यात्वैवं देव देवेशं सर्वकार्याणि साधयेत् ।। ६१ ।।
यान्तारूढं (हकारं च) षष्ठस्वरसमन्वितम् ।
चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ।। ६२ ।।
अथवान्य प्रकारेण भैरवं विकृताननम् ।
ऊर्ध्वरेफसमायुक्तं भैरवं बीजमुत्तमम् ।। ६३ ।।
संग्राम विजयो नाम्ना मन्त्रोऽयं परिकीर्तितः ।
अस्यमन्त्र प्रभावेण त्रैलोक्यविजयी भवेत् ।। ६४ ।।
यत् किंचित् क्रियते कर्म त्रैलोक्ये येन केनचित् ।
रहितो मन्त्रराजेन नैव सिध्यति साधकः ।। ६५ ।।
आरूढाब्जं सशक्तिं हृदयकमलजं भास्करं
पधस्तम्
वक्त्रैर्युक्तं चतुर्भिः परमरुण
चतुश्शक्तिभिर्व्याप्तदिक्कम् ।
कायार्धारूढकान्तं शिवमभयवरं
साक्षमालाकपालं
भूत्यै पाशाङ्कुशाभ्यां ग्रहगणनमितं नौमि
खट्वाङ्ग हस्तम् ।। ६६ ।।
ब्रह्माणि च षडङ्गानि क्रमेणैव समुद्धरेत् ।
विस्तारादि चतुश्शत्कीश्चतुर्वक्त्रेषु पूजयेत् ।। ६७ ।।
भोगाङ्गं पूजयेत्पश्चाद् धृतादीनग्निकोणतः ।
नेत्रं दक्षिणादिग्भागे गर्भावरण ईरितः ।। ६८ ।।
दीप्तयादिशक्तयो बाह्ये ग्रहास्तद्बाह्यमार्गतः ।
तद्बहिर्लोकपालास्युः क्रमेणाभ्यर्चयेद्गुरुः ।। ६९ ।।
कामाचररतो वापि भावयेद्भास्करं सदा ।
वक्ष्ये प्रत्यङ्गिरोद्धारं समासाद् द्विजसत्तमाः ।। ७० ।।
सर्वभक्तिप्रदं सर्वव्याधिविध्वंसनं परम् ।
ज्वारापस्मारमारीणां नाशनं क्षयनाशनम् ।। ७१ ।।
शत्रुकृत्यादि संभूतरोगानीक विनाशनम् ।
चतुरङ्ग बलोपेत शत्रुक्षयकरं परम् ।। ७२ ।।
स्वसेनारक्षकं नित्यं समर्थं सर्वकर्मसु ।
ओं ह्रींकारं समुद्धृत्य तदन्ते कृष्णवाससे ।। ७३ ।।
ततश्च सिंहवदने महावदन इत्यपि ।
महाभैरविवर्णेच सर्वशत्रुपदं तथा ।। ७४ ।।
कर्मविध्वंसिनीत्येवं परमन्त्र पदं ततः
छेदिनीत्युद्धरेत्पश्चात्सर्वभूतदमन्यपि ।। ७५ ।।
सर्वभूतांस्ततो बन्धबन्धेति पदमुद्धरेत् ।
सर्व विघ्नानिति पदं छिन्धिछिन्धीतियत्पदम् ।। ७६ ।।
सर्वव्याधिं निकृन्तेति निकृन्तेति पदं च यत् ।। ७६१/२ ।।
ज्वालाजिह्वे करालेति पदं दंष्ट्रे पदं पुनः ।। ७७१/२ ।।
प्रत्यंगिरे पदं ह्रीञ्च नमोस्त्विति पदं ततः ।
तेस्वाहेत्युद्धरेदेष मन्त्रः प्रत्यंगिरात्मकः ।। ७८१/२ ।।
प्रत्यंगिरेयं विख्यात श्शतवर्ण स्वरूपिणी ।
आद्यसप्ताक्षरं हृत् स्यात् शिरः पञ्चदशाक्षरम् ।। ७९१/२ ।।
दशाक्षरम् शिरवातस्मात् कवचं सप्तवर्णकम् ।
तथैवतस्मान्नेत्राणुश्चतुस्त्रिशत्भिरस्त्रकम् ।। ८०१/२ ।।
त्रयोदशाणुर्गायत्रीसावित्रीसप्तवर्णतः ।
नमस्वाहावषड्वौषट् हुंपट्युक्ता हृदादयः ।। ८११/२ ।।
सिम्हावक्त्रोग्रदंष्ट्राग्नि सप्रभोर्ध्व शिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जन निभांवृत्त रक्तनेत्रत्रयान्विताम् ।। ८२१/२ ।।
वहन्ती सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं परम् ।
वहन्तीं वामहस्ताभ्यां मुण्डं शेषेतु पल्लवम् ।। ८३१/२ ।।
अट्टहासादि शब्दैस्तु गर्जितामुदितामपि ।
कृष्णांबर धरां सासृक् मांसास्यां नर्तनेरताम् ।। ८४१/२ ।।
मौक्तिकामरणैयोग्यैस्सर्वावयव भूषिताम् ।
कृष्णाजिनघटान्नाम्ना भैरवीमर्चितां सुरैः ।। ८५१/२ ।।
देवींध्यात्वैकचित्तस्तुसर्वशत्रून् विनाशयेत् ।
ध्वंसयेत् सर्वरोगांश्च परमन्त्रान्निवारयेत् ।। ८६१/२ ।।
विद्याधरत्वलाभाय कृष्णागरुयुतं परम् ।
अथवा नाभिकंजल्कं जुहुयात् साधकोत्तमः ।। ८७१/२ ।।
कदंबकलिकाहोमाद्यक्षिणीसिद्ध्यति ध्रुवम् ।
प्रियंगु कदलीपुष्पाण्यादृतोजुहुयात् बुधः ।। ८८१/२ ।।
करवीरस्य पुष्पाणि घृतं च मधुसम्युतम् ।
खादिरादि समिच्चैवक्षिप्रमातुष्टिकारिका ।। ८९१/२ ।।
सिद्धार्त्थञ्चैव मुक्तां च अश्वमांसी समन्वितम् ।
पायसं पयसायुक्तं तत्क्षणात् क्षणिकं व्रजेत् ।। ९०१/२ ।।
धुर्तूरपुष्पसंयुक्तं खदिरोर्ध्व समन्वितम् ।
कृष्णनीलं घृतं चैव स्तंभयेदभिचारतः ।। ९११/२ ।।
रक्तपङ्कजपुष्पञ्चतत्समं रक्तचन्दनम् ।
कपिलाघृतसम्युक्तं कपिलाक्षीर सम्युतम् ।। ९२१/२ ।।
होमयेद्दशसाहस्रं क्षिप्रं होमयति ध्रुवम् ।
महिषोत्भूतमर्कञ्च गर्दभं क्षीरमेव च ।। ९३१/२ ।।
गिरिकायाश्चतत्पुष्पमङ्गिरास्थिसमन्वितम् ।
जुहुयात् शत साहस्रं तत्कुलोत्साधनं भवेत् ।। ९४१/२ ।।
कुंकुमारोचनाश्चैव कार्पास फल गुग्गुलुः ।
वेणुनाभेदनं सद्यो भवेदेव न संशयः ।। ९५१/२ ।।
निम्बपुष्पं तथाब्रीहिं निंबतैलसमायुतम् ।
अर्कक्षीर समायुक्तं होमयेदपिपारतम् ।। ९६१/२ ।।
राजयक्ष्मादि रोगाणां शान्तयेजुहुयाद्गुरुः ।
घृताक्तेन तिलेनैव दूर्वया घृतसिक्तया ।। ९७१/२ ।।
दुकूल चरुलाजांश्च मधुत्रय समन्वितान् ।
औदराणां च रोगाणां शुद्धीपत्थ्यामरीचिभिः ।। ९८१/२ ।।
जुहुयादग्निसिद्ध्यर्थमग्निबीज पुरस्सरम् ।
अक्षिरोगादि रोगाणां क्षीरेण च घृतेन च ।। ९९१/२ ।।
मधुनाहोमयेत्सर्वं नेत्र मन्त्रेणमन्त्रवित् ।
विषमज्वर नाशाय चूतपत्राणि होमयेत् ।। १००१/२ ।।
घृतेन सहसार्द्राणि प्लुतमृत्युंजिता तथा यथा ।
सर्वोपद्रव नाशय रुद्र शान्त्या खिलादिभिः ।। १०११/२ ।।
वस्त्राद्यर्वातशान्त्यर्थं सर्षपश्लेष्मशान्तये ।
पित्ताशान्त्यै च जुहुयात् चन्दनाद्यैस्सुशीतलैः ।। १०२१/२ ।।
सहस्रमयुतं वाथ लक्षन्तत्रिगुणंन्तु वा !! ।। १०३ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे काम्ययोगविधानविधिः
त्रयस्त्रिंशतितमः पटलः ।।
रक्त वस्त्रधरं देवं भिन्नाञ्जन समप्रभम् ।
भुजाष्टक समोपेतं उर्ध्वकेशं सुदंष्ट्रिणम् ।।
स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठं च दीप्ताग्नि समलोचनम् ।
किंकिणीमालया भ्राजात् पादनुपूरसंयुतम् ।।
सप्तायुध समायुक्तं सर्वाभरण भूषितम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च रक्तपुष्पोपशोभितम् ।।
धृतवृश्चिकसंयुक्तं कण्ठाभरण भूषितम्
मेखलोदरकण्ठेषु कर्णहृत्कर बाहुषु
पादयोर्हस्तयोर्नागैः चतुर्दशभिरुज्ज्वलम्
पङ्कजासनमध्यस्थं त्रिणेत्रं रौद्ररूपिणम्
शूलमूलं च वेतालं खङ्गं हमरुगं शुभम्
दधानं दक्षणैः हस्तैः वामगैश्शूलमध्यमम् ।
घण्टां खेटं कपालं च शत्रुसक्षय संमुखम्
अग्रस्थ वामपादञ्च ध्यात्वाघोरास्त्रं अर्चयेत् ।।
तेष्वघोराणुरत्यन्त दोषघ्नः कृष्णवर्णभाक् ।
व्यालबद्धजटाचूटः कपालदलमण्डितः ।।
सुरपिंगेक्षणोत्यन्तं श्वेतदंष्ट्रा समन्वितः ।
चन्द्र चूडो विशालास्यो नागयज्ञोपवीतवान् ।।
माकायो माहदंष्ट्री किंकिणीरवसंयुतः ।
महाशूलाग्रसंप्रोत महासुर विनाशनः ।।
खड्गखेट धनुर्बाण मुण्डकः कालशक्तिधृत् ।
वराभयकपालाहि पाश प्रासगदाकरः ।।
दंष्ट्रे द्वे कील निर्याते वक्त्राग्रे भीषणोसिते ।।
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।
चन्द्रखण्ड समूर्धानं स चतुष्कर पल्लवम् ।।
अशनि ध्वनि संयुक्तमसह्यं भीमविक्रमम् ।
द्वादशाक्षमहाशक्ति शूलाभव वरान्वितम् ।।
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैः शिवास्त्रं स्वाणुना यजेत् ।।
सुधाकलश मध्यस्थः श्वेतपद्मासनस्थितः ।
चतुर्भुजस्त्रित्रश्च जटाखण्डेन्दु मण्डितः ।।
व्याघ्रचर्म परीधानो नोगेन्द्रोरो विभूषणः ।
त्रिशूलं चाभयं (डमरुं) चोर्ध्वे सुधाकलशमध्ययोः ।।
दधानः षड्भुजश्चेत् स त्रिशूलं चाक्षमालिकाम् ।
कपालं कुण्डिकां वामे योगमुद्रां करद्वये ।।
अनेन सदृशो मन्त्रो नास्ति प्राणादि रक्षणे ।
आरूढाब्जं स शक्तिं हृदयकमलजं भास्करं पद्महस्तम् ।
वक्त्रैर्युक्तं चतुर्भिः परमरुणचतुश्शक्तिभिर्व्याप्त दिक्कम् ।।
कायार्धारूढकान्तं शिवमभयवरं साक्षमालाकपालम् ।
भूत्यै पाशाङ्कुशाभ्यां ग्रहणनमितं नैमि खड्वाङ्ग हस्तम् ।।
३४. चतुस्त्रिंशत्तमे पटले संप्रोक्षण विधिः ।
संप्रोक्षणविधिं वक्ष्ये सर्वदोष निकृन्तनम् ।
आवर्तंचेत्यनावर्तं पुनरावर्तनन्तथा ।। १ ।।
ततोन्तरितकञ्चेति प्रोक्षणन्तु चतुर्विधम् ।
मूलबालाग्रहाम्मूल स्थानेयत्स्थापनं मतम् ।। २ ।।
तदावर्तमिति प्रोक्त मनावर्तन्ततोच्यते ।
पतितैः पातकैस्पृष्टे चण्डालैरन्यजैस्तथा ।। ३ ।।
मासोर्ध्वपूजाहीने च विश्लिष्टे स्थलकर्मणि ।
लिङ्गे पीठे च चलिते अनावर्तमिति स्मृतम् ।। ४ ।।
मूलास्यात्समादाय स्थाप्य बालालये पुनः ।
तस्मात्संस्थापनं मूले पुनरावर्तनं स्मृतम् ।। ५ ।।
प्रतिमानां च मिश्राणां शक्तिनामायुधादिभिः ।
स्फोटने वर्णहीने च अङ्गोपाङ्गविहीनके ।। ६ ।।
चर्मच्छेदेऽहीने च भूषणादि विहीनके ।
अम्बुजासनहीने च स्थलकर्मविहीनके ।। ७ ।।
विश्लिष्टे पीठबन्धेतु तदन्तरित मुच्यते ।
यात्राहोमयुगावर्तमन्ये स्युस्तद्विहीनकाः ।। ८ ।।
आवर्तेतुद्विजास्सर्वान् मासपक्षर्क्षकादिकान् ।
लिङ्गसंस्थापनस्योक्त मार्गेणैव समाचरेत् ।। ९ ।।
न तिथिर्न च नक्षत्रं न वाराद्यंशकादिकाः ।
कालापेक्षां विना कुर्याच्छेषाण्यन्यानि सुव्रताः ।। १० ।।
आवर्तवदनावर्तं कुर्यादेभिर्विहीनकम् ।
लक्षणोद्धारणं तोयाधिवासः शयनं तथा ।। ११ ।।
अनावर्तमिति ज्ञेयं पुनरावर्तनं त्विह ।
सर्वमावर्त वत्कुर्यात् किं तु मूलद्वयान्वितम् ।। १२ ।।
ततोऽन्तरितकं विप्रास्संक्षेपेण वदाम्यहम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौच जले चैवाधिवासनम् ।। १३ ।।
शययाधिवासनं विप्रा विना व बेरकर्मणि ।
नववस्त्रेण संवेष्ट्य बेरस्य सकलाङ्गकम् ।। १४ ।।
प्रागुक्तविधिना कुम्भन्यासं होमं च कारयेत् ।
स्नपनं कारयेदन्ते चान्यत्सर्वं समानकम् ।। १५ ।।
एवं यः कारयेन्मर्त्य पुण्यां गतिमाप्नुयात् ।। १५१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे संप्रोक्षण विधिः चतुर्स्त्रिंशतिमः
पटलः ।।
३५. पञ्चत्रिंशत्तमे पटले पीठप्रतिष्ठां विधिः
पीठ संस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
लिङ्गायाम विशालं तु पीठं सर्वार्थ साधकम् ।। १ ।।
विष्ण्वंश समतुङ्गं च छाया दोष विवर्जितम्) ।
पूजांशस्योदया प्रान्त पीठ निर्गमनान्वितम् ।। २ ।।
ईदृशं पीठमापाद्य कोन सिद्ध्येत मानवः ।
लिङ्गायामसमं वापि लिङ्गायामार्धमेव वा ।। ३ ।।
सप्तविंशतिमानानि षड्विंशत्यंश मानकम् ।
लिङ्गास्यतारत्रिगुणं भवेत्पञ्चगुणं तु वा ।। ४ ।।
तदन्तरे तथा भक्ते सप्तविंशति मानकम् ।
लिङ्गमानवशात्पीठ विस्तारं परिकीर्तितम् ।। ५ ।।
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य व्योमाङ्गुल विवृद्धितः ।
षोडशाङ्गुल सम्युक्त विंशकाङ्कुलकावधि ।। ६ ।।
हस्तादि नवहस्तान्तं लिङ्गानां पीठविस्तृतिः ।
लिङ्गानामाधिकः वीठविस्तारोनेष्यते द्विजाः ।। ७ ।।
अग्रं मूलसमं वास्य हीनमूलं तु नेष्यते ।
षडंशात् षोडशांशान्तं कृत्वा मूलविशालकम् ।। ८ ।।
एकांशेननाग्रविस्तारं पीठं वा परिकीर्तितम् ।
विष्ण्वंशोत्सेधतुङ्गस्य पीठस्य ब्रह्म भागकए ।। ९ ।।
चतुर्भागे त्रिभागांशाधिकं वा पीठतुङ्गकम् ।
तयोर्मध्येऽष्टधा भक्ते नवमानमुदीरितम् ।। १० ।।
नन्धावर्तशिला चाल्पे वर्जनीयाद्विजोत्तमाः ।
मानुषे पीठमानं स्यात्स्वयंभूतादिकेऽपि च ।। ११ ।।
चललिङ्गेऽपि सामान्यं विधानं किंचिदुच्यते ।
लिङ्गमानसमं वार्ध द्विगुणं पीठ मिथ्यते ।। १२ ।।
विस्तारमध्यसप्तांशे मानं सप्तदशैव हि ।
मूलं प्रोक्त प्रमाणां च संग्राह्यं द्विजसत्तमाः ।। १३ ।।
विस्तारार्धसमंतुङ्गं समं वाधाधिकं तु वा ।
प्रत्येकं सप्तधा भक्ते मानं सप्तदश द्विजाः ।। १४ ।।
स्वायं भुवादि लिङ्गेषु लिङ्गायामादि विस्तरः ।
पीठस्य तु न दोषस्स्याज्ज्ञात्वैवं पीठमाचरेत् ।। १५ ।।
वेदाश्रमं वर्तुलं वाथ संमतं पीठ रूपकम् ।
लोहजे रत्नलिङ्गे वा बाणालिङ्गेऽपि वा मतम् ।। १६ ।।
बेरायामत्रिपादं वा तच्चचुर्थांशमेव वा ।
कल्पयेत्पीठ विस्तारं मध्यमे षोडशांशकम् ।। १७ ।।
मानं सप्तदशाख्यातं समाश्रं वायतं तु वा ।
द्विगुणावधितन्मध्ये कृते प्राग्वत्तथा मतम् ।। १८ ।।
पीठायामं समाख्यातं तस्योत्सेधश्च कथ्यते ।
विस्तारसममुत्सेधस्तदर्धो वा तदन्ते ।। १९ ।।
विकारांशं भवेत्सप्तदशमानं द्विजोत्तमाः ।
पादाधिकं तथोत्सेधं विस्तरात् परिकल्पयेत् ।। २० ।।
वसुधाभाजितेमध्ये नवमानमिति स्मृतम् ।
बिंबोत्सेधचतुर्भागं पद्मोत्तुङ्गं परं मतम् ।। २१ ।।
बेरायामाष्टभागैकमपरं परिकीर्तितम् ।
अष्टधा मध्यमं भक्त्या नवमानं प्रकल्पयेत् ।। २२ ।।
स्थानकेवातलायामादेकैकाङ्गुलवृद्धितः ।
द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं पङ्कजस्याग्र विस्तरः ।। २३ ।।
आसने पद्मविस्तारस्त्रयोविंशति मात्रतः ।
अर्धाङ्गुलाद्यं षट्त्रिंशत्करजावधिमानकम् ।। २४ ।।
त्रिभागैकधिकोमूलविस्तारः श्रेष्ठः उच्यते ।
द्वादशांश विहीनेऽथ मध्ये षोडशधाकृते ।। २५ ।।
विस्तारस्सप्तसम्युक्तो दशधा परिकीर्तितः ।
विस्तारसदृशस्त्वायो द्विगुणो वाथ मध्यमे ।। २६ ।।
वसुधा भाजितेदैर्घ्यं नवधा परिकीर्तितम् ।
त्रिभागाद्रुद भागान्तं तदुत्सेधे विभाजिते ।। २७ ।।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चभागैरूर्ध्वस्थपङ्कजम् ।
शेषांशैस्स्यादधः पद्मं हीनं वोर्ध्वदलैस्तुवा ।। २८ ।।
चतुरष्टदलोपेतं विकारार्क दलं तु वा ।
विपुलं तुङ्गमायुक्तं स्थानके पीठमुच्यते ।। २९ ।।
अधिकोत्तुङ्गसंयुक्तमासनोपरि कल्पयेत् ।
त्रिभागाद्रुद्र भागान्तं दैर्घ्यविस्तारमेव वा ।। ३० ।।
विभज्य पार्श्वयोरेकद्वित्रिभागमथापि वा ।
संस्थाप्य शेषभागैस्तु मध्ये भद्रं प्रकल्पयेत् ।। ३१ ।।
सभद्रंवाविभद्रं वा पीठं सर्वत्र कारयेत् ।
एकपीठमनेकेषां यदि शोभावशान्नयेत् ।। ३२ ।।
वृत्तावायतवृत्तापि अर्धचन्द्राकृतिस्तु वा ।
पद्माकृतिं प्रकर्तव्या तत्रासीनेऽर्धचन्द्रकम् ।। ३३ ।।
अलङ्गारमतोवक्ष्ये लिङ्गानां पीठतुङ्गने ।
षोडशांशे तु मानेन पादुकं परिकीर्तितम् ।। ३४ ।।
वेदांशा जगती प्रोक्ता गुणांशः कुमुदो भवेत् ।
वस्वश्रपद्ममेकेन वहन्यंशः कर्ण उच्यते ।। ३५ ।।
षोडशांशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
शरांशं पद्ममानं स्याद् द्विभागं वृत्तमुच्यते ।। ३६ ।।
वेदांशमूर्ध्वपद्मस्यादश्विन्यशेन पट्टिका ।
घृतवार्यं शमानं स्यात् पद्मपीठमदं मतम् ।। ३७ ।।
एकविंशतिभागेऽग्निभागैः पादुकमूर्ध्वतः ।
पञ्चभिः पङ्कजं कम्पस्त्वेकेनोर्ध्वं त्रिभागतः ।। ३८ ।।
कर्णस्त्वेकेनकंपः स्याद् भूतांशैरूर्ध्वपङ्कजम् ।
द्वाभ्यां पङ्क्ती भवेदूर्धे घृतवायैक भागतः ।। ३९ ।।
षोडशांशेतदुत्सेधे पादुक सार्ध भागभाक् ।
जगतीबन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ।। ४० ।।
षोडशांशेतदुत्सेधे पादुक सार्ध भागभाक् ।
जगतीबन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ।। ४१ ।।
व्योमांश मूर्ध्वकंपं तु द्वाभ्यां कुमुद उच्यते ।
वृत्ताकारस्तदूर्ध्वैतु पट्टिका भागमानतः ।। ४२ ।।
द्वाभ्यां कर्णस्तुपदम्ंस्यादर्धेननांशेन पट्टिका ।
शेषेण घृतवारीतु श्रीकरं पीठमीर्तितम् ।। ४३ ।।
पञ्चविंशति भागेतु व्योमांश पादुकं भवेत् ।
पद्ममेकेन भागे तु व्योमांश पादुकं भवेत् ।। ४४ ।।
जगती चतुरंशं स्यात्पद्मतुण्डं त्रिभागतः ।
गलमर्धंत्रिभागेन पद्मं द्वयंशेन वृत्तकम् ।। ४५ ।।
कुमुदं पद्मभागेन वाजनं व्योम भागतः ।
भागाभ्यां कर्ण- इत्युक्तस्स्यादेकेनैव वाजनम् ।। ४६ ।।
कञ्चमेकेन भागाभ्यां महावाजनमीर्तितम् ।
एकेनकंपमर्धेन घृतवार्यभिधीयते ।। ४७ ।।
पीठं शांभवमाख्यातमन्यथान्यद्विधीयते ।
एकविंशति भागं तु पीठोत्तुङ्गं विभज्य च ।। ४८ ।।
भागेन पादुकं वेद भागेन जगतीमता ।
एकेन कर्णस्त्वेकेन पद्मं स्यात् गुणभागतः ।। ४९ ।।
कुमुदं पद्मंशेन वाजननत्वेक भागतः ।
कर्णो द्विभाग भागेन वाजनं पद्ममंशतः ।। ५० ।।
द्विभागानु महापट्टी पद्मंशेन भागतः ।
कंपस्स्यात् घृतवार्यूर्ध्वे विजयाख्यमिदं मतम् ।। ५१ ।।
अष्टादश विभागेतु व्योमांशं पादुकं भवेत् ।
अद्ध्यर्धं पद्ममित्युक्तं कंपमेकांशतो भवेत् ।। ५२ ।।
जगतीवेद भागेन गुणांशः कुमुदं भवेत् ।
कंपमेकेन कर्णस्यात् द्विभागं कंपमेकतः ।। ५३ ।।
महापट्टी द्विभागेन वाजनञ्चैक भागतः ।
अर्द्धेन घृतवार्युक्त मुमापीठ मिदं मतम् ।। ५४ ।।
विकारांशे तदुत्सेधे पादुकं भागमानकम् ।
पद्ममंश मिमंबंध भागेन जगती भवेत् ।। ५५ ।।
भागाभ्यां पंकजात् ग्रीवाचार्द्धार्धे नोर्ध्वे पंकजम् ।
कुमुदं स्यात् द्विभागेन पद्ममर्द्धेन चार्धतः ।। ५६ ।।
कंपंकर्णस्तु चार्द्धेनार्धेनकंपञ्चवारिजम् ।
भागार्द्धेन महापट्टी सार्धेनां शेनमूर्द्धनि ।। ५७ ।।
घृतवारिसमाख्यातं संपत्करमिहोदितम् ।
रुद्रभागेतु तत्तुंगे व्योमांशं पादुकं भवेत् ।। ५८ ।।
गुणांशं जगतीकंप मेकं कर्णोद्विभागतः ।
एकांशो वाजनं प्रोक्तो महापट्टी द्विभागतः ।। ५९ ।।
घृतवार्येकभागेन नन्दिकावृत्तमीरितम् ।
तिथ्यशं विभजेत्तुंग मद्ध्यर्धं पादुकं भवेत् ।। ६० ।।
अर्द्धेन कंपपद्मं स्यात् गुणांशं गलमर्द्धतः ।
पद्ममंशेन भागाभ्यां कुमुदं पद्ममंशतः ।। ६१ ।।
अर्द्धं गलं त्रिभागेन पद्मं सार्द्धेन पट्टिका ।
अर्द्धांश घृत वार्युक्तं स्वस्तिकञ्चेदमीरितम् ।। ६२ ।।
तुंगाष्टदशभागेतु द्विपादं पादुकं भवेत् ।
पंकजन्तु त्रिभागेन पट्टिकैकांशनिर्मिता ।। ६३ ।।
षट्भागैः कर्ण- इत्युक्तो वाजनं चैक भागतः ।
अब्जं द्विभागतः प्रोक्तं द्वाभ्यां वाजन मिष्यते ।। ६४ ।।
घृतवार्येक भागेन पूर्णचन्द्र मिदं भवेत् ।
कलांशं विभजेत्तुंगं व्योभागेन पादुका ।। ६५ ।।
द्वाभ्यां पद्ममथैकेन कंष्षट्भागतोगलम् ।
भागेन कंपं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ।। ६६ ।।
महापट्यंश मानैक घृतवायूर्ध्वतो भवेत् ।
स्थंण्डिलं पीठमेवं स्यात् पुनरन्य मिहोच्यते ।। ६७ ।।
त्रिषडंशेतदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
व्योमांशं कंपमित्युक्तं द्विभागं पद्ममुच्यते ।। ६८ ।।
भागेन कंपमित्युक्तं शेषं पूर्ववदेवहि ।
एकोनविंशत्यंशे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ।। ६९ ।।
कंपमंशेन भागेन पुनः कंपं द्विभागतः ।
पद्ममंशेन कंस्स्यात् शेषं पूर्ववदीरितम् ।। ७० ।।
स्वायंभुवमिदं प्रोक्तमधिष्ठानानियानि च ।
उपपीठानि तान्यत्र योज्यानी हाग्रजोत्तमाः ।। ७१ ।।
घृतवारि तदूर्ध्वेस्यादेकभागेन सार्द्धतः ।
द्विभागेनाथ कर्तव्यं भक्त्याभीष्टाशतुं गमे ।। ७२ ।।
महापट्टि विनिष्क्राम समनिष्क्रम संयुतम् ।
घृत वारि विधेयं वा वृत्तं वा चतुरश्रकम् ।। ७३ ।।
अधिष्टानेक तोपेत मथवा परिकल्पयेत् ।
कर्णमानञ्च संग्राह्य कंपादौ विनियोजयेत् ।। ७४ ।।
तन्मान मथकर्णेतु यावदेक यवेन च ।
वृद्ध्याष्ट मात्रपर्यन्तं वृद्धिहानिं प्रयोजयेत् ।। ७५ ।।
सर्वेष्वंगेषु पीठानां सकले निष्कलेपि च ।
चलेवाप्यचले लोहे रत्नजे बाणालिङ्गके ।। ७६ ।।
शलेदारुमये वापि मृण्मयेन्य मयेपिवा ।
निष्कलेतु प्रमाणं स्यात् तन्मान मधुनोच्यते ।। ७७ ।।
पीठतारं त्रिभागं स्यात् प्रणालो मूलविस्तरः ।
तदर्द्धेणाग्र विस्तार स्सर्वलिंगेषु योग्यकः ।। ७८ ।।
पीठार्द्धमानः पादोवा मध्यमे षोडशांशके ।
मानं सप्तदशं ख्यातं नालायामं द्विजोत्तमाः ।। ७९ ।।
तत्समंवा सपादं वा त्रिपादं वाथ मध्यमे ।
तथा विभक्ते संग्राह्य मानं सप्तदशैव च ।। ८० ।।
प्रणालमूलदेशेतु गदग्रं तेन मानतः ।
त्रिपाद मर्द्ध पादोनं पञ्चत्रित्यत्रंश मेववा ।। ८१ ।।
सप्तांशे भूतवेदाग्नि भागं वाग्रे प्रकल्पयेत् ।
वारि वाहस्तथा प्रोक्ता वागाम्भीर्या द्विस्तरेण वा ।। ८२ ।।
मूलकंपं तदूर्ध्वन्तु पद्मं पार्श्व द्वयोरपि ।
तदूर्ध्वेकंपमेकद्वि व्योमभागैस्तथा क्रमात् ।। ८३ ।।
प्रणालघनमानेतु तन्मान मधुनोच्यते ।
कर्णार्द्धमाअं तन्मानं पीठोत्सेधं विभज्य च ।। ८४ ।।
त्रिसप्तमानं वेदांशा देकभागविवृद्धितः ।
दशभागावसानन्तु पीठनाल घनं तुवा ।। ८५ ।।
समानयोनिजंश्रेष्ठं तदभावे विभिन्नजम् ।
अभिन्नपिण्डिकं लिङ्गं नेष्टं भुक्त्यर्क्थिनामिह ।। ८६ ।।
तदन्यमिष्टं श्रेष्ठं स्याद्रत्नजं स्पष्टिकादिकम् ।
अखण्डशैलमिष्टं स्यात् तदभावे सखण्डकम् ।। ८७ ।।
खण्डंत्वंगावसानं स्यादूर्ध्व खण्डमखण्डजम् ।
प्रणालयुक्तमिष्टं स्यात् तदधः खण्डनेपि च ।। ८८ ।।
नदोषाढ्यादिवस्त्वन्ताः खण्डाः पीठाः प्रकीर्तिताः ।
सकलानामनालं स्यात् सनालमथपीठकम् ।। ८९ ।।
घृतवारिविहीनं वा सहितं वा प्रकल्प्यते ।
बाणलिंगादि लिंगानां चतुरश्राय ताश्रकम् ।। ९० ।।
कृत्वा तदूर्ध्वेतु पीठं वा परिकल्पयेत् ।
पीठलग्नां प्रभां कुर्यात् भिन्नां वा
भिन्नयोगिकाम् ।। ९१ ।।
नाना वाजन पीठं संयुक्तां मुक्तादामावलि
क्रियाम् ।
नाना पुष्पावलीप्रोतां नाना वह्नि शिखान्वितम् ।। ९२ ।।
सर्वालंकारसंयुक्तामिष्टास्य घन संयुताम् ।
सतोरणं वा वृत्तं वा सायतं वा प्रमाणतः ।। ९३ ।।
बेरलिङ्गवशात् कॢप्ताम्ष्टमान समन्वितम् ।
एवं लक्षण माख्यातं स्थापनं चाधुनोच्यते ।। ९४ ।।
पिण्डिकायामुमादेवीलिङ्गे स्याच्च सदाशिवः ।
तयोर्यः क्रियते योगस्सा प्रतिष्ठेति गद्यते ।। ९५ ।।
योगश्च द्विविधोज्ञेयः त्वाद्यः पश्चाद्भवस्त्विति ।
आद्यः प्रागेव कथितो लिङ्गस्थापनकर्मणि ।। ९६ ।।
द्वितीयः कथ्यते विप्राः पूर्वं तस्याः यदा कृतिः ।
तथैव च पुनः कुर्यादन्यथा दोषकारकम् ।। ९७ ।।
मानवे पीठ संकल्पपिधानं परिकीर्तितम् ।
चतुरश्रेऽथ वृत्ते वा रूपान्तरयुतेऽपि वा ।। ९८ ।।
दैविके चार्षकेबाणेलिङ्गेस्वायम्भुवे तथा ।
वृत्तं सर्वत्रकर्तव्यं पूर्वाकृतियुतं तु वा ।। ९९ ।।
पूर्वद्रव्येण कर्तव्यमुत्कृष्टेनाथवा नयेत् ।
लिङ्गसंस्थापनस्योक्तावर्त्मना सकलां क्रियाम् ।। १०० ।।
कारयेत्कथ्यते विप्राः शेषस्तदवधार्यताम् ।
अङ्कुरार्पणकार्यं तु प्रागुक्तविधिना नयेत् ।। १०१ ।।
हर्म्याग्रे सौम्यदेशेऽग्नौ चैशान्यं यागमण्डपम् ।
प्रागुक्तविधिना मानं मण्टपे परिकीर्तितम् ।। १०२ ।।
तन्मध्ये वेदिकां कुर्याल्लिङ्गस्थापन वर्त्मना ।
कुण्डानि परितः कुर्यान्नवपञ्चैक संख्यया ।। १०३ ।।
योन्याकाराणि कुण्डानि त्रिमेखलयुतानि च ।
तत्पूर्वे सौम्यदेशे वा स्नानार्थं स्नानमण्डपम् ।। १०४ ।।
एवं निष्पाद्य सर्वंतु पश्चात् कर्मसमारभेत् ।
विशेषयजनं कृत्वा स्तुत्वानत्वा मुहुर्मुहुः ।। १०५ ।।
शिवं विज्ञाप्य लब्धाज्ञः क्रियामेनां समारभेत् ।
लिङ्गाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शिवकुंभस्यवर्धनीम् ।। १०६ ।।
मध्यमे स्थापयित्वातु परितोऽष्टौ घटांस्तु वा ।
ससूत्रान् सापिधानांश्च सकूर्चाम्बर पल्लवान् ।। १०७ ।।
गन्धसृग्दाम धूपाद्यै सर्चयेत्तदनन्तरम् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु सासनं मूर्ति संयुतम् ।। १०८ ।।
आवाह्यलिङ्गं लिङ्गस्य शिवकुंभगतं न्यसेत् ।
पीठाद्देवीं समावाह्य वर्धन्यां मध्यमेन्यसेत् ।। १०९ ।।
विद्येशान् परितोन्यस्त्वा गन्धाद्यरर्चयेत्तुतान् ।
नैवेद्यान्तैश्च तत्पूर्वे स्थण्डिले होममाचरेत् ।। ११० ।।
सहस्रसंख्यं मूलेन समिदाज्यन्नलाजकैः ।
तिलेनापि समायुक्तं प्रत्येकं तु शतं तु वा ।। १११ ।।
प्रायश्चित्तमघोरेण शतसंख्येन होमयेत् ।
अन्यत्र स्थण्डिलं कृत्वा ततस्संस्थापयेदमून् ।। ११२ ।।
नित्यपूजा प्रकर्तव्या लिङ्गे कुंभे च नित्यशः ।
टङ्केन हैमजातेन पीठं छित्वास्त्र मुच्चरन् ।। ११३ ।।
अगाधेऽभसि निक्षिप्य तदुद्भूतसुधादिकम् ।
शान्तिहोमः प्रकर्तव्यः प्रत्यहं तु शतं तु वा ।। ११४ ।।
ततस्संस्थापनं कुर्यात् तद्विधानमिहोच्यते ।
शाणाभिघर्षणं कृत्वा पञ्चमृत्पञ्चगव्यतः ।। ११५ ।।
कषायोदकगोमूत्र गोशकृद्भिर्जलानतरे ।
प्रणवेनास्त्रमन्त्रेण स्नापयेत्परमेश्वरम् ।। ११६ ।।
वस्त्रचन्दनपुष्पाद्यैरिष्ट्वामण्डपमध्यमे ।
स्थण्डिलंकल्पयित्वास्मिन् स्थापयेत्पिण्डिकां ततः ।। ११७ ।।
गन्धाद्यैरर्चयित्वा भगाङ्कं लक्ष्म लक्षयेत् ।
मध्वाज्याभ्यां तु सन्तर्प्यमृत्युजिन्मन्त्रामुच्चारन् ।। ११८ ।।
ताम्रजे कांस्यजे पात्रे मध्वाज्याभ्यां समन्विते ।
सहैमं दर्शयेद्विद्वान् नेत्र मन्त्र मनुस्मरन् ।। ११९ ।।
धान्यराशिंसवत्सांगांकन्यां हृदय मन्त्रतः ।
प्रच्छन्नपट मावर्ज्य दर्शयेद्देशिकोत्तमः ।। १२० ।।
प्राग्वत् संस्नाप्य देवीन्तु वस्त्र गन्धादिनार्चयेत् ।
प्रदक्षिणन्नयेत् ग्रामेजलतीरे निवेश्य च ।। १२१ ।।
स्थण्डिलं तत्र निक्षिप्य स्थापयेत् तत्र पिण्डिकाम् ।
कलशां स्थापयेदष्टौ लोकपालाधिपान् क्रमात् ।। १२२ ।।
देवीञ्चकलशानिष्ट्वा लंबकूर्च समन्विताम् ।
नव वस्त्र परिच्छन्नां फलकोर्ध्वेजलान्तरे ।। १२३ ।।
स्थापयेदभितोष्टौ तु कलशान्सूत्रसंयुतान् ।
पिधानाम्बरहैमस्तान् शक्त्यधिष्ठितान् ।। १२४ ।।
पश्चान्मण्टपमासाद्यचतुस्तोरणसंयुक्तम् ।
सवितानध्वजं दर्भमुक्ता पुष्पजमालया ।। १२५ ।।
सर्वत्रज्वलितं दीप्तैर्ज्वलिद्भिः परिवारितम् ।
सर्वलक्षणसंपन्नं सुविसर्जित तक्षकम् ।। १२६ ।।
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु गोमयेनोपलोपयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु वास्तु होमं च कारयेत् ।। १२७ ।।
द्वाराण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वाराणि द्वारपान्यजेत् ।
प्रविश्य सद्यद्वारेण सौम्यास्योर्ध्वस्थितस्थितिः ।। १२८ ।।
मन्त्रकायं शिवं चान्तरिष्ट्वा हृन्नाभिबिन्दुषु ।
गृहीत खड्ग हस्तस्सन् पूजितात्मसमन्वितः ।। १२९ ।।
कृतपञ्चाङ्ग भूषस्तु कुम्भास्त्राशाधिपार्चनः ।
कृतकुण्डाग्नि संस्कारो जलवासान्महेश्वरीम् ।। १३० ।।
आनीय स्नपनाख्योक्त मण्टपे स्नपनं नयेत् ।
मृत्कषायोदगव्याद्यैः पुष्पपत्रफलोदकैः ।। १३१ ।।
कुशगन्धजलैः पञ्चामृतैस्संस्नापयेच्छिवाम् ।
आछाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्धैरर्चयेत्तु ताम् ।। १३२ ।।
कृत्वा कौतुकबन्धंतु तन्नाले तद्गलेऽपि वा ।
शालिभिः स्थण्डिलं कृत्वा वसुद्रोणसमन्वितैः ।। १३३ ।।
तदर्धेस्तण्डुलैर्युक्तं तदर्धतिललाजकम् ।
दर्भै पुष्पै परिस्तीर्य चर्मजाद्यैरनु क्रमात् ।। १३४ ।।
ततश्शययां च संक्ल्प्य तदलाभेऽम्बरैर्नयेत् ।
आसनं तत्र संकल्प्य पिण्डिकां विन्यसेद् धृदा ।। १३५ ।।
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन तद्देशे करकं न्यसेत् ।
सूत्र वस्त्र परिच्छन्नं नवरत्नसमन्वितम् ।। १३६ ।।
सहैमपंकजं कूर्चफलपल्लव वस्त्रकम् ।
तन्मध्ये सासनां देवीमर्चयेद् गन्धसंमुखैः ।। १३७ ।।
वर्धनीरष्ट संख्याताः कूर्चवस्त्रससूत्रकाः ।
सहैमाः पल्लवोपेतास्सापिधानाः फलोद्वहाः ।। १३८ ।।
वामाद्यधिष्टिता बाह्ये परितो विनिवेशयेत् ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु पिण्डिकां वर्धनीमपि ।। १३९ ।।
तत्वतत्वेशि संयुक्तां मूर्तिमूर्तीश्वरीं न्यसेत् ।
कर्णस्याधो गले कर्णादूर्ध्वे तत्वत्रयं न्यसेत् ।। १४० ।।
क्रिया ज्ञानं तथेच्छेति त्रितत्वेशाः प्रकीर्तिताः ।
धारिका दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चेता बलोत्कटा ।। १४१ ।।
धात्री विभ्वीति मूर्तिभ्यः परिभाव्याः क्रमेण तु ।
पञ्चपक्षेऽथवा ग्राह्य त्वत्रानुक्तं तु यद्भवेत् ।। १४२ ।।
लिङ्गसंस्थापनप्रोक्त विधिनाखिलमाचरेत् ।
चन्दनाद्यै स्समभ्यर्च्य होम कर्म समारभेत् ।। १४३ ।।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैस्सर्षपकैर्यवैः ।
पलाशो दुम्बराश्वत्थन्यगोधाः पूर्वतोदिशि ।। १४४ ।।
शमीखदिरमायूरश्रीवृक्षा वह्निकोणतः ।
पलाशं तु प्रधानं स्यात्पलाशो वाखिलो मतः ।। १४५ ।।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टाधिकं तु वा ।
देव्या मूलेन होतव्यं तदङ्गैस्तद्दशांशतः ।। १४६ ।।
शान्त्यः प्रोक्षणं दर्भस्पर्शनं च समारभेत् ।
तत्वतत्वेश्वराद्यैश्च होमयेत्प्रतिकुण्डकम् ।। १४७ ।।
प्रायश्चित्तमघोरेण शतोच्चारेण होमयेत् ।
भूतिदर्भतिलै रक्षां कृत्वा तत्त्ववलिं तदा ।। १४८ ।।
अन्तर्बलिं च क्षेत्रेशबलिं च प्रक्षिपेत् गुरुः ।
ततः प्रभाते विमले मूर्तिमद्भिर्गुरुश्शुचिः ।। १४९ ।।
कृतनित्यविधानस्तु सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।
द्वाराणि तत्पतीनिष्ट्वा समुत्थाप्य महेश्वरीम् ।। १५० ।।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च दीपैर्नवेद्यकैस्तदा ।
ताम्बूलान्तैश्च संपूज्य पिण्डिकां वर्धनीमपि ।। १५१ ।।
अग्नि होमैश्च संतर्प्य प्रायश्चित्तं विधाय च ।
दत्वा मूलेन पूर्णां तु सर्वदोषनिकृन्तनीम् ।। १५२ ।।
सर्वातोद्य समायुक्तं नृत्तगान समन्वितम् ।
धामप्रदक्षिणं नीत्वा गर्भगेहे निवेशयेत् ।। १५३ ।।
लिङ्गसंस्ह्तापनप्रोक्तविधिना तांनिवेशयेत् ।
पिण्डिकास्थापनं बाणलिङ्गस्य यदि वर्तते ।। १५४ ।।
तदग्रे मण्टपादौ तु तल्लिङ्गं स्थण्डिलेन्यसेत् ।
नव वस्त्रपरिच्छन्नं शुभाशासु शिरो यथा ।। १५५ ।।
पीठे सुधादिकं त्यक्त्वा तस्मिन्नेव प्रदेशके ।
पीठं संस्थापयित्वातु तत्र लिङ्गं निवेशयेत् ।। १५६ ।।
रत्नानि सर्वपीठस्य गर्ते संस्थाप्य सद्गुरुः ।
सुवर्णं वाथ निक्षिप्य प्राग्वत्सर्वं समाचरेत् ।। १५७ ।।
अष्टबन्धं त्रिबन्धं वा योजयेत्तदनन्तरम् ।
पुण्याह प्रोक्षणं शान्तिकुम्भ तोयाभिषेचनम् ।। १५८ ।।
प्रागुक्तविधिना कृत्वा आसनाणुं ततो न्यसेत् ।
पीठे क्रियाख्यं विन्यस्य गुरुः प्रागुक्तवर्त्मना ।। १५९ ।।
लिङ्गाग्रनिहितं चापि शिवकुम्भं च वर्धनीम् ।
वामादि चर्धनीयुक्तां वेदिकान्तरसंस्थिताम् ।। १६० ।।
देवाग्रे स्थापयित्वा तु जीवन्यासेन विन्यसे ।
संस्थाप्य वर्धनीं वापि वर्धन्यष्टक संयुतं ।। १६१ ।।
वेदिका मध्यमे न्यस्त्वा जीवन्यासार्थमारभेत् ।
जीवन्यासस्त्रिषु स्थानेष्वथ कार्योऽथवासने ।। १६२ ।।
लिङ्गादौ स्थापिते कुम्भे न्यासकाले विशेषतः ।
स्नपनं कारयेदन्ते पञ्चामृतविधिस्तु वा ।। १६३ ।।
केवलेनाम्भसा वाथ गन्धाद्यैस्सम्यगर्चयेत् ।
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ।। १६४ ।।
तावदत्र त्वया देवि सान्निध्यं कुरु सर्वदा ।
लिङ्गसंस्थापन प्रोक्तं दक्षिणार्धं च दापयेत् ।। १६५ ।।
चतुर्दिनं त्रयं वापि द्वयमेकं च नित्यशः ।
विशेषपूजा कर्तव्या होमेन च समन्विता ।। १६६ ।।
पूर्वोक्तैरणुभिश्शक्तैः पायसैर्होममाचरेत् ।
चतुर्थे प्रथमे वाथ चण्डकल्पो विधीयताम् ।। १६७ ।।
बाणादौ स च नेष्टस्स्यादथवा परिभाव्यतम् ।
पीठसंस्थापनस्यापि फलं लिङ्गप्रतिष्ठया ।। १६८ ।।
समानं कथितं यस्मात् प्रतिष्ठैकोभयत्र च ।। १६८१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पीठप्रतिष्ठा विधिः पञ्चत्रिंशत्तमः
पटलः ।।
अलङ्कारमतो वक्ष्ये लिङ्गानां पीठ तुङ्गके
षोडशांशे तु मानेन पादुकं परिकीर्तितम्
वेदांशा जगती प्रोक्ता गुणाशः कुमुदो भवेत्
वस्वश्र पद्ममेकेन वह्नयंशः कर्ण उच्यते ।
अंशेन पट्टिकाज्ञेया महापट्टी द्विभागतः
घृतवार्यंशमानेन भद्रपीठमिदं मतम् ।
षोदशांशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
शरांशं पद्ममानं स्यात् द्विभागं वृत्तमुच्यते ।।
वेदांशं ऊर्ध्वपद्मं स्यात् अश्विन्यंशेन पट्टिका ।
घृतवार्यं शमानं स्यात् पद्मपीठमिदं मतम्
एकविंशति भागेऽपि भागैः पादुकमूर्ध्वतः ।
पञ्चभिः पङ्कजं कम्पस्त्वेकेनोर्ध्वं त्रिभागतः ।।
कर्णस्त्वेकेन कम्पः स्यात् भूतांशैः ऊर्ध्वपङ्कजम् ।
द्वाभ्यां पङ्कि भवेदूर्ध्वे धृतवार्येक भागतः ।।
षोडशांशे तदुत्सेधे पादुकं सार्धभागभाक् ।
जगती बन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ।।
व्योमांशं ऊर्ध्वकम्पं तु द्वाभ्यां कुमुद उच्यते ।
वृत्ताकारस्तदूर्ध्वे तु पट्टिका भागमानतः
द्वाभ्यां कर्णस्तु पद्मं स्यात् अर्धेनांशेन पट्टिका ।
शेषेण घृतवारी तुश्रीकरं पीठमीरितम् ।।
पञ्चविंशति भातु तु व्योमांशं पादुकं भवेत्
पद्मं एकेन तस्य ऊर्ध्वे वाजनं व्योम भागतः
जगती चतुरंशं स्यात् पद्मतुण्डं त्रिभागतः
गलमर्धं त्रिभागेन पद्मं त्र्यंशेन वृत्तकम्
कुमुदं पद्मं एकेन वाजनं व्योमभागतः
भागाभ्यां कर्णं इति उक्तस्स्यात् एकेनैव वाजनम्
कञ्चं एकेन भागाभ्यां महावाजनं ईरितम्
एकेन कम्पमर्धेन घृतवार्यभिधीयते
पीठं शाम्भवमाख्यातं अन्यथान्यद्विधीयते
एकविंशति भागं तु पीठोत्तुङ्गं विभज्य च
भागेन पादुकं वेदभागेन जगती मता
एकेन कर्णस्त्वेकेन पद्मं स्यात् गुणभागतः
कुमुदं पद्ममंशेन वाजनं एक भागतः
कर्णो द्विभागो भागेन वाजनं पद्ममंशतः
द्विभागा तु महापट्टी पद्ममंशेन भागतः
कम्पस्स्यात् घृतवार्यूर्ध्वे विजयाख्यमिदं मतम्
अष्टादश विभागे तु व्योमांशे पादुकं भवेत् ।
अध्यर्धं पद्मं इति उक्तं कम्पं एकांशतो भवेत् ।।
जगती वेद भागेन गुणाशः कुमुदो भवेत् ।
कम्पं एकेन कर्णस्स्यात् द्विभागः कम्पमेकतः ।।
महापट्टी द्विभागेन वाजनं च एक भागतः
अर्धेन घृतवार्युक्तं उमा पीठमिदं मतम् ।।
विकारांशे तदुत्सेधे पादुकं भागमानकम् ।
पद्ममंशमितं बन्धभागेन जगती भवेत् ।।
भागाभ्यां पङ्कजाढ् ग्रीवा च अर्धार्धेनोर्ध्वपङ्कजम् ।
कुमुदं स्यात् द्विभागेन पद्मं अर्धेन च अर्धतः
कैपं कर्णस्तु च अर्धेनार्धेन कम्पं च वारिजम्
भागार्धेन महापट्टी सार्धेन अंशेन मूर्धनि
घृतवारि समाख्यातं सम्पत्करं इहोदितम्
रुद्रभागे तु तुत्तङ्गे व्यामांशं पादुकं भवेत् ।
गुणांशं जगती कम्पमेकं कर्णो द्विभागतः ।।
एकांशो वाजनः प्रोक्तो महापट्टी द्विभागतः ।
घृतवार्येक भागेन नन्दिकावृत मीरितम् ।।
तिथ्यंशं विभजेत्तुङ्गं अध्यर्धं पादुकं भवेत् ।
अर्धेन कम्पं स्यात् गुणांशं गलमर्धतः
अर्धेन कम्पं पद्मं स्यात् गुणांशं गमर्धतः
पद्मं अंशेन भागाभ्यां कुमुदं पद्मं अंशतः
अर्धं गलं त्रिभागेन पद्मं सार्धेन पट्टिका
अर्धांशं घृतवार्युक्तं स्वस्तिकं चेदमीरितम्
तुङ्गाष्टादश भागे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ।
पङ्कजं तु त्रिभागेन पट्टिकैकांशनिर्मिता ।।
षड्भागैः कर्ण इत्युक्तो वाजनं चैक भागतः ।
अब्जं द्विभागतः प्रोक्तं द्वाभ्यां वाजनं इष्यते ।।
घृतवार्येक भागेन पूर्णचन्द्रमिदं भवेत् ।।
कलांशं विभजेत्तुगं व्योम भागेन पादुकम् ।
द्वाभ्यां पद्ममथैकेन कम्पंपड् भागतो गलम् ।।
भागेन कम्पं पद्मं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ।
महापट्ट्यंशमानेन घृतवार्यूर्ध्वतो भवेत् ।।
स्थण्डिलं पीठमेवं स्यात् पुनरन्यदिहोच्यते ।।
त्रिषडंशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
योमांशं कम्पमित्युक्तं द्विभागं पद्मं उच्यते ।।
भागेन कम्पं इत्युक्तं कम्पं षड् भागतो गलम् ।
भागेन कम्पं पद्मं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ।।
महापट्टी अंशमानेन घृतवार्यूर्ध्वतो भवेत् ।।
एकोन विंशति अंशे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ।
कम्पमंशेन भागेन पुनः कम्पं द्विभागतः ।।
पद्ममंशेन कम्पस्स्यात् शेषं पूर्ववदीरितम् ।
स्वायंभुवं इदं प्रोक्तं अधिष्ठानानियानि च ।।
उपपीठानि तान्यर योज्यानीहाग्रजोत्तमाः
३६. षड्त्रिंशत्तमे पटले बाणलिङ्ग प्रतिष्ठा विधिः
बाणलिङ्ग प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
बाणो नामासुरः प्रोक्तस्स च सिद्ध्यर्थ मादरात् ।। १ ।।
प्रार्थयामास पूजार्थं लिङ्गानि विविधानि च ।
दत्तवाल्लिंगकोटीनां चतुर्दशाः महेश्वरः ।। २ ।।
तानि संपूज्य कालान्ते स्थानेष्वेतेषु न्यक्षिपत् ।
लिङ्गार्द्रौ कालिकागर्ते श्रीनगे कन्यकाश्रमे ।। ३ ।।
कन्या तीर्थे च नेपाले महेन्द्रे चामरेश्वरे ।
अन्यत्र च नदीमध्ये पर्वते च विशेषतः ।। ४ ।।
माष मात्रादि हस्तान्तं तेषां मानमुदाहृतम् ।
पादाङ्गुल विवृद्धान्तु गृहणीयाद्वा यथेच्छया ।। ५ ।।
विस्तार नाहमानं तु बाणलिंगस्य नेष्यते ।
रेखाबिन्दु कलङ्कादि रहितं युक्तमेव वा ।। ६ ।।
सर्वेषामपि लिङ्गानां बाणलिङ्गं विशिष्यते ।
स्नपने यजने धूपे गन्धपुष्प निवेदने ।। ७ ।।
अन्य कर्मणि विप्रेन्द्राः स्वायंभूतादिके तथा ।
प्रासाद पीठिकादीनां नियमो न च नेष्यते ।। ८ ।।
ग्रामादि सर्व वास्तूनां बाह्ये बाह्यान्तरेऽपि वा ।
विमानं बाणलिङ्गस्य कल्पयेत् कल्पवित्तमः ।। ९ ।।
शिला मृल्लोह सद् वृक्ष रत्नाद्यैः पीठिका भवेत् ।
एक वर्णं भवेत्पीठं सर्व कामार्थ सिद्धये ।। १० ।।
लिङ्गोत्सेधं त्रिभागैकं पञ्चद्व्यंशमथापि वा ।
विधेयं खातमानन्तु लिङ्गार्द्धमथवा द्विजाः ।। ११ ।।
यथाभिमतमानं वा खामानमुदाहृतम् ।
सतित् प्रवाह संस्थं च बाणलिङ्ग समाकृतिः ।। १२ ।।
यदन्यपि बोद्धव्यं लिङ्गं सर्व सुखावहम् ।
पर्वतादि समुत् भूतन्तद्वदेव समीरितम् ।। १३ ।।
उन्नतन्तु मुखं ज्ञेयं स्थूलभागे कृशेपिवा ।
स्थूलं वाथ कृशं कान्तिमद्रूप मूर्ध्वगः ।। १४ ।।
रत्नजञ्चैव माख्यातं लोहजञ्च तथामतम् ।
सहजं वाथभिन्नं वा लिङ्गं श्रेष्ठं सयोजितम् ।। १५ ।।
रत्नजे लोहजेप्येवं पार्थिवेपि तथामतम् ।
सर्वेषामपि चैतेषां प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।। १६ ।।
शैललिंग प्रतिष्ठायां श्रेष्ठकाल उदाहृदः ।
चललिंग प्रतिष्ठायां प्रतिमादौ च मध्यमः ।। १७ ।।
कालोधमस्स्यात् बाणादौ मुमुक्षोस्सर्व एव हि ।
मासायनर्क्षवारादि विधिस्तेषु च नेष्यते ।। १८ ।।
तथैव बाणलिंगस्य किंतु कालोधमोथवा ।
विधाय वज्रबन्धाद्यं ततः स्थापन मारभेत् ।। १९ ।।
अंकुरार्पण कार्यन्तु प्रागुक्त विधिना नयेत् ।
रत्नन्यासन्ततः कुर्यान्नवः पञ्चैक रत्नकम् ।। २० ।।
पिण्डिकावट मध्येतु हैमं वाथ विनिक्षिपेत् ।
लक्षणोद्धारण न्नेष्टं स्वाकारो लक्षणं भवेत् ।। २१ ।।
विधायलिंगशुद्धिन्तु शिवेनास्त्रेण मृज्जलैः ।
जलाधिवासनं कुर्यान्नव पञ्चैक कुण्डकम् ।। २२ ।।
कुर्याल्लिंगाधि वासार्थं वेदिका सहितं यथा ।
वेदिकारहितञ्चैत् ग्रहादौ स्थण्डिलं मतम् ।। २३ ।।
शिल्प्युद्वासनं पुण्याहं विप्रभुक्त्युपलेपनम् ।
भूपरिक्षा विधेयन्तु वास्तु पूजाग्नि तर्पणम् ।। २४ ।।
स्थणिले शयनं तस्य पूजनं प्राग्वदाचरेत् ।
जलमध्यादथानीय शुद्धिं गव्यादिभिर्नयेत् ।। २५ ।।
अभ्यर्च्यावेष्ट्य वस्त्रेण कृत प्रतिसरं शिवम् ।
शययां मध्ये निवेश्याथ शिवकुंभं च वर्धनीम् ।। २६ ।।
विद्येश कुंभ संयुक्तं ससूत्रं सापिधानक ।
सहिरण्यं सवस्त्रं च गन्धोदपरिपूरितम् ।। २७ ।।
संस्थाप्य संयजेत्सर्वां स्तत्वतत्वेश संयुतान् ।
मूर्ति मूर्तिश्वरान्यस्त्वा संपाद्यैवं शिवानलम् ।। २८ ।।
समिदाज्यान्न लाजैश्च तिलेन च समन्वितम् ।
जुहुयात् मूलमन्त्रेण शतमष्टोत्तरं यथा ।। २९ ।।
मनोन्मन्यार्ध मङ्गैस्तु दशांशं द्विजसत्तमाः ।
तत्वतत्वेश्वरादीनां पूर्ववत् होममाचरेत् ।। ३० ।।
वस्त्रेणाच्छाद्य लिंगन्तु नैवेद्यं च निवेदयेत् ।
प्रातः स्नात्वार्चयित्वा तु मण्डपाधिप देवताः ।। ३१ ।।
लिंगमग्नि मघोरेण जुहुयाच्चत संख्यया ।
संप्राप्त दक्षिणस्तुष्टः प्राप्त पञ्चाङ्गभूषणः ।। ३२ ।।
मुहुर्ते समनुप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
एकाद्या नवनिष्कान्ता भवेद्देशिक दक्षिणा ।। ३३ ।।
संकल्प्य सासनं मूर्तिं मूलमन्त्र शिवे न्यसेत् ।
तज्जलैः स्थापयेद्देवं देवीं पीठ स्वरूपिणीम् ।। ३४ ।।
स्नपनं कारयेदन्ते दद्यान्नैवेद्यमादरात् ।
यदनुक्तं भवेदत्र लिंग स्थापन वन्नयेत् ।। ३५ ।।
चतुर्थहोमं चण्डेशयजनं चास्य नेष्यते ।
प्रत्यहं पूजयेद्देवं अर्चनोक्त विद्यानतः ।। ३६ ।।
शिष्टलिंगे गतिर्नास्ति समान्यस्य गतिं क्षणात् ।
जीर्णादि दोष दुष्टं च विधिनापि न चालयेत् ।। ३७ ।।
सुदृढं स्वर्णपट्टाद्यैः कृत्वाशान्तिं समाचरेत् ।
कुंभे वा स्थण्डिले वापि मण्डले पीठकादिके ।। ३८ ।।
पूर्वदिक्कलिते देशे दिक्कॢप्ते मण्डपादिके ।
संपूज्य देवदेवेश मुदग्देशे मनोन्मनीम् ।। ३९ ।।
अष्ट विद्येश्वरोपेतं गन्धाद्यैरुपाचारकैः ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो यावत् कृत्यं समाप्यते ।। ४० ।।
अन्ते विसर्जनं कुर्यात् शान्ति होमं समाचरेत् ।
आदावन्ते च वा होमं प्रत्यहं होममेव वा ।। ४१ ।।
तत्र संप्रोक्षणं नेष्टं तदर्धं होममेव वा ।
लिंगाग्रे स्थण्डिलं तत्र कुंभसंस्थापणं नुहि ।। ४२ ।।
कुंभेत्वावाहनं तस्मात् कुंभमन्त्रान्निवेशयेत् ।
नेष्यते स्नपनं हित्वा जीर्णोद्धार विधौ द्विजाः ।। ४३ ।।
तत्कुंभोदैरपि स्नानं केवलं प्रोक्षणं तु वा ।
क्रियान्ते स्नपनं कुर्यात् विशेषेणार्चयेच्छिवम् ।। ४४ ।।
एष एव विधिः प्रोक्तो बन्धविश्लेष कर्मणि ।
स्थल कर्मणि विश्लेष सुधाकर्म विहीनके ।। ४५ ।।
क्षणमात्रे च निर्वृत्य कर्मण्यत्र न पूजनम् ।
होमाद्यमपि नेष्टं स्यात् कर्तुं लिंगं समर्चयेत् ।। ४६ ।।
गन्धाद्यरुपचारैश्च शान्ति होमन्तु वा नयेत् ।
मूर्तिहोमं दिशाहोमं तत् कर्म गुरुलाघवम् ।। ४७ ।।
पीठस्थलोप कॢप्तौ चेत् स्नपनं देव पीठयोः ।
तयोरभ्यन्तर स्यापि दार्ड्य शैथिल्य कारणात् ।। ४८ ।।
शुद्धिं वस्त्रादिना कृत्वा यथा निर्माल्य शोधनम् ।
अस्त्रांबु प्रोक्षणं तत्र स्नपनार्थं द्विजोत्तमाः ।। ४९ ।।
बहु दैवसिकं स्नानं (भंगश्चेत्) स्नपनं महत् ।
महाहविस्तथा प्रोक्तं राज्ञोराष्ट्रस्य शान्तये ।। ५० ।।
ग्रामस्थान जनानाञ्च तत्स्थान वासिनाम् ।
कर्तुः कारयितुश्चापि देशिकस्य विशेषतः ।। ५१ ।।
प्रासादे पतिते भिन्ने त्वेत देवं समीरितम् ।
स्वायंभुवादि लिंगाना मेतत् सामान्यमीरितम् ।। ५२ ।।
शिल्प्यपेक्षमिदं कर्म कुर्यात्संप्रोक्षणान्वितम् ।
अन्यत् सर्व समानं स्यात् कर्मसामान्यलिंगकः ।। ५३ ।।
स्वायंभुवादि लिंगानां नेष्यतां मनु संकरः ।
अनेनैव प्रकारेण स्थापनं रत्नजे मतम् ।। ५४ ।।
स्वर्णादि लोहजेवापि तत् संभूतेति कीर्तितः ।
चलेवाप्यचलेवापि स्थापनञ्चैत दीरितम् ।। ५५ ।।
चलञ्च द्विविधं प्रोक्तं अङ्गं प्राधानिकं त्विति ।
चित्रादि प्रतिमादीनां पूजार्थं तत्तदग्रके ।। ५६ ।।
पूजितं त्वंगमित्युक्त मन्यत् प्राधानिकम्मतम् ।
अङ्गिनश्च यथा पूजा यत्काले शास्त्र चोदिता ।। ५७ ।।
नित्योत्सवादि संयुक्ता तथा तस्य क्रिया भवेत् ।
अन्यत्र शुद्धनृत्तं च तद्वन्नित्योत्सवादिकम् ।। ५८ ।।
त्यक्त्वान्यत् प्राग्वदुद्दिष्टमात्मार्थे तद्विशिष्यते ! ।। ५८१/२ ।।
इति उत्तरमामिकाख्ये महातन्त्रे बाणलिङ्गप्रतिष्ठाविधिः
षट्त्रि.शत्तमः पटलः ।।
३७. सप्तत्रिंशत्तमे पटले काम्यलिंग प्रतिष्ठा विधिः
काम्यलिंग प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्वकाम् ।
काम्यानि सिद्धयो ज्ञेयाः सिद्धयो बहुधा स्मृताः ।। १ ।।
कन्यसं मध्यमं ज्येष्ठं चेति चतुर्विधम् ।
प्रत्येकं त्रिविधं प्रोक्त मुत्तमादि विभेदतः ।। २ ।।
फलं दृष्टमदृष्टं च द्विधं तत्परापरम् ।
कन्यसं भूपतीशत्वं मध्यमं बलसिद्धयः ।। ३ ।।
उत्तमं खेचरत्वं च श्रेष्ठं देव समानता ।
भिद्यते बहुधैकैकं विद्येशत्वादि भदतः ।। ४ ।।
विद्येशत्वं च रुद्रत्वं ब्रह्मत्वं वैष्णवम् पदम् ।
इत्येवमादिदैवत्वं श्रेष्ठमित्युच्यते बुधैः ।। ५ ।।
सिद्ध्यश्चाणिमाद्याश्च चक्रवर्ति त्वमेव च ।
इत्येवमादिकं श्रेष्ठं सिद्धीनां मुनिपुंगवाः ।। ६ ।।
गुलिकाञ्चन पाताल खङ्गघण्डादि मध्यम् ।
अपमृत्युजयोच्चाय वश्याद्य मधमं मतम् ।। ७ ।।
दृष्टत्वे तदनेनैव यद्देहेनोप भुज्यते ।
देहान्तरेण वा दृष्टं मायाकार्ये परत्र च ।। ८ ।।
मायाकार्येऽमरेशादि रुद्रस्थाने तु यत्सुखम् ।
अपरं तत्परं विद्यादनन्तादि पतट्स्थितिः ।। ९ ।।
न सिद्धिर्न च मुक्तिश्च लिंगाश्रयणमन्तरा ।
शिवलिंग मनादृत्य सिद्धि मुक्तयभिलाषिणाः ।। १० ।।
एते मूढाधियस्तीर्णाः किं भीमं भव सागरम् ।
भवाभीष्ट फलं प्राप्ताः सिद्धिसिद्धाः सुराः मताः ।। ११ ।।
रत्नलिंग जपा मूढाः का युक्ति र्भ्रान्तः चेतसः ।
तस्मालिंगाश्रयात्सिद्धर्युक्त लिङ्गसमाश्रयेत् ।। १२ ।।
विष्ण्वाद्या वसवो रुद्राः मुनयश्च महौजसः ।
विधिवल्लिंगमाराध्य फलमिष्टतमं गताः ।। १३ ।।
स्वायंभुवं स्थापितं वा मुनिभिर्विबुधैर्गणैः ।
सिद्धैर्विद्याधराद्यैश्च न मानुष्यैः कदाचन ।। १४ ।।
स्वयं वा स्थापयित्वा तु सर्वलक्षण संयुतम् ।
यथा शास्त्रं यथा कालं यथा देशं परीक्ष्य च ।। १५ ।।
तत्र संसाधयेत् सिद्धि माचार्यस्साधकोऽपि वा ।
स्वयंन कर्तु मशक्तानां वृपतीनां हिताय च ।। १६ ।।
देशिकस्साधयेत् सिद्धिं चतुर्णां वा हिताय च ।
स्वस्य वान्यस्य वाकर्तुर्हितकृद्बद्देशिकोत्तमः ।। १७ ।।
लिंगार्थमाकरं यायात् स्वस्य कृत्यानु सारतः ।
शिलादि द्रव्यमादाय नयेत् कर्मानुरूपतः ।। १८ ।।
तानि द्रव्याणि बगुधा शिलामृल्लोह दारुभिः ।
रत्नक्षणिक वस्तूनि कथ्यन्ते तान्यशेषतः ।। १९ ।।
श्वेता रक्ता च पीता च कृष्णा चेति चतुर्विधा ।
चतुर्णामपि वर्णानां शिला धात्री च संमता ।। २० ।।
एताश्चतस्त्रो विप्रस्य तिस्त्रो राज्ञामुभे विशः ।
एका शूद्रस्य नियमाच्छिला भूम्यश्च कीर्तिताः ।। २१ ।।
तत्तद्भूजनिता एव मृदो लिंगार्थमीरिताः ।
फलं लिंगानूरूपेण शिलानां समुदाहृतम् ।। २२ ।।
पृथ्वीशत्वं फलं ज्ञेयं चतसृणां मृदामपि ।
श्री कामस्य सुवर्णोत्थ राज्यकामस्य राजतम् ।। २३ ।।
आयसं मारणे लिंगमुन्मादे सांस्यजं भवेत् ।
उत्सादे रीतिजं ज्ञेयं त्रपुजं पुत्र वृद्धये ।। २४ ।।
वृद्धिकामस्य ताम्रोत्थं सीसजं व्याधिनाशनम् ।
लोहलिंगं समाख्यातं रत्नलिंग मथोच्यते ।। २५ ।।
वज्रलिंगं क्षितीशत्वे मौक्तमारोग्यदं भवेत् ।
इन्द्र नीलमयाल्लिंगात् सर्वान् कामान् समश्रुते ।। २६ ।।
महान्नीलमयाल्लिंगात् वैणवं पदमाप्नुयात् ।
वडूर्याद् व्याधिनाशः स्यात् सौभाग्यं पुष्परागजान् ।। २७ ।।
आरोग्यतं मरकतं प्रवालं च वशीकरम् ।
राजावर्तमयाल्लिंगात् महाभोगं समश्रुते ।। २८ ।।
नैलं नागेन्द्र भोगाय शङ्खं सौभाग्यदं भवेत् ।
शूलाक्ष मणिजं शत्रु क्षयाय पुलकं तथा ।। २९ ।।
सस्यकं सस्य निष्पत्यै सौरार्थं सूर्यकान्तजम् ।
चन्द्रकान्तं मृत्युजिते भूतिदं पद्मरागजम् ।। ३० ।।
स्फाटिकं सर्वसिद्ध्यर्थं भौमजं दिव्यसिद्धये ।
वैक्रान्तकं महावृत्तरक्तायथस्कान्दजं हितम् ।। ३१ ।।
क्षुद्रसिद्धियुतं मन्त्रजाति संस्कार संस्कृतम् ।
गुणादष्टफल प्रोक्तं परासु मणिजातिषु ।। ३२ ।।
इत्थं रत्नजमाख्यातं दारुजं कथ्यतेऽधुना ।
सारवद् वृक्षजं भूत्यै क्षीरद्रुमजमायुषे ।। ३३ ।।
साधुर्यगन्ध गुणवज्ज्ञान सौभाग्य कीर्तिदम् ।
रक्ताह्वचन्दनाशोकं शिंशुपाशोक बिल्वजम् ।। ३४ ।।
सर्वदुःखादि राहित्ये पिशाचज मरिच्छिदे ।
यद्वा साधक नक्षत्र वशाल्लिंग तु दारुजम् ।। ३५ ।।
कारस्करं चामलकंतथोदुम्बर जम्बुकौ ।
खदिरः कृष्णककुभौ शिरीषाश्वत्थकौ ततः ।। ३६ ।।
पुन्नागश्चैव न्यग्रोधः पलाशः प्लक्षकस्तथा ।
अम्बष्ट बिल्वार्जुन काश्शाल्मली वकुलस्तथा ।। ३७ ।।
पिण्डी सर्जस्तथा वृक्षो वञ्जुलः पनसस्तथा ।
आम्रार्कौ च कदम्बश्च वह्नि निम्बौ तथैव च ।। ३८ ।।
मधूकश्चाश्विनी पूर्वनक्षत्राणां तु पादपाः ।
एभि-ऋक्षैरभिरुद्धैस्तरुभिश्शान्तिकादिकम् ।। ३९ ।।
विधाय लिंगं कर्तव्यं साध्यर्क्षे मारणादिकम् ।
श्वेतार्कमूलजं लिङ्गं जयार्थं विजयार्थिनाम् ।। ४० ।।
चन्दनं सर्ववश्यं स्याच्छ्रीकरं रक्तचन्दनम् ।
सरलं सर्वकाम्यार्थं खदिरं रोगनाशनम् ।। ४१ ।।
साप्तपर्णं च सालोत्थं राजादन समुद्भवम् ।
विशेषात् सर्व वर्णानां सर्वकामार्थ साधनम् ।। ४२ ।।
उदुंबर मयं पुष्ट्यै शान्त्यै न्यग्रोध संभवम् ।
वश्यायाश्वत्थजं लिङ्गं आरोग्ये खादिरं भवेत् ।। ४३ ।।
लिंगं वैभीतकं शत्रूच्चाटनार्थं द्विजोत्तमाः ।
दारुजं लिंगमाख्यातं क्षणिकं लिङ्गमुच्यते ।। ४४ ।।
संकेतं मोक्षभूत्यर्थं गोमयं रोगनाशनम् ।
अन्नमन्नाद्य कामस्य पैष्टं पुष्टि प्रदायकम् ।। ४५ ।।
गौलं प्रीतिकरं प्रोक्तं फलमिष्टार्थ सिद्धये ।
घृतेन कल्पितं लिङ्गं ह्लाद दृद्दुःखिनामपि ।। ४६ ।।
ह्लाद कृन्नवनीतं च गुणाढ्यं मृण्मयं भवेत् ।
विशेषाद्भस्मजं लिङ्गं सर्वव्याधि निवारणम् ।। ४७ ।।
स्वस्ववर्णानुरूपेण पौष्पं पुष्टिप्रदायकम् ।
बिल्वादि पत्रजं लिंगं यत्तत्पुत्र विवर्धनम् ।। ४८ ।।
तद्बीज जनितं लिंगं विशेषात् तृप्तिकारणम् ।
धान्य तण्डुलजं लिंगं तत्तद्द्रव्य फलप्रदम् ।। ४९ ।।
कन्दमूलमयं लिङ्गं ब्रह्मतत्वस्य कारणम् ।
रोगहृत् साक्तवं लिङ्गं तथा लाज विनिर्मितम् ।। ५० ।।
जलेन रचितं लिंगं प्राणिनां शान्तिपुष्टितम् ।
लिंगं यच्चित्रितं सद्यो विचित्रफल दायकम् ।। ५१ ।।
कर्पूर चन्दनाद्यैस्तु लिंगं यत्तज्जरापहत् ।
द्रव्याणि कथितान्येवं लक्षणं च विधीयते ।। ५२ ।।
प्रासाद गर्भमानेन लिंगं ज्येष्ठादि भेदतः ।
मुख्य तस्सिद्धये प्रोक्तं मुक्त्यर्थ मनुषङ्गतः ।। ५३ ।।
हस्तादि लिंगमानानि यानि तानि विमुक्तये ।
भुक्तये चानु षड्गेण भवन्ति विधियोगतः ।। ५४ ।।
गर्भार्धमधमं ज्ञेयं पञ्चत्र्यंशं वरं भवेत् ।
तदन्तरेऽष्टभागे तु नव लिंगानि सन्ति हि ।। ५५ ।।
तस्मात्तस्माद् अधस्तात्तु त्रीणि भवन्ति हि ।
षट्त्रिंशन्मान मुद्दिष्टं गर्भमानं द्विजोत्तमाः ।। ५६ ।।
प्रासादे वा ततो वह्नि वेदग्रह विभाजिते ।
द्वारिवांशं परित्यज्य सपीठाश्रा विशेषतः ।। ५७ ।।
पूर्ववच्च प्रमाणानि लिंगानां विहितानि तु ।
एकाङ्गुलं समारभ्य साङ्गुलाङ्गुलवृद्धितः ।। ५८ ।।
अष्टोत्तर शतान्तं तु त्रिविद्धाङ्गुलमानतः ।
एकहस्तं समारभ्य षडङ्गुलविवृद्धितः ।। ५९ ।।
नव हस्त प्रमाणान्तं हस्तमान वशान्नयेत् ।
हस्तादधः स्थितं शैलं प्रासादेषु न शस्यते ।। ६० ।।
पादोनं दारुजं लोहमस्यार्धेनैव संमतम् ।
अङ्गुलादि वितस्त्यन्तं रत्नलिंगं द्विजोत्तमाः ।। ६१ ।।
आयादि शुभसंयुक्तं नयेत् कर्मानु रूपतः ।
हस्तादध स्थितं शैलं योज्य मुच्चाट नादिषु ।। ६२ ।।
लिंगायामैक भागे तु वेद भागेन विस्तरः ।
खण्डत्रयं समं कुर्यात् सिद्धि लिङ्गेषु सर्वसु ।। ६३ ।।
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं कूर्चा वृत्त शिरोवहम् ।
अर्धचन्द्र शिरोयुक्तं स्थापयेदैन्द्र पीठके ।। ६४ ।।
पूर्वदिक्स्वेष्टसिद्ध्यर्थं लिंगं वज्रशिरो यथा ।
वज्रकार्यं समायोज्य स्तंभादि परिकीर्तितम् ।। ६५ ।।
लिंगोर्ध्वे रुद्रभागे तु शरांशैश्चतुरश्रकम् ।
वस्वश्रं पूर्ववत् वृत्ते सप्ताश्रं स्वां दिशं विना ।। ६६ ।।
आग्नेय पीठे तल्लिंगं वह्निदिक् स्वाम्यसिद्धये ।
लिंगं शक्ति शिरोपेतं स्थाप्यं शक्त्यङ्ग पिण्डिके ।। ६७ ।।
शान्त्युग्रं तु तथा तेजो रिपुनाशो द्विषादयः ।
तापदाहं रिपोः कुर्याल्लिंगमाग्नेयकं द्विजाः ।। ६८ ।।
नवांशे पञ्चभिः पूर्वापरे पार्श्वद्वयं त्रिभिः ।
प्रधान भुजयोर्याम्यं वृतमग्निच्युतिः क्रमात् ।। ६९ ।।
याम्यदिक् स्वाम्यसिद्ध्यर्थं स्थापयेद्याम्यपीठके ।
लिंगं दण्डशिरोयुक्तं स्थापयेद्विधिनामतम् ।। ७० ।।
गुरुदण्डं तु याम्याया मायुर्वृद्धिं च पौरुषम् ।
रिपोर्देशे स्थितं नाशं नगरद्दक्षिणे ततः ।। ७१ ।।
मारीं च भेदनं रोगं विधत्ते नात्र संशयः ।
दैर्ध्याद्वाविंशदंशे तु शरांशैच्चतुरश्रकम् ।। ७२ ।।
अष्टाश्रं पूर्ववद्वृत्तं दशाश्र सहितं द्विजाः ।
स्थापयेद्राक्षसे पीठे स्वदिक् साधन सिद्धये ।। ७३ ।।
खड्वाङ्गं पिण्डिकायां तु स्थापयेदसि मस्तकम् ।
अरातिक्षयविद्वेषं कीलभेदेन मोहनम् ।। ७४ ।।
तत्सैन्यध्वंसमुन्मादं रक्षोमारी प्रवर्तनम् ।
कुरुते नात्र सन्देहो विधिवन्मन्त्र संयुतम् ।। ७५ ।।
उत्सेधे मनुभागे तु वेदाश्रं ब्रह्मभागकम् ।
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं वृत्तं बालेन्दु मस्तकम् ।। ७६ ।।
वारुण्यां स्थापयित्वा तु तद्दिगीशत्वमाप्नुयात् ।
पाशमस्तक युक्तं तत् पाशकाय विधानतः ।। ७७ ।।
प्रतिष्ठाप्य परां शान्तिं पुष्टिं श्री वृद्धि सष्टवम् ।
व्याधिहानिं च सौभाग्यमाप्नुयान्नात्र संशयः ।। ७८ ।।
गायत्र्यंशे भवेद्दैश्वर्यं सप्तभागं तु विस्तरे ।
नवभक्ते त्रिभिर्भक्ते मध्ये षड् रस वृद्धये ।। ७९ ।।
तदूर्ध्वे तु भवेद्वृत्तं रुद्रांशे त्रापुषं शिरः ।
वायव्यां तु प्रतिष्ठाप्य वायु दिक् स्वाम्य
माप्नुयात् ।। ८० ।।
लिंगं ध्वजशिरोयुक्तं ध्वजाङ्कायां न्यसेद्गुरुः ।
तेन लिंगेन मन्त्रज्ञः प्रोच्चाटोद्वेग विभ्रमान् ।। ८१ ।।
भृशं शोषवियोगौ च शत्रोः कुर्यान्नसंशयः ।
पूर्वोक्तं वारुणं लिङ्गं याक्षं चोर्ध्वशिरोऽन्वितम् ।। ८२ ।।
यक्षाख्यायां प्रतिष्थाप्ययक्षदिक् स्वाम्य माप्नुयात् ।
गदा मस्तक लिंगं तु गदाङ्के स्थाप्य देशिकः ।। ८३ ।।
जाम्बूनद सुख प्राप्तिमतीव बलदं मतम् ।
जयं धैर्यं तथा राज्य प्राप्तिं च प्रभुतामपि ।। ८४ ।।
लभते नात्र सन्देहो मन्त्रैस्सान्निध्यमागतम् ।
दैर्घ्यार्धं रौद्रवत् कृत्वा रसाङ्गैः पद्मसंभवम् ।। ८५ ।।
एका दशांशो विष्णवंशः पार्श्वे रामैस्तु वर्धनात् ।
अष्टाश्रं वृत्तकं रौद्रं पार्श्वमध्ये त्रिरुन्नतम् ।। ८६ ।।
कुक्कुटाण्ड शिरोयुक्तं लिंगमैशान्य पीठके ।
स्थापयित्वा स्वदिक् साम्यं लिंगं शूलशिरोयुतम् ।। ८७ ।।
शूलाख्यायां तु संस्था पृथीवीशत्वमवाप्नुयात् ।
ज्ञानविज्ञानमोक्षार्थं योगीशत्व प्रदायकयकम् ।। ८८ ।।
शिवप्रदायकं सौख्यं तद्वत् साम्राज्यसिद्धितम् ।
उत्सेधे ग्रहभक्ते तु वेदाश्रं तु शरांशकम् ।। ८९ ।।
वस्वश्रं पूर्ववद्वृत्तं लिंगं छत्रशिरोयुतम् ।
ब्राह्यां स्थापयित्वा तु स्वदिगीशत्वमाप्नुयात् ।। ९० ।।
तदेवाब्जशिरः पद्मं पद्माङ्कायां प्रतिष्टितम् ।
खचरी शत्वमाप्नोति साम्राज्य फलसाधन् ।। ९१ ।।
गायग्र्यंशे तु लिंगोच्चे शरांशैश्चतुरश्रकम् ।
पूर्ववन्मध्य वृत्ते तु मस्तकं त्रपुषोपमम् ।। ९२ ।।
संस्थाप्य गारुडे पीठे तद्दिक् स्वाम्यपलं भवेत् ।
चक्रमस्तक संयुक्तं चक्राङ्कायां तु देशिकः ।। ९३ ।।
व्यस्त्वा पाताल सिद्धिं च रसायनमवाप्नुयात् ।
लिङ्गायामे नवांशे तु ब्रह्मांशो गुणभागतः ।। ९४ ।।
तथा विष्णु हरश्चापि विस्ताराच्च तथैव ते ।
सिद्धिलिंगमिदं श्रेष्ठं विच्छायादिषपिण्डिकम् ।। ९५ ।।
आप्यादि देवलिंगेषु लोकपालार्चितेषु वा ।
सहस्र लिंगं कर्तव्यं तच्च प्रागुक्त वन्नयेत् ।। ९६ ।।
सर्वान् कामान्ददात्येतद्वागीशी कृतलक्षणम् ।
अर्चांशे वेदभागे तु नाहे नक्षत्र भाजिते ।। ९७ ।।
अष्टोत्तरशतं लिंगं सूत्रैर्विषययोजितैः ।
आढ्यादि लिंगान्युत्सेधैः समखण्डानि कल्पयेत् ।। ९८ ।।
छत्रकुक्कुटखण्डेन्दु त्रपुषाभ शिरांसि हि ।
धारालिंगं तथैकाश्रं द्वित्र्यंशादिकं द्विजाः ।। ९९ ।।
साध्यसिद्धिस्सुतावाप्तिः पुराप्तिः काम्यलाभता ।
मृतिरुच्चाटन दूषशान्ती पुष्टिर्वशी कृतिः ।। १०० ।।
आकर्षारोग्य रागाश्च शोषणं च धनम् सुखम् ।
मोहस्तं भाभिधाताभ यक्षा पैशाचराक्षसैः ।। १०१ ।।
आसुरं पौरुषं चैव सादेशैशान भैरवम् ।
देवत्वं देवराजत्वं सर्वकामफलं च यत् ।। १०२ ।।
रुद्रत्वं च फलान्येषु लिंगेष्वेकाश्रकादिषु ।
एवमेव हि पीठानि कल्प्यान्यश्च विभेदतः ।। १०३ ।।
लिंगानां लक्षणं ख्यातं विविच्यन्ते शिरांसु च ।
अष्टांशे तु चतुर्भक्ते भाग भाग विवर्धनाअत् ।। १०४ ।।
भवन्ति पुण्डरीकादि शिरांसि फलभेदः ।
पुण्डरीकाद्यशो दीप्तिर्विशाले विपुलां श्रियम् ।। १०५ ।।
प्राप्नोति सर्वं श्रीवत्साद्विजयं शत्रुमर्दनात् ।
कुक्कुटाण्ड शिरस्तस्य चतुर्थांश विवर्धनात् ।। १०६ ।।
प्रजावृद्धिकरं यस्मात् प्रजां लेभे प्रजापतिः ।
तत् त्रिभागैक भागेन वर्तनादिषु मस्तकम् ।। १०७ ।।
सप्तलोक पतित्वं च सौभाग्यायुष्य सिद्धिदम् ।
षड्भाग वर्धनाद् भूति निमित्तं त्रपुषाकृतिः ।। १०८ ।।
साध्याश्च ऋषयो देवा यस्माद्भूतिं परां गताः ।
साधारण विधावेतान्यर्चयित्वा नरोत्तमाः ।। १०९ ।।
प्राप्तःस्वं स्वमभिप्रेतं तदन्तेपद मव्ययम् ।
छत्राद्विशीर्ष मालोक्यं वज्त्रादीनां निगद्यते ।। ११० ।।
अर्चनांशे वेदभागे वज्रभागे तु वर्तितम् ।
त्रिभागवर्तनाच्छक्तिरर्चांशे रुद्रभाजिते ।। १११ ।।
दिक्विभक्ते त्रिभिर्दण्डं सार्धांशेन स्वरांशकम् ।
खड्गमस्तकमाख्यात मष्टांशे सार्धवर्धनात् ।। ११२ ।।
पाशध्वजं शरांशेतु सपादांशाद् गदाशिरः ।
ग्राहांशे सार्धभागेन शूलमूर्ध्नि त्रिरुन्नतम् ।। ११३ ।।
वसुनन्दांशके भागवर्तनाच्चक्रपङ्कजे ।
शिरोलक्षण माख्यातं लक्षणोद्धार उच्यते ।। ११४ ।।
अर्चांशे नवधा भक्ते गुणांशे लक्ष्म लक्षयेत् ।
लक्ष्मार्धात् पक्षरेखे द्वे तस्याग्रे गजचक्षुषी ।। ११५ ।।
कुर्याद्दिक् साम्यसिद्ध्यर्थं वज्राद्यं लक्ष्म मूर्धनि ।
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं ध्वजं तथा ।। ११६ ।।
गदा त्रिशूलं चक्रं च पद्मं चेदि दशायुधम् ।
ब्रह्मविष्ण्वादि देवानां पदमिच्छन् द्विजोत्तमाः ।। ११७ ।।
तदस्त्राङ्कित पीठं च तदस्त्राङ्कितलक्ष्मतः ।
लिंगाशे नवधा भक्ते नवांश कृत लक्ष्मकम् ।। ११८ ।।
स्थापितं शत्रुदेशे तु नाशनं स्वस्य तस्य च ।
द्वितीयाच्चक्षुषोर्वेधादक्षिरोगादिकं मृतिः ।। ११९ ।।
तृतीयादास्य सूत्राच्च पङ्गुत्वं मरणं ध्रुवम् ।
ग्रीवासूत्राच्चतुर्थाच्च शत्रुबन्धविनाशनम् ।। १२० ।।
पञ्चमाद्भूतवेधाच्च भवेच्छत्रो पराजयः ।
षष्टांशात्तु तथा वेधात् पुत्रपत्नी विनाशकम् ।। १२१ ।।
हृद्देशे हृद्भवा शूला कुक्ष्यार्तिः कुक्षि वेदनात् ।
नाभिदेशे तु शत्रूणां भवेत्सर्वात्मकं भयम् ।। १२२ ।।
अर्चाया नवमांशे तु लक्ष्मसूत्रफलं क्रमात् ।
कथितं हि तथापीह त्रिभागे रसभागके ।। १२३ ।।
यवस्य तु तुरीयांशं ह्रासयेद्द्वर्धयेत् क्रमात् ।
वेध दोष निवृत्यर्थं एवं लक्ष्म प्रकल्पयेत् ।। १२४ ।।
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे लक्ष्मविस्तृतिरंशतः ।
शिरसो वर्तनं यद्वत्तल्लक्षण शिखा भवेत् ।। १२५ ।।
तदैन्द्रे वज्रसंस्थानं तीक्ष्णाग्रं कुशमध्यकम् ।
शक्त्याख्यमर्थ विष्कम्भ युतमुन्नत मस्तकम् ।। १२६ ।।
याम्य दण्डाग्र संस्थानं पाशाग्रट्टङ्क पूजितम् ।
नैश्चाचरे सजिह्वाग्रं कौबेरे तु गदाश्रकम् ।। १२७ ।।
शूलाश्रमैश्वरं लिंगं वायव्यां ध्वजमस्तकम् ।
सामान्येषु निजाकारं लक्षणं स्वार्थ साधनम् ।। १२८ ।।
लक्ष्ममध्येऽथवा कुर्यात् वज्राद्यायुधकल्पनम् ।
स्तंभनादौ तु कर्तव्यं लोकपालार्चितं द्विजाः ।। १२९ ।।
अर्चायामे नवांशे तु सप्तमे वास्त्रकल्पनम् ।
मणि मुक्ता प्रवालानां न कार्यम मलार्चिणाम् ।। १३० ।।
स्वतेजोलक्षणं लोहे बाणलिंगे तथैव च ।
लक्षणैर्हीन मप्येतद्विस्तारायामनाहजैः ।। १३१ ।।
शुभलक्षण लक्ष्मं चेत् लिंग सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
पीठपिण्डिकयोर्वक्ष्ये लक्षणं विप्रसत्तामाः ।। १३२ ।।
लिंगायामसमं पीठं विष्ण्वंशोत्सेध संयुतम् ।
ऐन्द्रमाग्नेयकं याम्यं राक्षसं वारुणं ततः ।। १३३ ।।
वायव्यं याक्षमैशान्यं ब्राह्मं गारुडमेव च ।
प्रोक्तानि पीठमानानि त्रिपादाः पिण्डिका मताः ।। १३४ ।।
ऐन्द्रयादि संज्ञिकास्तास्युः वक्ष्ये पीठाकृतिं ततः ।
वेदाश्रं योनिखण्डेन्दुत्र्यश्रं वृत्त षडश्रकम् ।। १३५ ।।
पद्ममष्टाश्रकं वृत्तं कुण्ड लक्षणतो नयेत् ।
वेदाश्रेऽष्टादशांशे तु भागत्यागात्सनन्ततः ।। १३६ ।।
निर्गमं द्विगुणं दिक्षु क्षेत्रार्धेन प्रविस्तरम् ।
सभद्रं गारुडं पीठं वक्ष्ये तेषां तु भूषणम् ।। १३७ ।।
ऐन्द्रं केवल वेदाश्रं पादकण्ठादि वर्जितम् ।
योनिश्चेद्रसभागे तु भवेदेकैकशः क्रमात् ।। १३८ ।।
पाज्जगती कर्णिका कण्ठनिर्गमात् पट्टिकाद्वयम् ।
पीठमाग्नेयकं प्रोक्तं पिण्डिका षोडशांशतः ।। १३९ ।।
तदुत्सेधे ग्रहांशे तु चन्द्रनैत्रैक वह्निभिः ।
पाज्जती कर्णिका कण्ठं तदूर्ध्वे पट्टिकाद्वयम् ।। १४० ।।
याम्यमेवं समाख्यातं तदूर्ध्वे याम्यपिण्डिका ।
राक्षसे समाख्यातं भक्ते एकद्वित्र्यंशकैः क्रमात् ।। १४१ ।।
पाज्जगती कर्णिका कण्ठं राक्षसे पट्टिकाद्वयम् ।
तदूर्ध्वे राक्षसी पिण्डी वारुणे रुद्रभाजिते ।। १४२ ।।
चन्द्रयुग्मैकरूपैश्च त्रिभिः पाज्जगती धटम् ।
कर्णिका कण्ठ एव स्यान्निर्गमात्पट्टिकाद्वयम् ।। १४३ ।।
तदूर्ध्वे वारुणी पिण्डि वायव्ये विश्वभाजिते ।
इन्दुतेजोऽङ्घ्र रूपाक्षि रूपयुग्मेन्दुभागकैः ।। १४४ ।।
पाज्जगती कुंभवेत्रास्युः कण्ठश्चैकैक वेशतः ।
निर्गमता पट्टिकास्त्स्त्रस्तदूर्ध्वे वायवी स्मृता ।। १४५ ।।
आप्यालङ्कार वद्याक्षं जङ्घाकर्णिकयोः क्रमात् ।
षोडशद्वादश दलात् कण्ठादूर्ध्वे विपर्ययात् ।। १४६ ।।
तद्दलाष्टसमोपेतां तदूर्ध्वे पिण्डिकां नयेत् ।
ऐश रुद्रांशकं कृत्वा रूपरामैक रामकैः ।। १४७ ।।
चन्द्रनेत्रांशकैश्चैव पाज्जतगती कर्णिका गलम् ।
तदूर्ध्वे पिण्डिका ब्राह्मी गारुडं वा तथैव च ।। १४८ ।।
संस्थान वर्तनाकारैः वा राक्षसं मतम् ।
तदूर्ध्वे पट्टिके द्वे तु पिण्डीं चैशीं तदूर्ध्वतः ।। १४९ ।।
पङ्क्तयंशे रूप नेत्रैक गुणैः पात्कुम्भकार्णिकाः ।
कण्ठं चैकेन भागाभ्यां निर्गमा त्पट्टिके ततः ।। १५० ।।
तदूर्ध्वे वैष्णवी वक्ष्ये पिण्डिकालक्षणं द्विजाः ।
आग्नेयी वैष्णवी चैन्द्री पिण्डिका द्विमेखला ।। १५१ ।।
याम्या च राक्षसी याक्षी चैशी ब्राह्मी त्रिमेखला ।
षण्मेखला च वायव्या वारुणी पञ्चमेखला ।। १५२ ।।
विष्ण्वंश षोडशोत्सेधः पुण्डिकापीठविस्तरः ।
शेषः पीठोच्चमानं स्यात् खातबाह्ये तु मेखला ।। १५३ ।।
वज्रं वज्राङ्कपीठं स्यात् वज्री वज्राङ्ग पीठिका ।
पीठं सहस्रलिंगस्य सालङ्कारयुगाश्रयुक् ।। १५४ ।।
आश्मेऽश्मसंभवा पिण्डी पार्थिवे पार्थिवी तथा ।
दारुजे दारुजा पिण्डी धातुजे धातु संभवा ।। १५५ ।।
रत्नजे रत्नजा श्रेष्ठा श्रेष्ठैलोहैश्च वा भवेत् ।
उच्छ्रयं चललिंगानां पूजांशाद् द्विगुणं भवेत् ।। १५६ ।।
लिंगायामे भवेत्पिण्डी लिंगं च परितो यथा ।
कृशुषु वर्धयेद्द्रुद्रं स्थूललिंगेषु ह्रासयेत् ।। १५७ ।।
ह्रासयेद्वर्धयेदंश मच्युतस्य हि न च्युतिः ।
पिण्डिकायाः समानार्थं ह्रासयेद्वर्धयेद्द्विजाः ।। १५८ ।।
चललिङ्गेषु कर्तव्यं रत्नजानां तु तद्भवेत् ।
मुद्गमात्रा पर्वमात्रा पिण्डिका शोभना यथा ।। १५९ ।।
पिण्डिका सहितोत्सेधं लिंगनाहसमं भवेत् ।
सौक्ष्म्ये वैको गुणो येन बलीयान् सर्वदोषजित् ।। १६० ।।
समस्तमणिजातीनां दीप्तिस्सान्निध्यकारणम् ।
मानोन्मान प्रमाणं च तेषु ग्राह्यं न वा बुधैः ।। १६१ ।।
साधयेद्दारुजं रत्नं पार्थिवं लोहजं तथा ।
गन्धादि निर्मितं वाथ न च सिद्धौ मनश्शिलाम् ।। १६२ ।।
मुक्तौ हितं च तल्लिगं बाणं सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
अन्यद्वापि भवेल्लिंगं नदी प्रस्रवणोद्भवम् ।। १६३ ।।
लिंगाकारं यथा मन्त्रैः स्थापितं वरदं भवेत् ।
हस्तादधस्तु रौद्रेषु द्वाभ्यां पिण्डीति भाजिते ।। १६४ ।।
रौद्रेषु कृत्येषु यवांशः पिण्डिकाधिकः ।
पिण्डिका हीनमाना या शत्रुहानौ ततोऽधिका ।। १६५ ।।
उच्चाटादौ विधेयातु व्यङ्गा व्याधिप्रकोपने ।
स्त्रीनाशे लक्षणाद्धीना कार्या कर्मानुरूपतः ।। १६६ ।।
अव्यक्त मेवमाख्यातं व्यक्ताव्यक्त मथोच्यते ।
समलिंगे तु कर्तव्यं चतुरष्टाश्र वृत्तकम् ।। १६७ ।।
कुर्यात्पूर्वोक्तवक्त्रे तु एकद्वित्रिचतुर्मुखम् ।
पञ्चमं चैववक्त्राणि चतुर्दिक्षु च मध्यमे ।। १६८ ।।
पूर्वोक्त विधिना कुर्यात् एकत्रिचतुराननम् ।
द्विवक्त्रं पूर्ववत्पूर्वे पश्चिमे कल्पयेत्ततः ।। १६९ ।।
चर्तुर्णां चैव वक्त्राणामूर्ध्वे कुर्यात्तु पञ्चमम् ।
प्रतिवक्त्रं जटाचूडं चन्द्रार्ध कृत शेखरम् ।। १७० ।।
प्रतिवक्त्रं त्रिणयनं भुजस्कन्धाद्विकं तु वा ।
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं यथा शोभं द्विजोत्तमाः ।। १७१ ।।
भद्रपीठं द्विधा कृत्वा लोहं च सुदृढं नयेत् ।
व्यक्ताव्यक्तमिदं ख्यातं व्यक्तलिङ्गमथोच्यते ।। १७२ ।।
बद्ध पद्मासनासीनं शुद्धस्फटिक सन्निभम् ।
पञ्चास्यं दशदोर्युक्तं प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।। १७३ ।।
वक्त्रं प्रति जटाचूडं चन्द्रार्ध कृतशेखरम् ।
देह पञ्चक संयुक्तं चरमद्वय संयुतम् ।। १७४ ।।
तस्य पूर्वमुखं सुभ्रु सुकपोलं स्मिताधरम् ।
जाम्बूनद प्रतीकाशं कल्पयेत्तु भुजद्वयम् ।। १७५ ।।
दक्षहस्तेऽक्षसूत्रं तु वामे वै बीजपूरकम् ।
दक्षमञ्जनसङ्काशं भीषणं विवृतास्यकम् ।। १७६ ।।
व्यालबद्धजटाचूडं कपालदलमण्डितम् ।
तुङ्गाग्रश्मश्रु संयुक्तं शूलधण्डा करद्वयम् ।। १७७ ।।
उत्तरं वामवक्त्रं तु दाडिमीकुसुमप्रभम् ।
भूषण प्रचुरं वक्त्रं योषाच्छविसमायुतम् ।। १७८ ।।
दक्षिणोत्पन्न हस्ताढ्यं पश्चिमं रजतप्रभम् ।
बालवेष समायुक्तं पुण्डरीक निभेक्षणाम् ।। १७९ ।।
वराभय करोपेतं ध्यानासक्तमिव स्थितम् ।
पञ्चमं स्फटिक प्रख्यं प्रशान्तं सस्मिताननम् ।। १८० ।।
ईशानमूर्ध्व वक्त्रं स्यात् करौ कटकभूषितौ ।
इत्थं वक्त्रसमायुक्तं वक्त्र वर्णानुलेपनम् ।। १८१ ।।
कलावत्सरदेशीयं दिव्याभरणभूषितम् ।
सर्व कामप्रदं शान्तं द्वात्रिंशल्लक्षणान्वितम् ।। १८२ ।।
ईशानदेहकरणं कल्पयेद्द्वारसंयुतम् ।
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं मथकर्मानु रूपतः ।। १८३ ।।
संस्थान वर्ण दिव्यास्त्र द्वारादीनि प्रकल्पयेत् ।
कुर्यादीशान देहं तु दशतालोत्तमेन तु ।। १८४ ।।
पुरुष प्रमुखान्देहानीश देहार्धमानतः ।
कुर्यात्तदुर्ध्व कायानि नाधः कायानि देशिकः ।। १८५ ।।
पूर्वोक्त लक्षणैर्मानैः देहैः पञ्चभिरन्वितम् ।
कुर्यात्सदाशिवं देवं यथा युक्तं यथाशुभम् ।। १८६ ।।
ध्यायेदेवं विधं वापि ज्ञानरूपं सदाशिवम् ।
कुर्यादूर्ध्वससौम्यास्यं दशबाहुं त्रिलोचनम् ।। १८७ ।।
जटामकुट संयुक्तं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
व्याल यज्ञोपवीतं चा शार्दूलवसनान्वितम् ।। १८८ ।।
नृत्यन्तं सुस्मितं देवं सर्वा भीष्टप्रदायकम् ।
श्री कण्ठमेवमख्यात मन्यथापि च कथ्यते ।। १८९ ।।
त्र्यक्षं षोडश हस्ताढ्यं पादद्वय समायुतम् ।
जटामकुट संयुक्तं मूर्ध्निधुत्तूरपुष्पकम् ।। १९० ।।
नानावर्णांवरैर्युक्तं वेणिकादिभिरलंकृतम् ।
ऊर्ध्वस्थदक्षपादाढ्यं दिव्यायुध समन्वितम् ।। १९१ ।।
किञ्चित्सभङ्ग वक्त्राढ्य वामपाद समन्वितम् ।
वृषं ध्जं च खेटं च मुण्डं चाग्निं च झर्झरीम् ।। १९२ ।।
पिच्छं च गजहस्तं च वामे त्वष्टभुजाः स्मृताः ।
त्रिशूलं नागहस्तं च परशुः पाश एव च ।। १९३ ।।
गदा च दीपं डमरुहस्तं त्वभयं कृत्ततः ।
नागैराभरणैर्युक्तं कुण्डलाभ्यामलंकृतम् ।। १९४ ।।
सर्वलक्षण संयुक्तं पादनूपुर संयुतम् ।
गौरीं स्कन्दं गृहीत्वा तु वामे पार्श्वे तु संस्थिताम् ।। १९५ ।।
एव मूर्ध्वाङ्ग नृत्यन्तं त्वन्यथापि निगद्यते ।
नानायुध समोपेत विंशद्धस्तयुतोऽपि वा ।। १९६ ।।
नाना विधायुधोपेत नवद्वय करोथवा ।
दक्षिणं वामजङ्घान्त मुद्भुतं वामापादकम् ।। १९७ ।।
कुञ्चितं वामहस्तो वा दक्षिणो वा प्रसारितः ।
इतरोऽभय हस्त स्यात् परौ टङ्कानलान्वितौ ।। १९८ ।।
टङ्क विहाय शूलं वा डमरुं वापरे करे ।
अग्निं हित्वा मृगोवाथ रुद्रोऽयं काल संज्ञितः ।। १९९ ।।
त्र्यक्षश्चतुर्भुजः क्रूर स्सखट्वाङ्गक पालकः ।
वराभय करोपेता रुद्रोयं वाम संज्ञककः ।। २०० ।।
एष एव हि खट्वाङ्ग रहित श्शूल संयुतः ।
अघोर रुद्रनामायं भीमो भव विनाशनः ।। २०१ ।।
त्र्यक्षश्चतुर्भुजो दंष्ट्रायुतवक्त्रान्वितश्शुचिः ।
अन्योऽपि नक्र संयुक्तो जटामकुट संयुतः ।। २०२ ।।
धनुर्बाण समोपेता मृगटङ्क समायुतङ्क ।
भूतोत्तमाङ्ग विन्यस्त वामपाददलान्वितः ।। २०३ ।।
अथवा पादुके पद्मे भक्तानां शेखरेषु वा ।
वामे गौरी समायुक्तश्चन्द्रार्ध कृतशेखरः ।। २०४ ।।
एष रुद्रो भुजङ्गेश स्सर्वाभीष्टाफलप्रदः ।
त्र्यक्षो द्विभुजश्शान्तो जटाखण्डेन्दुमण्डितः ।। २०५ ।।
वरदाभय वामतः पार्वतीयुतः ।
आसीनो वा स्थितो वापि वरदानोद्यतः स्वयम् ।। २०६ ।।
देवी वामोरुसंस्था वा वामबाहूर्ध्व विग्रही ।
तस्यास्तु दक्षिणो बाहुरीश स्कन्ध स्थितोऽथवा ।। २०७ ।।
तस्या कट्याश्रियो वापि देवोयं सर्वकामदः ।
गौरी गौरीश्वरश्चैव चतुर्भुज समन्वितौ ।। २०८ ।।
कपालशूल संयुक्तौ वरदाभयसंयुतौ ।
त्रिणेत्रौ वा द्विनेत्रौ वा प्रलम्बित पदान्वितौ ।। २०९ ।।
प्रणम्रच्छविकत्र्यक्षौ पाद मूलस्य भैरवौ ।
एकस्याश्चतुरास्या वा पञ्चास्या वाथ भैरवाः ।। २१० ।।
भैरवैरपि हीनो वा पङ्कजोपरि संस्थितौ ।
कालान्तकादि संयुक्तौ भक्तानामथवोपरि ।। २११ ।।
एष रुद्रस्समाख्यातिस्त्रिशूलः सर्वसिद्धिदः ।
देहार्धान्वित कान्तोऽयं श्रीमान्वृषभवाहनः ।। २१२ ।।
द्विहस्तौ च चतुर्हस्तौ वरदाभय संयुतौ ।
मृगटङ्कयुतो वाथ ललाटेऽपि सुलोचनः ।। २१३ ।।
विलोचनो वा दक्षाङ्गस्थितोमादेह एव वा ।
अर्धनारीश्वरो नाम्ना हर्यर्धो हरिणा यदि ।। २१४ ।।
चतुर्भुजश्चतुर्वक्त्रः त्रिणेत्रश्चन्द्रशेखरः ।
शूल पङ्कज युक्तो वा वरदाभय संयुतः ।। २१५ ।।
कपालशूल संयुक्तो बद्धपद्मासने स्थितः ।
नीलरुद्र स्समाख्यातो नाम्ना व्याग्रोग्रऽष्टिकः ।। २१६ ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च वरदाभयसंयुतः ।
पिच्छ चामरसंयुक्तो भीमरुद्र स्समीरितः ।। २१७ ।।
मृगाक्ष मालयोपेतः फलाभयकरोऽपि वा ।
वरदाभय हस्तो वा शान्तरूपः स्मिताननः ।। २१८ ।।
जटामकुट संयुक्तः स्थानकादि समन्वितः ।
रुद्रोऽयं सर्वशर्वस्स्यात् अभीष्टफलदायकः ।। २१९ ।।
शर्वरुद्रस्त्रिणेत्रस्तु वरदाभय संयुतः ।
कपाल शूल संयुक्तो बद्धपद्मासनस्थितः ।। २२० ।।
मृगंशूल समायुक्तश्चतुर्भुज समन्वितः ।
पाशमुण्डधरो वापि टङ्कपाशधरोऽपि वा ।। २२१ ।।
वरदा संयुक्तः स्थितः पद्मासनोपरी ।
भवरुद्र समाख्यात स्सर्वेषां भव नाशनः ।। २२२ ।।
कपाल शूल हस्ताश्च रुद्रा एकादश स्मृताः ।
वराभय करोपेता स्सदंष्ट्रा उग्रदृष्टयः ।। २२३ ।।
अथवा मृगटङ्कायां वराभय करान्विताः ।
उक्षस्थाः त्रिदशाः पद्मस्थिता वा गौरमूर्तयः ।। २२४ ।।
कपालीशादयो रुद्रास्तत्तद्दिक् पालविग्रहाः ।
उग्रा नानायुधोपेतास्तत्तद्दिक्पालपालकाः ।। २२५ ।।
तत्तद्दिक्पालढ्या यद्वा रुद्रोक्त विग्रहाः ।
किमत्र बहुनोक्तेन ये देवा रुद्र विग्रहाः ।। २२६ ।।
यो रुद्राश्शान्त भावाढ्या स्तत्र प्रोक्ता महेश्वराः ।
एवं लक्षणमाख्यातं तेषां स्थापनमुच्यते ।। २२७ ।।
एतन्नामादि वर्णेन बिन्दु नाद युतेन तु ।
त्रयोदशान्त युक्तेन चतुर्थ्यन्ताख्यया युजा ।। २२८ ।।
उद्धरेन्मूलमन्त्रं तु ब्रह्माद्यङ्गानु सारतः ।
रुद्राणां रुद्रमूर्तीणां शान्तानामीश्वरो मनुः ।। २२९ ।।
अथवा तैः पुरैवोक्त विधिनात्रापि कीर्तिताः ।
कालोऽङ्कुरार्पणं रत्नविन्यासो नेत्रमोक्षणम् ।। २३० ।।
शुद्धि प्रदक्षिणं तोयाधिवासो मण्डपक्रिया ।
तत्रैव कुण्ड संकॢप्तिर्नव पञ्चैक सख्यया ।। २३१ ।।
तक्षद्वासनं विप्र भोजनं वास्तु होमकम् ।
पुण्याहं वास्तु होमं च बेरशुद्धिरनन्तरम् ।। २३२ ।।
कौतुकं स्थण्डिलं तस्या शयन स्थपनं तथा ।
कुंभादीनां सपर्या च नैवेद्यादि निवेदनम् ।। २३३ ।।
तत्वमूर्त्यादि विन्यास स्तदीशैश्च समन्वितः ।
होमं पलाशसद्बिल्व वटोदुंबर पिप्पलैः ।। २३४ ।।
अपामार्ग सदश्वत्थ खादिरैः प्राग्दिगादितः ।
प्रधाने तु पलाशेन घृतेन चरुणातिलैः ।। २३५ ।।
द्वितीयेऽह्नि ततः पूर्णां दक्षिणादनमेव च ।
मन्त्रन्यासश्च विधिवत् स्नपनं पुष्कलोदनम् ।। २३६ ।।
उत्सवो योग्य देवानां सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
कर्तव्य स्सर्व कर्मापि लिंग संस्थापनं यदि ।। २३७ ।।
मुखलिंगस्य वा विप्राः तदध्यायोक्तमार्गतः ।
कर्तव्यः सर्वकर्मापि विशेषस्तत्र कथ्यते ।। २३८ ।।
एकान्ता यो मनुस्स्वेष्ट फलस्स्वाण्वन्तमेव वा ।
लिङ्गे विन्यस्य नक्षत्रं स्वेष्ट कर्म समारभेत् ।। २३९ ।।
स्वायंभुवादिकं लिंगं समाश्रित्य कदाचन ।
कार्यं कर्माभिचाराद्यं न स्याच्चेत् स्वस्य तद्भवेत् ।
इति उत्तरकामिकाखे महातन्त्रे काम्यलिंगप्रतिष्ठा विधिः
सप्तत्रिंशत्तमः पटलः ।।
लिङ्गायामैक भागे तु वेद भागेन विस्तरः
खण्डत्रयं समं कुर्यात् सिद्धिलिङ्गेषु सर्वसु
चतुरश्रं तथा अष्टाश्रं कूर्चावृत्त शिरोवहम्
अर्धचन्द्रं शिरोयुक्तं स्थापयेदैन्द्र पीठके
पूर्वदिक्स्वेष्ट सिद्ध्यर्थं लिङ्गं वज्रशिरोयथा
वज्रकायं समायोज्य स्तम्भादि परिकीर्तितम्
लिङ्गोर्ध्वे रुद्रभागे तु शरांशैः चतुरश्रकम्
वस्वश्रं पूर्ववद्वृत्ते समाश्रं स्वां दिशं विना
आग्नेयपीठे तल्लिंगं वह्निदिक् स्वाम्यसिद्धये
लिङ्गं शक्ति शिरोपेतं स्थाप्यं शक्त्यङ्ग पिण्डिके
शान्त्युग्रं तु तथा तेजो रिपुनाशो द्विषादयः
तापदाहं रिपो कुर्यात् लिङ्गं आग्नेयकं द्विजाः
नवांशे पञ्चभिः पूर्वापरे पार्श्वद्वयं त्रिभिः
प्रधान भुजयोः याम्यं वृत्तमग्निव्युतिः क्रमात्
याम्यदिक् स्वाम्ब सिद्ध्यर्थं स्थापयेत् याम्य पीठके
लिङ्गं दण्डशिरो युक्तं स्थापयेद्विधिनामतम्
गुरुदण्डं तु याम्यायां आयुर्वृद्धिं च पौरुषम्
रिपोर्देशे स्थितं नाशं नगराद्दक्षिणे ततः
मारीं च भेदनं रोगं विधत्ते नात्र संशयः
दैर्घ्यद्वाविंशदंशे तु शरांशैश्चतुरश्रकम्
अष्टाश्रं पूर्ववत् वृत्तं दशाश्र सहितं द्विजाः
स्थापयेद्राक्षसे पीठे स्वदिक् साधन सिद्धये
खड्वाङ्गं पिण्डिकायां तु स्थापयेत् असिमस्तकम्
अरतिक्षय विद्वेषं कील भेदेन मोहनम्
तत्सैन्य ध्वंसमुन्मादं रक्षो मारी प्रवर्तनम्
कुरुते नात्र सन्देहो विधिवन्मन्त्रसंयुतम्
उत्सेधे मनु भागे तु वेदाश्रं ब्रह्म भागकम्
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं वृत्तं बालेन्दुमस्तकम्
वारुण्यां स्थापयित्वा तु तद्दिगीशत्वं आप्नुयात्
पाशमस्तक युक्तं तत् पाशकाय विधानतः
प्रतिष्ठाप्य परां शान्तिं पुष्टि श्रीवृद्धिसोष्ठवम्
व्याधिहानिञ्च सौभाग्यं आप्नुयान्नात्रसंशयाः
पूर्वोक्तं वारुणं लिङ्गं याक्षं चोर्ध्व शिरोन्वितम्
यक्षाख्यायां प्रतिष्ठाप्य यक्षदिक् स्वाम्यमाप्नुयात्
गदामस्तक लिङ्गं तु गदाङ्गे स्थाप्यदेशिकः
जाम्बूनदसुखप्राप्तिमतीव बलदं मतम्
जयं धैर्यं तथा राज्य प्राप्तिं च प्रभुतामपि
लभते नात्र सन्देहो मन्त्रैः सान्निध्यमागतम्
उत्सेधे ग्रहभक्ते तु वेदाश्रं तु शरांशकम्
वस्वस्त्रं पूर्ववत् वृत्तं लिङ्गं छत्रशिरोयुतम्
ब्राह्म्यां स्थापयित्वा तु स्वादिगीशत्वमवाप्नुयात्
गायत्र्यंशो भवैद्दैर्घ्य सप्तभागां तु विस्तरे
नवभक्ते त्रिभिभक्तेमध्ये षड्रस वृद्धये ।
तदूर्ध्वेतु भवेद् वृत्तं रुद्रांशे त्रापुषं शिरः ।
वायव्यां तु प्रतिष्ठाप्य वायुदिक् स्वाम्यमाप्नुयात्
लिंगं ध्वजशिरोपेतं युक्तं ध्वजाङ्कायां न्यसेद्गुरुः
तेनलिङ्गेन मन्त्रज्ञः प्रोच्चाटोद्वेगविभ्रमान् ।
भृशम् शेषवियोगौ च शत्रोः कुर्यान्नसंशयः ।।
दैर्घ्यार्धं रौद्रवत् कृत्वा रसाङ्गैः पद्मसंभवम् ।
एकादशांशो विष्ण्वंशः पार्श्वैरामैस्तु वर्धनात्
अष्टाश्र वृत्तकं रौद्रं पार्श्वमध्ये त्रिरुन्नतम्
कुक्कुडाण्ड शिरोयुक्तं लिङ्गमैशाख्य पीठके
स्थापयित्वा स्वादिक् साम्यं लिङ्गं शूलशिरोयुत
शूलाख्यायां तु संस्थाप्य पृथिवीशत्वं आप्नुयात्
ज्ञानविज्ञान मोक्षार्थं योगीशत्व प्रदायकम्
शिवप्रदायकं सोख्यं तद्वत् साम्राज्यसिद्धिदम्
तदेवाब्जशिरः पद्मं पद्माङ्कायां प्रतिष्ठितम् ।
खेचरीशत्वमाप्नोति साम्राज्य फलसाधनम् ।।
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे शरांशैश्चतुश्रकम् ।
पूर्ववन्मध्य वृत्ते तु मस्तक त्रपुषोपगम् ।।
संस्थाप्य गारुडे पीठे तद्दिक् स्वाम्यफल भवेत् ।
चक्रमस्तकं संयुक्तं चक्राङ्कायां तु देशिकः ।।
त्र्यक्षश्चतुर्भुजः क्रूरस्स खड्वाङ्ग कपालकः ।
वराभय करोपेतः रुद्रोऽयं वाम संज्ञकः ।।
एष एव हि खड्वाङ्गरहितश्शूलसंयुतः ।
अघोररुद्र नामायं भीमो भयविनाशनः ।।
शर्वरुद्र स्त्रिणेत्रस्तु वरदाभय संयुतः ।
कपालशूल संयुक्तो बद्धपद्मासनस्थितः ।।
मृगशूल समायुक्त श्चतुर्भुजसमन्वितः ।
पाशमुण्डधरो वाऽपि टङ्क पाशधरोऽपिवा ।।
वरदाभयसंयुक्तः स्थितः पद्मासनोपरि
भवरुद्रस्समाख्यातं सर्वेषां भवनाशनः ।।
त्र्यक्षश्चतुर्भुजो दंष्ट्रायुतवक्त्रान्वितश्शुचिः
अन्योऽपि नक्रसंयुक्तो जटामकुट संयुतः
धनुर्बाण समोपेतो मृगटङ्ग समायुतः
भूतोत्तमाङ्ग विन्यस्त वामपादतलान्वितः
वामे गौरी समायुक्तः चन्द्रार्धकृतशेखरः
एषरुद्रो भुजङ्गेशः सर्वाभीष्टफलप्रदः
अव्यक्तमेवं व्याख्यातं व्यक्ताव्यक्तं अथोच्यते ।
समलिङ्गे तु कर्तव्यं चतुरश्राष्टवृत्तकम् ।।
कुर्यात् पूर्वोक्तवक्त्रेतु एकद्वित्रिचतुर्मुखम् ।
पञ्चमं चैववक्त्राणि चतुर्दिक्षु च मध्यमे ।।
चतुर्णां चैव वक्त्राणां उर्ध्वे कुर्यात्तुपञ्चमम् ।
प्रतिवक्त्रं जटाचूडं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।।
प्रतिवक्त्रं त्रिणयनं भुजस्कन्धादिकं तु वा
३८. अष्टत्रिंशत्तमे पटले आर्षलिंग प्रासाद विधिः
लिङ्गानामार्षकाणां तु प्रासाद विधिरुच्यते ।
आर्षकमृषिभिस्सर्वैः कौशिकाद्यैः प्रतिष्ठितम् ।। १ ।।
स्थूल मूलं स्थूलं मध्यस्थूलं कृशन्तु वा ।
विकांशं वृत्तांशं यत्फलाकारं मानसूत्र
विवर्जितम् ।। २ ।।
मानुषेतरमित्युक्तमार्षं स्यादधुनाच्यते ।
पूजांश द्विगुणं पीठं त्रिगुणं गर्भगेहेकम् ।। ३ ।।
तदर्धं भित्तिमानं स्यात् तत्समं त्र्यंशमेव वा ।
विस्ताराद् द्विगुणं तच्च त्रिपादाधिकमेव वा ।। ४ ।।
अर्धाधिकं तु वा सप्तभागाधिक मथापि वा ।
लिंग विस्तारमानेन त्रिगुणं पीठ मुच्यते ।। ५ ।।
गर्भगेहं ततस्तस्य त्रिभाग द्वयभित्ति युक् ।
प्राग्वदुत्सेध उत्तिष्ट अन्यथापि निगद्यते ।। ६ ।।
लिंग विस्तार कर्णेन द्विगुणान्तार्ध संयुतम् ।
पीठ विस्तार मानेन सार्धानर्ध विवर्धनात् ।। ७ ।।
सार्धाद्विगुणपर्यन्तं पीठ विस्तार उच्यते ।
द्विगुणं त्रिगुणं तेन चतुर्गुण मथापि वा ।। ८ ।।
नालीगृह विशालं स्याद् द्विभागं स्यात् त्रिपादकम् ।
सार्ध द्वयांश कैकांश समं वा भित्ति विस्तरः ।। ९ ।।
उदयं प्राग्वदेव स्याद्न्यथा च निगद्यते ।
लिङ्गनाहस्य कर्णेन पीठ विस्तार उच्यते ।। १० ।।
त्रिगुणं गर्भगेहं स्यात् प्रञ्चांशे त्रयंशमेव वा ।
द्व्यंशे चैकांशकं वापि भित्ति विस्तार मारभेत् ।। ११ ।।
पूजांशोच्चद्विभागस्यात् कर्णपीठ विशालकम् ।
तस्माच्चतुर्गुणं नालीगेहं तत्त्रषडंशकैः ।। १२ ।।
एकांशस्य विस्तार मन्यथा च प्रकथ्यते ।
लिंग द्विगुण विस्तार कर्णपीठ विशालकम् ।। १३ ।।
नालीगेहं त्रिभागं तु त्रिचतुष्पञ्चभागके ।
एकांशं तद्द्विस्तारमन्यथा पुनरुच्यते ।। १४ ।।
परिणाहे विकारांशे तच्चतुर्दश कर्णकम् ।
पिण्डिका विपुलं नाली तच्चतुगुणमुच्यते ।। १५ ।।
तत्पादत्र्यंशमानं वा अष्टांशं भित्ति विस्तरः ।
विस्तार द्विगुणे कर्ण दशांशेंश विहीनकम् ।। १६ ।।
पीठं तारं तत पञ्चगुणं नालीगृहं भवेत् ।
तत्पञ्च सप्तभागैकं भित्तितारार्धमारभेत् ।। १७ ।।
हीना हीनान्तरेऽष्टांश पीठे नालीगृहे तथा ।
भवन्ति बहुमानानि तेष्विष्टं गृह्यतां वरैः ।। १८ ।।
लिंगे स्वायंभुवे चैतत् प्रोक्तं तदपि गृह्यताम् ।
एवमेकतले प्रोक्तं द्वितलादिषु धामसु ।। १९ ।।
साधारे वा निराधारे त्वलिन्दं भित्तिरेव च ।
प्रागुक्त विधिना धाम नक्षत्राद् द्वितलं नयेत् ।। २० ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे आर्षलिंग प्रासाद विधिः
अष्टत्रिंशत्तमः पटलः ।।
३९. एकोनचत्वारिंशत्तमे पटले पौरुष लिङ्ग प्रासाद विधिः
अथ पौरुषलिङ्गस्य प्रासादविधिरुच्यते ।
पौरुषं भक्तियुक्तौ मनुजैः स्थापितं भवेत् ।। १ ।।
पूर्वास्मिन्स्थापिते तस्मिन्नज्ञाते पूर्व मन्दिरे ।
लिङ्गमानवशेनात्र प्रासादं परिकल्पयेत् ।। २ ।।
लिङ्गविष्कम्भमानेन त्रिगुणं पीठविस्तरः ।
त्रिभागंनालि गेहस्य त्रिचतुर्भाग भागतः ।। ३ ।।
भित्तिविस्तार उद्दिष्ट उत्सेधं पूर्ववद्भवेत् ।
लिङ्गविष्कम्भकर्णस्य अध्यर्धादर्धवृद्धितः ।। ४ ।।
सार्धद्विगुणकं यावत् पीठविस्तारमाहरेत् ।
तस्माच्चतुर्गुणं पञ्चगुणं त्रिगुणमेव वा ।। ५ ।।
नालीगृह विशालं स्यात् पीठ विस्तार मानतः ।
समं वा द्विगुणं वापि अद्यर्धं पीठ विस्तृतम् ।। ६ ।।
उदयं प्राग्देव स्यादन्यथापि चकथ्यते ।
पूजांशद्विगुणं पीठमुदयं तु विशालतः ।। ७ ।।
चतुष्पञ्चगुणं नाली गेहमत्र विधीयते ।
ततोऽवशिष्टं तत्सर्वं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।। ८ ।।
लिङ्गात् पीठं ततो गर्भं गार्भाद्भित्तिविनिश्चये ।
एकात्सप्तयवान्तं मात्रादेक विवृद्धितः ।। ९ ।।
त्रिमात्रान्तं तदावृद्धिं ह्रासं च परिकल्पयेत् ।
पीठं गर्भे भवेदेव भवेत् प्रासादविस्तरे ।। १० ।।
तदर्धं वा त्रिपादं वा कुड्यतार मुदाहृतम् ।
अन्तरेऽष्टांशमानं वा तत्पादं वा समाहरेत् ।। ११ ।।
उदयं प्राग्वदुद्दिष्टं यच्च स्वायम्भुवादिषु ।
तथा तदपि तद्ग्राम मानं पौराणपौरुषे ।। १२ ।।
पट्टिकाङ्गमधिष्टान मार्षके धाम्नि कीर्तितम् ।
उपानं जगतीकण्ठ पट्टिका कुमुदादिषु ।। १३ ।।
स्थलान्तं कल्पयेदेवं पूराणे धाम्नि पौरुषे ।
मानुषे पट्टिकान्तं च वृत्यन्तं जलनिस्रवम् ।। १४ ।।
पीठव्यासेन हर्म्यस्य नालिके भज्य युग्मयुक् ।
यदि तद्वाह्य भागं च युग्ममेव विधीयते ।। १५ ।।
युग्मंचेद्युग्ममेवस्यात् संमिश्रं तेषु नेष्यते ।
त्रिवर्ण पूजितं लिङ्गं पौरुषं वा विधीयते ।। १६ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पौरुषलिङ्गप्रासादविधिः एकोन
चत्वारिंशत्तमः पटलः ।।
४०. चत्वारिंशत्तमे पटले लिङ्गवशात् प्रासादविधिः
अथेदानीं विशेषेण लिङ्गात् प्रासाद उच्यते ।
स्वायं बाणलिंगं दैवीकं चार्षकं त्विति ।। १ ।।
सिद्धविद्याधराद्यैश्च स्थापितं यन्महात्मभिः ।
तेषां लिङ्गवसाद्विद्वान् प्रासादं परिकल्पयेत् ।। २ ।।
पूजांश मानतो नाहात् विस्तारादुच्छ्रयादपि ।
एतेषां कर्णमानैश्च प्रसादं परिकल्पयेत् ।। ३ ।।
तत्समं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ।
पञ्चषड्गुणितं वापि द्विगुणाद्यं प्रगृह्यताम् ।। ४ ।।
अष्टौ वा देवमानानि नवमानानि सुव्रताः ।
तत्तदर्धं तदर्धं स्याद् द्वात्रिंशत् कथितानि तु ।। ५ ।।
प्रत्येकं चैवमाख्यातं पीठमानं द्विजोत्तमाः ।
पीठ द्विगुणमानो वा त्रिगुणो वा चतुर्गुणः ।। ६ ।।
पञ्चषड्गुणितो वापि गर्भहेहस्य विस्तरः ।
अवान्तर प्रमाणानि पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।। ७ ।।
गर्भगेहविशाले तु द्विभागादेकभागतः ।
षड्गुणान्तर पर्यन्तान् भागान् कृत्वैकभागतः ।। ८ ।।
एकभाग विवृद्ध्या तु द्विगुणान्ता विशालता ।
भित्तेरन्तर मानं तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।। ९ ।।
लिंगात् पीठं ततो गर्भो गर्भाद्भित्ति विनिश्चये ।
एकात्सप्तयवान्तं तु मात्रादेक विवृद्धितः ।। १० ।।
पीठ गर्भे भवेदेवं भवेत् प्रासादविस्तरे ।
अङ्गुलीहस्त पूर्णार्थं सप्तमात्रन्त माचरेत् ।। ११ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे लिंगवशात् प्रासाद विधिः
चत्वारिंशत्तमः पटलः
४१. एकचत्वारिंशत्तमे पटले सार्व देशिक लिंग प्रासाद विधिः
सार्वदेशिक लिंगादेस्स्थापनं सम्यगुच्यते ।
प्रासाद स्याथ लिंगस्य पीठस्याश्मन एव वा ।। १ ।।
सार्वदेशिक संज्ञस्य विधिस्सर्वत्र संमतः ।
सात्विके राजसे देशे तामसे वा प्रकल्पयेत् ।। २ ।।
विशेषाद्राजसे देशे राज्ञां विजयकारणम् ।
धर्म कामार्थ सिद्ध्यर्थं सार्व कामिकमुच्यते ।। ३ ।।
अन्ये मोक्ष प्रदास्सर्वे कर्तुः कारयितुस्सदा ।
नागरं स्याद्युगे कार्ते त्रेते द्वाविड मिष्यते ।। ४ ।।
द्वापरे वेसरं कार्यं सार्वदेश्यं कलौ युगे ।
वराटं चैव सालिंगं सर्वत्रापि च संमतम् ।। ५ ।।
नागराद्द्राविडाच्चापि कालिङ्गाद्वेसरादपि ।
वराटाख्यं विशिष्टं स्यात्सार्वदेश्यं मुनीश्वराः ।। ६ ।।
सार्व देशिक मित्युक्तं फलं तस्य विशिष्यते ।
स्वायंभुवं च बाणं च दैविकं चार्षकं तथा ।। ७ ।।
यथा विशिष्टं विप्रेन्द्राः दाहृतम् ।
मानुषे त्वेव लिंगादौ फल वैशिष्य मिष्यते ।। ८ ।।
तस्माच्छ्रेयोऽर्थिभिः कार्यं सार्वदेशिक संज्ञितम् ।
तन्त्र संकर दोषोऽपि मन्त्र संकर एव वा ।। ९ ।।
आचार्य संकरो वापि देशसंकर एव वा ।
काल संकर दोषश्च युगसंकर एव वा ।। १० ।।
अन्येषां संकरो वापि यतो नातो विशिष्यते ।
सार्वदेशिक धाम्नस्तु मानोन्मानं विधीयते ।। ११ ।।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्त विवर्धनात् ।
पञ्चाशद्धस्तपर्यन्तं मानं स्यात् सार्वदेशिकम् ।। १२ ।।
सार्व देशिक धामादौ शान्तिकाद्युच्छ्रयास्तु ये ।
तारद्विभागे त्र्यंशाद्याः सप्तान्ताः शान्तिकादयः ।। १३ ।।
अध्यर्ध त्रिगुणान्ताश्च संग्राह्या देशिकोत्तमैः ।
एक द्वित्रिकरैर्युक्तमानाद्धीनं तु वाधिकम् ।। १४ ।।
आयाद्यं सकले नेति नियमान्नेष्यते द्विजाः ।
विस्ताराद्च्छ्रयाद्वाथ विस्तार स्योच्छ्रयेण वा ।। १५ ।।
विस्तारायामतो वाथ नाहेनाथ परीक्षयेत् ।
प्रसङ्गेन च कथ्यन्ते लेशादाया दयोऽपि ये ।। १६ ।।
गुणयेदिष्टमानं तु नवनागरसैः क्रमात् ।
रुद्रभानु शरिर्हन्याच्छेषमायं विनिर्दिशेत् ।। १७ ।।
गुणाष्टरन्ध्र दशभिः मनुषड् वसु सप्तभिः ।
गुणयेत् क्षपये द्वापि तच्छेषं व्ययमादिशेत् ।। १८ ।।
भानु नाडि रसैर्वृद्धनक्षत्रैः क्षपयेद्दिनम् ।
नृप कर्तृ दिना द्वास्तु लिंगाद्युक्त दिनान्तकम् ।। १९ ।।
गुणयेल्लब्ध नक्षत्रे जन्माद्यानि यथा क्रमम् ।
तुष्टिस्सम्पद्विपत्क्षेम प्रत्यरं साधको वधः ।। २० ।।
मैत्रं परममैत्रं कलहः प्रथमक्रमे ।
द्वितीये संपदाद्यास्तु पूर्ववत्समुदाहृदम् ।। २१ ।।
शुभं तृतीय जन्मर्क्षं मृतमष्टमराशिकम् ।
वैनाशिकं च त्यक्त्वा तु तृतीये वा विपर्यये ।। २२ ।।
शेषं शुभमिति ज्ञेयमेवं ज्ञात्वा प्रयोजयेत् ।
वियोगाद्यशुभं योगं गणं चासुर मानुषम् ।। २३ ।।
वर्जयेत्सिद्धिकामस्तु मुक्तिकामो यथेच्छया ।
सप्तर्तुर्भूत वेदाग्नि नवभिः क्षपितं तु यत् ।। २४ ।।
तस्कराद्यंशकं ज्ञेयं नाम्ना तेषां फलं भवेत् ।
रुद्र रन्ध्रगुणैवृद्धिं योनिभिः क्षपयेद्गुरुः ।। २५ ।।
ध्वजाद्या योनयश्चाष्टौ षट्जाद्यास्सप्तयोनयः ।
पृथ्व्याद्याः पञ्च संख्या वा
दक्षिणाद्यास्त्रयोऽग्नयः ।। २६ ।।
चतुष्प्रकाराद्विज्ञेया ध्वजाद्याः पूर्ववन्मताः ।
षड्जो वृषभगान्धारौ पञ्चमो मध्यमस्तथा ।। २७ ।।
निषादो धैवतस्सप्त योनयस्तासु शस्यते ।
षड्जऽऽच वृषभो मध्ये भूतेषु पृथिवी जलम् ।। २८ ।।
गार्हपत्यस्तथैवाहनीयोऽग्निषु शस्यते ।
पृथ्व्याद्याः प्रथिताः पञ्च दक्षिणाद्यास्तथाग्नयः ।। २९ ।।
वृद्धं नवाष्टकरसैर्हरेद्वारं तु सप्तभिः ।
निन्दिता रविसौराराश्शुभयोगे शुभप्रदाः ।। ३० ।।
प्रासादे मण्डपे चैव प्राकारे गोपुरे तथा ।
लिंग बेरादिके चैव मायाद्यं कल्पयेद्विजाः ।। ३१ ।।
किं तु लिंगे च बेरे च तुड्गे नैव निरीक्षयेत् ।
धाम्नस्त्र्यंशं चतुस्त्र्यंशं पञ्चत्र्यंश द्रिभागिकम् ।। ३२ ।।
षडंशे चतुरंशं वा सप्तभागे तु पञ्चभिः ।
चतुर्भिर्वा त्रिभागैर्वा गर्भगेहं पकल्पयेत् ।। ३३ ।।
अष्टांशे त्रिचतुष्पञ्चषड्भागैर्गर्भ इष्यते ।
नवांशे त्रिचतुष्पञ्चषड् सप्तांशैस्तु नालिकाम् ।। ३४ ।।
मिश्रं वा योजयेद्भित्तिं युग्मायुग्मकरेषु च ।
त्र्यंशैकं तदूद्वयांशं वा पञ्चांशे त्र्यंशमेव वा ।। ३५ ।।
षडंशे चतुरंशं वा सप्तांशे त्र्यंशमेव वा ।
चतुरंशं तु वा मध्ये षडंशं पञ्च भागिकम् ।। ३६ ।।
अष्टांशे तु कृते व्यासे नवांशे पञ्च भागिकम् ।
चतुरंशेन वा भद्रं मध्यमे परिकल्पयेत् ।। ३७ ।।
पादं वार्ध त्रिपादं वा कुर्याद्द्वयंशं तु निर्गमः ।
भद्रस्य युग्मपार्श्वस्थ रुद्र रूपादिरेव वा ।। ३८ ।।
तले तले तु चैवं वा कल्पयेद्देशिकोत्तमः ।
सार्व देशिक लिंगानि कथ्यन्ते गर्भमानतः ।। ३९ ।।
प्रसादर्गभमाने तु पञ्चाशे त्रिभिरुत्तमम् ।
नवांशे पञ्चभिर्मध्यं भवत्यर्धेन कन्यसम् ।। ४० ।।
तदवान्तरभेदेन भवन्त्यन्यानि षद्पुनः ।
तत्तदन्तरमानेन त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ।। ४१ ।।
विंशत्यंशे कृते गर्भे दशांशमधमं भवेत् ।
एकादशांशैर्मध्यं स्यात् भागैर्द्वादशभिर्वरम् ।। ४२ ।।
मध्यमेष्ट विभागे तु नव लिंगादयस्तु वा ।
गर्भन्तु नवधा कृत्वा नवलिंगोच्छ्रयस्तु वा ।। ४३ ।।
अधमं गर्भपादं वा त्रिपादं चोत्तमं भवेत् ।
मध्यमेऽष्ट विभागे तु तत्तदन्तभेदतः ।। ४४ ।।
त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणानि लिंगानां कथितानि च ।
अथवा गर्भ गेहस्य त्र्यंशैकमधमं भवेत् ।। ४५ ।।
गर्भार्धं मध्यमं ज्ञेयं पञ्च त्र्यंशं वरं मतम् ।
पूर्ववन्मध्यमं कृत्वा त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ।। ४६ ।।
लिंगायामे विकारांशे चतुर्भूतरसैर्हितम् ।
एकहस्तं समारभ्य चेकैकाङ्गुल वर्धनात् ।। ४७ ।।
नवहस्त प्रमाणान्तं मानं स्याल्लिंग दर्ध्यके ।
एक विंशति भागेन गर्भगेहे विभाजिते ।। ४८ ।।
त्रयोदशांशकं श्रेष्ठं दशांश मधमं भवेत् ।
पूर्ववन्मध्यमं कृत्वा त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ।। ४९ ।।
लिंगायामे विकारांशे चतुर्भूत रसैर्हितम् ।
सत्रिभागैश्शरैर्लिंग विस्ताराः परिकीर्तितः ।। ५० ।।
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे पञ्चभिर्वाथ विस्तरः ।
अथवाष्ट दशांशे च लिंगोच्चे पञ्चभागिके ।। ५१ ।।
चतुर्भागोथवा लिंगविस्तारः परिकीर्तितः ।
दैर्ध्यं त्रिसप्तधा कृत्वा रसभूताब्धि भागतः ।। ५२ ।।
विस्तारः कथितश्शास्त्रे लिंगानां मुनिपुंगवाः ।
द्वार स्तम्भादिभिश्चैव मानं लिंगे समूह्यताम् ।। ५३ ।।
भागेन वाथ लिंगानि विभजेत्तानि चाङ्गुलैः ।
आयादि शुभसिद्ध्यर्थं अंशैर्वा विभजेद्यथा ।। ५४ ।।
षोडशांशं समारभ्य चतुर्विंशति संयुतम् ।
शतांशं विभजेत्तत्र त्वेकांश योजयेद्गुरुः ।। ५५ ।।
तैर्वा निरीक्षये ल्लिंगं बेराद्यायादिकं गुरुः ।
समखण्डं वर्धमानं शैवाधिक्यं त्रिराशिकम् ।। ५६ ।।
स्वस्तिकं च सहस्रख्यं धारालिंगमिति द्विजाः ।
इयत्तया समुद्देश क्रमेणैष विधीयते ।। ५७ ।।
त्रिधा विभज्य लिंगोच्चं कुर्याद्भागत्रयं क्रमात् ।
तद्भाग सदृशस्तारस्समखण्डोऽयमीरितः ।। ५८ ।।
पूर्वोक्त तारयुक्तो वा समखण्डो मुनीश्वराः ।
पक्षस्मृत्येक विंशांशं गायत्र्यंशे शिवायते ।। ५९ ।।
चतुष्पञ्चर्तुसप्तांशा ब्रह्मभागे समीरिताः ।
भाग भाग विवृद्ध्या स्यात्
तस्मात्तस्माद्धरीशयोः ।। ६० ।।
वर्धमानानि चत्वारि ब्राह्मणादिष्वनुक्रमात् ।
अथवान्यप्रकारेण वर्धमानं विधीयते ।। ६१ ।।
एक हस्तेऽङ्गुलं ह्येकं द्वित्रिहस्ते त्रिमात्रकम् ।
चतुष्पञ्चकरे पञ्च षड् सप्तसु च सप्तकम् ।। ६२ ।।
नवाङ्गुलं तु विज्ञेयं लिंगयोर्वसरन्ध्रयोः ।
एकद्वित्रिक्रमाद्दद्यादधिके ऋतुवत्कृते ।। ६३ ।।
ब्रह्मविष्णुहरांशे तु हास्तिकोपि ह्यतो विधिः ।
सप्तसप्ताष्ट भागं तु पञ्च पञ्च षडंशकम् ।। ६४ ।।
चतुश्चतुश्शरांशं तु वह्नि वह्नि युगांशकम् ।
एवं शिवाधिकं लिंगं ब्राह्माद्यादिष्वनुक्रमात् ।। ६५ ।।
लिंगोच्चं नवधा कृत्वा ब्रह्माद्यास्त्रिस्त्रिभागतः ।
षड्सप्ताष्ट विभागैस्तु नाहो रुद्रादिषु क्रमात् ।। ६६ ।।
त्रैरशिकमिदं लिंगंशुद्राणां तत् प्रशस्यते ।
नवधा लिंगमानेन त्रिचतुर्भिरजादयः ।। ६७ ।।
स्वस्तिकं लिंगमाख्यातमन्यथा च निगद्यते ।
त्रिंशद्भागे शिवायामे नवदिग्रुद्रभागतः ।। ६८ ।।
ब्रह्माद्यास्त्वथवा तेभ्यो भाग भागाद्यनुक्रमात् ।
त्रयस्त्रिंशत्कृते लिंगे स्वस्थिकं शूद्रयोग्यकम् ।। ६९ ।।
सहस्राख्यं च धाराख्यं पूर्वोक्त्यात्रापि गृह्यताम् ।
मुख लिंगं च पूर्वोक्त विधिनात्रापि भाव्यते ।। ७० ।।
शिरोवर्तनमेतैषां पूर्वोक्तविधिना नयेत् ।
लिंगानामधिकं दद्याच्छिरसो वर्तनांशकम् ।। ७१ ।।
समस्तमथवा त्र्यंशमधिकं वर्तनांशतः ।
शिवलिंगप्रतिष्ठोक्तविधिना लक्षणं नयेत् ।। ७२ ।।
यावल्लिंगस्य विस्तार स्तावत् पीठस्य विस्तृतिः ।
लिंगविष्कम्भमानेन त्रिगुणा वाथ विस्तृतिः ।। ७३ ।।
चतुष्पञ्च गुणा वापि द्विगुणा वाथ विस्तृतिः ।
पूजांश द्विगुणा वाथ त्रिगुणा वा चतुर्गुणा ।। ७४ ।।
तत्तत्कर्णप्रमाणा वा नाहेन सदृशापि वा ।
नाह द्विगुण माना वा पीठ विस्तृति रुच्यते ।। ७५ ।।
तत्तदन्तर मानानि पीठानां कथितानि च ।
गर्भगेह त्रिभागैकश्चतुर्भागैक एव वा ।। ७६ ।।
गर्भार्धोवाविशालस्स्यात् पीठस्य मुनिपुङ्गवाः ।
विष्णुभाग समोत्तुङ्ग पादार्ध सहितोऽथवा ।। ७७ ।।
ब्रह्मांशमष्टधा कृत्वा व्योम भाग विवर्धनात् ।
पञ्चांशोच्चं तदुच्चं वा विष्ण्वंशोत्तुङ्गतोऽधिकः ।। ७८ ।।
पीठ स्थापनरीत्यैव तस्यालङ्कार माचरेत् ।
लिंग विष्कम्भमानेन द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ।। ७९ ।।
चतुष्पञ्च गुणं कूर्म शैलं प्रकल्पयेत् ।
तत्तदन्तर मानानि नवधापरिकल्पयेत् ।। ८० ।।
लिंगायाम समं वापि लिंगनाहसमं तु वा ।
पीठ विस्तार सदृशं ब्रह्मशैलं प्रकल्पयेत् ।। ८१ ।।
तद्विशाल समं वाथ त्रिपादं त्वर्धमेव वा ।
तत्पादं वा समुत्सेधं ब्रह्मशैलस्य कल्पयेत् ।। ८२ ।।
तद्वन्मध्यं चतुर्भक्त्वायुज्याद्वा कशिलोच्छ्रयम् ।
लिंग विष्कंभ मानं तु विकारांश समं भवेत् ।। ८३ ।।
भागादेक विवृद्ध्या तु चतुर्भागावसानकम् ।
ब्रह्मशैलावटं कुर्यात् उत्सेधाद्विस्तरात् पुरः ।। ८४ ।।
एकैकयाविवृद्ध्या तु द्वयङ्गुलान्तं प्रकल्पयेत् ।
कश्चिदस्ति विशेषोऽस्मिन् यावत्पूजांश दैर्घ्यकम् ।। ८५ ।।
तावन्निर्गमसंयुक्तं पीठिका यदि कल्पिताः ।
छायादोषो यथा नस्यात् लिंगपीठिकयोर्द्विजाः ।। ८६ ।।
देशस्य देशनाथस्य कर्तुः कारयितुस्तथा ।
आवहेदुत्तमां सिद्धिं सर्व लिंगेष्वयं विधिः ।। ८७ ।।
तथैव पूजा भागार्धा दधश्चेल्लक्षणं कृतम् ।
अर्चांशादधिकं पीठं पार्श्वतो न्यूनमेव वा ।। ८८ ।।
कल्पितं पीठमेवं वा पीठलिंगं तु मुक्तिदम् ।
सिद्ध्यै विगर्हितं तत्स्यात् समं चेत् सिद्धिदं द्वयम् ।। ८९ ।।
शान्तिकाद्युछ्रयाद्यं च प्रोक्तं प्रासाद कल्पने ।
गण्यं तदनु रोधेन नाद्यन्तमिह कथ्यते ।। ९० ।।
तत्संग्रहेऽपि नात्यन्त दोषस्स्यात् सार्वदेशिके ।
स्वयम्भु दैविके बाणे गाणे मौने विशेषतः ।। ९१ ।।
लक्षणं नेष्यते तेषां विस्तारेणोच्छ्रयेण वा ।
तथा ब्रह्मादिभिर्भागै श्शिरोलक्षण भेदतः ।। ९२ ।।
ब्रह्मनन्दि शिलाभिश्च स्वाकारो लक्षणं यतः ।
त्रिभिर्ब्रह्मादिभिर्भागैर्द्वाभ्यामेकेन वा युतम् ।। ९३ ।।
यदाकार विशिष्टं तद्रूपं तस्य तदेव हि ।
प्रासाद पीठिके तेषां गर्भमानादिकं च यत् ।। ९४ ।।
सार्व देशिकमेवेष्टं यतस्ते सार्वदेशिकाः ।
प्रासाद पीठिकादीनां जीर्णादौ समुपस्थिते ।। ९५ ।।
जीर्णोद्धार विधानेन पीठप्रासाद माचरेत् ।
परित्यक्त शिलायोगे शिलायोगश्च कथ्यते ।। ९६ ।।
स्वायम्भुवादि लिंगानां दृश्यभागादधः स्थितम् ।
दर्शयेत् खननाद्यैश्चेच्चोर दुःखावहं नृणाम् ।। ९७ ।।
दृश्य भागमिति ज्ञेयं ब्रह्मविष्णुहरांशकम् ।
तस्मादधः स्थितं लिंगं मूलेनैव परीक्षयेत् ।। ९८ ।।
अज्ञानाच्छोधने कर्तुर्मृत्युरेव न संशयः ।
सार्वदेशिकलिंगानामित्थं लक्षण मीरितम् ।। ९९ ।।
प्रतिष्ठाया विधानं यत् पूर्वोक्त विधिनोच्यते ।। ९९१/२ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे सार्वदेशिकलिंग प्रासाद विधिः एक
चत्वारिंशत्तमः पटलः ।।
४२. द्विचत्वारिंशत्तमे पटले अङ्गलिङ्ग प्रतिष्ठा विधिः
अङ्गलिङ्गप्रतिष्ठान्तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
प्रधानमङ्गमित्येवं द्विधं लिङ्गमुच्यते ।। १ ।।
मण्डपाः परिवारा वा प्राकारा गोपुरादयः ।
यस्य लिङ्गस्य विद्यन्ते तत् प्रधानमिति स्मृतम् ।। २ ।।
यत् प्रधानाविरोधेन पञ्चप्राकार मध्यमे ।
तदङ्गमिति विख्यातं परिवारैर्विनाकृतम् ।। ३ ।।
शुभाशासंस्थितं भुक्त्यै मुक्त्यै सर्वासुदिक्षु च ।
पश्चिमोत्तरपूर्वाशाश्शुभाशास्संप्रकीर्तिताः ।। ४ ।।
कुर्यात्तेषां विमानाद्यं मूल धामोनमानकम् ।
तत्रसंस्थापयेल्लिङ्गं प्रतिमां वोभयात्मिकाम् ।। ५ ।।
प्राकारत्रयबाह्ये तु यदि देवाः प्रकीर्तिताः ।
परिवारादिकं तत्र कुर्याद्वा लेशमार्गतः ।। ६ ।।
नित्योत्सवादिकं तत्र विरोधाय न कल्पते ।
अङ्गलिङ्गाद्यकं शुद्धशैव मार्गेण कारयेत् ।। ७ ।।
नैव पाशुपतेनापि न महाव्रतिना क्वचित् ।
न बौद्धार्हतकापालपाञ्चरात्रादिकैर्न च ।। ८ ।।
अन्यैरपि न कर्तव्यं दर्शनान्तरसंस्थितैः ।
प्रमादत्तैः कृते तच्च शैवं संपादयेत् क्षणात् ।। ९ ।।
एकहस्तात्त्रिहस्तान्तमङ्गलिङ्गप्रमाणकम् ।
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यं कृतं चेत् सर्वदोडकृत् ।। १० ।।
पञ्चादशकरादूर्ध्वं प्रासादं नैव कारयेत् ।
स्वधामगर्भमानाद्वा कुर्यादङ्गुलमानतः ।। ११ ।।
सार्वदेशिकमेवेष्टं प्रासादं लिङ्गमेव च ।
कर्षणादिकमेतेषां कर्तव्यं वा न वा पृथक् ।। १२ ।।
आद्येष्टकादिकं कर्म तावदस्य समाचरेत् ।
एवं लिङ्ग विमानाद्यं कृत्वा संस्थापयेत् सुधीः ।। १३ ।।
प्रागेव विहितं यस्मात् प्रतिष्ठा तेन चोच्यते ।
मूर्धेष्टकादिकं कर्म जीर्णोद्धारादिकं च यत् ।। १४ ।।
पूर्वोक्त विधिना सर्व कर्तव्यं चोदितं तथा ।
क्रियमाणेऽपि मूलस्य पवित्रारोहणादिके ।। १५ ।।
तस्मिन्कालेऽङ्गलिङ्गादेः पवित्रारोहण न वा ।
पृथग्वा करणीयं तद्यथाशास्त्रं द्विजोत्तमाः ।। १६ ।।
एवंयः कारयेदङ्गलिङ्गादेः स्थापनं नरः ।
आयुः श्रीकीर्तिसौभाग्यारोग्यभोग्यबुहुप्रजाः ।। १७ ।।
संलब्धकामो देहान्ते शिवेन सह मोदते ।
एकाद्येकैकवृद्ध्या तु रुद्रसंख्यावसानकम् ।। १८ ।।
अष्टोत्तरशतं वाथ तदर्धं वा तदर्धकम् ।
शतं वार्धं तदर्धं वा शतोर्ध्वमपि पुष्कलम् ।। १९ ।।
एवं यः कारयेत् कर्ता स एवाहं न संशयः ।। १९१/२ ।।
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे अङ्गलिङ्गप्रतिष्ठाविधिः द्वित्वारिंशत्तमः
पटलः ।।
४३. त्रिचत्वारिंशत्तमे पटले सदाशिवस्थापन विधिः
सदेशस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षणपुरस्सरम् ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् पूर्वोक्तैस्तं विशेष्टः ।। १ ।।
बद्धपद्मासनं श्वेतं स्थितं पञ्चास्यसंयुतम् ।
पिङ्गलाभं जटाचूडं दशदोर्दण्डमण्डितम् ।। २ ।।
अभयं च प्रसादं च तथा शक्तिं त्रिशूलकम् ।
खट्वाङ्गं दक्षभागस्थैर्वहन्तं करपल्लवैः ।। ३ ।।
बुजङ्गं चाक्षमालं च डमरुं नीलपङ्कजम् ।
बीजापूरं च वामस्थैर्वहन्तं सुप्रसन्नकम् ।। ४ ।।
अर्चनाध्यायसंसिद्धध्यानान्तरयुतं तु वा ।
इच्छाज्ञानक्रियाशक्तित्रयसंकॢप्तलोचनम् ।। ५ ।।
ज्ञानचन्द्रकलायुक्तं कलावर्षोपलक्षितम् ।
ब्रह्मसूत्रादिकं कार्यं सुखेश प्रतिमोदितम् ।। ६ ।।
एवं सदाशिवः कार्यो मनोन्मना समन्वितम् ।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।। ७ ।।
वाराद्यं पूर्ववद्ग्राह्यमङ्कुराणां समर्पणम् ।
तदन्ते रत्नविन्यासं दृष्ट्युन्मीलनमेव च ।। ८ ।।
बेरशुद्धिं पुरादीनां प्रदक्षिणमथाचरेत् ।
जलाधिवासनं पश्चान्मण्टपं पूर्ववन्नयेत् ।। ९ ।।
मण्टपे कुण्डकॢप्तिं च ग्रहभूतैकसंख्यया ।
तानि कुण्डानि वृत्तानि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ।। १० ।।
पश्चाच्छिल्पिविमोक्षं च द्विजानां भोजनं तथा ।
पुण्याहं वास्तुहोमं च भूपरिग्रहमेव च ।। ११ ।।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं शययाकॢप्तिं पूर्ववदाचरेत् ।
प्रतिमाशोधनं कृत्वा कौतुकं बन्धयेत्ततः ।। १२ ।।
शययायां शाययेद्देवं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् ।
शिरःप्रदेशे देवस्य सदाशिवघटं न्यसेत् ।। १३ ।।
सर्वलक्षणसपन्नं यजेत् कुम्भे सदाशिवम् ।
वर्धनीमुत्तरे न्यस्य यजेत्तस्यां मनोन्मनीम् ।। १४ ।।
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशांस्तेषु पूजयेत् ।
तत्त्वमूर्त्यादिविन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ।। १५ ।।
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च समिदाज्यचरूंस्तिलान् ।
यवा/लाजांश्च हुत्वान्ते सिद्धार्थं च पयांस्तथा ।। १६ ।।
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटाः पूर्वादिदिक्षु च ।
शमीरवदिरमायूरबिल्वास्युः वह्निकोणतः ।। १७ ।।
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वा मतः ।
प्रत्येकं पूर्ववद्धुत्वा द्वितीये देशिकश्शुचिः ।। १८ ।।
उद्धृत्य प्रतिमामिष्ट्वा कुम्भानग्निं च पूर्ववत् ।
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत्ततः ।। १९ ।।
ततो महूर्ते संप्राप्ते कुम्भाद्बीजं पुरो न्यसेत् ।
कुम्भाद्बीजं समादाय सदेशहृदि विन्यसेत् ।। २० ।।
वर्धन्या बीजमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।। २१ ।।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्य परितो न्यसेत् ।
तत्तद्घटोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।। २२ ।।
स्नपनं भूरि नैवेद्यं पूजामुत्सवमारभेत् ।
देव्याश्च स्नपनं कृत्वा कल्याणं कारयेत्ततः ।। २३ ।।
अनुक्तमत्र यत्कुर्यात् सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
नित्यार्चनादिकं सर्वं प्राग्वदेव समाचरेत् ।। २४ ।।
सदाशिव प्रतिष्ठां तु कुर्यादेवं हि यो नरः ।
इहैव भोगान् भुक्त्वेष्टान् सोऽन्ते यायाच्छिवं परम् ।। २५ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सदाशिवस्थापन विधिः
त्रिचत्वारिंशत्तमः पटलः ।।
४४. चतुश्चत्वारिंशत्तमे पटले देवी स्थापन विधिः
देव्यास्संस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
शिलादिद्रव्यमापाद्य तैः कुर्यात् प्रतिमां ततः ।। १ ।।
ग्रामादौ शिवहर्म्ये तु अष्टदिक्ष्वन्तरालके ।
गौरीप्रतिष्ठा कर्तव्या इष्ट देशे मनोरमे ।। २ ।।
त्रिहस्ताद्येकपञ्चाशद्धस्तविस्तार संयुतम् ।
तस्या धाम विधातव्यमुत्सेधाद्यं तु पूर्ववत् ।। ३ ।।
वलभ्याकारमिष्ट स्यादनुरूपयुतं तु वा ।
वलभ्याकारमिष्टं चेच्चतुर्धा विभजेत्ततिम् ।। ४ ।।
दैर्घ्यं त्वेककांशवृद्ध्या तु षड्भिर्भगर्भो भवेत्पदैः ।
एकेन भित्तिरुद्दिष्टा त्रिधा वा विभजेत्ततिम् ।। ५ ।।
द्वाभ्यां गर्भो भवेद्भित्तिस्समन्तादेकभागतः ।
चतुर्धा भाजिते तारे षड्भिदैर्घ्यमथापि वा ।। ६ ।।
गर्भस्त्वष्टपदैः ख्यातस्त्वन्यथा च निगद्यते ।
पञ्चधा भाजिते तारे दैघ्यं षड्भिरथापि वा ।। ७ ।।
सप्तभिस्त्वष्टभिर्वाथ नवभिर्दशभिस्तथा ।। ८ ।।
षड्भागे त्वेकभागादि वृद्ध्या द्विगुणामानतः ।
आयामं गर्भभित्योश्च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।। ९ ।।
एवं विंशति भागान्तं विस्तारे परिकल्पिते ।
तत्तद्विगुणमानान्तमायामं परिकल्पयेत् ।। १० ।।
द्वितलादितलेऽलिन्दान् भित्तिं च बहुसंख्यया ।
पादेन वार्धभागेन त्रिपादेन समन्ततः ।। ११ ।।
सार्धेन सत्रिपादेन द्विभागेनाथ कल्पयेत् ।
हित्वालिन्दं बहिर्भागाद्धनं वा सर्वमिष्यते ।। १२ ।।
अधिष्ठानादि षड्वर्गं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
शालाकारम् सभाकारं प्रासादाकारमेव च ।। १३ ।।
मस्तकस्थूपिसंख्या स्यादेकादेकाद शान्तिका ।
दिग्देवतासु देव्यास्तु रूपभेदाः प्रकीर्तिताः ।। १४ ।।
शिवायतनदेवा वा गणपः षण्मुखोऽपि वा ।
सिंहा वा वृषभो वापि वाहनं परिकीर्तितम् ।। १५ ।।
शुका वा कोणदेशे स्युरन्यत् प्रागुक्तवन्नयेत् ।
पूर्वास्यं पश्चिमास्यं वा दक्षिणास्यं समीरितम् ।। १६ ।।
उत्तरास्यं तु वा कुर्यात्सर्वं तत्सम्पदां पदम् ।
कृता चेद्गर्भमानेन तद्विस्तारो विशिष्यते ।। १७ ।।
आयामो वाथ संग्राह्याः प्रतिमालक्षणोक्तितः ।
धाम्नि दिग्देवताः स्थाप्यास्तद्देवीरूप विग्रहाः ।। १८ ।।
रुद्रस्कन्दणेशा वा द्वादशान्ततलान्विते ।
हर्म्य कोणेषु विषभं सिंहं वा परिकल्पयेत् ।। १९ ।।
प्रासादभित्तिदेवानामशेषाणामपि प्रभोः ।
प्रासादस्य प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठा परिकीर्तिता ।। २० ।।
रुद्रावतारक्रीडासु प्रतिष्ठा नैव कीर्तिता ।
प्राकारपरिवारांश्च मण्टपादींश्च कल्पयेत् ।। २१ ।।
वामाद्याश्शक्ययो वापि परिवारे व्यवस्थिताः ।
श्रीर्दुर्गा क्ष्मा शशिन्या च गायत्री चाप्युषा तथा ।। २२ ।।
सन्ध्यां सरस्वतीत्येताः स्थाप्या वा मुनिपुङ्गवाः ।
प्रज्ञा मेधा श्रुतिश्चैव स्मृतिः स्वाहा वषट् च वै ।। २३ ।।
धृतिमतिश्च पूर्वादिक्रमाद्देव्यः प्रकीर्तिताः ।
अथवा ज्येष्ठयोपेतास्सप्त मातर - ईरिताः ।। २४ ।।
देहली पेषणी चुल्की खण्डनोलूखली तथा ।
मुसली मुद्गरी देवी वर्धमानी च वा मताः ।। २५ ।।
चतुर्द्विहस्ता इष्टास्त्राः पद्महस्तास्तु वा मताः ।
वृषो गणाधिपः स्कन्दो महाशास्ता धनेश्वरः ।। २६ ।।
वीरश्च क्षेत्रपालश्च भास्करः पूर्वतो दिशि ।
नै -ऋते वाग्निदेशे वा विघ्नेशं संप्रकल्पयेत् ।। २७ ।।
इन्द्रादीन्वा तदस्त्राणि कल्पयेत् पूर्वतो दिशि ।
निर्माल्यधारिणीं देवीमशनीमीशगोचरे ।। २८ ।।
पूर्वोक्त परिवारान्वा कल्पयेद्देशिकोत्तमाः ।
महापिठे विशेषेण सर्वाश्चापसरसः स्थिताः ।। २९ ।।
देव्या मानं त्रिधा प्रोक्तं शिवलिङ्गानुरूपतः ।
पूजाशसदृशं वाथ द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ।। ३० ।।
चतुष्पञ्चगुणं वापि पूजांशोच्चत्रिपादकम् ।
अर्धं तदन्तरेष्टंशे नवमानं च वा भवेत् ।। ३१ ।।
पूजांशोच्चं चतुर्विंशच्छतं वाथ विभज्य च ।
भ्रूदृग्घ्राणास्यकर्णान्तं बाहुकक्षस्तनान्तकम् ।। ३२ ।।
लिङ्गमानवशाद्देवीमानं निष्कल संज्ञके ।
प्रतिमामानतस्तस्या मानमेवं समीरिओतम् ।। ३३ ।।
मात्राङ्गुले गृहार्चायां यवैर्वा परिकल्पयेत् ।
ततश्चेयं प्रकर्तव्या देवी प्रोक्तप्रमाणतः ।। ३४ ।।
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूलवसना देवी करन्डमकुटान्विता ।। ३५ ।।
वरदाभय संयुक्ता पाशाङ्कुशकरान्विता ।
द्विभुजा वा द्विनेत्रा वा प्रलम्बितकरान्विता ।। ३६ ।।
पद्महस्ताति शान्ता च सादेवी कनकप्रभा ।
शुकोत्पलकरा वापि शूलपाशकरापि वा ।। ३७ ।।
यथेष्टास्त्रापि वा शङ्खचक्रहस्ता तु षड्भुजा ।
दंष्ट्राकरालवदना पञ्चास्या दशदोर्युता ।। ३८ ।।
देवोक्तास्त्रासना वापि देवालिङ्गनतत्परा ।
देवोरुसंस्थिता वापि स्थानकासनसंयुता ।। ३९ ।।
प्रलम्बवामपादा वा लम्बितापरपादिका ।
देवेन सहिता वापि केवला वा प्रकीर्तिता ।। ४० ।।
श्यामा श्वेताथवा रक्ता साधकेच्छानुरूपतः ।
ऋज्वाकारयुता वापि द्विभङ्ग सहिताथवा ।। ४१ ।।
नासाग्राल्लम्बयेत्सूत्र दक्षिणास्थितपात्तले ।
गुल्पमध्ये स्थितं सूत्रं शिवसूत्रमिति स्मृतम् ।। ४२ ।।
तत्सूत्राद्वामभागस्थस्तनमध्यं गुणाङ्गुलम् ।
तत्सूत्रं नाभिमध्यं यदेकाङ्गुलमिति स्मृतम् ।। ४३ ।।
सूत्रयोरन्तरं वेदमात्रमित्यभिधीयते ।
जानुसूत्रान्तरं प्रोक्तं गुणाङ्गुलमिति द्विजाः ।। ४४ ।।
द्वयोरङ्गुष्ठयोर्मध्यं सार्धविश्वाङ्गुलं मतम् ।
तत्त्रिभागैकभागं तु पाष्णर्योरन्तरकं स्मृतम् ।। ४५ ।।
कटकाग्रस्य चोत्सेधःस्तनाक्षस्य समो भवेत् ।
नाभेस्तु मणिबन्धः स्यात् सार्धविश्वाङ्गुलोद्विजाः ।। ४६ ।।
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमं पर्वताङ्गुलम् ।
प्रलम्बितकरस्याग्रादूर्वग्रं तु षडङ्गुलम् ।। ४८ ।।
जानोस्तु मणिबन्धाच्च मध्यमं चतुरङ्गुलम् ।
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमं तु षडङ्गुलम् ।। ४९ ।।
दृष्टान्तमात्रमेतत्स्यात् सूत्रे तु नियमो न हि ।
स्वतन्त्रे द्विविधं देव्या मानं शास्त्रे प्रचोदितम् ।। ५० ।।
मूलदेव्याः प्रमाणं तु पूर्वमुक्तं द्विजोत्तमाः ।
उत्सवाद्यङ्गदेवीनां मानं यन्मूलबेरजाम् ।। ५१ ।।
लिङ्गमानवशात् प्रोक्तं मूलदेवीवशात्तथा ।
अङ्गेषु मानं सग्राह्यं जानूरूसममेव वा ।। ५२ ।।
एवं देवी प्रकर्तव्या तस्याः संज्ञा द्विधा मता ।
मनोन्मनीति गौरीति लक्ष्मभेदस्तु नानयोः ।। ५३ ।।
मूर्तिस्सादाशिवी यत्र कल्प्यते तत्र कल्प्यताम् ।
तदा मनोन्मनीसंज्ञां लभते विप्रसत्तमाः ।। ५४ ।।
नृत्तमूर्त्यादिभेदेषु गौर्याद्याख्यां समश्रुते ।
कृत्वा सलक्षणां देवीं मन्त्रैस्संस्थापयेत्ततः ।। ५५ ।।
सान्तरेफ महामाया बिन्दुनाद समन्विता ।
मनोन्मन्या मनुश्चायं हस्थाने खान्तयुग्यदि ।। ५६ ।।
गौरीमन्त्र इति प्रोक्तः सविरर्गौ तु वा मतौ ।
वान्तरेफ महामाया विष्ण्वंशाभ्यां युतो मनुः ।। ५७ ।।
अष्टवर्गतृतीयं तु चतुर्थस्वर संयुतम् ।
बिन्दुनाद शिखामात्रं देवीबीजमिदं तु वा ।। ५८ ।।
ऐंकारं क्लीं समायुक्तः सौकारो बिन्दुनादयुक् ।
मन्त्रोऽयं हंससंयुक्तः श्रीबीजं वा मनुर्भवेत् ।। ५९ ।।
एवं चतुर्मनुर्देव्यास्सनातन इति स्मृतः ।
एवं मूलमनुः प्रोक्तस्तस्मिन् ब्रह्माङ्गकल्पना ।। ६० ।।
हृत्पुटौ जातिमूलौ तु मूर्तिविद्यमनू स्मृतौ ।
आदिशक्तिमनुर्वापि मूलमन्त्र इति स्मृतः ।। ६१ ।।
एवं मन्त्रस्समादिष्टः प्रतिष्ठा तत उच्यते ।
कालश्च पूर्ववद्ग्राह्यस्त्वङ्कुरार्पणमेव च ।। ६२ ।।
मण्डपे स्थण्डिले पूर्वमुखां संस्थाप्य विन्यसेत् ।
तत्पीठे मध्यमे हैमं पूर्वतश्चेन्द्रनीलकम् ।। ६३ ।।
वैडूर्यं च प्रवालं च मुक्तावज्रं तथैव च ।
पुष्परागं च गोमेदं तथा मरकतं द्विजाः ।। ६४ ।।
हृदा वामादिमन्त्रैश्च हैमं सर्वत्र वा मतम् ।
अक्षिमोक्षं तु सौवर्णनखविन्यासमाचरेत् ।। ६५ ।।
तर्पणं मधुपूर्वैस्तु प्रच्छन्नपटवेशनम् ।
गोद्विजालोकनं धान्यमर्त्यानां चैव पूर्ववत् ।। ६६ ।।
आचार्यशिल्पिपूजा च मृदाद्यैर्बेरशोधनम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा जले चैवाधिवासयेत् ।। ६७ ।।
परितः कलशास्तस्य न्यसेद्वामाद्यधिष्ठितान् ।
प्रसादस्य चतुर्दिक्षु वह्नावीशेऽथ मण्टपाः ।। ६८ ।।
योन्याभवनपञ्चैक ऋक् संख्याकुण्डकल्पनम् ।
तत्सौम्ये कल्पयेत् सम्यक् स्नानवेदीं च पूर्ववत् ।। ६९ ।।
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिर्गोमय लेपनम् ।
पुण्योदसेचनं वास्तुदेवतानां च पूजनम् ।। ७० ।।
होमं च स्थण्डिलेवेद्यां पूर्ववच्छयनं नयेत् ।
जलादानीय तां देवीं स्नपनं पूर्ववन्नयेत् ।। ७१ ।।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य कौतुकं बन्धयेद्धृदा ।
शयने शाययेद्देवीं प्राङ्मस्तक समन्वितम् ।। ७२ ।।
रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य गन्धपुष्पादिना यजेत् ।
देव्याः शिरःप्रदेशे तु घटं प्राधानिकं न्यसेत् ।। ७३ ।।
लक्षणोदितरूपं तद्ध्यात्वा गन्धादिनार्चयेत् ।
परितोऽष्टौ घटान्नयस्त्वा वामादिभिरधिष्ठितान् ।। ७४ ।।
वस्त्रहेमादि संयुक्तान् घटान् सर्वांश्च संमतान् ।
आत्मविद्याशिवाख्यं च जानुकण्ठशिरोऽवधि ।। ७५ ।।
मायां सदेशशक्त्यन्तव्यापनीं विन्यसेद्गुरुः ।
क्रिया ज्ञानं तथेच्छा च त्रितत्त्वाधीश्वरी मता ।। ७६ ।।
धारिका दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चेता बलोत्कटा ।
धात्री विभ्वती मूर्तीश्वरियुक्ता मूर्तीस्ततो न्यसेत् ।। ७७ ।।
पञ्चमूर्त्यात्मके न्यासे वामाद्या मूर्तिपा मताः ।
गन्धपुष्पादिभिः पश्चान्नैवोद्यान्तैः क्रमाद्यजेत् ।। ७८ ।।
मूर्तिमन्त्रं च ब्रह्माङ्गं मूल देवीं मनुं न्यसेत् ।
गुरुर्मूर्तिधरैस्सार्धं होम कर्म समारभेत् ।। ७९ ।।
पूर्वोक्त लक्षणोपेतस्त्वादिशैव कुलोद्भवः ।
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणे मन्त्रजपो भवेत् ।। ८० ।।
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च तर्पयेत्समिदादिभिः ।
समाद्घृतान्नलाजैश्च तिलैस्सर्षपकैर्यवैः ।। ८१ ।।
पलाशोदुम्बरप्लक्षवटाः पूर्वादिदिक्षु च ।
शमीखदिरमायूर श्री वृक्षा वह्निकोणतः ।। ८२ ।।
पलाशस्तु प्रधानेऽपि स च सर्वत्र वा मतः ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।। ८३ ।।
गुरुर्मूलेन जुहुयात् तत्समं वा तदर्धकम् ।
मूर्तिपाहुतिरुद्दिष्टा ब्रह्माङ्गैरष्टदिक्षु च ।। ८४ ।।
मूर्तिमूर्तीश्वरीश्चैव तत्तत्कुण्डेषु तर्पयेत् ।
सर्वैर्देवैस्समोपेतं प्रधाने तर्पयेद्गुरुः ।। ८५ ।।
शान्त्यंभः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां जपमारभेत् ।
दर्भैस्संस्पर्शनंचैव प्रतिभागं समाचरेत् ।। ८६ ।।
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उत्थाप्य देवीं कुंभांश्च प्राग्वद्वह्निं च तर्पयेत् ।। ८७ ।।
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् प्रविशेद्भवनं ततः ।
मानुषे दैविके वापि प्राग्वत् संस्कृत्य विन्यसेत् ।। ८८ ।।
कशिलां पूर्वमन्त्रेण रत्नहेमादि गर्भिताम् ।
प्राग्वद्धाम्नीश्वरीं नीत्वा मूलमुच्चार्यविन्यसेत् ।। ८९ ।।
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु मन्त्रन्यासं च कारयेत् ।
चलाचेत् स्नानवेद्यां तु मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।। ९० ।।
देव्यग्रे तु घटान्न्यस्य कुंभाद्बीजं तुतद्धृदि ।
विन्यसेदनुकुंभेभ्यः पीठस्य परितो मनून् ।। ९१ ।।
तत्त्वमूर्त्यादि विन्यासं पूर्ववत्कारयेत्ततः ।
तत्तत्कुंभोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।। ९२ ।।
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं गुरुः ।
स्तुत्वा नेक विधैः स्तोत्रैरमुं श्लोकं पठेत्ततः ।। ९३ ।।
यावच्चन्द्रश्चसूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावदत्र त्वया देवी स्थातव्यमिह मन्दिरे ।। ९४ ।।
संपूज्य देशिकादींश्च दक्षिणां दापयेत्ततः ।
उत्तमादि विभिन्नां तु लिङ्गस्थापन चोदिताम् ।। ९५ ।।
ततः कल्याणकर्मास्याश्चतुर्थे कर्मवित्ततः ।
देव्याः स्वयं प्रधानायास्सहजायाश्च वर्जयेत् ।। ९६ ।।
कर्म वैवाहिकं विप्राः प्रतिष्ठैवं समीरिता ।
इत्थं यः कुरुते मर्त्यस्स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ।। ९७ ।।
एवं यः कारयेन्मर्त्यः प्रतिष्ठां भावनायुतः ।
भक्त्वेह भोगान् स्वस्येष्टान् सोऽन्ते यायाच्छिवंपदम् ।। ९८ ।।
पित्रोर्दिवि च संस्थाप्य कुलानामेकविंशतिम् ।
शृणु ध्वमथ विप्रेन्द्रा देव्या नित्यार्चनादिकम् ।। ९९ ।।
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनतर्पणे ।
प्रागुक्त विधिना कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ।। १०० ।।
प्रक्षलिताङ्घ्रिहस्तस्तु समाचम्य विधानतः ।
सकलीकृतदेहस्तु समान्यर्घ्यं प्रकल्प्य च ।। १०१ ।।
द्वारं तदम्भसा प्रोक्ष्य पूजयेद्द्वारनायिकाः ।
द्वारस्य पार्श्वयोश्चैव शंख पद्मनिधी तथा ।। १०२ ।।
द्वारपालौ तु कर्तव्यौ खड्ग खेटक हस्तकौ ।
चूडामकुटसंयुक्तौ रत्नश्यामौ विभीषणौ ।। १०३ ।।
सर्वाभरण संपन्नौ सर्वरत्न विभूषितौ ।
ऊर्ध्वोदुम्बरमध्यस्थ वाणी मभ्यर्च्य शाखयोः ।। १०४ ।।
गङ्गां च यमुनामिष्ट्वा देव्यस्त्रं देहलीगतम् ।
अन्यथा वा विशालाक्षीं जटिला मूर्ध्वगां यजेत् ।। १०५ ।।
समृद्धिं च धृतिं दक्षे वामशाखागतां यजेत् ।
सरस्वतीं च गङ्गां च शुक्ल वर्ण निभे मते ।। १०६ ।।
अन्याश्च श्यामलास्सर्वा स्सर्वाभरण भूषिताः ।
खड्गखेटक धारिण्यो द्विभुजा वा चतुर्भुजाः ।। १०७ ।।
देवोक्तद्वार पालान्वा विमलं च सुबाहुकम् ।
कवाटयोस्समभ्यर्च्य प्रविशेद्दक्षवामयोः ।। १०८ ।।
वास्तोष्पतिं च सम्पूज्य स्वासनस्थ उदङ्मुखः ।
शक्तिस्थं स्वं समायोज्य भूतशुद्धिं च पूर्ववत् ।। १०९ ।।
सुधासंप्लावनं चात्मावाहनं चामृति कृतम् ।
करन्यासं च तैर्मन्त्रैर्देहन्यासं च कारयेत् ।। ११० ।।
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं प्रणवेन समन्वितम् ।
पञ्चमूर्धास्ययुग्देव्याः पूजायां संप्रकल्पयेत् ।। १११ ।।
एकत्रिंशत्कलान्यास मेकास्ये परिकल्पयेत् ।
शशिन्यादय एवोक्ताः केवलास्तु कला इति ।। ११२ ।।
अथवा शिवमन्त्रैस्तु शैवमापाद्य विग्रहम् ।
देवी स्कन्द गणेशादीन् सर्वान् संपूजयेत्तु वा ।। ११३ ।।
सकलीकृतदेहस्सन्नन्तर्यागं समाचरेत् ।
हृदयेऽर्चाविधानं तु ना भौ होमं प्रकल्पयेत् ।। ११४ ।।
ललाटे चेश्वरीं ध्यायेद्वरदां सर्वतोमुखीम् ।
स्थानशुद्धिं ततः कृत्वा विशेषार्घ्यं च कारयेत् ।। ११५ ।।
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं तेन द्रव्यगणं हृदा ।
संशोध्यात्मानमभ्यर्च्य मन्त्रशुद्धिं समाचरेत् ।। ११६ ।।
बेरशुद्धिं ततः कुर्यात् पूजां पर्युषितामपि ।
गणाम्विकायै विद्महे महातपायै धीमहि ।। ११७ ।।
इत्युक्त्वादौ तदन्ते तु तन्नो देवी प्रचोदयात् ।
इति मन्त्रं समुच्चार्य समभ्यर्च्य निवेदयेत् ।। ११८ ।।
देव्यै निर्माल्य धारिण्यै त्यजेद्वा पूजकोत्तमः ।
देव्यस्त्रमुच्चरन्मन्त्री बेरशुद्धिं विधाय च ।। ११९ ।।
बेरं चेल्लोहजं कुर्यात्स्नानं पर्वणि पर्वणि ।
सुधाचित्रादिकं चेत्तु कर्मार्चा शुद्धिरिष्यते ।। १२० ।।
अथवा स्त्राणुनालब्ध तालवृन्तज वायुना ।
तत्रैवाम्लान माला स्याद निर्वाण प्रदीपकम् ।। १२१ ।।
प्रत्यहं त्वर्चनं नेष्टं किन्त्वेवं वत्सरे मतम् ।
अथवोपलमूर्तिश्चेत् क्षालनं तत्र कीर्त्यते ।। १२२ ।।
कल्पयेदासनं मध्ये शक्तिमाधाररूपिणीम् ।
अनन्त धर्म पूर्वाश्च दिक्ष्वनन्तादि संहितम् ।। १२३ ।।
ऊर्ध्वाधश्छदने पद्मकर्णिके शक्तिमण्डलम् ।
वामाद्यं मण्डलानीकं क्रियेच्छाज्ञान शक्तिभैः ।। १२४ ।।
ततो देव्यासनायेति पूजयेदनुपूर्वशः ।
मूर्ति तद्ब्रह्मभिः कृत्वा तत्कलाः प्राग्वदाचरेत् ।। १२५ ।।
विद्यादेहं च संपाद्य पूजाबेर स्वरूपकम् ।
प्रणवाअत्तत्र देवेशी माविष्कुर्यात् प्रसादतः ।। १२६ ।।
हृदयानुगतेनैव पुष्पपूरित सत्करः ।
आवाह्यमूलमन्त्रेण देव्यास्संस्थापयेद् धृदा ।। १२७ ।।
सन्निधाननिरोधेन हृदा कृत्वावकुण्ठनम् ।
हृदादि न्यासतः कृत्वा महामुद्रां प्रदर्शयेत् ।। १२८ ।।
अर्घ्यपात्रं समुत्क्षिप्य पादे पाद्यं हृदा नयेत् ।
वक्त्रेचाचमनं दद्यात् अर्घ्य मीशान मन्त्रतः ।। १२९ ।।
पाद्याद्यं पूर्ववद्वापि पृथक् कृत्वा निवेदयेत् ।
गन्धपुष्प समोपेतं धूपं दद्याद् धृताणुना ।। १३० ।।
पञ्चामृतादि युक्तं वा वियुक्तं स्नानमाचरेत् ।
उन्मृज्य वाससा पश्चाद्वासमा परिवेष्टयेत् ।। १३१ ।।
गुह्येनाचमनं दद्याद्गन्धपुष्पं सधूपकम् ।
दीपं मूलाणुना दत्वा नैवेद्यं विनिवेदयेत् ।। १३२ ।।
आमन्त्र हविषोपेतं केवलं वा द्विजोत्तमाः ।
पूजयेदावृत्तिं पश्चाद् हृदयं वह्निगोचरे ।। १३३ ।।
शार्वे शिरश्शिखां रक्षोदिशि वायौ तदुच्छदम् ।
अस्त्रं दिक्ष्वथ सम्पूज्य वामाद्या वाथ पूर्वतः ।। १३४ ।।
गणविद्येशलोकेशतदस्त्रान् परितो यजेत् ।
एकद्वित्रिचतुर्भिर्वावरणैस्तां समर्चयेत् ।। १३५ ।।
पुनर्धूपं च दीपं च मन्त्र गाणाद्य मेव च ।
नैवेद्यं बलिहोमाश्च कृत्वा नित्योत्सवं नयेत् ।। १३६ ।।
देवी तदर्थं कर्तव्या ह्येकवक्त्रा चतुर्भुजा ।
वरदाभयहस्ता च शंख चक्र करा परा ।। १३७ ।।
पद्मासनस्था तस्यांतु यजेद्देवीं मनोन्मनीम् ।
पुष्पान्नाक्षत लिङ्गेषु मेधां प्रज्ञामुषां यजेत् ।। १३८ ।।
पूर्वोक्त विधिना कृत्वा प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ।
पादुकार्चनयुक्तं वा प्रविशेदालयं प्रति ।। १३९ ।।
नित्योत्सवाय बेराणि कल्पितानि बहूनि चेत् ।
तदर्थं कल्पयेत्तेषु यथेष्टं बेरमुत्तमम् ।। १४० ।।
एकाकालं द्विकां वा त्रिचतुष्पञ्चकालकम् ।
षट्सप्तवसुकालं वा सर्वदा त्वर्चयेच्छिवाम् ।। १४१ ।।
नित्योत्सवस्समादिष्ट स्सर्वाभीष्ट फलप्रदः ।
उत्सवं स्नपनं चैव दमनारोहणक्रियाम् ।। १४२ ।।
पवित्रारोहं सम्यक् कृत्तिकादीपमेव च ।
संवत्सादिखेलां च वसन्ताख्यं तदुत्सवम् ।। १४३ ।।
मासोत्सवं तथा मासे नव नैवेद्यकं तथा ।
विशेषात् पूरकर्मापि प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमाः ।। १४४ ।।
जीर्णानामुद्धृतिं चान्यत् पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
किं तूत्सवे ध्वजे सिंहं वृषभं वा समालिखेत् ।। १४५ ।।
पूर्व फल्गुनी नक्षत्रे तीर्थ कर्म विशेषतः ।
शिवोत्सवेऽपि देव्यास्तु प्रत्यहं चोत्सवो मतः ।। १४६ ।।
ध्वजहोमबलिं हित्वा केवलं यानमेव च ।
चक्रास्त्रं वा त्रिशूलं वा देव्यस्त्र परिगृह्यताम् ।। १४७ ।।
उत्सव प्रतिमा कार्या पूर्वलक्षणलक्षिता ।
कृतकौतुक देव्यास्तु तद्ग्रामान्निर्मगो नहि ।। १४८ ।।
यत्रैव बलिं दानं स्यात् तत्रावश्यं हि यानकम् ।
अन्यत्रापि च यानं वा धाम्नि सर्वं तु वा मतम् ।। १४९ ।।
एकादि साल युक्तं चेत् बहिः श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।
सर्व देवेषु सामान्यं विधानमिदमग्रजाः ।। १५० ।।
धाममूर्धेष्टकास्तूपिस्थापनं पूर्ववन्नयेत् ।
दिग्देव मूर्तिसंयुक्तं मध्ये कुंभ समन्वितम् ।। १५१ ।।
धामसंस्थापनं कुर्यात् प्रागुक्त विधिना सह ।
अस्याः प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ।। १५२ ।।
देव्यनुग्रहत स्सार्वभौमत्वं नृपतेर्भवेत् ।
तस्माद्देव्यग्रतः कुर्यात् त्वभिषेकं नृपस्यतु ।। १५३ ।।
एवं सम्यक् समाख्यातं देव्यास्संस्थापनादिकम् ।।
इति कामिकाख्ये महातन्त्रे देवी स्थापन विधिः चतुश्चत्वारिंशत्तमः
पटलः ।।
द्विभुजा वा द्विनेत्रा वा प्रलम्बितकरान्विता
पद्महस्तातिशान्ताद्य सादेवीकनकप्रभा
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसनो देवी करण्टममुटान्विता ।।
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरान्विता ।।
चतुर्भुजात्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूल वसना देवी करण्टमकुटान्विता ।।
वरदाभय संयुक्ता पाशाङ्कुशकरान्विता ।।
चतुर्भुजात्रिणेत्राच सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूल वसनादेवी करण्ट मकुटान्विता ।।
वरदा संयुक्ता पाशाङ्कुश करान्विता ।।
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसनो देवी करण्टमकुटान्विता ।।
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरान्विता ।।
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसना देवी करण्टमकुटान्विता ।।
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरावपि ।।
दुकूलवसना देवी करण्डमकुटान्विता ।
वरदाभयसंयुक्ता पाशाङ्कुश करान्विता ।।
यथेष्टस्त्रापि शङ्ख चक्र हस्ता तु षड्भुजा ।।
दुकूल वसनादेवी करण्डमकुटान्विता
वददाभयसंयुक्ता शुकोत्पल करावपि ।।
यथेष्टास्त्रापि शङ्खचक्रहस्तातु षड्भुजा ।।
४५. पञ्चचत्वारिंशत्तमे पटले विघ्नेश प्रतिष्ठाविधिः
विघ्नेश स्थानं वक्ष्ये लक्षणादि पुरस्सरम् ।
पुरादावष्टदिक्ष्वन्त वान्तराले तदालयः ।। १ ।।
शिवधाम्न्यष्टदिक्ष्विष्टस्तद्देशे मण्डपादिषु ।
चैत्यवृक्षादि देशेषु तन्मूले वाखिलालये ।। २ ।।
आपणे वाथ रथ्यायां गृहे वा यत्र कुत्रचित् ।
यथेष्टदिशि वक्त्रं स्याद्विघ्नेशस्य हि कीर्तितम् ।। ३ ।।
अथैकादित्रयस्त्रिंशद्धस्तविस्तार संयुतः ।
एकादि नवभूम्यन्तभूमिभाग समन्वितम् ।। ४ ।।
विशेषाद्गजपृष्ठा भस्त्वन्यरूपयुतोऽथवा ।
दिक्षु विघ्नेश्वरोपेतः कोणे मूषिकसंयुतः ।। ५ ।।
गणो वा स्कन्दरूपाढ्यस्त्वधमालय ईरितः ।
पूर्ववत्कृतसद्गर्भः प्रथमेष्टकयान्वितः ।। ६ ।।
दिग्देवमूर्तिसंयुक्तो मध्यकुम्भयुतो न वा ।
धाम्नस्संस्थापनेनापि युक्तः प्रागुक्तवर्त्मना ।। ७ ।।
प्राकारमण्टपोपेतो मण्टपाद्यैश्च मण्डितः ।
मण्टपो वालयस्तस्य कूटाद्याकार एव वा ।। ८ ।।
परितः परिवारोक्तः प्रसंगात् स च कथ्यते ।
विश्वरूपं विशालाक्षमक्षयं मदविभ्रमम् ।। ९ ।।
उन्मत्तं ललितं भीमं तीक्ष्णदंष्ट्रं यथाक्रमम् ।
अस्याष्टमूर्तीशान्वाष्टपीठानिद्राद्यधिष्ठितान् ।। १० ।।
कल्पयेत् पूर्वत् सम्यगू द्वाराग्रे मूषिकं च वै ।
द्वारपौ कल्पयेद्द्वारि विकटं भीममेव च ।। ११ ।।
कुम्भोदरं तथैशान्यां न्यसेन्निर्माल्यधारिणम् ।
आमोदश्च प्रमोदश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ।। १२ ।।
अविघ्नो विघ्नराजश्च भक्ष्याशी पञ्चहस्तकः ।
एतेऽष्टमूर्तिपाः ख्यातास्त्वन्यथा च निगद्यते ।। १३ ।।
हस्तिवक्त्रः प्रलम्बोष्ठो विघ्नेशश्च गणाधिपः ।
विनायकैकदन्तौ च भक्ष्यप्रियोऽहि मेखलः ।। १४ ।।
विघ्नेश्वरनिभा एते विघ्नेशस्याष्टमूर्तिपाः ।
द्वारस्थौ द्वारपौ कार्यौ भूतरूपौ द्विबाहुकौ ।। १५ ।।
हलपल्लवहस्ताढ्यौ दक्षिणे दण्डधारकौ ।
उग्रदंष्ट्रान्वितौ सिंहकन्धरस्थैकपादकौ ।। १६ ।।
रक्तवर्णनिभौ रौद्रौ द्वारपौ विकृताननौ ।
धूम्रवर्णस्तथा चाखू रक्तनेत्रस्सुदंष्त्रवान् ।। १७ ।।
तीक्ष्णपुच्छश्चतुष्पादः किङ्किणीदामभूषितः ।
कुम्भोदरश्चतुर्हस्तष्टङ्कशूलासिदण्डधृक् ।। १८ ।।
रक्तवर्णो महादीप्तो भद्रपीठोपरि स्थितः ।
श्वेतवर्णा बृहत्काया उग्राश्चिराम्बरान्विताः ।। १९ ।।
पाशाङ्कुशोरुसंसिक्तस्वदन्तयुतबाहवः ।
परिवारा इति ख्याता गणेशाभिमुखस्थिताः ।। २० ।।
परिवारान्तरे सर्वे क्षेत्रपाः परिकीर्तिताः ।
बलिपीठं महापीठं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।। २१ ।।
पीठस्याष्टदलेषूक्ता आमोदाद्यष्टमूर्तयः ।
भूतेशः कर्णिकायां च लोकपास्त्राणि बाह्यतः ।। २२ ।।
लक्षणं तस्य संक्षेपाच्छृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् पञ्चतालोत्तमेन तु ।। २३ ।।
पञ्चाशद्भाजिते गर्हे पञ्चंशादेकवृद्धितः ।
त्रिंशद्भगावसानान्तं गर्भमानमुदाहृतम् ।। २४ ।।
स्तम्भद्वारोदयादेवं मानमप्यत्र भाव्यताम् ।
प्रतिमालक्षणप्रोक्तमानं लिङ्गादिजं तु वा ।। २५ ।।
केशादिपादपर्यन्तं चतुष्षट्यंशतो भजेत् ।
उष्णीषमेकमात्रेण तत्केशं द्वयङ्गुलेन तु ।। २६ ।।
अर्काङ्गुलेन वक्त्रं स्याद्द्वाभ्यां कण्ठ इहेरितः ।
ततो हृदयपर्यन्तं रुद्राङ्गुलमिति स्मृतम् ।। २७ ।।
अर्काङ्गुलं तु नाभ्यन्तं मेढ्रान्तं कौशिकाङ्गुलम् ।
तथैव तस्माज्जान्वन्तं जान्वायामं गुणाङ्गुलम् ।। २८ ।।
जङ्घा चोरुसमा ज्ञेया तलोत्सेधं द्विमात्रकम् ।
केशान्तादक्षिसूत्रान्तं चतुरङ्गुलमिष्यते / मुच्यते ।। २९ ।।
दन्तमूलान्तु जान्वन्तं गजहस्तस्य दैर्घ्यकम् ।
दन्तायामाचतुर्मात्रं मूलनाहं तथैव च ।। ३० ।।
दक्षिणेऽदक्षिणे वापि दन्तमेकं प्रकल्पयेत् ।
मस्तके कुम्भविस्तारं प्रत्येकं तु गुणाङ्गुलम् ।। ३१ ।।
नेत्रं तु कर्णमूलान्तं चतुरङ्गुलमुच्यते ।
कर्णौ च दशमात्रौ स्यात् तत्तारं नन्दमानकम् ।। ३२ ।।
कक्षयोरन्तरं पूर्वे प्रोक्तं पञ्चदशाङ्गुलम् ।
कक्षात्तु चोर्ध्वबाह्वन्तं षडङ्गुलमिति स्मृतम् ।। ३३ ।।
मध्यकायस्य विस्तारं मन्वङ्गुलमुदाहृतम् ।
हृदयान्नाभिसीमान्तं दशाङ्गुलमिहोच्यते ।। ३४ ।।
नाभेरधस्तान्मेढ्रान्तं वस्वङ्गुलमुदाहृतम् ।
अष्टाङ्गुलं द्वयोरूर्वोर्जानुनी चाङ्गुलत्रये ।। ३५ ।।
जङ्घे द्वे तलपर्यन्ते वस्वङ्गुलविनिर्मिते ।
जगवक्त्रो गणाधीशो भूतरूपो महोदरः ।। ३६ ।।
नागयज्ञोपवीतस्तु धनपिण्डोरुजानुकः ।
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्डमण्डितः ।। ३७ ।।
अवामवामावर्तेभहस्तः पद्मासनस्थितः ।
स्वदन्तं परशुं कुर्यात् स्वदक्षिणकरद्वये ।। ३८ ।।
लड्डुकं चाक्षमालां च वामपाणावथोत्पलम् ।
रक्तवस्त्रधरं वाथ श्यामाभं कनकप्रभम् ।। ३९ ।।
पीतकञ्चुकसछन्नं किरीटमकुटोज्ज्वलम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च सर्वाभरणभूषितम् ।। ४० ।।
स्वशङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामे पाशं च लड्डुक ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ।। ४१ ।।
त्रिभिर्विराजितं नेत्रैर्नेत्राभ्यामथवा द्विजाः ।
पद्मस्थं वापि पीठस्थं मूषिकस्थमथापि वा ।। ४२ ।।
इष्टासनस्थितो वापि प्रभादिपरिमण्डितः ।
एवं स्यात् केवलो विघ्नराजश्शक्त्यान्वितोऽथवा ।। ४३ ।।
गणेशो भारती श्रीभ्यां वामेऽवामे युतोऽथवा ।
शक्त्यैकया युतो देवो यदि तल्लक्ष्म कथ्यते ।। ४४ ।।
आसीनमासने रत्नमकुटादिविभूषिताम् ।
श्यामवर्णां तथा शक्तिं धारयन्तं दिगम्बरम् ।। ४५ ।।
उत्सङ्गे निहितां देवीं सर्वाभरणभूषितम् ।
दिगम्बरां सुवदनां भुजद्वय समन्विताम् ।। ४६ ।।
विघ्नेश्वरीति विख्यातां सर्वावयवसुन्दरीम् ।
पाशहस्तां तथा गुह्यं दक्षिणेन करेण तु ।। ४७ ।।
स्पृशन्तीं देवमप्येवं चिन्तयेन्मन्त्रनायकम् ।
चतुर्भुजं त्रिणेत्रं च पाशाङ्कुशधरं प्रभुम् ।। ४८ ।।
इक्षुखण्डकरोपेतं वामेन देविगुह्यकम् ।
स्पृशन्तं पुष्करेणापि खण्डमिक्षोस्तु हे द्विजाः ।। ४९ ।।
एवं संपाद्य तन्मन्त्रैः प्रतिष्ठामारभेद्द्विजाः ।
द्वितीयस्य तृतीयं यदाद्यस्वरसमन्वितम् ।। ५० ।।
बिन्दुनादसमायुक्तं बीजं विघ्नेश्वरस्य तु ।
त्रयोदशान्तसंपन्नमथवा परिकल्पयेत् ।। ५१ ।।
कवर्गस्य तृतीयं तु वह्निमाया समन्वितम् ।
हृल्लेखासंपुटोपेतं बीजं स्यात् त्र्यक्षरं द्विजाः ।। ५२ ।।
श्रीवाग्बीजसमायुक्तमथवा परिकल्पयेत् ।
पञ्चब्रह्मषडङ्गानि मूलमन्त्रवशान्नयेत् ।। ५३ ।।
वक्रतुण्डाय हुं वर्णैरुद्धरेत्तु षडक्षरम् ।
नमः स्वाहा वषट्कार हुं वौषड्भिर्हृदादयः ।। ५४ ।।
फट्कारेण च संयुक्ताः प्रोक्ताः स्युर्मुनिपुङ्गवाः ।
द्वितीयस्य तृतीयं तु षष्ठवर्गान्तमेव च ।। ५५ ।।
सप्तमस्य तृतीयं तु तद्वर्गस्य चतुर्थयुक् ।
तस्य द्वितीयमाद्यं च सचतुर्दशवर्णकम् ।। ५६ ।।
बिन्दुनाद समायुक्तं बीजमेतद्दशाक्षरम् ।
द्वितीयस्य तृतीयं तु ब्रह्माण्यङ्गानि चोद्धरेत् ।। ५७ ।।
विरिशब्दं त्रिरुच्चार्य ततो गणपतिं पुनः ।
वरदं तु समुच्चार्य वरदद्वितयं वदेत् ।। ५८ ।।
सर्वलोकवशं पश्चादानयेति पदं ततः ।
स्वाहापदं ततस्त्विष्टं मन्त्रः शक्त्यन्वितस्य हि ।। ५९ ।।
ओंकारादिपदैर्मन्त्रैर्हृदयादय ईरिताः ।
हृल्लेखासंपुटो मन्त्रस्त्वथ कारणकार्ययुक् ।। ६० ।।
गणेशादिपदोपेतस्त्वेष प्राधानिको मनुः ।
इक्षूदधिस्ततः स्वर्णद्वीपं कल्पद्रुमस्ततः ।। ६१ ।।
सिंहासनं च मन्त्रास्स्युः शक्तिविघ्नेश्वरासने ।
दक्षहस्तस्य मूलं तु नासायामूर्ध्नि विन्यसेत् ।। ६२ ।।
कुञ्चयेदग्रमेतस्य मुद्रैषा तु गणेश्वरी ।
अपरा मूलमुद्राख्या मध्यमां तु प्रसारयेत् ।। ६३ ।।
अनामिकामथाकुञ्च तर्जनीमपि चानयेत् ।
अङ्गुष्ठं शृङ्गवत्कृत्वा मुद्रैषा मूलसंज्ञिता ।। ६४ ।।
अनया मुद्रया सर्वं कर्म कुर्याद्गुरूत्तमः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या चाङ्कुरार्पणपूर्विका ।। ६५ ।।
पूर्वोक्तकाले रत्नानि न्यसेत्पीठे च नैव वा ।
पञ्च तत्संख्यहेम्नाथ हैमसूचि समन्वितम् ।। ६६ ।।
पूर्वोदित प्रकारेण न्सेदिन्द्रादि संस्मरन् ।
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ।। ६७ ।।
मध्वाज्याभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाभ्यां हृदाणुना ।
सुवर्णनखधान्यौधप्रच्छन्नपटकादिभिः ।। ६८ ।।
यदि देवीयुतो विघ्नः पृथक् तस्यां च कारयेत् ।
बेरशुद्धिं ततः कृत्वा ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ।। ६९ ।।
तोयेऽधिवासयेद्देवं लम्बकूर्चयुतं हृदा ।
परितोऽष्टौ न्यसेत् कुम्भानाशेशैरप्यधिष्ठितान् ।। ७० ।।
यागार्थं मण्टपं कुर्याद्धाम्नोग्रे तस्य पार्श्वयोः ।
यमाप्येन्दुषु वा पद्मनिभकुण्डादिमण्डितम् ।। ७१ ।।
कुण्डानि नव पञ्चैक संख्यया कथितानि तु ।
तानि वृत्तानि चाश्राणि दिगश्राणि मुनीश्वराः ।। ७२ ।।
प्रधानकुण्डं सर्वत्र वृत्तमेव प्रकीर्तितम् ।
मण्डपं कल्पयित्वैवं प्रागुक्तेन च वर्त्मना ।। ७३ ।।
उद्धास्य शिल्पिनं पश्चाद्द्विजान् संभोजयेत्ततः ।
पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा वास्तुहोमं तु कारयेत् ।। ७४ ।।
भुवः परिग्रहं वापि प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
जलादानीय विघ्नेशं स्नानवेद्यां तु विन्यसेत् ।। ७५ ।।
मण्टपे चोत्तरस्थे च स्नपनं प्राग्वदाचरेत् ।
कौतुकं बन्धयित्वान्ते मन्त्रं सर्वात्मकं पठन् ।। ७६ ।।
संकल्प्य शयनं वेद्यां स्थण्डिलोर्ध्वेऽण्डजादिभिः ।
अवस्त्रैर्वा पञ्चभिश्शुद्धैस्तस्मिंस्तं शाययेद्धृदा ।। ७७ ।।
आवेष्ट्य रक्तवासोभ्यां कुम्भन्यासं समाचरेत् ।
विनायकशिरोदेशे सूत्रकूर्चसमन्वितम् ।। ७८ ।।
कुम्भं सद्वस्त्रापनस चूताश्वत्थदलान्वितम् ।
पञ्चरत्नोदकं वाथ हेममाषोदकं तु वा ।। ७९ ।।
बीजपूरफलाद्याढ्यं परितोऽष्टौ घटान्यसेत् ।
वस्त्रहेमादि सम्युक्तान् पूजयेद्गन्धपुष्पकैः ।। ८० ।।
सासनेन सदेहेन गणेशेनाप्यधिष्ठितम् ।
कुम्भमिष्ट्व तु पूर्वोक्तध्यानयुग्गन्धपुष्पकैः ।। ८१ ।।
परिवारघटेष्वेवं हस्तिवक्त्रादिकं नयेत् ।
आमोदप्रमुखान्वापि नैवेद्यान्तैर्गुरुत्तमाः ।। ८२ ।।
देवीद्वययुतं चेद्द्विपार्श्वयोर्वर्धनीद्वयम् ।
सैका चेदुत्तरे न्यस्य तत्र तामर्चयेत् पुनः ।। ८३ ।।
शिवविद्यात्मतत्त्वानि सदेशान्तगतानि च ।
न्यस्य गन्धादिभिश्चेष्ट्वा तदीशांश्च क्रमाद्यजेत् ।। ८४ ।।
गणेशात्मकतत्वेशं चतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तकम् ।
उक्त्वा तेनैव मार्गेण शिवविद्येश्वरान्न्यसेत् ।। ८५ ।।
मूर्तिमूर्तीश्वराश्चैव मूर्तयः पूर्वन्मताः ।
इन्द्राद्या हस्तिवक्त्राद्या आमोदाद्यास्तु वाधिपाः ।। ८६ ।।
पञ्चपक्षे तु मूर्तीशाः पञ्चाष्टस्वादितो मताः ।
मूर्तिब्रह्मषडङ्गानि विद्यादेहं च मूलकम् ।। ८७ ।।
विन्यस्य गन्धपुष्पादद्यैरिष्ट्वा होमं समाचरेत् ।
पूर्वोक्त भूषणोपेतश्शिवविप्र कुलोद्भवः ।। ८८ ।।
गुरुमूर्तिधरैस्सार्धं होमकर्म समाचरेत् ।
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणे मूलजपो भवेत् ।। ८९ ।।
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च वन्हिकार्योक्तमार्गतः ।
दिक्षु तत्पुरुषादींश्च कोणेषु हृदयाद्यणून् ।। ९० ।।
ईशं प्रधाने सर्वैश्च मूर्तिमूर्तीश्वरैर्युतम् ।
आवाह्याभ्यर्च्य गन्धाद्यैर्द्रव्यैरेभिश्च तर्पयेत् ।। ९१ ।।
समिद्घृतान्नलाजैश्च तिलापूपगुलैर्यवैः ।
तत्त्वतत्त्वेशहोमं च मूर्तिमूर्तीश्वरैर्नयेत् ।। ९२ ।।
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां च जपक्रियाम् ।
दर्भसंस्पर्शनं चेत्थं प्रतिभागं समाचरेत् ।। ९३ ।।
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उद्धृत्य विघ्नराजानं कुम्भानग्निं च तर्पयेत् ।। ९४ ।।
प्रायश्चित्तनिमित्तं तु घोराहुतिशतं नयेत् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् प्रविशेद्भवनं गुरुः ।। ९५ ।।
मानुषे दैविके वापि प्राग्वत् संस्कृत्य विन्यसेत् ।
कशिलां पूर्वमन्त्रेण रत्नौषध्यादिगर्भिताम् ।। ९६ ।।
अथ ब्रह्मशिलोपेतं स्थापयेच्च गणाधिपम् ।
प्राग्वन्न्यस्य गणेशानं मूलमन्त्रं समुच्चरन् ।। ९७ ।।
सौमुहूर्ते सुलग्ने तु मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
चलं चेत् स्नपनवेद्यां मन्त्रन्यासो भवेद्द्विजाः ।। ९८ ।।
द्वेग्रे तु घटान्न्यस्य कुम्भाद्बीजं तु तद्धृदि ।
विन्यसेदन्यकुम्भेभ्यः पीठस्य परितो मनून् ।। ९९ ।।
तत्तत् कुम्भोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।
तत्त्वमूर्त्यादिविन्यासं पूर्ववत् कारयेत्ततः ।। १०० ।।
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं नयेत् ।
गणेशो भारती श्रीभ्यां युतो यदि मुनीश्वराः ।। १०१ ।।
तदुक्तवत् तयोः कुर्यात् प्रतिष्ठां हि गुरुत्तमाः ।
विघ्नेश्वरीयुतश्चेद्धि तन्नाम्ना स्थापयेत्तु ताम् ।। १०२ ।।
विन्यसेत् कुम्भपार्श्वस्थकरकान्मन्त्रमुत्तमम् ।
तासां हृदि विशेषेण ततः स्थापनमाचरेत् ।। १०३ ।।
विघ्नेशस्थापनं ह्येवं यः कुर्याद्बुद्धिमान् स चेत् ।
आयुष्कामो लभेदार्धनार्थि चेद्धनानि च ।। १०४ ।।
विद्याकामोऽमलां विद्यां रतिकामो वरस्त्रियम् ।
पुत्रान् सौभाग्यमारोग्यं यशोवीर्यं श्रियं शुभभं ।। १०५ ।।
लभेत् परत्र मोक्षं च विघ्नेशस्थापनेन तु ।
तस्यार्चनं च संक्षोपाछृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ।। १०६ ।।
उत्थाय प्रातरावश्यं शौचं स्नानं समाप्य च ।
सन्ध्याया वन्दनं मन्त्रतर्पणं प्राग्वदेव तु ।। १०७ ।।
कृत्वालयं विशेत् पश्चान्निर्णिक्ताङ्ग्धकरद्वयं ।
आचान्तस्सकलीकृत्य सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।। १०८ ।।
द्वारं तदम्भसा प्रोक्ष्य विकटं भीममर्चयेत् ।
देवोक्तान्वा सुबाहुं च विमलं तल्पयोर्यजेत् ।। १०९ ।।
प्रविश्य हेतिं देहल्यां दक्षस्थचरणेन तु ।
वास्त्वीशं च समभ्यर्च्य स्वासनस्थ उद्ङ्मुखः ।। ११० ।।
संयोज्य शक्तावात्मानं रक्षयेद्ध्वंसितास्थितिः ।
तदुद्भूतामृतेनाद्रींकृतकाय समन्वितः ।। १११ ।।
अस्त्रेण हस्तौ संशोध्य चन्दनेनापि चर्चितौ ।
ईशास्यघोरवामाजान् करजेषु तले दृशाम् ।। ११२ ।।
मूलं च हृच्छिरश्चूडावर्महेतीन्न्यसेत् क्रमात् ।
ज्येष्ठादिषु कराग्रेषु पुनर्मूलं च भावयेत् ।। ११३ ।।
देहन्यासं च तन्मन्त्रैर्मूलब्रह्मान्वितैस्तु वा ।
एकत्रिंशत्कलान्यासं देववत् परिकल्पयेत् ।। ११४ ।।
आपाद्यैवं तनुं मन्त्री लिपिन्यासान्वितां न वा ।
गणेशानवदात्मानं ध्यात्वान्तर्यजनं नयेत् ।। ११५ ।।
अथवा शिवमन्त्रैस्तु शैवींकृत्वा निजां तनुम् ।
इष्ट्वा हुत्वा गणेशानं ध्यात्वा हृन्नाभिबिन्दुषु ।। ११६ ।।
स्थानशुद्धिं ततः कृत्वा विशेषार्घ्यं च कल्पयेत् ।
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं पूर्वद्रव्ययुतं न वा ।। ११७ ।।
पाद्यमाचमनं तद्वदर्घ्यं केवलमेव वा ।
संप्रोक्ष्यार्घ्यजलेनैव प्रत्येकं द्रव्यसंहितम् ।। ११८ ।।
हृदाभिमन्त्र्य स्वात्मानमिष्ट्वा सर्वात्मकं स्मरन् ।
मन्त्रशुद्धिं ततः कृत्वा बेरशुद्धिं ततो नयेत् ।। ११९ ।।
इष्ट्वा पर्युषितां पूजां वक्रतुण्डाय विद्महे ।
इत्युक्त्वा हस्तिवक्त्राय धीमहीति पदं ततः ।। १२० ।।
तन्नो दन्तिपदं पश्चात् पदमुक्त्वा प्रचोदयात् ।
इत्युच्चरंस्ततोऽर्घ्येण सामान्यार्घ्येण वार्चयेत् ।। १२१ ।।
हृदापनीयातां बाह्ये दद्यान्निर्माल्यधारिणे ।
त्यजेद्वाबेरसंशुद्धिं कारयेदुक्तवर्तमना ।। १२२ ।।
लोहजं यदि तद्बेरं स्नानं पर्वणि पर्वणि ।
चित्रादिकं चेत् कर्मार्चाशुद्ध्या शुद्धिर्मता द्विजाः ।। १२३ ।।
मन्दानिलेनास्त्रलब्धतालवृन्तोत्थितेन वा ।
कृत्वेत्थमात्मभूद्रव्यमन्त्रबिम्बविशोधनम् ।। १२४ ।।
कल्पयेदासनं मध्ये प्रणवं धर्मसंमुखान् ।
अधर्मादीनधश्चोर्ध्वच्छदने पद्ममन्तरा ।। १२५ ।।
प्रणवाम्भसि संभूतं पीतकर्णिकया युतम् ।
शक्त्यन्वितश्चेत्तस्योक्तमार्गेणासनमाचरेत् ।। १२६ ।।
ततो गणासनायेति पूजयेदनुपूर्वशः ।
मूर्तिमावाह्य तां प्राग्वद्देहं संक्ल्प्य मन्त्रकैः ।। १२७ ।।
प्रणवात्तत्र विघ्नेशमाविष्कुर्यात् प्रसादतः ।
हृदयानुगतेनैव पुष्पापूरितसत्करः ।। १२८ ।।
निष्ठुरां सन्निधानाद्यं हृदा कृत्वावकुण्ठयेत् ।
हृदाद्यणुभिरस्त्रान्तैर्महामुद्रां प्रदर्शयेत् ।। १२९ ।।
हृदा पाद्यं पदोर्दत्वा वक्त्रेणाचमनं नयेत् ।
अर्घ्यमीशं स्मरन्दत्वा गन्धपुष्पं सधूपकम् ।। १३० ।।
हृदा पञ्चामृताढ्यं च वियुक्तं स्नापयेत्तु वा ।
उन्मृज्य वाससा पश्चाद्वाससा परिधापयेत् ।। १३१ ।।
वक्त्रेणाचमनं दत्वा चन्दनागरुकुष्ठकान् ।
पिष्ट्वा कर्पूरसंयुक्तान् केवलं चन्दनं तु वा ।। १३२ ।।
दत्वा कृष्णागरूपेतं धूपं दद्याद्धृदाणुना ।
लघुचन्दननिर्यासकर्पूरैर्धूपमेव वा ।। १३३ ।।
सुरभीणि विचित्राणि सर्वर्तुप्रसवानि तु ।
तत्क्षणप्रतिबुद्धानि प्राग्वत् पुष्पाणि दापयेत् ।। १३४ ।।
तैलाज्यदीपितान्दीपान्दापयेद्घृदयाणुना ।
नैवेद्यं दापयेत्पश्चान्मुद्गान्नादियुतं न वा ।। १३५ ।।
गन्धादीनां प्रमाणानि पश्चिमास्यार्चनोक्तवत् ।
पूजयेदावृतिं पश्चाद्धूपदानावसानके ।। १३६ ।।
अग्नौ च रक्षोवायवीशदिक्षु दिक्षु हृदाद्यणून् ।
तद्बाह्ये हस्तिवक्त्रादीनामोदप्रमुखानथ ।। १३७ ।।
इन्द्रादींश्च तदस्त्राणि तद्बाह्ये सम्यगर्चयेत् ।
एकेन वा यजेद्द्वाभ्यां त्रिभिर्वावरणैर्गणम् ।। १३८ ।।
पुनर्धूपं च दीपं च मन्त्रगानाद्यमेव च ।
नैवेद्यबलिहोमांश्च कारयेत् पूर्ववर्त्मना ।। १३९ ।।
पलाशसमिदाज्यान्नलाजान् पृथुकसंयुतान् ।
मूलेन शतपञ्चाशद्दशसंख्येन वा गुरुः ।। १४० ।।
मूलाद्दशांशसंख्यैस्तैरङ्गैर्होमं समाचरेत् ।
नित्योत्सवं ततः कुर्याद्गणबेरेण वर्त्मना ।। १४१ ।।
पूर्वोक्तमानयुक्तेन तस्मिन्नभ्यर्चयेद्गणम् ।
पुष्पान्नाक्षतलिङ्गेषु गणास्त्रं हेतिना यजेत् ।। १४२ ।।
नित्योत्सवोऽयं कर्तव्यो बेरयुक्तोऽथवा न वा ।
पूर्वोक्तविधिना कृत्वा प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ।। १४३ ।।
पादुकार्चनयुक्तं वा प्रविशेदालयं प्रति ।
एककालं द्विकालम् वा त्रिचतुष्पञ्चकालकम् ।। १४४ ।।
षट्सप्तवसुकालं वा सर्वदा वार्चयेद्गणम् ।
ज्ञात्वैवं पूजयेन्नित्यमर्चनाङ्गैर्गणेश्वरम् ।। १४५ ।।
नित्येज्यैवं समादिष्टा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
विशेषयजनं कुर्याच्चतुर्थ्यामिष्टसिद्धये ।। १४६ ।।
नानाभक्ष्यसमोपेतं स्नपनादिसमन्वितम् ।
स्नपनं पूर्ववत् किं तु मध्यकुम्भे गणेश्वरम् ।। १४७ ।।
आमोदाद्यादिक दिक्षु चत्वारः पञ्चकल्पने ।
अष्टौ च नवसंख्ये स्युः पञ्चविंऽसतिसंख्यके ।। १४८ ।।
लोकपा विऽस्वरूपाद्या वसुदिक्ष्वन्तरालके ।
लोकपास्त्रान् वसूनाद्यानष्टकं वास्तु संस्थितो ।। १४९ ।।
पूर्वत्रयात्त्रयं पूज्यं त्वष्टकेषु त्रिषुक्रमात् ।
एकोनपञ्चाशत्संख्यकलशे देवता मताः ।। १५० ।।
गण्सहस्रनामोक्तशताद्यास्स्युश्शताष्टके ।
अष्टाधिकसहस्रे तु सर्वदेवाः प्रकीर्तिताः ।। १५१ ।।
अथ सर्वत्र विघ्नेशः पूज्यो वा मुनिपुङ्गवाः ।
वाक्श्रीयुतो गणेशश्चेद्वर्धनीद्वितयं न्यसेत् ।। १५२ ।।
शक्त्यैकया युतश्चेत्तु वर्धनीमूत्तरे न्यसेत् ।
अनुक्तं स्नपनेयत्तु प्राग्वदेव समाचरेत् ।। १५३ ।।
उत्सवं दमनारोहं पवित्रारोहणक्रिया ।
दीपावलि वसन्तेज्या मासे मासोत्सवं तु वा ।। १५४ ।।
नवनैवेद्यकर्मापि प्रायश्चित्तं विशेषतः ।
जीर्णानामुद्धृतिं चान्यत् पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।। १५५ ।।
किंतु तस्य ध्वजे मूषं वा समालिखेत् ।
शिवोत्स्वएऽपि नित्यं तु विघ्नेशस्योत्सवं तु वा ।। १५६ ।।
ध्वजहोमबलीन् हित्वा केवलं यानमेव च ।
चक्रास्त्रं वा त्रिशूलास्त्रं विघ्नेशास्त्रं प्रगृह्यताम् ।। १५७ ।।
उत्सवप्रतिमा कार्या पूर्वलक्षणलक्षिता ।
उत्सवे तु बलिद्रव्यहोमद्रव्यादयोऽपि ये ।। १५८ ।।
अत्रानुक्तास्तु ते सर्वे शिवस्योक्तवदीरिताः ।
वश्योच्चाटनविध्वेषमारणानि च पौष्टिकम् ।। १५९ ।।
शान्तिस्तम्भनपूर्वाणि मन्त्रेणानेन कारयेत् ।
सर्वव्याधिसमुत्पत्तौ मन्त्रेणानेन शान्तयेत् ।। १६० ।।
अस्य प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ।
विघ्नेशं स्थापयेद्वादौ शिवधामप्रकल्पनात् ।। १६१ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे विघ्नेशप्रतिष्ठाविधिः
पञ्चचत्वारिंशत्तमः पटलः ।।
गजवक्त्रो गणाधीशो भूरूपो महोदरः ।
जागयज्ञोपवीतस्तु घनपिण्डोरुजानुकः
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्डमण्डितः
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः ।।
स्वदन्तं परशुं कुर्यात् स्वदक्षिणकरद्वये ।
लड्डुकं चाक्षमालां च वामपाणावथोत्पलम् ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ।।
रक्तवस्त्रधरं वाथ श्यामाभं कनकप्रभम् ।
पीतकञ्चुकसंछन्नं किरीट मकुटोज्ज्वलम् ।।
शुक्लयज्ञोपवीतञ्च सर्वाभरणभूषितम् ।
स्वशृङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामे पाशञ्च लड्डुकम् ।।
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ।।
श्याम वर्णां तथा शक्तिं धारयन्तां दिगम्बरम्
उत्सङ्गे निहितां देवीं सर्वाभरण भूषिताम्
दिगम्बरां सुवदनां भुजद्वय समन्विताम्
विघ्नेश्वरीति विध्यातां सर्वावयव सुन्दरीम्
पाशहस्तां तथा गुह्यं दक्षिणेन करेण तु
स्पृशन्तीं देवमप्येवं चिन्तयेन्मन्त्र नायकम्
चतुर्भुजं त्रिणेत्रञ्च पाशाङ्कुशधरं प्रभुम्
इक्षु खण्डकरोपेतं वामेन देवि गुह्यकम्
स्पृशन्तं पुष्करेणापि खण्डमिक्षोस्तु हे द्विजाः
गजवक्त्रो गणाधीशो भूतरूपो महोदरः
नागयज्ञोपवीतस्तु घनपिण्डोरु जानुकः
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्ड मण्डितः
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः
स्वशृङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामेपाशञ्च लड्डुकम्
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः
गणेशो भारती श्रीभ्यां वामेऽवामे युतोऽथवा
आसीनमासने रत्नमकुटादि विभूषितम्
४६. षट्चत्वारिंशत्तमे पटले नृत्तमूर्ति स्थापन विधिः
नृत्तमूर्ति प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च संविकीर्ण जटायुतः ।। १ ।।
जटामकुटसंयुक्तो वक्रनागफणावृतः ।
पृष्ठगाः पार्श्वगास्तास्स्युः पञ्चाद्यैककवृद्धितः ।। २ ।।
त्रिंशत्संख्यावसानास्स्युः जटास्तास्सान्तरालकाः ।
धुत्तूरारग्वधार्कादि पुष्पयुक्तास्सपिङ्गलाः ।। ३ ।।
कृत्वाञ्जलिपुटोपेत जाह्नव्या दक्षिणस्थया ।
वालचन्द्रेण संयुक्तो वामपार्श्वस्थितेन च ।। ४ ।।
युक्तोवकुलमालाभिर्मुक्ता दामोरगादिभिः ।
व्याघ्राजिनाम्बरो दीप्तस्सर्वाभरण भूषितः ।। ५ ।।
वामदोर्मूल मालम्बि द्वीपिचम्राम्बरान्वितः ।
दिव्याम्बरान्वितो वापि मृगाजिनयुतोपि वा ।। ६ ।।
कस्थ ब्रह्मकपालेन नानापुष्पैरलंकृतः ।
धृत वाराहदन्ताग्र शार्दूलनखकच्छपैः ।। ७ ।।
शाङ्खिकैर्मणिभिः प्रोतमालया हृदिभूषितः ।
स्थितो दक्षिणपादेन वामेनोपरिवर्तिना ।। ८ ।।
कुञ्चितावर्तमानाङ्घ्रिः सुरसारितत्करः ।
अम्बिकामुखबिंबाब्ज भ्रमरीकृतलोचनः ।। ९ ।।
आबद्धकिंकिणीयुक्तः तद्वन्नूपुरशोभितः ।
वामदक्षिणकर्णाढ्य पत्रिका नक्रकुण्डलः ।। १० ।।
दक्षाभयकरस्थेन भुजङ्गेनोत्फणेन च ।
वामापरकरस्थेन वह्निना दक्षकेन तु ।। ११ ।।
डिन्डिमेन समायुक्त उपवीतेन संयुतः ।
गोक्षीरधवलप्रख्य आदित्याङ्गुलभङ्गयुक् ।। १२ ।।
नानासर्पसमायुक्तस्त्वपस्मारोपि स्थितः ।
मूर्ध्नो ललाटदक्षस्थं नासादक्षपुटस्थितम् ।। १३ ।।
नाभेर्दक्षिणतो गुल्फे मध्येसूत्रं प्रसारयेत् ।
ललाट मध्य सूत्रात्तु द्विमात्रमितिकीर्तितम् ।। १४ ।।
हिक्कासूत्रद्वयोर्मध्ये त्रिमात्रमिति कीर्तितम् ।
श्रोणीवामोरुसंस्पृष्टं तत्सूत्रमिहसंमतम् ।। १५ ।।
सूत्रगुल्फद्वयोर्मध्यं एकाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
सूत्राद्धि नतजान्वन्तं भानुदिग्नन्दमात्रकम् ।। १६ ।।
तत्सूत्राद्वामपृष्ठान्तं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् ।
तत्सूत्राद्वामजान्वके चत्वारिंशद्दशाङ्गुलम् ।। १७ ।।
सूत्राद्दक्षिणतः कुक्षिरष्टाङ्गुल उदाहृतः ।
सूत्रात्तु सव्यकुक्षिस्तु रव्यङ्गुल उदाहृतः ।। १८ ।।
ऊर्वोर्द्दक्षिण तत्सूत्रं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् ।
सूत्रात्तद्वामभागेतु नवमात्रमुदीरितम् ।। १९ ।।
सूत्रात्तु वाममण्ठस्तु पञ्चाङ्गुल उदाहृतः ।
सूत्रात्तु दक्षिणः कण्ठो भाग इत्यभिधीयते ।। २० ।।
सूत्रात्तु वामबाह्वन्तं त्र्यङ्गुलक्षयसंयुतम् ।
अथवान्यप्रकारेण सूत्रपातोभिधीयते ।। २१ ।।
कनीनिकान्तं तन्मूर्ध्नस्तदून्नासापुटान्ततः ।
नाभेश्च दक्षमात्रान्तं स्थिताङ्घ्रेर्गुल्फमध्यमम् ।। २२ ।।
स्पृष्ट्वा यत्पातितं सूत्रं मध्यसूत्रमुदाहृतम् ।
सूत्राद्वामे मुखं पञ्चमात्रं कण्ठ त्रिमात्रकम् ।। २३ ।।
बाह्वन्ते तिथिमात्रं स्यात् नवमात्रं तु कक्षगम् ।
मध्योदरेऽष्टमात्रं स्याच्छ्रोणी विश्वाङ्गुलेन च ।। २४ ।।
कटिस्तिथ्यङ्गुलेन स्यात् अन्यत्रषष्टिमात्रकम् ।
नवमात्रं तदूरुःस्यात् र्पाष्ण्यन्तं वेदतुङ्गकम् ।। २५ ।।
सप्ताङ्गुलं मुखेन्यत्र कण्ठः स्याद्रसमात्रकम् ।
बाह्वन्ते तु त्रिमात्रं स्यात् कक्षान्ते विश्वमात्रकम् ।। २६ ।।
मन्वङ्गुलं भवेत् कुक्षौ श्रोण्यां स्याद्युगमात्रकम् ।
कट्यां च वेदमात्र स्याज्जानुरष्टाङ्गुलं भवेत् ।। २७ ।।
पादाग्रेमुखमात्रंस्यात् एवं बुध्वा समाचरेत् ।
स्थितजानुसमं विद्यात् वर्तिताङ्घ्रे समुच्छ्रयः ।। २८ ।।
तत्पार्णिजान्वोर्द्विमुखं द्व्यन्तरं परिकीर्तितम् ।
श्रोणीसमुच्छरयं वामाजानोरुद्धरणं मतम् ।। २९ ।।
तदूरुमध्यान्नाभेश्च द्व्यन्तरं नवमात्रकम् ।
तज्जानोर्दण्डहस्तस्य मणि बन्धान्तरं मनुः ।। ३० ।।
तस्मादभयहस्तस्य मणिबन्धो रसाङ्गुलः ।
तस्य चाङ्गुष्ठमूलान्तात् स्तनाक्षाद्द्व्यन्तरं मुखम् ।। ३१ ।।
तद्दोस्समं तलोच्चं स्यात्तद् बाह्वोर्मध्यमात् पुनः ।
सप्तदशाङ्गुलं विद्याद्दण्डहस्तस्य कोर्परम् ।। ३२ ।।
भुजान्तं साग्निहस्तोच्चं सोऽग्निः पञ्चाङ्गोलोच्छ्रयः ।
विस्तारः कोलकस्तस्य शिखाभिस्तिसृभिर्युतः ।। ३३ ।।
धृतडामरुको हस्तः कर्णोच्चो वाङ्गुलाधिकः ।
धातुर्डमरुकायामो भूतैस्तु मुखविस्तृतिः ।। ३४ ।।
कोलको मध्यविस्तारः परितस्सूत्रयन्त्रितः ।
एक जिह्वासमायुक्तो गम्भीर ध्वनि संयुतः ।। ३५ ।।
बाह्वोस्तु मणिबन्धान्तं चतुर्स्त्रिंशत्तथापरम् ।
अपस्मारोच्छ्रयं भानुरुद्र नन्दाष्ट मात्रकम् ।। ३६ ।।
देवस्य वक्त्रमानेन स्यादपस्मारमानकम् ।
वक्त्रद्वयं समारभ्य पञ्चवक्त्रावसानकम् ।। ३७ ।।
वक्त्रार्ध मान बुद्ध्यातु सप्तमानमुदाहृतम् ।
चतुस्तालेन कर्तव्यमपस्मारो द्विजोत्तमाः ।। ३८ ।।
उष्णीषात् पादपर्यन्तं षड्ष्टांशं विभाजयेत् ।
उष्णीषात् केशपर्यन्तं कोलकं चेति कीर्तितम् ।। ३९ ।।
केशान्ताद्धनुपर्यन्तं अष्टभागमितिस्मृतम् ।
गलमर्धाङ्गुलं प्रोक्त मध्यर्धं कर्ण उच्यते ।। ४० ।।
षडङ्गुल इति प्रोक्तो हिक्कादि हृदयान्ततः ।
तथैव तस्मान्नाभ्यन्तं षडङ्गुलमिति स्मृतम् ।। ४१ ।।
तस्मात्तु मेद्रमूलान्तं कौशिकाङ्गुलमुच्यते ।
ऊर्वायामं तु सप्तांशं जानूत्सेधो द्विमात्रकः ।। ४२ ।।
जङ्घयामस्तु सप्तांशः पादोत्सेधो द्विमात्रकः ।
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च ऊर्ध्वकायस्त्वधोमुखः ।। ४३ ।।
व्यालं वै वामहस्ते तु तस्यमूर्धा तु दक्षिणे ।
आवृतालंकृताभङ्गी सव्यपार्श्वशिरोयुतः ।। ४४ ।।
देवस्य वक्त्रमानेन जाह्रव्यायाम उच्यते ।
द्विभुजाच त्रिणेत्रा च करण्डमकुटान्विता ।। ४५ ।।
सर्वाभरणसंयुक्ता कृताञ्जलिपुटान्विता ।
ऊर्ध्वभागादधोभागं तोयकारेण कारयेत् ।। ४६ ।।
गङ्गा देव्यानया देवस्संयुक्तो वा विवर्जितः ।
प्रभावकाशविस्तारो दशाधिकतशताङ्गुलम् ।। ४७ ।।
सप्तत्रिंशच्छतायामतद्दण्डो भाग विस्तरः ।
एकादि दशपर्यन्त मात्रैरूणाधि कापि वा ।। ४८ ।।
द्व्यङ्गुलादङ्गुलार्धात्तु बालचन्द्रस्तु सप्तधा ।
तद्वशात् पार्श्वगां देवीं कल्पयेत्तद्विधानतः ।। ४९ ।।
कुर्याद् भृङ्गिरटिं वाथ भद्रकाली मथापि वा ।
भुजङ्गात्रास आख्यातो भुजङ्गललितस्ततः ।। ५० ।।
भुजङ्गत्रासवत्सर्वं विशेषः कश्चिदस्ति हि ।
उद्धृतस्य तलं कुर्यात् स्थितजानुर्ध्वतः क्रमात् ।। ५१ ।।
द्विमात्रं वा त्रिमात्रं वा चतुर्मात्रमथापि च ।
भुजङ्गललितः ख्यातस्तद्भैरव इहोच्यते ।। ५२ ।।
भुजङ्गत्रासवत्सर्वं विशेषस्तत्र चोच्यते ।
उद्धृतं दक्षिणं पादं वामपादं तु वा नयेत् ।। ५३ ।।
सपादो देहमध्यस्थश्चोर्ध्वपादतलान्वितः ।
चतुर्भुजोऽष्टहस्तो वा नानादिव्यास्त्रभूषितः ।। ५४ ।।
शिलादि द्रव्यामासाद्य कुर्यादेवं नटेश्वरम् ।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठा तत उच्यते ।। ५५ ।।
कालोपि पूर्ववत्प्रोक्तस्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौ च पूर्ववत्सम्यगाचरेत् ।। ५६ ।।
बेरशुद्धिं ततः कुर्यान्नगरादि प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं पश्चान्मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ।। ५७ ।।
कुण्ठानि परितः पश्चान्नवपञ्चैक संख्यया ।
चतुरश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि वा नयेत् ।। ५८ ।।
मण्डपे भोजयेद्विप्रान् सहस्रान्तान्दशाधिकान् ।
पुण्याहं वाचयेत्पश्चन्मण्डापस्य विशुद्धये ।। ५९ ।।
समरीचिपदे कुर्यात् वास्तुहोमं विधानतः ।
वास्तुहोमं विना वापि भूपरिग्रहमाचरेत् ।। ६० ।।
पुण्याहं वाचयित्वा तु वेद्युर्ध्वे स्थण्डिलं नयेत् ।
शयनं कल्पयेदूर्ध्वे प्रतिमां शोधयत्ततः ।। ६१ ।।
कृत्वा कौतुक बन्धं तु शाययेच्छयनोपरि ।
शिरप्रदेशे देवस्य शिवास्यं तु धटं न्यसेत् ।। ६२ ।।
वर्धनीमुत्तरे न्यस्य तस्यां गौरीं च विन्यसेत् ।
लक्षणोदित रूपं तु ध्यात्वा गन्धादिभिर्यजेत् ।। ६३ ।।
ध्यायेद्देवीं त्रिणेत्रां शिशिनिभवदनां
वेदहस्तान् धानां
सव्ये पद्मं वरदमपरे चाभ्यं चाक्षमालां
दिव्यैराभरणैर्विभूषिततनुं ब्रह्मादिभिः पूजितां
देवैरेव मनोन्मनीं प्रतिदिनं कामार्थदात्रीं शुभां ।।
अभितः कलशानष्टौ विद्येशाधिष्टितान्नयेत् ।
अर्चयेद् गन्धपुष्पाद्यैः नैवेद्यान्तं गुरुत्तमः ।। ६४ ।।
तत्वतत्वे श्वरान्मूर्तिमूर्तीशानपि विन्यसेत् ।
होमं समारभेत् काले मूर्तिपैस्सह देशिकः ।। ६५ ।।
कृत्वा कुण्डाग्निसंस्कारं अग्निकार्योक्तमाचरेत् ।
समिदाज्य चरून् लाजान् सर्षपं च यवं तिलम् ।। ६६ ।।
प्रियङ्कुशालिमुद्गांश्च जुहुयात् क्रमतो गुरुः ।
ऊदुंबरवटाश्वत्थ प्लक्षाःपूर्वादिदिक्षु च ।। ६७ ।।
शम्यपामार्ग बिल्वाश्च खादिरश्चाग्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्तु समिधश्चैवमीर्तिताः ।। ६८ ।।
ऋगाद्यध्ययनं मन्त्रजपं च विधिवन्नयेत् ।
गेयनृत्तयुतैस्तोत्र वेदघोषैर्व्यपोह्य च ।। ६९ ।।
रात्रि शेषं ततः प्रातः स्मृत्वा शान्तं सदाशिवम् ।
समूर्तिपोगुरुःस्नातो मन्त्रसंशुद्धदेहयुक् ।। ७० ।।
उद्धृत्य प्रतिमां पूर्वमुखां सर्वात्मना गुरुः ।
व्यपोह्य वस्त्रकूर्चादीन् पूजयेत् गन्धपुष्पकैः ।। ७१ ।।
कुंभांश्च कुण्डेष्वग्नींश्च तर्पयेश्च गुरूत्तमः ।
पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् वौषडन्त शिवेन तु ।। ७२ ।।
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैराचार्यं पूजयेत्ततः ।
दक्षिणा पूर्ववत्प्रोक्ता ततः स्थापनमारभेत् ।। ७३ ।।
ततो वेद्यास्समुद्धृत्य स्नानश्वभ्रे तु विन्यसेत् ।
चलं प्रासादमध्ये तु स्थापयेदचलं गुरुः ।। ७४ ।।
ततः कुंभान्समुद्धृत्य सर्वातोद्य समाकुलम् ।
हर्म्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रतिमाग्रं नयेद्बुधः ।। ७५ ।।
कुंभाद्बीजं समादाय महेऽसस्य हृदि न्यसेत् ।
वर्धन्या बीजमादाय तत्पीठाब्जे तु विन्यसेत् ।। ७६ ।।
विद्येशान् पीठ पद्मेषु तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।
देवीयागोक्तमार्गेण देवीं च स्थापयेद् गुरुः ।। ७७ ।।
तदन्ते कारयेद्धिमान् कल्याणमपि देशिकः ।
उत्सवं कारयेत्पश्चात् तथा वितानुसारतः ।। ७८ ।।
अनुक्तमत्र सामान्यस्थापनोदित माचरेत् ।
एवं यः कुरुते मर्त्यः प्रतिष्ठां भावनायुतः ।। ७९ ।।
स यायात् पदमैशानं भुक्त्वा भोगानिहैव तु ।। ७९१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नृत्तमूर्ति स्थापनविधिः
षट्चत्वारिंशत्तमः पटलः ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च संविकीर्ण जटायुतः ।
जटामकुट संयुक्तो वक्रनाग फणावृतः ।।
कृताञ्जलिपुटोपेत जाह्नव्या दक्षिणस्थया
बालचन्द्रेण संयुक्तो वामपार्श्व स्थिते न च
व्याघ्राजिनाम्बरो दीप्त स्सर्वाभरणभूषितः
वामदोर्मूल मालम्बि द्वीपि चर्माम्बरान्वितः
स्थितो दक्षिणपादेन वामेनोपरि वर्तिना
कुञ्चितावर्तमानाघ्रिः सुप्रसारित तत्करः
आबद्ध किङ्किनीयुक्तः तद्वन्नूपुर शोभितः
वाम दक्षिण कर्णाढ्य पत्रिका नक्र कुण्डलः
दक्षाभयकरस्थेन वह्निना दक्षके न तु
डिण्डिमेन समायुक्त उपवीतेन संयुतः
गोक्षीर धवलप्रख्य आदित्याङ्गुल भङ्गयुक्
नाना सर्पसमायुक्तस्त्वपस्मारो परिस्थितः
४७. सप्तचत्वारिंशत्तमे पटले सोमास्कन्द स्थापन विधिः
वक्ष्यामि सोमास्कन्द सुखेशस्थापनं परम् ।
तल्लक्षण समायुक्तं तच्चेदानीं प्रकथ्यते ।। १ ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ।। २ ।।
कृष्णापरशु युक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्रकुण्डलः ।। ३ ।।
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयितासव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामेगौर्या च संयुतः ।। ४ ।।
सर्वलक्षणसंयुक्त स्सर्वाभरणभूषितः ।
ललाट नासिकानाभिमेन्द्रपाद्गुल्पमध्यमे ।। ५ ।।
श्रोणिस्पृक् संस्थितं सूत्रं मध्यसूत्रमितिस्मृतम् ।
मुखान्तात् पिप्पलीमूलात् ग्रीवापार्श्वात्तथैव च ।। ६ ।।
चूचुकस्याथमध्यात्तु कटिस्थं पार्श्वगं मतम् ।
उष्णीषात्तुककुद्वंश कण्ठस्फिक् मध्यमाद्गतम् ।। ७ ।।
पृष्ठसूत्रमितिप्रोक्तं पार्श्वस्थात् सार्धमात्रकम् ।
हित्वापार्श्वद्वयोश्चैव ततस्स्या दूरुदैर्घ्यकम् ।। ८ ।।
जानुः पक्षांगुलं वामे लम्बितस्य गुणाङ्गुलम् ।
सूत्रात्तुवामजन्वान्तं मूर्ध्वकायार्धमानकम् ।। ९ ।।
ऊरूमूलात्तु षण्मात्रन्नालकान्तं द्विजोत्तमाः ।
तलाग्रादूरुमध्याच्च द्वयन्तरन्तु गुणांगुलम् ।। १० ।।
सूत्राल्लम्बाङ्घ्रिर्पाष्ण्यन्तं सार्धविश्वाङ्गुलं भवेत् ।
कटकान्मणिबन्धाधोदेशे कटयग्रसीमगम् ।। ११ ।।
नाभेस्तु मणिबन्धान्तं षोडशाङ्गुलमीरितम् ।
वरदं चेत्तु तत्पृष्ठान्नाभ्यन्तसममिष्यते ।। १२ ।।
वामदेव्या समायुक्तस्तदध्यायप्रसिद्धया ।
ससोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्त विधिर्भवेत् ।। १३ ।।
देवोच्चदशभागैक भागेनाभद्विभागतः ।
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ।। १४ ।।
द्विनेत्रस्य द्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ।
कर्णयोर्नक्रपिण्डौ तु सर्वाभरणभूषितः ।। १५ ।।
दक्षभागकरस्थाब्जः प्रसारितकरोऽपरः ।
द्विहस्तपङ्कजो वाथ वृत्तरूपयुतोऽथवा ।। १६ ।।
देव्यूरुसंस्थितो वापि निष्पङ्कजकरोऽथवा ।
आसीनो वा स्थितो वापि स्कन्दस्त्वेवं प्रकीर्तितः ।। १७ ।।
स्कन्दोमारहितस्त्वेष एवं स्यात्तु सुखासनः ।
सोमे च सोमास्कन्दे च सुखेशे लक्षणं मतम् ।। १८ ।।
प्रतिष्ठैषां प्रकर्तव्या सुकालेऽङ्कुरपूर्विका ।
रत्नन्यासं ततः कुर्याद्देवदेव्योश्च वै गुहे ।। १९ ।।
हेमाब्जं हेममायूरं देव्यां स्कन्देऽथवा न्यसेत् ।
तत्तत्प्रतिष्ठाध्यायोक्तमन्त्रैरपि समन्वितम् ।। २० ।।
तत्तपीठाम्बुजेष्वेव सुस्निग्धान्तं गुरुर्न्यसेत् ।
दृशामुन्मोक्षणं कृत्वा बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ।। २१ ।।
जलाधिवासनं प्राग्वत् भवेन्मण्डपमाचरेत् ।
दिगऽऽराण्याभवृत्तानि वेदाश्राणि च वानयेत् ।। २२ ।।
कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया कुट्टिमाद्वहिः ।
शिल्पिनं च विसृज्याथ विप्रान् संभोजयेत्ततः ।। २३ ।।
पुण्याहं प्र्क्षणं वास्तुहोमं स्थण्डिलकल्पनम् ।
शयनं कल्पयेन्मध्ये स्नपनं कारयेत्ततः ।। २४ ।।
कौतुकत्रितयं बध्वा त्रिषु ताञ्शाययेत्ततः ।
वस्त्रैश्च पृथगावेष्ट्य कुम्भान् संस्थापयेत्ततः ।। २५ ।।
शिवकुम्भं शिरोदेशे श्वस्य च तदुत्तरे ।
विन्यस्य वर्धनीं सोमास्कन्दश्चेद्दक्षिणेघटम् ।। २६ ।।
स्कन्देनाधिष्ठितं न्यस्य गन्धाद्यैरर्चयोत्ततः ।
लक्षणोदितरूपाभिध्यानाधिकृतधीर्गुरुः ।। २७ ।।
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशैरप्यधिष्ठितान् ।
तत्तदध्यायमार्गेण तत्त्वमूर्त्यादिकं नयेत् ।। २८ ।।
कृत्वा कुण्डाग्निसंस्कारं समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलसस्येन्द्रमुद्गैश्च होमं च विधिना नयेत् ।। २९ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थवटादिक्षु विदिक्षु च ।
शमीखदिरमायूर श्रीवृक्षोत्था इहेरिताः ।। ३० ।।
प्रधानेऽप्यादिमः प्रोक्तः पूर्णान्तं कर्म कारयेत् ।
षण्मुखं च देवीं प्रधाने तर्पयेद्गुरुः ।। ३१ ।।
एते विभीन्नपीठाश्चेत् पृथङ्मण्टपमाचरेत् ।
द्वितीये देवकुम्भाग्नींस्तर्पयेत् पूर्ववर्त्मना ।। ३२ ।।
संप्राप्तदशनिष्कादिदक्षिणो मूर्तिपादिभिः ।
वस्त्रहेमाङ्गुलीयादिपूजितो गुरुरादरात् ।। ३३ ।।
कुम्भाद्बीजं महेशानहृदि न्यसेत् ।
वर्धन्यास्तत उद्धृत्य तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।। ३४ ।।
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।
गुहकुम्भाद्गुहार्णं तं गुहस्य हृदि विन्यसेत् ।। ३५ ।।
अन्येभ्यः परितः पीठे न्यस्य तानभिषेचयेत् ।
एते विभिन्नपीठाश्चेत् पृथङ्मण्टपमाचरेत् ।। ३६ ।।
कल्याणकर्म कर्तव्यं यथाविधि विशेषतः ।
अनुक्तमत्र यत् कुर्यात्सामान्यस्थापनोक्तवत् ।। ३७ ।।
इत्थमेषां प्रतिष्ठां तु यः कुर्यान्नरसत्तमः ।
स यास्यति विवेनैक्यमिह सिद्धिं च सोऽश्रुते ।। ३८ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सोमास्कन्द स्थापन विधिः
सप्तचत्वारिंशत्तमः पटलः ।।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ।।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ।।
सोपवीतं प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्ब दक्षपादेन एवं स्यात्तु सुखामनः ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ।
सर्वभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्र कुण्डलः ।
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।।
सालम्ब दक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ।
सर्वलक्षण संयुक्तस्सर्वाभरण भूषितः ।।
वामे देव्या समायुक्तस्तदध्याय प्रसिद्धया ।
स सोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्दविधिर्भवेत् ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ।
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्र कुण्डलः ।
सोपवीतः प्रसनात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।।
सालम्ब दक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ।
देवोच्चदशभागैक भगेनाथ द्विभागतः ।
त्रिवेद भागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ।।
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्टमकुटान्वितः ।
कर्णयोर्नक्रपिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ।।
देव्यूरुसंस्थिता वापि निष्पंकजकरोऽथवा ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः
कृष्णा परशुयुक्तोर्ध्व वामेतर करान्वितः
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्रकुण्डलः
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः
सर्वलक्षणसंयुक्तस्सर्वाभरणभूषितः
वामे देव्या समायुक्तस्तदध्याय प्रसिद्ध्या
ससोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्दविधिर्भवेत्
देवोच्चदशभागैक भागेनाथद्विभागतः
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमेगुरुः
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः
द्विहस्त पङ्कजोवाथ नृत्तरूपयुतोऽथवा
चतुर्भुजास्त्रिणेएश्च जटामकुटामण्डितः ।
सर्वाभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ।।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ।।
सोपवीतः प्रसनात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्याच संयुतः ।।
देवोच्चदशभागैक भागेनाथ द्विभागतः ।
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ।
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ।।
कर्णयोर्नक्र पिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ।
देव्यूरुसंस्थिता वापि निष्पङ्कजकरोऽथवा ।।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वाभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ।।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ।।
सोपवीतं प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ।।
सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वाभरण भूषितः ।
देवोच्चदशभागैक भागेनाथ द्विभागतः ।।
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्ये गुरुः ।
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ।।
कर्मयोर्नक्र पिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ।
दक्षभाग करस्थाब्जः प्रसारितकरोऽपरः ।।
४८. अष्टचत्वारिंशत्तमे पटले चन्रशेखर स्थापन विधिः
इन्दुमौलि प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्विकाम् ।
आपाद्य च शिलादीनि तैः कुर्यात् प्रतिमां गुरुः ।। १ ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च समपात स्थानके स्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थ कर पल्लवः ।। २ ।।
वरदं वाम हस्ते स्यात् अभयं दक्षिणे करे ।
वरदं यदि तं कुर्यात् अथान्यः सिंहकर्णकः ।। ३ ।।
ऊरुस्पृष्ठकरो वापि कटको वा विधीयते ।
मृगटङ्क करावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ।। ४ ।।
मृगटङ्गौ तु कर्णान्तौ कर्तरी सव्यवस्थिता ।
पराङ्कुखौ संमुखौ चा मृगटङ्कौ समीरितौ ।। ५ ।।
दिङ्मात्रं कर्तरी बाहु मध्यमं परिकीर्तितम् ।
हिक्कायाः कर्तरी मध्यमेक त्रिंशद्थाङ्गुलम् ।। ६ ।।
मणिबन्धक बाह्वोस्तु मध्यमं द्वादशाङ्गुलम् ।
श्रोण्यन्तात् कूर्परा दर्वागन्तरं पूर्वहस्तयोः ।। ७ ।।
शरैर्वा कौशिकैर्वापि सार्धाङ्गुल हसैस्तु वा ।
स्तनान्तमभयान्तोच्चं नाभ्यूर्ध्वे पुष्करोदयः ।। ८ ।।
नाभेरभय हस्तान्तं गुणाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
स्तनान्ता दभयाग्रान्तं द्वादशाङ्गुलमिष्यते ।। ९ ।।
कटकाधः प्रदेशं तु मेद्र मूल समं भवेत् ।
ऊरुमूले कटकान्तं स्पृष्तं वाथ गुणान्तरम् ।। १० ।।
सार्ध भाग द्वयेनाथ भागाभ्यां वाथ कल्पयेत् ।
ऊर्वादि मध्य मात्राणां जान्वोरप्यन्तरं क्रमात् ।। ११ ।।
एकेनार्धेन सार्धाभ्यां त्रिभिश्च परिकल्पयेत् ।
अथवा जानुमध्यात्तु सार्धाङ्गुलमिति स्मृतम् ।। १२ ।।
जङ्घयोर्मूल मध्याग्रं वेदभूतरसान्तकम् ।
अङ्गुष्ठेयोर्द्वयोर्मध्यं विद्येशङ्गुल मीरित्तम् ।। १३ ।।
भागं पार्ष्णयन्तर प्रोक्तं ततसूत्राणि लम्बयेत् ।
तत्पार्ऽस्वयोस्त्रिसूत्राणि मुखकर्ण भुजावधि ।। १४ ।।
पुरः पृष्ठे च मध्ये च नव तान्य वलम्बयेत् ।
प्रलम्बफलकामूध्नि स्थापयित्वा वलम्बयेत् ।। १५ ।।
ललाट घ्राण हृन्नाभिमेढ्राङ्घ्रि युगमध्यमे ।
सूत्रं पुरस्थितं नासाकुक्षिस्पर्शं यथा भवेत् ।। १६ ।।
मुखान्तपिप्पली कर्ण मूल चूचुकपात्तले ।
कर्ण कण्ठ स्तनानां तु बाह्ये श्रोणिस्पृगेव च ।। १७ ।।
मुखान्मूलान्तरं नीत्वा दोस्स्पृश्यमपरं मतम् ।
एवं पार्श्वे त्रिसूत्राणि लम्बयेत् देशिकोत्तमः ।। १८ ।।
कृकाटिकाककुत्कर्णस्फिक्पार्ष्णीनां तु मध्यमे ।
मस्तकाल्लम्बनीयं स्याद्यथा पृष्टककुद्गतम् ।। १९ ।।
देहस्यान्तर्गतं मध्य सूत्रं स्यान्मुनिपुङ्गवाः ।
उष्णीष भूषणं कुर्यात् त्रिमात्रेण विशेषतः ।। २० ।।
पार्श्वयोः पुरतः पृष्ठे चतुष्पूरि समन्वितम् ।
मध्ये मकरकूटं स्यात् सप्तकोटर संयुतम् ।। २१ ।।
पार्ऽस्वयोः पत्रकूटं स्यात् पृष्टे स्याद्रत्न कूटकम् ।
अग्रे दशांगुलं तस्य मूले तु मुखविस्तरम् ।। २२ ।।
तत्तत् त्रिगुण नाहं तु वामेऽवामेर्ध चन्द्रकम् ।
वामे महाफणिं तस्य सर्वालंकार भूषितम् ।। २३ ।।
जटाभिः पञ्चभिः ग्रन्थिं त्रिमात्रेण विशेषतः ।
एकधा तु त्रिधावृत्या शेषाभिः पार्श्वलम्बनम् ।। २४ ।।
जटामकुटमेतद्धि सर्वालङ्कार मीरितम् ।
रत्न पत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयापि वा ।। २५ ।।
पद्म पत्रिकया वापि शोभितं वामकर्णकम् ।
सव्यं मकर सिंहाख्य पत्र कुण्डलकैर्युतम् ।। २६ ।।
पृष्टः कर्णपर्यन्तं केशावर्ति विलम्बनम् ।
पार्श्वयोबागुमूलान्त जटाग्राणां विलम्बनम् ।। २७ ।।
हारयुग्रीव संयुक्तं तथा कर्णिकयान्वितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः ।। २८ ।।
सुपत्र वलयोपेतास्सर्व रत्नोपशोभिताः ।
मुक्ता दाम विलम्बाश्च तदग्रे मणिभूषणम् ।। २९ ।।
कराग्रं कटको पेत मङ्गुल्यो मुद्रिकान्विताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ।। ३० ।।
समस्त रन्त पाशाढ्य कृत्रिमानन दमाभिः ।
संयुक्तकटिसूत्रोऽन्तः पादजालक संयुतः ।। ३१ ।।
चन्द्रशेखर एवं स्यात् देव्या च सहितो न वा ।
सापीठ भिन्नपीठा वा देवेनालिङ्गिताथवा ।। ३२ ।।
तयालिङ्गित देवो वा अन्योन्या लिंगितस्तु वा ।
आलिंगन युतो वा स्यान्निराभङ्गोऽथवा मत्रः ।। ३३ ।।
एवं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।
कालोऽपि प्राग्वदुद्दिष्ट स्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।। ३४ ।।
रत्नन्यासं दृशा मोक्षं बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं पश्चात् मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ।। ३५ ।।
कुण्डानि परितः कुर्यान्नवपञ्चैक संख्यया ।
तद्दिगस्त्राणि वृत्तानि कुण्डान्यश्राणि वा नयेत् ।। ३६ ।।
विप्रान् संभोजयेत्पश्चात् पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
समरीचपदे वास्तु होमः कार्यो द्विजोत्तमाः ।। ३७ ।।
पुण्याहं वाचयित्वा तु शययायाः कल्पनं नयेत् ।
स्नपनं कौतुकं शययारोहणं पृथगाचरेत् ।। ३८ ।।
ततः कुंभं शिरोदेशे वर्धनी च तदुत्तरे ।
लक्षणोदित रूपं च स्मरन्नभ्यर्चयेत्तयोः ।। ३९ ।।
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशाधिष्ठिता न्यसेत् ।
न्यस्यैव तत्वमूर्त्यादीन् प्राग्वद्धोमं समाचरेत् ।। ४० ।।
कृत्वा कुण्डानि संस्कारं समिदाज्यान्नकैस्तिलैः ।
लाजसस्येन्द्रकैश्चैव वटोदुंबर संज्ञकौ ।। ४१ ।।
अश्वत्थक पलाशौ च दिक्ष्वेवं समिधो मताः ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्ष मायूरा वह्निकोणतः ।। ४२ ।।
प्रयेकं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ।
प्रभाते देवकुंभाग्नीन् अभ्यर्च्य गुरुरादरात् ।। ४३ ।।
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैर्मूर्तिपाद्यै स्समन्वितः ।
संप्राप्त दक्षिणः प्राग्वत् मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।। ४४ ।।
प्रतिमाग्रे घटान्न्यस्य कुंभाद्बीजं तु विन्यसेत् ।
देवस्य हृदि तत्पीठे वर्धन्यास्तु मनुं न्यसेत् ।। ४५ ।।
सहजा चेत्तदादेवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।
अन्येभ्यो विन्यसेद्बीजं पीठस्य परितस्ततः ।। ४६ ।।
विभिन्न पीठा देवी चेत् पृथङ्मण्डप माचरेत् ।
कल्याणं कारयेदन्ते स्नपनं चोत्सत्वं तथा ।। ४७ ।।
कारयेद्भूरि नैवेद्यं दापयेत्तु नवा गुरुः ।
अत्रानुक्तं तु संग्राह्यं सामान्यस्थापनोदितम् ।। ४८ ।।
चन्द्रमौलि प्रतिष्ठां तु कुर्यादेवं हि यो नरः ।
बब्ध्वेह सर्व कामांस्तु स चान्ते मोक्षमाप्नुयात् ।। ४९ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे चन्द्रशेखर स्थापन विधिः
अष्टचत्वारिंशत्तमः पटलः ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च समपात् स्थानकेस्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थ करुपल्लवः ।।
ऊरुपृष्टकरो वापि कटको वा विधीयते ।
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ।।
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थिता ।
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ ।।
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम् ।
रत्नपत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयाऽपिवा ।।
हारयुग्रीवसंयुक्तं तथा कर्णिकयान्तितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः कर्णिकयान्तिकम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयुर संयुताः ।।
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभिताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च समपात स्थानकेस्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्य करपल्लवः ।।
वरदं वाम हस्तस्यात् अभयं दक्षिणे करे ।
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ।।
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थितौ ।
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ ।।
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम् ।
रत्नपत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयाऽपि वा ।।
हारयुग्रीव संयुक्तं तथा कर्णिकयान्वितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः ।।
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभिताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ।।
चन्द्रशेखर एवं स्याद्देव्या च सहितो न वा ।।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च समपात् स्थानकेस्थितः
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थकरपल्लवः
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थितौ
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम्
रत्नपत्रिकया वापि शङ्खपत्रिकयाऽपिवा
हारयुग्ग्रीव संयुक्तं तथाकर्णिकयान्वितम्
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभितः
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः
सापीहभिन्नपीठा वा देवेनालिङ्गताथवा
४९. एकोनपञ्चाशत्तमे पटले पुरारि स्थापन विधिः
पुरारिस्थापनं वक्ष्ये तदादौलक्षणञ्च वै ।
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च जटामकुटसंयुतः ।। १ ।।
समभागयुतस्सम्यक् स्थापकेन समन्वितः ।
सव्यकर्णस्थमकरकुण्डलेन समन्वितः ।। २ ।।
कृष्णापरशुसंयुक्त परहस्तद्वयान्वितः ।
धनुर्बाणयुतोपेत वामेतरकरान्वितः ।। ३ ।।
दोस्सीमं परहस्तोच्चं शरस्तं मेढ्रसीमकः ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं मात्रमेकोनविंशतिः ।। ४ ।।
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमन्तु शरांगुलम् ।
दोर्मूलात्परहस्तान्तं षोडशांगुल ईरितः ।। ५ ।।
परहस्तोझितोवाथ द्विहस्तस्त्रिपुरान्तकः ।
शिरसोवामदृक् कृष्ण मण्डलस्य च दक्षिणे ।। ६ ।।
सूत्रन्तुलंबमयेद्वामे वामनासा पुटस्यतु ।
दक्षिणस्थितपादे च पुरस्तान्मुनि पुंगवाः ।। ७ ।।
हृन्नाभिमेढ्रसव्यांघ्रि जानूनां सूत्रतोन्तरम् ।
सव्येग्निभागा देवं स्यात् सम भागे स्थिरानतिः ।। ८ ।।
तत् पादांगुष्ठर्पाष्ण्योश्च द्व्यन्तरं दश भागिकम् ।
कुर्यात् सलक्षणां वाथ वामभागे तु पार्वतीम् ।। ९ ।।
एवं कृत्वा पुरारिन्तु प्रतिष्ठा कारयेत्ततः ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने च कृत्त्वैवांकुर कर्म च ।। १० ।।
रत्नन्यासं दृशांमोक्षं बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ।
तोयाधिवासनं पश्चात् स्नपनं कोतुकं नयेत् ।। ११ ।।
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा नवपञ्चैक संख्यया ।
कुण्डाण्यश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि तानि वा ।। १२ ।।
संकल्प्य शयनं तस्मात् आरोप्य च महेश्वरम् ।
देवेशस्य शिरोदेशे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।। १३ ।।
लक्षणोक्तञ्चरुपन्तु ध्यात्वा तत्रैव पूजयेत् ।
अभितोष्टघटान्यस्वा विद्येशांस्तत्र पूजयेत् ।। १४ ।।
गन्धाद्यैरपि नैवेद्य पर्यन्तैभावितो गुरुः ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वाहोमं समाचरेत् ।। १५ ।।
संस्कृत्य कुण्डंवह्निञ्च समिदाज्यान्नकैस्तिलैः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।। १६ ।।
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष मायुरावह्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्यात् स च सर्वत्र वामतः ।। १७ ।।
प्रत्येकं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णाहुत्यन्तमेव च ।
ततो द्वितीय दिवसे देवकुंभाग्नितर्पणम् ।। १८ ।।
पूहितोमूर्तिपैस्सार्धं प्राप्तपूर्वोक्तदक्षिणम् ।
सुमुहूर्ते ततः प्राप्ते मनुन्यासं समाचरेत् ।। १९ ।।
कुंभात् बीजं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय तत् पीठे विन्यसेत् गुरुः ।। २० ।।
सहासनातु देवी चेत् तस्यास्तु हृदिविन्यसेत् ।
विभिन्नपीठा चेत्तस्याः पृथक् मण्डपमाचरेत् ।। २१ ।।
कल्याणं कारयेत् पश्चात् तदन्ते स्नपनं नयेत् ।
उत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेद्वा न वा गुरुः ।। २२ ।।
अनुक्तमत्र यत् ग्राह्यं सामान्य स्थापनोक्तवत् ।
प्रतिष्ठैवं समाख्याता पुरारेरिष्टदायिनी ।। २३ ।।
इत्थं कारितवान्यस्तु प्रतिष्ठां भक्ति पूर्वकम् ।
सोनेक भोगान् भुक्त्वेह यायादन्ते शिवं पदम् ।। २४ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पुरारिस्थापन विधिः
एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च जटामकुट संयुतः ।
सम भङ्गयुतस्सम्यक् स्थानकेन समन्वितः ।।
सव्यकर्णस्थमकर कुण्डलेन समन्वितः ।
किष्णापरशु संयुक्त परहस्त द्वयान्वितः ।।
धनुर्बाणयुतोपेत वामेतर करान्वितः ।
देस्सीम परहस्तोच्चं शरास्तन्मेद्र सीमकम् ।।
कुर्यात् सलक्षणां वाथ वामभागे तु पार्वतीम् ।
एवं कृत्वा पुरारीं तु प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ।।
५०. पञ्चाशत्तमे पटले लिंगोद्भव विधिः
लिंगोद्भवस्य देवस्य प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।
गर्भमानवशाल्लिंगं प्राग्वत् सम्यक् प्रकल्पयेत् ।। १ ।।
लिंगोच्चे वेदपञ्चर्तु सप्तांशे शमधस्त्यजेत् ।
तत्समं वा तदर्धं वा त्यक्त्वा चोर्ध्वे तदन्तरे ।। २ ।।
पूर्ववत् कारयेत् सम्यक् चन्द्रशेखरमूर्तिनम् ।
लिंगाधो शर्वजान्वन्त भागन्नेंद्रिय गोचरम् ।। ३ ।।
लिंगोर्ध्वोधः प्रदेशेतु हंससूकरमाचरेत् ।
बिंबस्यानन मानेन कारयेत् हंसमादरात् ।। ४ ।।
बिंबाद्विमिखमानेन भूकृष्टास्यं तु सूकरम् ।
तल्लिंगरसभागैक द्वित्रिवेदशरैर्नयेत् ।। ५ ।।
व्रह्मविष्णू द्विपार्श्वस्थौ नतौ तस्यानुकूलकौ ।
तिर्यग्गत सुपादौ तौ सर्वावयवसुन्दरौ ।। ६ ।।
लिंगोद्भूतस्त्विति ख्यातो ब्रह्मविष्ण्वभिनन्दितः ।
ब्रह्मविष्णूविहीनो वा हंस सूकर संयुतः ।। ७ ।।
इत्थं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठां विधिरुच्यते ।
कालश्च पूर्ववत् ग्राह्यः तद्वदेवांकुरार्पणम् ।। ८ ।।
पश्चान्मण्टपनिर्माणं कृत्वातत्रैव कल्पयेत् ।
कुण्दानि परितोश्राणि नव पञ्चैक संख्यया ।। ९ ।।
दिगश्रान्यथवृत्तानि रत्नन्यासोत्रनास्ति हि ।
नयनोन्मीलनं पश्चात् बेरशुद्धिमनन्तरम् ।। १० ।।
प्रदक्षिणं पुरादीनां जलेचैवाधिवासनम् ।
भूषणं मण्डपस्यैव वास्तुहोममतः परम् ।। ११ ।।
भूपरिग्रहमादौ वा पूर्ववत् कारयेत् बुधः ।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा शयनं कल्पयेत्ततः ।। १२ ।।
जलादुद्धार्यदेवन्तु प्रतिमां शोधयेत्ततः ।
कृत्वा कौतुक बन्धन्तु शाययेच्छयनोपरि ।। १३ ।।
नयनोन्मीलनाद्यं तु ब्रह्मविष्ण्वोस्तु कल्पयेत् ।
ब्रह्माणं दक्षिणे चैव विष्णुं वामे तु शाययेत् ।। १४ ।।
वस्त्रैश्चैवतु संवेष्ट्य गंधाद्यैरर्चयेत्ततः ।
प्रधानकुंभं तेषां तु शिरो भागे तु विन्यसेत् ।। १५ ।।
वर्धनीं विन्यसेत् धीमान् शिवकुंभस्य चोत्तरे ।
अभितश्चघटानष्टौ न्यस्यविद्येश्वरात्मकान् ।। १६ ।।
लक्षणोदित रूपन्तु ध्यायेत् स्वहृदिदेशिकः ।
रूपसंस्थान भावैस्तु पूजयित्वा यथाविधि ।। १७ ।।
देवस्य ब्रह्मणो विष्णोस्तत्वमूर्त्यादिकं न्यसेत् ।
प्राग्वत् देवस्य तत्वाद्याः कविष्णोस्तु यथोदितम् ।। १८ ।।
ततो होमं प्रकुर्वीत मूर्तिपैस्सहदेशिकः ।
समिदन्नाज्यलाजैश्च तिलसर्षपवैणवैः ।। १९ ।।
पलाशोदुंबराश्वत्थ प्लक्षाः पूर्वादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष मायूरावह्नि कोणतः ।। २० ।।
प्रधानस्य पलाशस्तु स च सर्वत्रवामतः ।
द्रव्यैरेभिः क्रमात् हुत्वा ब्रह्माणं विष्णुमेव च ।। २१ ।।
गुरुः प्रधानकुण्डेतु तर्पयेत् समिधादिभिः ।
रात्रिशेषं व्यपोह्याथ प्रभाते विमले ततः ।। २२ ।।
देशिकस्सुविशुद्धात्मा मूर्तिपैस्सह तत्ववित् ।
बिंबानुद्धृत्य संपूज्य कुभान् कुण्डेषु पावकान् ।। २३ ।।
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत्ततः ।
मुहूर्तनाडिकापूर्वे मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
वेद्याः कुंभान् समुद्धृत्य तदग्रेस्थण्डिले न्यसेत् ।। २४ ।।
कुंभात् बीजं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय पाददेशोभिषेचयेत् ।। २५ ।।
विद्येशेभ्यस्तहान्यस्य तज्जलैस्नापयेत् प्रभुम् ।
ब्रह्मविष्ण्वोस्स्वबीजन्तु तद्वन्न्यस्याभिषेचयेत् ।। २६ ।।
स्नपनं पूजनं कुर्यात् अन्तेचोत्सव संयुतम् ।
बिंबान् संस्थापयेत् पश्चात् ब्रह्माणन्दक्षिणे गुरुः ।। २७ ।।
वाम भागे तु देवस्य विष्णुं संस्थापयेत् गुरुः ।
अनुक्तमत्र सामान्य प्रतिमास्थापनोक्तवत् ।। २८ ।।
लिंगोद्भव प्रतिष्ठान्तु कुर्यादेवं हि योनरः ।
इहैव धनवान् धीमान् सोन्ते सायुज्यमाप्नुयात् ।। २९ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे लिंगोद्भवप्रतिष्ठा विधिः
पञ्चाशत्तमः पटलः ।।
गर्भमानवशाल्लिंगं प्राग्वत् सम्यक् प्रकल्पयेत् ।
लिङ्गोच्चेवेदपञ्चर्तु सप्तांशेऽशमधस्त्यज्ते ।।
पूर्ववत् कारयेत् सम्यक् चन्द्रशेखरमूर्तिनम् ।
लिङ्गाधो शर्वजान्वन्त भागं नेन्द्रियगोचरम् ।।
लिङ्गोर्ध्वाधः प्रदेशेतु हंसं सूकरमाचरेत् ।
बिंबस्याननमानेन कारयेद्धंसमादरात् ।।
बिंबद्विमुखमानेन भूकृष्टास्यंतु सूकरम् ।
ब्रह्मविष्णूद्विपार्श्वस्थौ नतौतस्यानुकूलकौ ।।
५१. एकपञ्चाशत्तमे पटले दक्षिणामूर्ति स्थापन विधिः
स्थापनं दक्षिणेशस्य शृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
व्याक्यान गेय योगेषु निष्ठस्य त्रिविधस्य च ।। १ ।।
व्याख्यायुक्ज्ञानमुद्रातो गेयी वीणा समन्वितः ।
द्वाभ्यां विरहितो योगी स नानाकार भेदतः ।। २ ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रस्तु कुन्देन्दु धवलप्रभः ।
श्वेतविद्रुमहेमाभश्श्यामाभो वा प्रकीर्तिताः ।। ३ ।।
व्याघ्रचर्माम्बरो वापि दिव्याम्बरधरस्तु वा ।
उत्तरीय समोपेतः शुक्ल यज्ञोपवीतकः ।। ४ ।।
विकीर्ण मूर्धजोवापि जटामकुट एव वा ।
पट्टिकाबन्धनो वापि सत्करोटिकयायुतः ।। ५ ।।
धूर्तूरारग्वधैर्नाग पत्रैश्चन्द्रेण मण्डितः ।
पञ्चमुद्रासमोपेतो गंगा किंकिणि संयुतः ।। ६ ।।
अधस्ताद्वटवृक्षस्य शैलादूर्ध्वं श्रितः पुनः ।
व्याघ्रचर्मोपरिष्टात्तु स्थितो वीरासनोऽथवा ।। ७ ।।
लम्बितं दक्षिणं पादं तज्जानूपरि संस्थितम् ।
वामांघ्रिनालकं कुर्यात् सव्यहस्तन्तुमुद्रया ।। ८ ।।
सन्दर्शसंज्ञयोपेता वामहस्तस्थ पुस्तकः ।
द्वात्रिंन्नृत्तमात्रान्तं दैर्घ्यं स्यात् सतु पुस्तकः ।। ९ ।।
अथवा नागसंयुक्तो वामहस्तस्समीरितः ।
वरदन्तं विजानीयाज्जानुस्थ मणिबन्धकम् ।। १० ।।
दण्डहस्तो यदा स स्यात् प्रकोष्ठञ्जानुसंस्थितम् ।
विकसत् पद्मसंकाशः अधस्ताद्विस्तृतांगुलिः ।। ११ ।।
परहस्तद्वये चाक्ष माला ज्वाला समन्वितः ।
पद्मं वा चोत्पलं वापि व्यालं वा मेतु कल्पयेत् ।। १२ ।।
कटकौतौ प्रकर्तव्यौ प्रसन्नसमलोचनः ।
नासाग्रदृष्टियुक् वामहस्तो वा स्यात्सुपुस्तकः ।। १३ ।।
आभंगसहितं कुर्याद्देहमध्ये तु वामतः ।
सूत्रं वामे च हृदयं नाभेर्मेढ्रात् क्रमेण तु ।। १४ ।।
मात्रंकालञ्च भागञ्च त्यक्त्वातिष्ठति मध्यतः ।
लंबपादस्थितं मध्य सूत्रादर्धांगुलान्तरे ।। १५ ।।
अर्द्धार्धांगुल वृद्ध्या तु यावत् सार्द्धयवं भवेत् ।
सदशांगुष्ठ मूलोच्च स्तनाग्रावधिरेव तु ।। १६ ।।
नयने मध्यमं विद्यात् अंगुष्ठस्तनयोस्ततः ।
नाभेस्तु मणिबन्धान्तः धृत्यंगुलमुदाहृतः ।। १७ ।।
सपुस्तकस्य हस्तस्य चोरूर्ध्वात् भागमन्तरम् ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं सस्यादेकोनविंशतिः ।। १८ ।।
दोर्मध्यात् पार्श्वमध्याच्च द्व्यन्तरस्स्याद्रसांगुलम् ।
परस्यमणिबन्धाच्च भुजमध्याद्भवांगुलम् ।। १९ ।।
द्व्यन्तरं दशमात्रं स्यात् दोर्मूलान्मध्यमांगुलात् ।
हिक्कासूत्र द्विमात्राथ कटकाग्र समुच्छ्रया ।। २० ।।
सजटामकुटादेव चूचुकास्य गलान्तकाः ।
ततत् कलासमोपेता श्शुक्ल यज्ञोपवीतिनः ।। २१ ।।
शुक्लाद्यंबर संयुक्ताः भस्मरुद्राक्षसंयुताः ।
कौशिकः काश्यपश्श्याम इतरः पीत वर्णकः ।। २२ ।।
रक्तवर्णो भरद्वाजो धूम्राभावत्रिगौतमौ ।
एषामेकद्वयं वापि त्रयं वा पार्श्वयोर्न्यसेत् ।। २३ ।।
व्याख्यानमूर्तिरेवं स्यात् गेयमूर्तिस्ततोमतः ।
ऊर्ध्वाद्वोमध्य कटकौ सव्यासव्यकरावुभौ ।। २४ ।।
वीणातु दक्षिणेवाग्रे दक्षिणेकटकास्थितः ।
दक्षिणेकटकञ्चोरू स्थितायां विनिवेशयेत् ।। २५ ।।
कोलकञ्चोरुबाह्येतु तन्मूलं कटकोर्ध्वतः ।
भागमग्रन्तदावामो भागाधिक चतुर्मुखः ।। २६ ।।
विस्तारस्तुकलास्तस्याः परिणाहन्तु पूर्ववत् ।
कलावक्रास्य विस्तारा यामं वापि षडंगुलम् ।। २७ ।।
तत्तुंगन्तु तदर्धं स्यात् एवं ज्ञात्वा समाचरेत् ।
हस्तस्यमणिबन्धान्तं हिक्कासूत्रादितः क्रमात् ।। २८ ।।
त्रिंशदंगुलमित्युक्तमथान्यमणिबन्धतः ।
आनाभेरन्तरंनालं शेषं सर्वन्तु पूर्ववत् ।। २९ ।।
व्याख्यान सहित स्त्वेवं सन्दर्शस्य समास्ययुक् ।
तत्राक्षिपात येगेन सदाकुञ्चित लोचनः ।। ३० ।।
प्रसृतोवामहस्तः स्यात् योगमूर्तिरयम्मतः ।
अथकुञ्चितवामांघ्रि युग्मस्फिग्गतपार्ष्णिकः ।। ३१ ।।
उद्धृतन्तस्य जान्वग्र दण्डकोर्पर कान्तयुक् ।
संदर्शदृष्टिपातश्च आभंगञ्चैव पूर्ववत् ।। ३२ ।।
नानामृगैस्तु संकीर्णं नाना व्यालैस्तु संयुतः ।
नानामुनिगणैस्सार्धं सिद्धविद्या धरैरपि ।। ३३ ।।
भूतैश्चकिन्नरैरन्यैः पुष्पवृक्षैश्च मण्डितम् ।
शैलंकुर्यात्तुतत्पार्श्वे वटवृक्षस्तु शाद्वलः ।। ३४ ।।
फलशाखोप शाखाढ्यो नानापक्षिसमायुतः ।
तन्मूले दक्षिणे छाया निष्ण्णः कृपयायुतः ।। ३५ ।।
रत्नोपशोभिते पीठे व्याघ्रचर्मोत्तरच्छदे ।
आसीनोमुनिभिः सम्यक् कौशिकादिभिरादरात् ।। ३६ ।।
शिवद्विजकुलस्यादि भूतैस्तु परितस्थितैः ।
आगमाहित चेतोभिः परमेशेन दीक्षितैः ।। ३७ ।।
एवन्तु दक्षिणामूर्तेः मूर्तिभेदा उदाहृताः ।
व्याख्यायुक् ज्ञानतः प्रोक्तो गेययुक् भुक्तिदोमतः ।। ३८ ।।
सयोगोमुक्तिदोज्ञेयः इति ज्ञात्वा समाचरेत् ।
आसीनो वा स्थितो वापि ऋषिभिः स्संवृतो न वा ।। ३९ ।।
वटवृक्ष विहीनो वा भूताद्यावृत एव वा ।
भूतस्थलंब वा दक्षिणेशस्समीरितः ।। ४० ।।
एवं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यं पूर्ववत् ग्राह्यमंकुरार्पणमेव च ।। ४१ ।।
मण्डपं पूर्ववत् कुर्यात् नवपञ्चैक सख्यया ।
कुण्डानि परितो श्राणि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ।। ४२ ।।
रत्नन्यासाक्षि मोक्षौ च प्रतिमाशोधनं तथा ।
ग्रामप्रदक्षिणञ्चैव जले चैवाधिवासनम् ।। ४३ ।।
पुण्याहप्रोक्षणञ्चैव पश्चात् ब्राह्मण भोजनम् ।
पुण्याहं वास्तु होमञ्च भूपरिग्रहमेव वा ।। ४४ ।।
कृत्वातु देव देवस्य ऋषीणां च यथार्हकम् ।
वेद्यूर्ध्वेस्थण्डिलं कृत्वा शयनं कल्पयेत् पृथक् ।। ४५ ।।
स्नानवेद्यान्तु ऋषिभिः स्नपनं कारयेत् शिवे ।
शययायां शाययेद्देवं कौशिकादि ऋषीनथ ।। ४६ ।।
दक्षिणे तु भरद्वाज प्रमुखानप्य दक्षिणे ।
शाययेद्वस्त्रकूर्चादि भूषितांस्तान् पृथक् पृथक् ।। ४७ ।।
व्याख्यान गेय योगाना मेतत् सामान्यमीरितम् ।
स्वांस्तुकुंभान् शिरोदेशे न्यसेद्वस्त्रादि भूषितान् ।। ४८ ।।
वर्धनीं विन्यसेत् धीमान् शिवकुंभस्य चोत्तरे ।
अभितोवसुकुंभांस्तु विद्येशाधिष्ठितान्न्यसेत् ।। ४९ ।।
रूपसंस्थान भावैस्तु पूजयित्वा यथाक्रमम् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ।। ५० ।।
तत्वाद्याः पूर्ववद्दत्वा मुनिष्वपि यथोदितम् ।
कृत्वाग्निकुण्डसंस्कार मुत्पाद्यशिवपावकम् ।। ५१ ।।
समिदाज्यचरून् लाज तिलसर्षपवैणवान् ।
जुहुयात्तु महाशासु प्रधानेपि पलाशकम् ।। ५२ ।।
बैल्वाः कोणेषु होतव्याः प्रधानेतर्पयेत् ऋषीन् ।
द्रव्यैरेभिः क्रमात् हुत्वा पूर्णाहुत्यवसानकम् ।। ५३ ।।
रात्रिशेषं व्यपोह्यैवं प्रभाते विमले ततः ।
समूर्तिपैर्गुरुःस्नातः कृतमन्त्राधिविग्रहः ।। ५४ ।।
संपूज्योद्धृत्य बिंबांश्च कुंभान् कुण्डेषु पावकान् ।
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत् पृथक् ।। ५५ ।।
मुहूर्तेनाडिकापूर्वे मन्त्रन्यासं समारभेत् ।
कुंभान् बिंबपुरोन्यस्य स्थण्डिले पूर्ववत् कृते ।। ५६ ।।
कुंभात् बीजं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय तस्यपीठे तु विन्यसेत् ।। ५७ ।।
विद्येशानान्तु बीजानि पीठे शक्रादितो न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभ जलैश्चैव तत्तद्देशोभिषेचयेत् ।। ५८ ।।
ऋषीणामपि बीजानि तेषान्तु हृदि विन्यसेत् ।
तत्तत् कुंभादकैश्चैव तेषां च स्नपनन्नयेत् ।। ५९ ।।
श्रीकण्ठमुनिहस्तस्थ पुस्तकेष्वखिलागमम् ।
विन्यसेत् कामिकाद्यन्तु सोपभेदं गुरुत्तमः ।। ६० ।।
देवेशं स्थापयेत् पश्चात् ऋषींस्तद्दक्षवामयोः ।
स्नपनं चोत्सवं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ।। ६१ ।।
अनुक्तमत्रसामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।
एवं यो दक्षिणामूर्तेः स्थापनं कुरुते नरः ।। ६२ ।।
सोऽखिलानिह भुक्त्वाऽथ भोगान् स्वात्माभिवाञ्चिता ।
देहान्ते परमेशानं कर्ता यायादसंशयः ।। ६३ ।।
इति उत्तरकामिखे महातन्त्रे दक्षिणामूर्तिस्थापन
विधिरेकपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
व्याख्यानसहितस्त्वेवं सन्दर्शस्य समास्ययुक्
तत्राक्षिपातयोगेन सदाकुञ्चितलोचनः
प्रसृतोवाम हस्तस्स्या द्योगमूर्तिरयंमतः
अथकुंचितवामांघ्रियुगस्फिग्गतपार्ष्णिकः
उद्घृतं तस्य जान्वग्र दण्डकोर्परकान्तयुक्
संदर्श दृष्टिपातश्च आभङ्गं चैव पूर्ववत् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कुन्देधवलप्रभुः
श्वेतविद्रुमहेमाभः श्यामाभोवाप्रकीर्तितः
व्याघ्रचमाम्बरो वाऽपि दिव्याम्बर धरस्तुवा
उत्तरीय समोपेतः शुक्लयज्ञोपवीतकः
विकीर्णमूर्धजो वाऽपि जटामकुट एव वा
पट्टिकाबन्धनो वाऽपि सत्करोटि कयायुतः
धुत्तूरारग्वधैर्नागपत्रैश्चन्द्रेण मण्डितः
पश्चमुद्रा समोपेतो गङ्गाकिङ्किणि संयुतः
अधस्ताद्वटवृक्षस्य शैलादूर्ध्वश्रितः पुनः
व्याघ्रचर्मोपरिष्टात्तु स्थितो वीरासनोऽथवा
लम्बिदं दक्षिणं पादं तज्जानूपरि संस्थितम्
वामांघ्रिनालकं कुर्यात्सव्यहस्तं तु मुद्रयां
संदर्श संज्ञयोपेतं वामहस्तस्थ पुस्तकः
अथवा नागसंयुक्तो वामहस्तस्समीरितः
परहतद्वये चाक्षमाला जालसमन्वितः
व्याख्यानमूर्तिरेवं स्यात् गेयमूर्तिस्ततोमतः
ऊर्ध्वा मध्य कटको सव्यासव्यकरावुभौ
वीणातु दक्षिणे वाग्रे दक्षिणे कटकस्थीः ।।
दक्षिणे कटकं चोरुस्थितायां विनिवेशयेत् ।
कोलकं चोरुबाह्ये तु तन्मूलं कटकोर्ध्वतः ।।
५२. द्विपञ्चाशत्तमे पटले भिक्षाटन प्रतिष्ठाविधिः
भिक्षाटनस्य वक्ष्येहं कंकालस्यापि लक्षणम् ।
प्रतिष्ठातु द्विजश्रेष्ठाशृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।। १ ।।
पादे पादकसंयुक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम् ।
स यज्ञसूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम् ।। २ ।।
आबद्धक्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्वलम् ।
क्षौमांबरं सितं कुर्यात् सुन्दरं तं विभूषणम् ।। ३ ।।
स शंख पत्रिका वामे दक्षिणे नक्रकुण्डलम् ।
दक्षिणं कुञ्चितं पादं वामपादन्तु सुस्थितम् ।। ४ ।।
समभंगयुतं वापि कान्तियुक्त निजांगकम् ।
प्रहारं दक्षिणे हस्ते ढक्कां वामे तु पूर्वयोः ।। ५ ।।
सव्यमध्यांगुलाग्रन्तु कृष्णाजिह्वाग्रगं भवेत् ।
वामकरेऽपरेपिञ्च दण्डकं काल दण्डकम् ।। ६ ।।
उभयोर्दण्डयोर्मूलं स्कन्धमूलोपरिस्थितम् ।
नानागणसमायुक्तं नानाभूतसमाकुलम् ।। ७ ।।
असव्ये भूतमूर्धस्थ बलिपात्रेण संयुतम् ।
नानारूपधरैर्भूतैः अनेकैः परिवारितम् ।। ८ ।।
भेरिका काहलाद्याढ्यैः गाननृत्तरवाकुलैः ।
योषितश्चानवद्याङ्गा मत्प्रेक्षावश्य मोहिताः ।। ९ ।।
स्रस्तभूषणवस्त्राद्याः बलिदान समुन्मुखाः ।
आशीर्वादान्विताः काश्चित् -
काश्चिदालिंगनोन्मुखाः ।। १० ।।
मूर्ध्नस्सूत्रं ललाटस्य मध्यं नीत्वांगुलं नयेत् ।
सव्यनासापुटाग्रात्तु स्थितार्ङ्घ्यङ्गुष्ठमूलतः ।। ११ ।।
दक्षिणेऽष्टयवं हित्वा हृदयाद्दक्षिणेत्रिकम् ।
नाभेर्मेढ्रात्तु वामे तु भागं सप्तांगुलं भवेत् ।। १२ ।।
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं स्मृतिमात्रमुदाहृतम् ।
पार्ष्णयोश्च मुनिमात्रंस्स्याज्जान्वोर्मध्यं मुखेन तु ।। १३ ।।
सार्धविश्वांगुलैर्वाऽथ तयोरन्तर मिष्यते ।
प्रहार हस्तेयोवक्रः कटकोनाभिसीमकः ।। १४ ।।
नाभेस्तन्मणिबन्धातो भाग-इत्यभिधीयते ।
पार्श्वमध्यमबाह्योश्च मध्यमं भूतमात्रकम् ।। १५ ।।
हरिण्यास्यगतोहस्त ऊरुमध्यसमो भवेत् ।
ऊरुमध्याच्च तस्याग्रं एकविंशति मात्रकम् ।। १६ ।।
अधोमुखस्सकटक स्मृतिर्वाग्र समन्वितः ।
पार्श्वमध्यमबाह्योश्च मध्यं पाताल मात्रकम् ।। १७ ।।
कंकालपिंचधृग्घस्तः कक्षतुल्योच्छ्रयो भवेत् ।
भुजान्ता मणिबन्धाता द्व्ययन्तरं षोडशांगुलम् ।। १८ ।।
अर्कमात्रं तु वा प्रोक्तं पिञ्च दण्डस्तु हस्ततः ।
तत्समं पिञ्च्छदैर्घ्यं स्यात् देवनासाग्रमात्रकम् ।। १९ ।।
कंकालदण्डमानन्तु देवस्याधो गलान्तकम् ।
दंडाग्रेकारयेत् धीमान् कंकालं हि मुनीश्वराः ।। २० ।।
योषितोदेव कन्याः स्युः स्तननाभ्यन्तसीमकाः ।
भूतरूपाणि सर्वाणि त्रिमुखेनेच्छया तथा ।। २१ ।।
एषएवपरोदेवो नग्नः कंकाल वर्जितः ।
विकीर्णोभय पार्ऽस्वस्थ जटालकविभूषितः ।। २२ ।।
कटिदेशे प्रर्तव्यः फणिसूत्रेण वेष्टितः ।
सत्कपालञ्चवरदं वामहस्तन्तु कल्पयेत् ।। २३ ।।
दिव्यढक्का समायुक्तं वामस्थमपरं करम् ।
शिखिपिञ्छधरं कुर्यात् सव्यस्थमपरं करम् ।। २४ ।।
व्यालः पार्श्वस्थितः कार्यः पूर्वसव्यो मृगास्यगः ।
सव्यं कोण समायुक्तं अथवा परिकल्पयेत् ।। २५ ।।
कपाल हस्त पृष्ठन्तु नाभिदघ्नं प्रकल्पयेत् ।
नाभेस्तं मणिबन्धान्तं षोडशागुल ईरितः ।। २६ ।।
डमरूच्चन्तु कर्णान्तं तद्धस्तमणिबन्धनात् ।
कर्णान्तं षोडशैर्मात्रैः शेषं कंकालवद्भवेत् ।। २७ ।।
भिक्षाटनो हरः प्रोक्तः पृथग्विष्णुयुतो न वा ।
स्थापनं च समासेन वक्ष्येऽहं मुनिपुंगवाः ।। २८ ।।
कालः प्राग्वत् समुद्दिष्टस्तद्वदुक्तांकुरक्रिया ।
रत्नन्यासं ततः कृत्वा देवे भूते यथाक्रमात् ।। २९ ।।
जायासुचपृथक् पीठे चैकत्र च गुरूत्तमः ।
अथवा रत्नविन्यासं कृष्णादीनां विसर्जयेत् ।। ३० ।।
नेत्राणां मोक्षणं कृत्वा बेरशुद्धिमतः परम् ।
जलाधिवासनं ग्रामप्रदक्षिण पुरस्सरम् ।। ३१ ।।
यागमण्डपमासाद्य पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
तद्दिगश्राणि वृत्ताभ नवपञ्चैककुण्डकम् ।। ३२ ।।
उद्वास्य शिल्पिनं विद्वान् भोजयेत् तद्विशुद्धये ।
पुण्याहं वास्तुहोमं च स्थण्डिलं शयनं पृथक् ।। ३३ ।।
स्नपनं कौतुकं तेषां पृथक् कृत्वा तु शोधयेत् ।
मध्ये देवं च तद्दक्षे जाया भूतानि वामके ।। ३४ ।।
यथावच्छाययेत् सर्वान् पृथक्वस्त्रादि भूषितान् ।
पृथक् कंकाल दण्डश्चेत् शिरोदेशेतु शाययेत् ।। ३५ ।।
शक्रशांकरयोर्मध्ये न्यसेत् कुंभञ्च वर्धनीम् ।
अन्येषां च शिरोदेशे घटं जाया सुवर्धनीम् ।। ३६ ।।
विन्यस्य गन्धपुष्पाद्यैः पूजयेत् स्वस्वमन्त्रयुक् ।
वीरेशाय नमश्चेति भूतकुंभे यजेत् गुरुः ।। ३७ ।।
नन्दनायै नमश्चेति तद्वर्धन्यां यजेत् हृदा ।
कंकालकुंभे कंकालं न्यस्त्वा तत्वादिकान्न्यसेत् ।। ३८ ।।
तत्वादयः शिवे प्राग्वत् वीरेशे पुनरुच्यते ।
मूर्तयः प्राग्वदेवस्युः प्रमुखोदुर्मुखस्तथा ।। ३९ ।।
प्रमोदश्चतदामोदो विघ्नराडिति मूर्तिपाः ।
विष्नूक्तवत् स्यात् कंकाले तथाहोमं समाचरेत् ।। ४० ।।
कुण्डाग्निसंस्कृतिं कृत्वा समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलैः सस्येन्द्रकैस्सार्धं साक्षतैर्होममाचरेत् ।। ४१ ।।
पलाशखादिराश्वत्थोदुंबरो दिक्षु संमताः ।
शमी च वटश्रीवृक्ष मायूरावह्नि कोणतः ।। ४२ ।।
प्रधानेपि पलाशस्यात् स च सर्वत्र वामतः ।
देशिकेन्द्रः प्रधाने तु देवानावाह्य तर्पयेत् ।। ४३ ।।
ततो द्वितीयदिवसे देवकुंभाग्नि तर्पणम् ।
पूजितो वस्त्र हेमाद्यैः मूर्तिपैः प्राप्त दक्षिणाः ।। ४४ ।।
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात् न्यस्त्वाबिंबपुरो घटान् ।
कुंभाम्मनुं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ।। ४५ ।।
वर्धन्यामनुमादाय तस्य पीठांबुजे न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय तेषां च हृदि विन्यसेत् ।। ४६ ।।
तत्तत् कुंभजलैः स्नाप्य स्नपनञ्चोत्सवं महत् ।
नैवेद्यं च प्रतिष्ठान्ते देशिकेन्द्रस्तु कारयेत् ।। ४७ ।।
अनुक्तमत्रसंग्राह्यं सामान्यं स्थापनोक्तवत् ।
एवं यः कुरुतेमर्त्यः स पुण्यांगतिमाप्नुयात् ।। ४८ ।।
मध्य सूत्रादि सूत्राणां द्व्यंगुल द्व्यंगुलञ्च यत् ।
अंगानामपि सर्वेषां तेषां वै सन्निवेशनम् ।। ४९ ।।
हस्तानामपि संख्या च वस्त्राण्याभरणानि च ।
मुद्राश्वेतादि वर्णं च देवानां संस्थिति स्थिताः ।। ५० ।।
आचार्यशिल्पिकर्तृणां यथा शोभञ्च वाञ्च्छया ।
भवेत् सामान्यमेतत् हि सर्वदेवेषु च द्विजाः ।। ५१ ।।
एषां प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ।
भिक्षाटने च कंकाले प्रतिष्ठैवं समीरिता ।। ५२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे भिक्षाटन प्रतिष्ठा विधिः
द्विपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
पादे पादुकया युक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम्
सयज्ञ सूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम्
आबद्ध क्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्जवलम्
समभङ्गयुतं वापि कान्तियुक्तनिजाङ्गकम्
नानागण् समायुक्तं नानाभूतसमाकुलम्
असव्य भूतमूर्धस्थ बलिपात्रेण संयुतम्
एष एव परोदेवः नग्नः कङ्कालवर्जितः
विकीर्णोभय पार्श्वस्थ जटालकविभूषितः
कटिप्रदेशे प्रकर्तव्यः फणिसूत्रेण वेष्टितः
सत्कपालं च वरदं वाम हस्तं तु कल्पयेत्
दिव्यढक्का समायुक्तं वामस्थमपरंकरम्
शिखिपिञ्छधरं कुर्यात् सव्यस्थमपरंकरम्
व्यालपार्श्वस्हितः कार्यः पूर्वसव्योमृगास्यगः
सव्यं कोण समायुक्तं अथवा परिकल्पयेत्
पादे पादुकया युक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम्
सयज्ञ सूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम्
आबद्ध क्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्ज्वलम्
क्षौमाम्बरं स्थितं कुर्यात् सुन्दरं तं विभूषितम्
सशङ्ख पत्रिका वामे दक्षिणे नक्र कुण्डलम्
दक्षिणं कुञ्चितं पादं वामपादं तु सुस्थितम्
प्रहारं दक्षिणे हस्ते ढक्कां वामे तु पूर्वयोः
सव्य मध्याङ्गुलाग्रं तु कृष्ण जिह्वाग्रगं भवेत्
वामेकरेऽपरे पिञ्छदण्डकं कालदण्डकम्
उभयोर्दण्डयोर्मूलं स्कन्धमूलोपरि स्थितम्
नानागण समायुक्तं नानाभूतसमाकुलम्
असव्यभूतमूर्धस्थ बलिप्रात्रेण संयुतम्
कङ्कालपिञ्छधृग्धस्तः कक्षतुल्योच्छ्रयो भवेत्
५३. त्रिपञ्चाशत्तमे पटले बलिभर्तुः प्रतिष्ठा विधिः
बलिर्भर्तुः प्रतिष्ठान्तु वक्ष्ये तल्लक्षणन्तुवै ।
नित्योत्सवे तु कथितं सूत्राद्यञ्चेन्दुमलिवत् ।। १ ।।
प्रायश्चितादिके वाथ सर्वकाम प्रसिद्धये ।
नित्योत्सवेपि तत् श्रेढन्तन्मन्त्रैश्च विशेषतः ।। २ ।।
प्रतिष्ठाञ्च समासेन प्रवक्ष्यामि मुनीश्वराः ।
कालोंकुरक्रियारत्नन्यासो वै दृष्टिमोचनम् ।। ३ ।।
शुद्धिः प्रदक्षिणं ग्राम प्रभृतीनां जलस्थितिः ।
पूर्वमेवोदितं यस्मात् तद्वत् सर्व समाचरेत् ।। ४ ।।
मण्डपं कारयेत् तत्र नवपञ्चैककुण्डकम् ।
कुण्डानि वृत्तान्यश्राणि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ।। ५ ।।
कुण्डं वृत्तं प्रधानंस्यात्रिषु पक्षेषु वै द्विजाः ।
पश्चात् शिल्पिनं उद्वास्य ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत् ।। ६ ।।
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा वास्तुहोमन्तु कारयेत् ।
जलादुत्तीर्य बिंबन्तु मृदाद्यैस्नपनं नयेत् ।। ७ ।।
गन्धादिना ततोभ्यर्च्य कौतुकं बन्धयेत् ततः ।
शयनं कल्पयेत् पश्चात् तस्यां स्थण्डिलं पूर्वकम् ।। ८ ।।
शयनेशाययेद्देवं रक्तवस्त्रादि भूषितम् ।
पूर्ववत् स्हापयेत् कुंभान् परितश्शिवकुंभकम् ।। ९ ।।
सुवस्त्राढ्यं शिरोदेशे सर्वे वस्त्रादि भूषिताः ।
शिवंकुंभे यजेदस्त्रन्देवं पाशुपताह्वयम् ।। १० ।।
तल्लक्षणोक्तरूपन्तु ध्यात्वागंधादिभिस्तदा ।
हुं फट् इति मन्त्रेण चतुर्थ्यन्तेन नामतः ।। ११ ।।
दीपंश्लीं पशुपूर्वञ्च हुं च फण्णम इत्यपि ।
मन्त्रेण वाथ संपूर्णन्देवं पाशुपताह्वयम् ।। १२ ।।
अकाराद्यौकारान्ताश्च स्वरास्सद्यादयो मताः ।
ओंकाराद्याफडन्ताश्च मन्त्रास्स्युहृदयादयः ।। १३ ।।
मन्त्रेण विधिवत् भिन्ना ओंकाराद्याहृदादयः ।
हृदयादि समोपेता हुंफडन्ताः नमोन्तकाः ।। १४ ।।
हृत्पुटाजात मूर्त्या च विद्यादेहाणुनापि वा ।
हुंकारकल्पितेनैव ह्रदासंपुरितेन च ।। १५ ।।
वज्रादीनायुधान्यष्टौ परितोभ्यर्चयेत् गुरुः ।
तत्त्व तत्त्वेश्वरान्यस्त्वा न्यसेन्मूर्तीश्च पूर्ववत् ।। १६ ।।
मूर्तीशांश्च न्यसेद्धीमान् वज्रादीन् देशिकोत्तमः ।
कृत्वा कुण्डेषु संस्कारं संपाद्य च शिवानलम् ।। १७ ।।
समित् घृतान्नसस्येन्द्र तिललाज समन्वितम् ।
पूर्वोक्तमूलब्रह्मांगैर्होमं पूर्वोक्तसंख्यया ।। १८ ।।
तत्वमूर्त्यादिमन्त्रैश्च सार्धं कुर्यात् गरूत्तमः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटा इन्द्रापि दिक्षु च ।। १९ ।।
शमीखादिरश्रीवृक्ष पिप्पला अग्निकोणतः ।
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् द्वितीयेह्वयेमाचरेत् ।। २० ।।
संपूज्यदेशिकाकादींश्च दक्षिणान्दापयेत् ततः ।
प्रतिमाग्रेघटान्यस्वा तत् कुंभात्तुमनुं हृदि ।। २१ ।।
न्यसेत् पीठांबुजेतस्य परिवारमनुन्यसेत् ।
स्नपनं चोत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेन्नवा ।। २२ ।।
अनुक्तमत्रसामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।
एवमस्त्रप्रतिष्ठान्तु यः कुर्यादस्त्रमूर्तिनः ।। २३ ।।
यात्त्येव च सुखं मोक्षमिहापि च परत्र च ।। २३१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे बलिभर्तुः प्रतिष्ठा विधिः
त्रिपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
५४. चतुष्पञ्चाशत्तमे पटले शरभेश्वर प्रतिष्ठाविधिः
शरभेशप्रतिष्ठान्तु वक्ष्ये लक्षणपूर्विकाम् ।
पक्ष्याकारं सुवर्णाभं पक्षद्वय समन्वितम् ।। १ ।।
उर्ध्वपक्षसमायुक्तं रक्तनेत्रद्वयान्वितम् ।
पादैस्सिंहपदाकारैश्चचुतुर्भिश्च समन्वितम् ।। २ ।।
सुतीक्ष्णनखसंयुक्तैः ऊर्ध्वस्थैर्वेद पादकैः ।
दिव्यलांगूलसंयुक्तं सुविकीर्ण जटान्वितम् ।। ३ ।।
कन्धरोर्ध्वंनराकारं दिव्यमौकि समायुतम् ।
सिंहास्यं भीमदंष्ट्रंच भीमविक्रमसंयुतम् ।। ४ ।।
हरन्तं नरसिंहन्तु जगत् संहरणोद्धतम् ।
कृताञ्जलिपुटोपेतं निश्चेष्टित महातनुम् ।। ५ ।।
नम्रदेहन्तदुर्ध्वास्यं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् ।
पादाभ्यामंबरस्थाभ्यां कुक्षिस्थाभ्याञ्च तस्य तु ।। ६ ।।
गगनाभिमुखं देवं कारयेत् शरभेश्वरम् ।
एवं लक्षणमादिष्टन्तस्य मन्त्रश्च कथ्यते ।। ७ ।।
अष्टवर्गादिमंबीजं चतुर्दशविभूषितम् ।
षष्ठस्वरसमोपेतं बिन्दुनाद समन्वितम् ।। ८ ।।
शारम्भं बीजमत्युक्तं शरभेश्वर इत्यपि ।
ततो हरिहरस्त्वेवं चतुर्थ्यन्तं पदद्वयम् ।। ९ ।।
आदौ प्रणवसंयुक्तन्नमस्कारान्तसंयुतम् ।
योजयेच्छरभेशार्थं पूजादिष्विष्टसिद्धये ।। १० ।।
कल्पयेदाद्यवर्णेन ब्रह्माण्यंगानि देशिकः ।
वज्रदेहो भवेदाद्यः खादकश्च वियोजकः ।। ११ ।।
मारणोदीर्घहस्तस्तु तीक्ष्णदंष्ट्रो जटाधरः ।
बलिप्रियेण चाष्टौस्युः प्राग्दिगारभ्य संस्थिताः ।। १२ ।।
पूजायाञ्च प्रतिष्ठादौ क्रमेण परितस्थिताः ।
स्वनामाद्यक्षरेणैषां मन्त्राणामुध्दृतिर्भवेत् ।। १३ ।।
कुर्याश्छिलादिविष्टेन द्रव्येण शरभेश्वरम् ।
प्रतिष्ठां च ततः कुर्यात् शुभलग्नोदयेऽहनि ।। १४ ।।
अंकुरार्पणकार्यन्तु तद्विधानेन कारयेत् ।
नेत्राणाअमपिरत्नानाम्मोक्षणं न्यासमाचरेत् ।। १५ ।।
मृदादिशोधनं ग्रामप्रभृतीनां प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं प्राग्वत् पृथक् कुर्यात् हरेहरौ ।। १६ ।।
मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा वेदाश्रन्नवकुण्डकम् ।
पञ्चाग्न्यायतनोपेत मेकाग्न्यायतनेन वा ।। १७ ।।
स्थपत्युद्वासनं पुण्य तोयसेचनमाचरेत् ।
विप्रभुक्तिन्तदुच्छिष्टोद्वासनं मार्जनं पुनः ।। १८ ।।
पुण्याहं वास्तु पूजाग्निकार्यं स्थण्डिल कल्पनम् ।
शयनं स्नपनं प्राग्वत् बन्धनं कौतुकस्य च ।। १९ ।।
पृथक् द्वयोस्समादिष्टं शयनारोहणन्नयेत् ।
उकक् पादं यथादेवं पूर्वदिङ्मस्तकं यथा ।। २० ।।
भिन्नपीठो हरिस्तर्हि वामेतं शाययेत् प्रभो ।
रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य कुंभस्थापनमारभेत् ।। २१ ।।
विन्यसेत् शिवकुंभं च विष्णुकुंभं च विन्यसेत् ।
स सूत्रसापिधानञ्च सवस्त्राद्यं शिरोन्तिके ।। २२ ।।
परितोष्टौघटान्यस्त्वा स्वर्ण वस्त्रादि संयुतान् ।
ससूत्रान् सोदकान्वज्रदेहाद्यैरप्यधिष्टितान् ।। २३ ।।
प्रागुक्ताणु स्वरूपज्ञो गंधाद्यैरर्चयेत् गुरुः ।
हृत्पुटाजातमूर्त्यातानावाह्य सकलीकृतम् ।। २४ ।।
विधाय हृत् पुटेनैव मूलेनावाह्यतन्मनुम् ।
शरभेशमनुन्यस्त्वा यजेत् विष्णौ सदुक्तवत् ।। २५ ।।
मूर्तिमूर्तीश्व न्यासं कारयेत् प्राग्देव हि ।
मूर्तयो वज्रदेहाद्यास्तदीशाना इति स्मृतः ।। २६ ।।
ततो होमं प्रकुर्वीत कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ।
समिद्भिरपिपालाशैः घृतेन चरुणापि च ।। २७ ।।
तिलैर्लाजैश्च सस्येन्द्रैः मूर्तीशान्यणुभिर्युतम् ।
पूर्णांहुत्वा द्वितीयेह्नि वह्निकुंभामरार्चनम् ।। २८ ।।
संप्राप्तदक्षिणस्तुष्टो गुरुस्संपूजितस्सह ।
मूर्तिपाद्यर्यथायोग्यं मन्त्रन्यासं समारभेत् ।। २९ ।।
देवेशाग्रेघटान्यस्वा संकल्प्य स्थण्डिलं गुरुः ।
कुंभात् बीजं समादाय शरभेश हृदि न्यसेत् ।। ३० ।।
विष्णुबीजं समादाय नरसिंह हृदिन्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठाब्जे परितो न्यसेत् ।। ३१ ।।
तत्तत् कुंभोदकैश्चैव स्नापयेत्परमेश्वरम् ।
स्नपनं कारयित्वा तु नैवेद्यं चोत्सवं नयेत् ।। ३२ ।।
एवं देवं प्रतिष्ठाप्य प्रत्यहं तं समर्चयेत् ।
अर्चनं प्राग्वदेव स्यत् किन्तु मन्त्रैस्तु शारभः ।। ३३ ।।
स्नपनोत्सव कर्माद्यं तदर्थं विधिना चरेत् ।
देशिकश्चास्य मन्त्रैस्तान्नाशयेत् शत्रु वर्गिनः ।। ३४ ।।
सर्वव्याधिसमुत्पत्तौ मन्त्रेणानेन नाशयेत् ।
वश्याकर्षण विद्वेषमनेन विधिना नयेत् ।। ३५ ।।
अनुक्तमत्रसंग्राह्यं सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
कुर्यादेवं स्थापनं तु योनरश्शरभेश्वरे ।। ३६ ।।
भक्त्या भावनया सार्धं तस्यैवं कलये द्विजाः ।
इयत्ता पुण्य संघस्य भोगान् भुक्त्वेह जन्मनि ।। ३७ ।।
वाञ्छितांस्तान् परत्रापि प्राप्नोति पदमैश्वरम् ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शरभेश्वर प्रतिष्ठाविधिः
चतुष्पञ्चाशत्तमः पटलः ।।
पक्ष्याकारं सुवर्णाभं पक्षद्वयसमन्वितम् ।
ऊर्ध्व पक्ष समायुक्तं रक्तनेत्रत्रयान्वितम् ।।
पादैस्सिंह पदाकारैः चतुर्भुजश्च समन्वितम् ।
सुदीक्ष्ण नवसंयुक्तैः ऊर्ध्वस्थैः वेदपादकैः ।।
दिव्यलाङ्गूल संयुक्तं सुविकीर्णं जटान्वितम् ।
कन्धरोर्ध्व नराकारं दिव्यमौलि समायुतम् ।।
सिंहास्यं भीमदंष्ट्रं च भीमविक्रम संयुतम् ।
हरन्तं नरसिंहन्तु जगत्संहरणोद्घतम् ।।
कृताञ्जलि पुटोपेतं निश्चेष्टित महातनुम् ।
नम्रदेहं तदूर्ध्वास्यं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् ।।
पादाभ्यां अम्बरस्थाभ्यां कुक्षिस्थाभ्यां च तस्य तु ।
गगनाभिमुखं देवं कारयेत् शरभेश्वरम् ।।
५५. पञ्चपञ्चाशत्तमे पटले चण्डेशाद्यनुग्रह विधिः
अथ चण्डेश नन्दीशं विष्ण्वनुग्रहकृत् प्रभोः ।
प्रतिष्ठां संप्रवक्ष्यामि तल्लक्षण पुरस्सरम् ।। १ ।।
उमया सहितस्याऽथ चन्द्रशेखर मूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ।। २ ।।
एवं जानुरुनाभ्यन्त स्तनवक्षो गलास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितंवापि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ।। ३ ।।
देवेक्षणसमोपेतं मद्भक्तं चण्डनायकम् ।
सर्वांगसुन्दरं कुर्यात् कनिष्ठदशतालतः ।। ४ ।।
मालाग्रं देववरदे कटकेनेतरेण तु ।
देवश्शिरसि चण्डस्य मालया परिवेष्टयेत् ।। ५ ।।
नन्दीश्वर प्रसादे तु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
द्विनेत्रं द्विभुजं शान्तं कृताञ्जलि पुटान्वितम् ।। ६ ।।
सुविकीर्ण जटोपेतं जटामकुटकान्वितम् ।
आभंगसहितं कुर्यादागम शवणोन्मुखम् ।। ७ ।।
नन्दीश्वर प्रसन्नन्तं कारयेत् पूर्व मानतः ।
नन्दीश्वरानुग्रहस्त्वेवं तद्वद्विष्णुप्रसादकृत् ।। ८ ।।
हित्वानन्दीश्वरन्तस्मिन् विष्णुं तल्लक्षणान्वितम् ।
सचक्राञ्जलि हस्तञ्च शंखाब्जापरहस्तकम् ।। ९ ।।
कारटेद्देव एषस्या च्चक्रदो विष्णुमूर्तिनः ।
कारयेदेव मेवान्य प्रसादाभिमुखं शिवम् ।। १० ।।
इत्थं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यंमंकुरं रत्नविन्यासमुभयत्र च ।। ११ ।।
नेत्रमोक्षं तथाशुद्धिं पुरादीनां प्रदक्षिणम् ।
तोमाधिवासनं यागमण्डपस्य प्रकल्पनम् ।। १२ ।।
कुण्डानामथवृत्ताश्र दिगश्राणान्तु कल्पनम् ।
नवपञ्चैक संख्यानां लक्षणैः पूर्ववत् द्विजाः ।। १३ ।।
तक्षकोद्वासनं विप्र भिक्तिं पुण्योदसेचनम् ।
वास्तुहोमन्तु वेद्यान्तु स्थण्डिलं शयनं पृथक् ।। १४ ।।
स्नपनं कौतुकं चैव देवानां पूर्ववत् पृथक् ।
आरोहणं च शययायाः तस्याञ्च शयनं नयेत् ।। १५ ।।
देवास्त्वनुग्रहीताये भिन्नपीठ स्थिता यदि ।
देवेश पादमूलेतु तेषां च शयनं नयेत् ।। १६ ।।
देवोत्तमांगदेशेतु शिवकुंभञ्चवर्धनीम् ।
अनुग्रहीतदेवानां तत्तन्मूर्त्यष्टकं मतम् ।। १७ ।।
तत्तदध्याय संसिद्धिं संग्राह्यं मुनि पुंगवाः ।
कृत्वाकुण्डाग्निसंस्कारं द्रव्यैर्होमं समारभेत् ।। १८ ।।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलशाल्यक्षतैः क्रमात् ।
सत् पलाशवटप्लक्षो दुंबराः पूर्वतो भवेत् ।। १९ ।।
शमीखादिर श्रीवृक्षा अश्वत्थावह्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वामतः ।। २० ।।
चण्डनन्दीश विष्णूश्च प्रधाने तर्पयेत् गुरुः ।
निष्कृतौ पूर्णयोपेतं होमकर्म पृथक् नयेत् ।। २१ ।।
द्वितीयेतु ततः श्शुद्धो मूर्तिपैः तत्वविद्गुरुः ।
संपूज्योद्धृत्य देवांस्तु कुंभान् कुण्डेषु पावकान् ।। २२ ।।
सुमुहूर्तेऽठ संप्राप्ते सन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
वस्त्रहोमागुलीयादि पूजितोमूर्तिपादिभिः ।। २३ ।।
संप्राप्तदशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ।
कृतस्थण्डिलका धारा बिंबाग्रेतु घटा न्यसेत् ।। २४ ।।
कुंभान्मनुं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्यामनुमादाय तत् पीठोपरि विन्यसेत् ।। २५ ।।
देवी सहासनाचेत्तु तस्याहृदि मनुन्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्यपरितो न्यसेत् ।। २६ ।।
चण्डेशादिषु देवेषु तत्तत् कुंभान् मनुं न्यसेत् ।
तत्तत् घटोदकः स्तत्तत् द्देवमप्यभिषिञ्चयेत् ।। २७ ।।
स्नपनंञ्चोत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेन्नवा ।
देवी विभिन्नपीठा चेत् कल्याणं कारयेद्गुरुः ।। २८ ।।
एवं च कुरुतेमर्त्यः सोन्ते मोक्षमवाप्नुयात् ।। २८१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चण्डेशाद्यनुग्रह विधिः
पञ्चपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
उमया सहितस्याथ चन्द्रशेखरमूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ।।
एवं जानूरुनाभ्यन्तस्तनवक्षोगकास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितं वाऽपि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ।।
हित्वा नन्दीश्वरं तस्मिन् विष्णुं तल्लक्षणान्वितम् ।
सचक्राञ्चलिहस्तं च शङ्खब्जापरहस्तम् ।
कारयेद्देवे-एषस्याच्चक्रदोविष्णुमूर्तिनः
उमया सहितस्याथ चन्द्रशेखमूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ।।
एवं जानूरुनाभ्यन्तस्तनवक्षोगकास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितं वाऽपि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ।।
देवेक्षणसमोपेतं मद्भक्तं चण्डनायकम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं कुर्यात् कनिष्ठदशतालतः ।।
मालाग्रं देववरदे कटकेनेतरेण तु ।
देवश्शिरसि चण्डस्य मालया परिवेष्टयेत् ।।
नन्दीश्वरप्रसादे तु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
द्विनेत्रं द्विभुजं शान्तं कृताञ्जलि पुटान्वितम् ।।
सुविकीर्ण जटोपेतं जटामकुटकान्वितम् ।
आभङ्गसहितं कुर्यात् आगमश्रवणोन्मुखम् ।।
नन्दीश्वरं प्रसन्नं तं कारयेत्पूर्वमानतः ।।
५६. षट्पञ्चाशत्तमे पटले भक्तानुग्रहदेवस्थापन विधिः
भक्तानुग्रहदेवस्य तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
स्थापनं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।। १ ।।
सदाशिवादेयो देवाः प्रागेव प्रतिपादिताः ।
त एवानुग्रपराः भक्तानुग्राहकामताः ।। २ ।।
देवदानव गंधर्व मुनयो मनुजातयः ।
पिपीलिका गजाद्यन्ताः जंगमास्थावराश्चये ।। ३ ।।
तेऽनुग्राह्या स्मृताश्शास्त्रेऽनुग्रहो बहुधामतः ।
दीक्षा व्याख्यानं संस्पर्शाऽवलोकोक्ति मुखोद्विजाः ।। ४ ।।
शिवाधिष्टित देहस्तु मरणं याति यो नरः ।
सनरश्शिव एव स्यात् सर्वपाप बहिष्कृतः ।। ५ ।।
तस्मादुत्क्रान्तिकालेतु स्वेष्टलिंगन्तु संस्पृशन् ।
प्राणमोक्षं च कुर्याद्यः स शिवोनाऽत्र संशयः ।। ५ ।।
सुसंस्पृष्टोक्त गोत्रादि देहं कृत्वातु साकृतिम् ।
आसीनां वा स्थितां वापि शयितां शुभलक्षणाम् ।। ६ ।।
कृताञ्जलि पुटोपेतां प्रतिमां लोहपूर्वकैः ।
द्रव्यैस्सदाशिवाद्यान्तु कृत्वा संस्थापयेत्सुधीः ।। ८ ।।
तत्पीठानथ तद्देवाकृतिं कुर्यात् गुरुस्सुधीः ।
भक्तानुग्रह देवस्य लक्षणं त्वेवमीर्तितम् ।। ९ ।।
संस्थापनमथोवक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
कालः प्राग्वत् समुद्दिष्ट स्तथैवांकुरकर्म च ।। १० ।।
रत्नन्यासं तथैवाक्षिमोचनं बेर शोधनम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं मध्यमे त्वधिवासनम् ।। ११ ।।
प्रतिष्ठामण्डापाख्यं यत् पूर्वोक्त विधिना चरेत् ।
कुण्डानिकारयेत्तत्र नवपञ्चैक सख्यया ।। १२ ।।
चतुरश्राणि कार्याणि प्रधानं वृत्तमेव वा ।
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिं पुण्योद सेचनम् ।। १३ ।।
स्थैण्डिलं शयनं स्नानं तद्वत् कौतुकबन्धनम् ।
शयनारोहणं कुंभस्थापनं पूर्ववन्नयेत् ।। १४ ।।
तत्पादेभक्तकुंभन्तु तत्तद्ध्यान समन्वितम् ।
आत्ममन्त्र समोपेतं विद्येश्वर घटान्वितम् ।। १५ ।।
तद्वन्मूर्त्यादिविन्यासं प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
अग्निकुण्डादिसंस्कारं कृत्वा होमं समाचरेत् ।। १६ ।।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैर्वेणुयवैर्द्विजाः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ न्यग्रोधाः प्राग्दिगादितः ।। १७ ।।
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष प्लक्षाश्चाग्नेयगोचराः ।
प्रधानेतु पलाशस्यात् यस्या भावस्स एव हि ।। १८ ।।
ततो द्वितीयदिवसे कृतकुंभाग्नि पूजितः ।
पूजितोवस्त्रहेमाद्यैर्मूर्तिपाद्यैस्समन्विताः ।। १९ ।।
संप्राप्तदशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ।
मन्त्रन्यासन्ततः कुर्यात् न्यस्त्वाबिंबपुरोघटान् ।। २० ।।
कुंभान्मन्त्रं समादाय देवस्य हृदये न्यसेत् ।
देव्या देवस्समायुक्तो यदि देवी मनुं गुरुः ।। २१ ।।
विन्यसेत् हृदये देव्या ने चेत् पीठेतु विन्यसेत् ।
ततः कुंभाजलेनाथऽथ तौ च संस्नापयेत् सदा ।। २२ ।।
भक्तकुंभस्य बीजन्तु तत भक्त हृदयेन्यसेत् ।
आदायबीजान्यन्येभ्यः पीठस्य परितो न्यसेत् ।। २३ ।।
तत् कुंभस्थ जलेनापि स्नापयेत् पीठमादरात् ।
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यन्दापयेत् ततः ।। २४ ।।
उत्सवन्तु तदन्ते स्यात् एतत् सामान्यमीरितम् ।
विशेषस्त्रिपुरघ्नादि प्रतिष्ठाविधि चोदितः ।। २५ ।।
तथा भक्तप्रतिष्ठोक्त विधिना च समन्विताः ।
एवं यः मर्त्यः स पुण्यांगतिमाप्नुयात् ।। २६ ।।
पुत्रार्थि लभते पुत्रान् धनार्थि धनमाप्नुयात् ।
देवार्थी देवमाप्नोति मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ।। २७ ।।
यान्यान् कामयते भोगान् तान्सर्वानाप्नुयान्नरः ।
मृतमुद्दीश्य यः कुर्यात् तत् पुत्रः पौत्र एव वा ।। २८ ।।
जीवन्नेवाथवा कुर्यात् आत्मानं शिवसंज्ञितम् ।। २८१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे भक्तानुग्रहदेवस्थापन विधिः
षठपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
सुसंस्पृटोक्त गोत्रादि देहं कृत्वा तु साकृतिम् ।
आसीनां स्थितां वापि शयितां शुभलक्षणाम् ।।
कृताञ्जलिपुटोपेतां प्रतिमां लोह पूर्वकैः ।
द्रव्यै स्सदाशिवाद्यां तु कृत्वा संस्थापयेत् सुधीः ।।
५७. सप्तपञ्चाशत्तमे पटले कालारिकामान्तक प्रतिष्ठाविधिः
वक्ष्ये कालारि कामघ्न प्रतिष्ठां लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कपर्दमकुटान्वितः ।। १ ।।
कुञ्चितासव्यपादस्तु व्याघ्र चर्मांबरान्वितः ।
ततोद्धृत सदक्षांघ्रिस्तीक्ष्णदंष्ट्रोग्रनासिकः ।। २ ।।
दक्षहस्तथ शूलोवा वामहस्तस्थ सूचिकः ।
दक्षहस्तस्थ परशुर्नागपाशोऽथ वामगः ।। ३ ।।
कटाक्षदृष्टिदेवस्य कालदेवे व्यवस्थितः ।
शूलंह्यधोमुखं प्रोक्तं कालकुण्डस्थमेव वा ।। ४ ।।
सूचिमुद्रासमोपेत करोच्चन्नाभिसीमकम् ।
तद्धस्तमणिबन्धाच्च पार्श्वमध्यं कलांगुलम् ।। ५ ।।
कर्णान्तं शूलहस्ताग्रं तद्धस्तमणिबन्धकात् ।
कर्णाग्रंतद्वितालं स्यात् दोस्समं परहस्तकम् ।। ६ ।।
कर्णाग्रमणिबन्धान्तं यवञ्चेति प्रकीर्तितम् ।
मूर्ध्नोदक्षकरीनित्यं वामनासापुटादयः ।। ७ ।।
नाभेस्सव्ये च वामांघ्रेरग्रे सूत्रं पुरो भवेत् ।
तत् सूत्रान्मेद्रमूलस्य वामभागोन्तरोमतः ।। ८ ।।
स्थितजान्वन्तरं सूत्रद्वामे सूत्रमूदीरितम् ।
अधोद्धृतांघ्रि जानूच्चं कट्यग्र सममेव हि ।। ९ ।।
जंघमध्यात् समोच्चन्तत् तलाग्रान्तमिति स्मृतम् ।
दक्षपादस्य पार्ष्णाग्रं तिथिस्स्यात् सूत्रदक्षिणे ।। १० ।।
परहस्तौ च कटकौ शूलहस्तस्थैव च ।
तत् सूत्रन्दक्षिणेनाभि विद्येश्वर यवं भवेत् ।। ११ ।।
सूत्रादन्वित जान्वन्तो गुणवह्ण्यंगुलो भवेत् ।
उद्धृतस्य तलस्याग्र जंघायास्मृति मात्रकम् ।। १२ ।।
कालन्तु पतितं कुर्यात् तत् प्लुताक्षन्तु मूर्च्छितम् ।
उद्गिरद्रक्तवस्त्रं च तथालोहितमूर्धजम् ।। १३ ।।
शूलपाशकरञ्चैव विकीर्ण चरणान्वितम् ।
दंष्ट्राकरालवदनं रक्तभ्रूरक्तलोचनम् ।। १४ ।।
देवस्थन्नाभिमानेन नवतालेन कारयेत् ।
कृताञ्जलिपुटं वापि कारयेत् कालमादरात् ।। १५ ।।
अथवाथहराल्लिंगात् निर्गतात् पतितन्नयेत् ।
कालान्तलिंगमानाद्यं लिंगोद्भूतोक्तवन्नयेत् ।। १६ ।।
त्रिभंगेनस्थितश्चान्योऽधिमुखो भस्मविग्रहः ।
बद्धपुष्पाञ्जलिः पार्श्वे मार्कण्डेयस्थितोवरः ।। १७ ।।
कर्तव्यः कालतोभीत स्सन्तुष्टो नु हरेण तु ।
मार्कण्डेयोनुमानेन युक्तो वा वर्जितस्तुवा ।। १८ ।।
अपस्मारशरीरस्थ चरणेन युतो न वा ।
कालाग्निरेवमाख्यातो मन्मथान्तक उच्यते ।। १९ ।।
अग्रेतुदक्षिणामूर्तेर्योगनिष्ठस्य मन्मथम् ।
कुर्यात्तु पतितं दृष्टिपातादेव च तत्क्षणात् ।। २० ।।
भक्त्वा दशांशन्देवोच्चमेकाद्या सप्तभागिकम् ।
मन्मथोत्सेधमुद्दिष्टं स तु हेम विभूषितः ।। २१ ।।
शुद्धजाम्बूनदः प्रख्यः पुष्पपञ्चेषु संयुतम् ।
मीनकेतुस्तथैवेक्षु कार्मुका कृतिसंयुतः ।। २२ ।।
देवभागवसन्ताख्य मित्रयुक्तोऽपि सुन्दरः ।
लंभिनी तापिनी चैव वेदिनी द्राविणी तथा ।। २३ ।।
मारिणी तु शराख्यास्युर्धनुर्वामे शराः परे ।
मन्मथो मित्रयुक्तो वाऽयुतोवैक शरेण तु ।। २४ ।।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यं अंकुरं यागमण्टपं पूर्ववन्नयेत् ।। २५ ।।
कुण्डानि मण्डपे कुर्यात् ग्रहभूतैक संख्यया ।
दिग्गताश्राणि वृत्तानि चतुरश्राणि वा द्विजाः ।। २६ ।।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षे च बेरशुद्धिमनन्तरम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं तोयाधिवासं पूर्ववत् गुरुः ।। २७ ।।
देवे च काले कामे च कारयेत्तु पृथक् पृथक् ।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिले चैव शयनं स्नपनं पृथक् ।। २८ ।।
देवस्य पाददेशेतु शययास्यात् काल कामयोः ।
कौतुकं शयनारोहं पूर्ववत् पृथागाचरेत् ।। २९ ।।
ईशकुंभं शिरोदेशे वर्धनीं तस्य चोत्तरे ।
कालकुंभं च तन्मूर्ध्नः प्रदेशे तन्मनुंस्मरन् ।। ३० ।।
कामश्चेत्तच्छिरोदेशे वस्त्राद्याढ्यं घटन्यसेत् ।
मित्राभ्यां संयुतश्चेत्तु तयोश्चकलशद्वयम् ।। ३१ ।।
कामस्य पार्श्वयोः कॢप्त शययाशयितयोरपि ।
देवभाग वसन्ताख्य युक्तयोर्मित्रयोर्गुरुः ।। ३२ ।।
विन्यसेद्वस्त्रहेमाढ्यं पूर्ववत् परितोप्पटान् ।
विद्येश्वरात्मकान्यस्य यजेत् गंधादिभिस्ततः ।। ३३ ।।
तत्वेशरादिविन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ।
तत्वाद्याः पूर्ववद्देव कामेतस्य यथोदितम् ।। ३४ ।।
कालस्य पञ्चमूर्तेस्तु मूर्तीशानपि विन्यसेत् ।
आत्मविद्याशिवाख्यानां तत्वानां व्याप्तिरिष्यते ।। ३५ ।।
शब्दप्रभृतिकालान्तं तदीशानान्तथैव हि ।
मूर्तयः प्राग्वदुद्दिष्टा वसन्तोग्रीष्म सज्ञकः ।। ३६ ।।
प्रावृट् शरश्चेहेमन्त इति मूर्तीश्वरामताः ।
कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कारं समित् घृत चरूंस्तिलान् ।। ३७ ।।
अक्षतं च लुलं लाजं सर्षपं चहुनेत् क्रमात् ।
पलाशो ढुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।। ३८ ।।
शमीखादिरमायूर श्रीवृक्षावह्निकोणतः ।
पलाशस्तु प्रधाने स्यात् स च सर्वत्रवामतः ।। ३९ ।।
कालं मामं प्रधाने तु कल्पयेद्देशिकस्सुधीः ।
नीत्वेवं रात्रिशेषन्तु प्रभाते विमले ततः ।। ४० ।।
देशिकस्सुविशुद्धात्मा संपूज्योद्धृत बिंबकः ।
कुंभान् कुण्डस्थवह्निञ्च मन्त्र न्यासं गुरूत्तमः ।। ४१ ।।
वस्त्रहेमांगुलीयाद्यैः पूजितो मूर्तिपादिभिः ।
संप्राप्त दक्षिणः पश्चात् सुमुहूर्ते सुलग्नके ।। ४२ ।।
कुंभान् बिंबपुरो न्यस्य शिवकुंभमनुस्मरन् ।
शिवस्य चादरान्यस्य तत् पीठे करकन्यसेत् ।। ४३ ।।
वैद्येशकुंभबीजानि तत् पीठे परितो न्यसेत् ।
अन्येभ्यो मनुमादाय तेषान्तेषां हृदि न्यसेत् ।। ४४ ।।
स्नपनं भूरिनैवेद्यं चोत्सवं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र सामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।। ४५ ।।
एवं यः कुरुते मर्त्यः भोगान् भुक्त्वास्ववाञ्छितान् ।
देहान्ते पुनरीशानं प्राप्नोत्यत्र न संशयः ।। ४६ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कालारिकामान्तक प्रतिष्ठाविधिः
सप्तपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कपर्दमकुटान्वितः ।
कुञ्चितासव्यपादस्तु व्याघ्रचर्माम्बरान्वितः ।।
ततस्तूतद्धृतदक्षाघ्रिः कीक्ष्णदंष्ट्रोग्रनासिकः ।
दक्षहस्तस्थशूलो वा वामहस्तस्थ सूचिकः ।।
दक्षहस्तस्थ परशुः नागपाश्ऽथवाम्गः ।
कटाक्षदृष्टिः देवस्य कालदेव व्यवस्थिता ।।
शूलंह्यधोमुखं प्रोक्तं कालकण्ठस्थमेववा ।
शूचिमुद्रासमोपेतं करोच्चं नाभिसीमकम् ।।
उद्धृतस्यतलस्याग्राज्जङ्घायाः स्मृतिमात्रकम् ।
कालं तु पतितं कुर्यात् तं पॢताक्षं तु मूर्च्छितम् ।।
देवस्यनाभिमानेन नवतालेनकारयेत् ।
कृताञ्जलिपुटं वापि कारयेत्कालमादरात् ।।
अथवाथ हराल्लिंगात् निर्गतान् पतितं नयेत् ।
कालान्तलिङ्गमानाद्यं लिङ्गोद्भूतोक्तवन्नयेत् ।।
बद्धपुष्पाञ्जलिः पार्श्वे मार्गण्डेयःस्थितो वरः ।।
कर्तव्यः कालतो भीतः सन्तुष्टोनुहरेण तु ।
मार्गण्डेयोनुमाने युक्तो वा वर्जितस्तु वा ।।
५८. अष्टपञ्चाशत्तमे पटले कल्याणमूर्ते प्रतिष्ठ विधिः
वक्ष्ये कल्याणमूर्तेस्तु प्रतिष्ठां लक्षणान्वितम् ।
जटामकुट संयुक्तश्चन्द्रार्धकृतशेखरः ।। १ ।।
त्रिदृक् चतुर्भुजश्चैव नवयौवनगर्वितः ।
समभंगयुतो देव स्थानकस्थ प्रकीर्तितः ।। २ ।।
सकुञ्चात् सव्यसत्पाद स्थितसव्येतरांघ्रिकः ।
इन्दुशेखरहस्ताभ परहस्त द्वयान्वितः ।। ३ ।।
जल संग्रहणे योग्य वरवाम करान्विताः ।
स्वदक्षिणग्रहीतो वा दक्षहस्तप्रसन्नधीः ।। ४ ।।
आसाग्र लम्बयेत् सूत्रं स्तनमध्यात्तु दक्षिणे ।
नाभिमध्यात्तु वामे च दक्षिणे बहिरेव च ।। ५ ।।
एकैकमंगुलन्नीत्वा नाभिसूत्र समं भवेत् ।
वरहस्तस्य पृष्ठोच्चं तन्नाह मणिबन्धयोः ।। ६ ।।
अन्तरं स्यात्तथैकोन विंशतिर्बाहुमध्यमात् ।
पार्श्वान्तं रस मात्रं स्यात् अन्तरं मुनिपुंगवाः ।। ७ ।।
मेद्रमूलसमन्दक्ष कटकस्यास्य लंबनम् ।
नाभेस्तं मणिबन्धान्तं स्मृत्यंगुलमितीरितम् ।। ८ ।।
तद्बाहुमध्यात् पार्श्वान्तं शरांगुलमितिस्मतम् ।
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं मुखपार्ष्णिद्वयान्तरम् ।। ९ ।।
सुत्रास्तु जानुनोमध्यं कलया परिकीर्तितम् ।
अर्धेन्दुमलिवश्चान्य हस्तयेरन्तरं मतम् ।। १० ।।
पूर्ववत् कथितन्देव्या मानं विप्रोत्तमास्विह ।
देवीदृगास्य चिबुक कक्ष चूचुकमानता ।। ११ ।।
तद्देव्यपरभागस्था श्रीदेवी सर्व लक्षणैः ।
युक्तादेवीकटिस्पृष्ट कराभ्यामपि संयुता ।। १२ ।।
श्रीदेवी मध्यमर्कांशैः तद्वन्नाभि भुजान्तरम् ।
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं भवेदष्टदशांगुलम् ।। १३ ।।
रसांगुलान्तरे पार्ष्ण्योः श्रीदेव्येवं प्रकीर्तिता ।
देवोच्चदशभागैक भागादेकादशावधि ।। १४ ।।
भागमानयुतः श्यामः किरीटमकुटान्वितः ।
गृहीत शंख चक्रश्च हस्ताभ्यां धृतयापि च ।। १५ ।।
तोयकुण्डिकयोपेतो विष्णुरेष उदाहृतः ।
नासाग्रात् स्थितपाद्यस्य चांगुष्ठान्तं विलंबयेत् ।। १६ ।।
तत्सूत्रान्नाभिमध्यन्तु वेदमात्रमितिस्मृतम् ।
कुण्डिकोत्सेधविस्तारो तालसूत्रांगुलौ मतौ ।। १७ ।।
तद्गलोत्सेधविस्तारो कलयाकोलकेन च ।
आस्यंपञ्चांगुलं प्रोक्तं नासिकोच्चन्तु कोलकम् ।। १८ ।।
तन्मूलन्तुकलाचाग्रं तस्यवक्त्रा कृतिर्भवेत् ।
एकांगुलं तत् पदोच्चं तन्मूलाग्रततिस्त्रिभिः ।। १९ ।।
पञ्चभिश्चहरेर्वाम करपल्लव संस्थिता ।
तदूर्ध्वे दक्षिणंहस्तन्धारापाताय कल्पयेत् ।। २० ।।
कुण्डिका मूलहस्तोच्चं नाभिसूत्रं समं भवेत् ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं धातुमात्रमितिस्मृतम् ।। २१ ।।
तदन्यमणिबन्धात्तु सप्तभिश्चुलुकान्तकम् ।
वरदः कटकौ स्यातां वामेतर करावुभौ ।। २२ ।।
हरेरुक्त प्रमाणेन ब्रह्माणमपिकारयेत् ।
चतुर्मुखश्चतुर्बाहुः जटामकुटमण्डितम् ।। २३ ।।
होमोन्मुख्ं प्रसन्नन्तं किंकुमक्षोदसन्निभम् ।
मौञ्जीमेखलयोपेतं सोपवीतोत्तरीयकम् ।। २४ ।।
वामेतरकरादूर्ध्वौ कमण्डलवक्षधारकौ ।
वराभयकरौ पूर्वौस्यातान्तौ दक्षिणेतरौ ।। २५ ।।
स्रुवपातक्रियोपेता वन्यौ तु कटकामुखौ ।
सूत्रंललटनासाग्र मध्यमे नाभिगुल्फयोः ।। २६ ।।
विलंबितान्ततो नाभे र्द्वयन्तरन्तु दशांशकम् ।
तत्पादांगुष्ठ मूलान्तान्नाभेर्वसुदशांगुलम् ।। २७ ।।
अभय~चूचुकान्तंस्यात् नाभ्यन्तं मणिबन्धकम् ।
तन्मध्ये विश्वमात्रस्यात् बाहुपार्श्वान्तकं रसैः ।। २८ ।।
ऊर्ध्वकाय समञ्जान्वोः अन्तरं समुदाहृतम् ।
ब्रह्मरूपमितिख्यात न्तथापद्मासनस्थितम् ।। २९ ।।
देवस्यांगुलमानेन द्विविंशत्यंगुलो भवेत् ।
अग्निकुण्डस्यविष्कंभस्त्रिमेखल युतस्य च ।। ३० ।।
मेखलैकांगुलाप्रोक्ता प्रत्येकं मुनिपुंगवाः ।
द्वादशांगुलविस्तार दैर्घ्या सा सप्तजिह्वकः ।। ३१ ।।
पञ्चभुजिह्वायुतोवाग्निः कुण्डमध्यस्थितस्त्वयम् ।
शिवादिहस्तसूत्राणां प्रमाणंद्व्यन्तरन्तु यत् ।। ३२ ।।
उद्धृतिर्हस्त पादानामन्यांगाना मिहोच्यते ।
एषामेवनतिश्चापि संकोचो निर्गमोऽपि वा ।। ३३ ।।
शरचापादि शास्त्राणां संग्रहे संस्थितिस्त्वियम् ।
अस्त्राणान्नियमश्चापि सर्वशास्त्र प्रचोदितः ।। ३४ ।।
दृष्ट्वान्तमात्र तत्सर्व शास्त्रेषु प्रतिपादिताः ।
भूषणानाञ्च सर्वेषां वां दक्षिण भेदतः ।। ३५ ।।
दर्शनं सर्वबेराणां सर्वेषां द्विजसत्तमाः ।
देवीनामेवमेवस्यान्नरादीनां विशेषतः ।। ३६ ।।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
संभाव्य पूर्ववत् कालं प्राग्वत् कृत्वांकुरार्पणम् ।। ३७ ।।
देवस्यसव्ये ब्रह्माणं उत्तरे विष्णुमेव च ।
गौर्या च दक्षिणे लक्ष्मीं विन्सेद्देशिकोत्तमः ।। ३८ ।।
नवरत्नन्यसेत् पश्चात् देवेशे च हरावपि ।
शिष्टानां ब्रह्मगौरी श्रीदेवीनां कनकन्यसेत् ।। ३९ ।।
दृक्मोक्षऽं ततः कृत्वा तदध्यायोक्तवर्त्मना ।
बेरशुद्धिपुरग्राम प्रभृतीनां प्रदक्षिणम् ।। ४० ।।
तोयेधिवासयेद्देवं मध्येतद्दक्षवामयोः ।
ब्रह्मविष्णु कृतौ ब्रह्म पार्श्वयोरंबिकां श्रियम् ।। ४१ ।।
यागमण्टपमासाद्य पूर्ववत् परिकल्पितम् ।
पूर्वाशोत्तर काष्ठासु स्नानवेदि त्रयान्वितम् ।। ४२ ।।
अस्य पूर्वयमाप्येन्दु स्थाने ष्विष्टस्तुमण्टपः ।
योन्याभनवपञ्चैक कुण्डैरपि समन्वितः ।। ४३ ।।
स्नानश्च भ्रात्रयोपेता देव्याः पूर्ववदीरितः ।
देवस्यमण्डपे चापि कुण्डानि नव संख्यया ।। ४४ ।।
पञ्चैक संख्ययावपि चतुरश्रनिभानि वा ।
दिगश्रान्यथ वृत्तानि कल्पयेत् कल्पवित्तमः ।। ४५ ।।
उद्वास्यशिल्पिनं पश्चात् विप्रान् संभोजयेत्ततः ।
पुण्याहं वास्तोहोमश्च स्थण्डिलं शयनं तथा ।। ४६ ।।
स्नपनं केशगौरी श्रीदेवीनां कौतुकम् पृथक् ।
शयने शाययेद्देवन्तस्य वामे च दक्षिणे ।। ४७ ।।
कृष्णञ्चैवाथभिन्न शययायां शाययेत् गुरुः ।
देव्यास्तु मण्डपे देवीं शाययेद्दक्षिणे श्रियम् ।। ४८ ।।
उत्तरे शाययेद्वह्निं संकल्प्य शयनं पृथक् ।
रक्तेन वासमा देवं देविं पीतेन केशवम् ।। ४९ ।।
कृष्णेन पद्मां शुभ्रेण तद्वर्णेन पितामहम् ।
आचार्या स्संग्रहीतव्याः प्रतिमण्टपमुत्तमाः ।। ५० ।।
गुरवः प्रतिदेवं वा संग्राह्यामुनिपुंगवाः ।
देवोत्तमांग देशेतु शिवकुंभञ्च वर्धनीम् ।। ५१ ।।
ब्रह्मविष्ण्वोश्शिरोदेशे विन्यसेत्तु घटद्वयम् ।
परितोटौ घटान्यस्व विद्येशाधिष्ठिता न्यसेत् ।। ५२ ।।
देवी श्री पावकानान्तु शिरोदेशे घटत्रयम् ।
वामाद्याधिष्ठितानष्ट कुंभाश्च परितो न्यसेत् ।। ५३ ।।
तल्लक्षणोदिताकारं ध्यानयुक्तस्वतन्त्रयुक् ।
यजेत् गंधादिभिर्देवा नैवेद्यान्तैः पृथक् पृथक् ।। ५४ ।।
तत्वमूर्त्यादिविन्यासं कारयेत् पूर्ववत् प्रभोः ।
अन्येषां स्तत्तदध्याय प्रोक्तांस्तत्वादिकान्यसेत् ।। ५५ ।।
ततो होमः प्रकर्तव्यः कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतम् ।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलसर्षपमुद्रकैः ।। ५६ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः पूर्वादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्ष मायूरावह्निकोणतः ।। ५७ ।।
प्रधाने तु पलाशस्यात् सर्वत्रैव च वामतः ।
प्रत्येहं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ।। ५८ ।।
स्वगृहेतत् प्रदेशे वा स्वपेतायास शान्तये ।
प्रभाते कृतनित्यन्तु कर्ता संपूजयेत् गुरुम् ।। ५९ ।।
वस्त्रहेमांगुलीयाद्यैः मूर्तिपाद्यैस्समन्वितम् ।
तदन्ते दक्षिणान्दत्वा पञ्चनिष्कादि सम्मिताम् ।। ६० ।।
प्रतिमाग्रे घटन्न्यस्त्वा कुंभान् बीजन्तु विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय देवीहृदय मध्यमे ।। ६१ ।।
सहजा चेदुमादेवी भिन्ना चेत् पीठमध्यमे ।
भिन्नपीठाथवा देवी तद्गतं वा मनुं न्यसेत् ।। ६२ ।।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्यपरितो न्यसेत् ।
संपूज्य स्नपनं कुर्यादर्चनोक्तवदर्चयेत् ।। ६३ ।।
दत्वा नैवेद्यमन्तेतु प्रतिष्ठोत्सवमाचरेत् ।
कश्चिदस्मिन्विशेषोस्ति श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।। ६४ ।।
सदाशिवादि देवानां देवीयस्य यथा मता ।
तथा विध्येया सा देवी स्वतन्त्रे देव पद्मनि ।। ६५ ।।
प्रासाद मण्टपादीनां बाह्ये संस्थापिता यदा ।
तेषां हस्तादिविन्यास स्वस्वपूर्वादि देशतः ।। ६६ ।।
यथा वा लभते शोभा बलन्तेषां यथा भवेत् ।
तेषां देव्यश्वतत्पार्श्वे कर्तव्या वा न वामताः ।। ६७ ।।
सवतन्त्रे सर्वथाकार्या वृषवाहनकादिषु ।
दक्षिणेशादि देवानान्देव्यो नक्वापिसम्मताः ।। ६८ ।।
प्रासादभित्तिदेवानां प्रतिष्ठाभिन्नगानवा ।
एवं मर्त्योऽपि यः कुर्यात् वाञ्चितं फलमाप्नुयात् ।। ६९ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कल्याणमूर्तेः प्रतिष्ठा विधिः
अष्टापञ्चाशत्तमः पटलः ।।
जटामकुट संयुक्तः चन्द्रार्धकृतशेखरः ।
त्रिदृक् चतुर्भुजश्चैव नवयौवन गर्वितः ।।
समभङ्गयुतो देवः स्थानकः संप्रकीर्तितः ।
कुञ्चितः सव्यपादस्तु स्थितसव्येतरांध्रिकः ।।
इन्दुशेखर हस्ताभ परहस्त द्वयान्वितः ।
जलसंग्रहणे योग्य वरवामकरान्वितः ।।
स्वदक्षिणगृहीतो वा दक्षहस्तः प्रसन्नधीः ।
पूर्ववत् कथितं देव्या मानं विप्रोत्तमास्त्विह
देवी दृगास्य चिबुक कक्षनूचुक मानका
तद्देव्यपर भागस्था श्रीदेवी सर्वलक्षणैः
यक्ता देवी मध्यमर्कां शस्तद्वन्नाभिजान्तरम्
देवोच्च दशभागैक भागादेक दशावधि
भागमानयुतः श्यामः किरीट मकुटान्वितः
गृहीत शङ्खचक्रश्च हस्ताभ्यां धृतयापि च
तोयकुण्डिकयोपेतो विष्णुरेव उदाहृतः
हरेरक्त प्रमाणेन ब्रह्माणमपि कारयेत्
चतुर्मुखं चतुर्बाहुं जटामकुटमण्डितम्
होमोन्मुखं प्रसन्नं तं कुङ्गुकुमक्षोदसन्निभम्
मौञ्जीमेकलोपेतं सोपवीतोत्तरीयकम्
वामेतरकरावूर्ध्वौ कमण्डल्वक्षधारकौ
वराभयाकरौ पूर्वौ स्यातां तौ दक्षिणेतरौ
स्रुवपात क्रियोपेतौन्योतु कटकामुखौ
भूषणानां च सर्वेषां वामदक्षिण भेदतः
दर्शनं सर्वबेराणां सर्वेषां द्विजसत्तमाः
५९. एकोनषष्टितमे पटले कल्याण कर्म विधिः
वक्ष्ये कल्याण कर्मापि सर्वदेवे सनातने ।
पूर्वोक्ते सुमुहूर्ते तु तद्दिने वा परे दिने ।। १ ।।
तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा दिवाकालेऽर्धरात्रके ।
प्रपायां मण्डपे वेष्टदेशे गोमयलेपिते ।। २ ।।
स्तण्डिलं तत्र संक्ल्प्य सितवस्त्रोत्तरच्छदम् ।
स्तापयेत्तत्र देवेशं भूषितं भूषणार्हकैः ।। ३ ।।
गेयपञ्चमहाशब्दं छत्र चामर दर्पणैः ।
अनेक धूपैः सद्दिपैः आनीतं शिबिकादिभिः ।। ४ ।।
प्राङ्मुखं तत् पुरः स्थण्डिलं सिकतादिभिः ।
देवस्थण्डिलयोर्मध्ये स्थापयेद्वह्नि मूर्तिनम् ।। ५ ।।
तस्यैव वामभागेऽजं सौम्यास्यं दक्षिणाननम् ।
विष्णुं तत्सव्य भागे तु वस्त्राभरण भूषितम् ।। ६ ।।
पाद्याचमनं सदशं चाम्बरद्वयम् ।
आच्छादनोत्तरीयार्थं गुरुर्दद्यात् प्रभोर्ह्रदा ।। ७ ।।
स्थण्डिलेऽग्निं विनिक्ष्प्य पञ्चसंस्कार माचरेत् ।
सषडङ्गं शिवं चेष्ट्वा समिदाज्यानकैस्सह ।। ८ ।।
पूर्णाहुतिं तदा दत्वा सर्वभरण संयुताम् ।
गौरी मीश्वर सव्ये तु हृद संस्थाप्य देशिकः ।। ९ ।।
पाद्या चमनं चार्घ्यं दद्यात्तेनैव मन्त्रतः ।
देव्यामङ्गल सूत्रं तु दद्याद् धृदयमन्त्रतः ।। १० ।।
आच्छादनोत्तरीयार्थं वस्त्रयुग्मं च दापयेत् ।
अथ पार्श्वेन्यसेल्लक्ष्मीं देव्यास्सर्वाङ्ग सुन्दरीम् ।। ११ ।।
कौतुकं बन्धयेद्देव देव्योस्सर्वात्मना गुरुः ।
शिवाद्विज कुलोद्भूत स्समधीत शिवागमः ।। १२ ।।
सोष्णीषस्सोत्तरीयश्च धृतपञ्चाङ्ग भूषणः ।
अनेन गुरुणा दिष्टो गुरुरन्यः प्रसन्नधीः ।। १३ ।।
वस्त्रद्वयाङ्गुलीयस्सन् निजदेहं तु विष्णुवत् ।
ध्यात्वोदकं हृदा दद्यात् कराभ्यां करकेण च ।। १४ ।।
शैवेऽपरे करे भस्म पश्चाद्द्दद्याद्वयोरपि ।
पुण्याहं वाचयेत्पश्चात् सूक्त वेदधनीनपि ।। १५ ।।
समिधः षोडशैवाग्नौ शिवेनाङ्गैश्च तर्पयेत् ।
गुडदुग्धाज्य संमिश्रं मधुपर्कं हृदा प्रभोः ।। १६ ।।
दद्याद्वक्त्रेण चाचान्तं पुनराज्येन वै हृदा ।
हुत्वा षोडश संख्यातं ततस्त्वाज्येन षोडश ।। १७ ।।
नैवेद्यं चोपदंशं तु दत्वा शान्तिं च वै हृदा ।
ताम्बूलमपि तेनैव स्तुत्वा परमकारणम् ।।१८ ।।
त्रिंशद्दर्भमितं कृत्वा ग्रन्थियुक्तं द्वितालकम् ।
शिवहस्तमिति ध्यात्वा गौर्या हृदि हृदा न्यसेत् ।। १९ ।।
तस्माद्दक्षिण कर्णे तु बीजमुख्यं जपेद् गुरुः ।
ततो वामेऽश्म संस्थाप्य शालिस्थण्डिलकोपरि ।। २० ।।
पूर्वोक्त शिवहस्तेन देव्या दक्षिणपात्तलम् ।
संगृह्य विन्यसेत् तस्मिन्नश्मन्येव हृदा गुरुः ।। २१ ।।
उष्णीषाद्यैस्ततो विष्णुं तोषयेदीश्वराज्ञया ।
प्राग्वद्दर्भस्य हस्तस्य कृत्वैवाथ चतुष्टयम् ।। २२ ।।
शिवहस्तद्वयं देव्या हस्तद्वयमिति स्मरेत् ।
तत शिवाग्निं प्रज्वाल्य हस्तैस्तैस्तु विनिक्षिपेत् ।। २३ ।।
अतीवधवलान् लाजान् शुद्धानस्त्रेण शोधितान् ।
देशिकस्य तथान्यस्य सङ्गुलीय करेण च ।। २४ ।।
प्रदद्यात् हृदयेनैव तस्मिन्नाग्नौ शिवानुणा ।
अग्नेः प्रदक्षिणं कृत्वा संस्पृस्याश्म ततो गुरुः ।। २५ ।।
द्वीइयं लाजदानं च प्रदक्षिण मनुव्रजेत् ।
कृत्वैव मपरं चापि व्यहृतिं जुहुयात्ततः ।। २६ ।।
शतमष्टोत्तरं कृत्वा पूर्णां चान्ते शिवेन तु ।
विसृज्य पावकस्थं तं शिवं साङ्गं तु पूर्ववत् ।। २७ ।।
शिवाग्निं च विसृज्याथ तद् भस्म च विसर्जयेत् ।
संपूज्य पुष्कलैः गन्धपुष्प स्रगादिभिः ।। २८ ।।
ततश्चतुर्थदिवसे चतुर्थं कर्म कारयेत् ।
तद्दिने वापरे वापि दिवाकालेऽर्धरात्रके ।। २९ ।।
समिदाज्यानकैरग्नो पञ्च संस्कार संस्कृते ।
शिवेनैव शतं शाङ्गैः प्रत्येकं दशकं हुनेत् ।। ३० ।।
अधोरास्त्रं शतं हुत्वा पूर्णां दद्याच्छिवाणुना ।
शयनं चर्मजाद्यैर्वा पञ्च वस्त्रस्तु वानयेत् ।। ३१ ।।
वर्मणा तच्च संपूय नवखट्गोपरि स्थितम् ।
दम्पती तत्र विन्यस्य चापूपाद्यैस्तु तोषयेत् ।। ३२ ।।
स्नपनं कारयेन्नोवा तदन्ते तु शिवोत्सवम् ।
चलं चेदचलं चेत्तु स्थापयेत्तु सहासने ।। ३३ ।।
देवं द्वीश्रीयं विद्वान् वह्निं तत्पुरतो नयेत् ।
वह्नेर्वामेऽप्य वामेऽजं हरिं वा विपरीततः ।। ३४ ।।
एवमेवान्यदेवानां कर्म वैवाह्यमाचरेत् ।
भिन्नपीठाम्बिकानां तु मूललिंगस्य च द्विजाः ।। ३५ ।।
किंतु श्री हरिबेरायां ब्रह्मबेरेण वोञ्झितम् ।
गन्धाद्यैः स्थण्डिलं तत्र तानभ्यर्चैव कारयेत् ।। ३६ ।।
मूललिंगस्य चोद्बाह्ये गर्भागारात्तु मण्डपे ।
विन्यस्य स्थण्डिले देवीं कर्मवैवाहिकं नयेत् ।। ३७ ।।
प्रतिष्ठा कर्म यः कुर्यादेवं कल्याणमूर्तिनः ।
स्वबन्धुजन वर्गैस्तु सर्वैरेतैरतन्द्रितः ।। ३८ ।।
आयुः श्रीकीर्ति संयुक्तः पुत्तपौत्रादि संयुतः ।
इहलोके सुखं प्राप्य नृपणामपि दुर्लभम् ।। ३९ ।।
गच्छत्स्वदेह पादान्ते शैवं स्थान मनुत्तमम् ।
यत्दग्वा निवर्तन्ते मम भक्ता द्विजोत्तमाः ।। ४० ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे कल्याण कर्म विधिरेकोनषष्टितमः
पटलः ।।
६०. षष्ठितमे पटले विष्णूमार्ध प्रतिष्ठा विधिः
विष्णूमार्ध प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्वितम् ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् प्रतिमां तु विशेषतः ।। १ ।।
उमार्धं दक्ष शश्यर्धाङ्कितमग्रजाः ।। २ ।।
करमकुटं वाममलकेन समन्वितम् ।
ललाट दक्षिणे भागे नयनार्धेन संयुतम् ।। ३ ।।
पत्रं तु वामकर्णे स्याद्वालिकेनापि संयुतम् ।
सनक्र कुण्डलं तं विनावाथ कारयेत् ।। ४ ।।
सव्ये टङ्काभयौ हस्ते उत्पलं वामगे करे ।
देव्यध्यायोदि तास्त्रं वा दर्पणासक्त लोचनम् ।। ५ ।।
दर्पणं मुख वृत्तं स्यात्तन्मुष्टिस्स्यातदर्धतः ।
तत्पुच्छं मुकुलाकारं पादे शोभाविराजितम् ।। ६ ।।
उमाभागं स्तनपेतं चित्रवस्त्रपरिच्छदम् ।
व्याघ्राजिनांबरं सव्यपादं कुञ्चितमिष्यते ।। ७ ।।
सुस्थितं वामचरणं नूपुरेणाप्यलंकृतम् ।
आभङ्ग सहितं तच्च कोलकाङ्गुलकैर्नतिः ।। ८ ।।
वामं मरकताभं स्यात् दक्षिणं मणिसन्निभम् ।
नाभिहृन्मेढ्रदेशोभ्यो वामे दक्षे च वामके ।। ९ ।।
चन्द्रे तु भागान् हित्वाग्रे स्थिर्ताङ्घ्रेमध्यमे नयेत् ।
सूत्रमुत्पल हस्तोच्चं चूचुकां तदनन्तरम् ।। १० ।।
द्वादशाङ्गुलमित्युक्तं विश्वाङ्गुलमथापि वा ।
पार्श्वमध्यम बाह्वोस्तु मध्यमं तु षडङ्गुलम् ।। ११ ।।
अङ्गुष्ठापार्ष्णि मध्यं तु तिथिभूताङ्गुलं भवेत् ।
चन्द्रशेखर वच्छेषं कर्तव्यं हिं मुनीश्वराः ।। १२ ।।
अर्धनादीश्वरोह्येवं हर्यर्धं श्रुणुतद्विजः ।
प्राग्वत्कृत्वा महेशार्धं विष्ण्वर्धमितरत्र च ।। १३ ।।
भुजद्वययुतं शङ्ख कटकस्तत्र संमतः ।
पीतांबर समोपेतं सर्वाभरण संयुतम् ।। १४ ।।
चन्द्रशेखर वच्छेषं सूत्र पातादिकं भवेत् ।
हर्यर्धमेवं ब्रह्मादि भागं चैवं समाचरेत् ।। १५ ।।
बेरमेवं समापाद्य प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ।
तां प्रतिष्ठां च विप्रेन्द्राः शृणुध्वं हि समासतः ।। १६ ।।
कालः पूर्व समादिष्टस्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौ च मृदाद्यैर्बेरशोधनम् ।। १७ ।।
प्रदक्षिणं पुरादीना मुदके चाधिवासनम् ।
सामान्यस्थापन प्रोक्त मार्गेणैव समाचरेत् ।। १८ ।।
किं त्वर्धभागं देवाणु संयुक्तं कारटेद् गुरुः ।
मुख वास ग्रहेष्वेक कुण्डं तु परिकल्पयेत् ।। १९ ।।
प्राच्यैश दक्षे वेदाश्रं कुण्डमेकं तु कल्पयेत् ।
शिल्पिनं तु विसृज्याथ विप्रान् संभोजयेत्ततः ।। २० ।।
पुण्योदसेचनं कृत्वा स्थण्डिलं च ततो नयेत् ।
शयनं कल्पयेत्तस्मिन् स्नपनं कौतुकं पृथक् ।। २१ ।।
बन्धयेद्देशिकां धीमानुभयोः पूर्वहस्तयोः ।
शयनारोहणं कृत्वा शाययेद्देवमादरात् ।। २२ ।।
शिरः प्रदेशे देवस्य शिवकुंभं तु विन्यसेत् ।
उमोत्तमाङ्गेदेशे तु वर्धनीं विन्यसेत् गुरुः ।। २३ ।।
विष्णुश्चेत्तच्छिरोदेशे विष्णु कुंभं तु विन्यसेत् ।
तत्तत् कायार्धभागं तु तत्र ध्यात्वा यजेत् गुरुः ।। २४ ।।
परितोष्टघटान् न्न्यस्त्वा विद्येशाधिष्टितान्नयेत् ।
गन्धस्त्रग्धूप नैवेद्य प्रमुखैर्देशिकोत्तमः ।। २५ ।।
तत्वतत्वेश्वरन्यासं कृत्वा व्याप्तिं च भावयेत् ।
क्ष्मामूर्त्यष्टकं न्यस्त्वा मूर्तीशनपि विन्यसेत् ।। २६ ।।
मूर्तीशानां तु विन्यासे विशेषः कश्चिदिष्यते ।
शर्वं च पशुपत्युग्ररुद्रांश्चेतांबलोत्कटान् ।। २७ ।।
धात्रीं विभ्वीमथेन्द्रादि काष्ठादि क्रमशो न्यसेत् ।
विष्ण्वर्ध स्थापने शर्व पशुपत्युग्ररुद्रकान् ।। २८ ।।
पुरुष्टुतं च विष्णुं च गोविन्दं वित्तनाथकम् ।
पञ्चमूर्त्यात्मकेन्यासे मूर्तयः पूर्ववर्त्मना ।। २९ ।।
ब्रह्माणं केश्वं ज्ञानी मीच्छां तु पश्चिमात् ।
न्यसेद् गौर्यर्ध पक्षे तु ब्रह्माविष्णू च रुद्रकम् ।। ३० ।।
जनार्दनं ततस्सम्यक् पुरुष्टुतमथाप्यथ ।
न्यसेत् विष्ण्वर्ध पक्षे तु पञ्चमूर्तीश्वरानपि ।। ३१ ।।
शिवांशे शिवमन्त्रं न्यसेदन्यत्र तन्मनुम् ।
ईशादि संहिता मन्त्रान् देवस्यार्धे तु विन्यसेत् ।। ३२ ।।
तत्रैव योजयेदन्य देवोक्ते शाद्यणून्मनून् ।
एवमेवान्य मन्त्रांश्च युक्त्या ज्ञात्वैव विन्यसेत् ।। ३३ ।।
संस्कृत्य कुण्डमन्ते तु जनयेत्तत्र पावकम् ।
अवाह्य मूर्तिमूर्तीशांस्तत्तद्दिक्षु व्यवस्थितान् ।। ३४ ।।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिल वेणुयवैरपि ।
होमयेत् सर्वमन्त्रैश्च प्रधाने पूर्ववद् गुरुः ।। ३५ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्षमायूरा वह्निकोणतः ।। ३६ ।।
प्रधानेऽपि पलाशः स्यात् विशेषः कश्चिदिष्यते ।
विष्ण्वर्ध पक्षे तुलसी पलाशश्च प्रधानके ।। ३७ ।।
ततो द्वितीये दिवसे देवान् कुंभाश्च पावकान् ।
यजेद् गन्धादिभिश्चैवं वस्त्र हेमाङ्गुलीयकैः ।। ३८ ।।
मूर्तिपाद्यैर्गुरुं चेष्ट्वा दक्षिणां दापयेत्ततः ।
शुभे महूर्ते संप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।। ३९ ।।
कुंभान्मनूंश्च वर्धन्या शिवोमांशे क्रमान्यसेत् ।
विष्ण्वर्धपक्षे वर्धन्या मनुं पीठे तु विन्यसेत् ।। ४० ।।
कृष्णस्य कुंभात् कृष्णस्य बीजं कृष्णहृदि न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय तत्पीठे परितो न्यसेत् ।। ४१ ।।
उत्सवं स्नपनं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं तद्देव स्थापनोदितम् ।। ४२ ।।
विष्णूमार्ध प्रतिष्ठा तु कथिता भुक्ति मुक्तितदा ।। ४२१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे विष्णूमार्ध प्रतिष्ठाविधिः
षष्ठितमः पटलः ।।
उमार्ध वाम भागन्तु हरार्धं दक्षिणं वपुः
सजटामकुटं दक्ष शश्यर्धाङ्कितमग्रजाः
करण्ट मकुटं वामं मलकेन समन्वितम्
ललाट दक्षिणे भागे नयनार्धेन संयुतम्
पत्रं तु वामकर्णेस्यात् वालिकेनापि संयुतम्
सनक्र कुण्डलं सव्ये तं विना वाथ कारयेत्
संव्ये टंकाभयौ हस्ते उत्पलं वामगे करे
उमा भागं स्तनोपेतं चित्रवस्त्र परिच्छदम्
व्याघ्राजिनाम्बरं सव्यपादं कुञ्चितमिष्यते
सुस्थितं वामचरणं नूपुरेणाप्यलंकृतम्
आभङ्गसहितं तच्च कोलकाङ्गुलकैर्नतिः
चन्द्रशेखरवत् शेषं कर्तव्यं हि मुनीश्वराः
प्राग्वत् कृत्वा महोशार्ध विष्ण्वर्ध इतरत्र हि ।
भुजद्वयुतं शङ्खं कटकस्तत्र संमतः ।।
पीताम्बर समोपेतं सर्वाभरण संयुतम् ।
चन्द्रशेखरवत् शेषं सूत्रपातादिकं भवेत् ।।
६१. एकषष्ठितमे पटले त्रिमूर्ति स्थापन विधिः
त्रिमूर्ति स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
रक्तवर्णस्त्रिणेत्रश्च वरदाभय हस्तकः ।। १ ।।
कृष्णा परशु संयुक्तो जटामकुटमण्डितः ।
ऋज्वागतस्तथैकेन पादेनापि समन्वितः ।। २ ।।
दक्षिणोत्तरयोश्चैव पार्श्वयोरुभयोरपि ।
कटि प्रदेशादूर्ध्वे तु ब्रह्मविष्ण्वर्ध काययुक् ।। ३ ।।
स्त्रीमान वत्योर्मानं ब्रह्मविष्ण्वोस्तु कल्पयेत् ।
कृताञ्जलिपुटौ एकपादयुक्तौ च वा मतौ ।। ४ ।।
अथवा शिवलिंगस्य पार्श्वयोः नतगतौ तु तौ ।
अथवा तौ पृथक् स्थाप्या वेकविष्टरमस्थितौ ।। ५ ।।
अथवा मध्यमे लिंगं पृथगालय संस्थितम् ।
तस्यसव्येपि असव्ये च ब्रह्म विष्णू तथा मतौ ।। ६ ।।
पृथग्धामस्थिता वा एकधामस्था वा त्रिमूर्तयः ।
संश्लिष्ट धामयुक्ता वा ब्रह्मविष्णुशिवा मता ।। ७ ।।
पूर्वास्याः पश्चिमास्या वा परिवारादि संयुताः ।
भिन्नप्रकारगा वापि एक प्राकारसंस्थिताः ।। ८ ।।
नृत्तमूर्त्यादि देवा वा स्थापनीयास्तु मध्यमे ।
एवं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठा विधिरुच्यते ।। ९ ।।
शिवलिंग प्रतिष्ठा च ब्रह्मणः केशवस्य च ।
तत्तदध्याय संसिद्धाः कर्तव्या मुनि पुङ्गवाः ।। १० ।।
इदानीमेकपादस्य प्रतिष्ठा विधिरुच्यते ।
पूर्ववत् काल इत्युक्त स्तद्वेदेवाङ्कुरार्पणम् ।। ११ ।।
रत्नन्यासं च दृङ्मिक्षं बेरशुद्धिं पृथङ्नयेत् ।
प्रक्षिणं जलावासं मण्डपं पूर्वन्नयेत् ।। १२ ।।
कुण्डानि कारयेत्तत्र नवपञ्चैक संख्यया ।
दिगश्राण्यथ वृत्तानि चतुरश्राणि तानि वा ।। १३ ।।
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिं पुण्योदसेचनम् ।
स्थण्डिलं शयनं स्नानं कौतुकानां च बन्धनम् ।। १४ ।।
ब्रह्मविष्णु हराणां च दक्षहस्ते तु वै पृथक् ।
शयनारोहं कुंभ स्थापनं पूर्वन्नयेत् ।। १५ ।।
देवस्य ब्रह्माणेः विष्णोः शिरोदेशे घटत्रयम् ।
न्यस्त्वा तु शिवकुंभस्य उत्तरे वर्धनीं न्यसेत् ।। १६ ।।
तत्तद्रूपं तु तत्रैव ध्यात्वा गन्धादिभिर्यजेत् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं तेषां कुर्याद्यथोदितम् ।। १७ ।।
अग्निकुण्डादि संस्कारं कृत्वा होमं तु कारयेत् ।
तिलसर्षप मुद्गांश्च माषशिंबाद वैणवैः ।। १८ ।।
पलाशोदुंबराश्वत्थ न्यग्रोधाः प्राग्दिगादितः ।
शम्यमामार्ग श्रीवृक्ष प्लक्षा श्वाग्नेयकोणतः ।। १९ ।।
प्रधाने तु पलाशस्यात् स च सर्वत्र वा मतः ।
ततो द्वितीय दिवसे देव कुंभाग्नि तर्पणम् ।। २० ।।
पूजितो वस्त्र हेमाद्यैः मूर्तिपाद्यैस्समन्वितः ।
संप्राप्त दशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ।। २१ ।।
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यान्न्यस्त्वा बिंब पुरो घटान् ।
कुंभान्मनुं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ।। २२ ।।
वर्धन्या बीजमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
ब्रह्म विष्णु घटाद्बीजं तद्धृदि विन्यसेत् ।। २३ ।।
आदाय बीजमन्येभ्यः पीठस्य परितो न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभजलैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।। २४ ।।
स्नपनं चोत्सव कुर्याद् भूरि नैवेद्यमेव च ।
अनुक्त मत्र संग्राह्यं तत्त दध्याय चोदितम् ।। २५ ।।
प्रतिष्ठेयं कृतायेन त्रिमूर्तीनां नरेण तु ।
इह लोके सुखं प्राप्ते याति सोऽन्ते परं शिवम् ।। २६ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कृतायेन त्रिमूर्ति स्थापन विधिर्नाम
एकष्टितमः पटलः ।।
रक्तवर्णः त्रिणेत्रश्च वरदाभय हस्तकः ।
कृष्णापरशु संयुक्तः जटामकुटमण्डितः ।।
ऋज्वागतस्तथैकेन पादेनापि समन्वितः ।
दक्षिणोत्तरयोश्चैव पार्श्वयोरुभयोरपि ।
कटिप्रदेशदूर्ध्वेतु ब्रह्मविष्वर्धकाययुक् ।।
सतीमानवत्तयोर्मानं ब्रह्मविष्णोस्तुकल्पयेत् ।
कृताञ्जलिपुटावेक पादयुक्तौ च वामतौ ।।
६२. द्विष्ठितमे पटले वृषभारूढ प्रतिष्ठा विधिः
वृषारूढ प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट संयुतः ।। १ ।।
परशुर्दक्षिणे हस्ते वामहस्ते मृगेओ भवेत् ।
पूर्वदक्षिण हस्तस्तु कटको वक्रदण्डयुक् ।। २ ।।
अस्य सव्य प्रकोष्ठं तु विन्यसेद् वृषमस्तके ।
स हस्तो हंस पक्षो वा पताकाधोमुखस्तु वा ।। ३ ।।
तन्मध्यां गुलाग्रेण नाभि सूत्रं समं भवेत् ।
तदग्रान्नाभिसूत्रान्तं पञ्चाधिक दशाङ्गुलम् ।। ४ ।।
तद्धस्त मणि बन्धाच्च पार्श्वतो द्वयङ्गुलं भवेत् ।
प्रकोष्ठमूलाद् धृन्मध्यात् पञ्चाङ्गुलं भवेत् ।। ५ ।।
हस्तस्य मणिबन्धाधो मेढ्र मूल समो भवेत् ।
एकोन विंशन्मात्रं स्यात् पार्श्वतो मणि बन्धकम् ।। ६ ।।
पार्श्व मध्यम बाह्वोश्च मध्ये सप्ताङ्गुलो भवेत् ।
समभङ्गयुतो देवः स्थानकेनापि संयुतः ।। ७ ।।
ललाट ध्राणमध्याच्च दक्षिणे स्थितपादके ।
गुल्फमध्ये स्थितं सूत्रं शिवसूत्रिमिति स्मृतम् ।। ८ ।।
सूत्रं हृन्मध्यगं प्रोक्तं गुणाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
सूत्रं नाभ्यन्तरं मात्रं चतुर्भिर्मेढ्र सूत्रयोः ।। ९ ।।
सूत्र दक्षिण जान्वोस्तु मध्यमं हि गुणाङ्गुलम् ।
शराङ्गुलोऽन्तरे पार्ष्ण्योर्दक्ष्पादस्य वक्रताः ।। १० ।।
द्व्यङ्गुलेन तु शेषं तु चन्द्रशेखर वद्भवेत् ।
तस्यैव दक्षिणे देवीं कारयेल्लक्षणान्विताम् ।। ११ ।।
अथ स्वदक्षिणे देव्या युक्तो वा मूर्त्यपेक्षया ।
आयुधव्यतिरिक्तैःस्वै रङ्गैस्तु विपरीतकैः ।। १२ ।।
संयुक्तो वा वृषारूढस्त्वेवं मुक्तिप्रदो भवेत् ।
पृष्ठस्थो वृषभो देवजानूरुकोच्छ्रयः ।। १३ ।।
मेढ्रान्तो नाभि सीमान्तश्शेषं सर्वं तु पूर्ववत् ।
एवं देवं समापाद्य शिलाद्यैः स्थापनं नयेत् ।। १५ ।।
कालेऽङ्कुरार्पणं रत्नन्यासं संप्रोक्षणं नयेत् ।
वृषस्य नेत्रमोक्षं तु शुद्धिं ग्रामप्रदक्षिणम् ।। १५ ।।
जलाधिवासनं कृत्वा मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ।
कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया तत्र कारयेत् ।। १६ ।।
चतुरश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि तानि वा ।
पश्चाच्छिल्पिनमुद्वास्य तस्मिन्विप्रांस्तु भोजयेत् ।। १७ ।।
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा स्थण्डिलं शयनं न्यसेत् ।
स्नपनं कौतुं कुर्यात् वृषेऽपि च यथोदितम् ।। १८ ।।
आरोप्य शयने पश्चात् कुंभान् संस्थापयेत्तमः ।
शिवस्य च शिरोदेशे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।। १९ ।।
यदि भिन्नो वृषो देवपादमूले तु शाययेत् ।
दक्ष मस्तक संयुक्तां शययां संकल्प्य व पृथक् ।। २० ।।
वृषमस्तकदेशे तु वृषकुंभं तु विन्यसेत् ।
परितोष्ट घटान्न्यस्त्वा विद्येशांस्तत्र पूजयेत् ।। २१ ।।
गन्धपुष्पादिभिर्धीमान् नैवेद्यान्तैर्गुरूत्तमः ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वा देवे वृषेऽपि च ।। २२ ।।
अग्निकुण्डादि संस्कार कृत्वा होमं समाचरेत् ।
समिदाज्यान्नलाजादि तिलसर्षप माषकैः ।। २३ ।।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्री वृक्ष मायुरोत्था भवन्ति हि ।। २४ ।।
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् तर्पयेत्तत्र वै वृषम् ।
ततो द्वितीये संतर्प्य देवान् कुंभांश्च पावकान् ।। २५ ।।
समूर्तिपो गुरुस्सम्यग् वस्त्र हेमादि पूजितः ।
संप्राप्त दक्षिणः पश्चान्मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।। २६ ।।
घटान्न्यस्त्वा तु देवाग्रे स्थण्डिले तु गुरुः क्रमात् ।
कुंभाद्बीजं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ।। २७ ।।
वर्धन्याः मनुमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।। २८ ।।
वृष कुंभान् मनुं स्मृत्वा वृषभस्य हृदि न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्य परितो न्यसेत् ।। २९ ।।
विभीन्न पीठा देवी चेत् प्रतिष्ठां पृथगाचरेत् ।
कल्याणं कारयेत्पश्चात् तद्विधानेन देशिकः ।। ३० ।।
उत्सवं स्नपनं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्य स्थापनोदितम् ।। ३१ ।।
इत्याख्याता प्रतिष्ठेयं वृषवाहनमूर्तिनः ।
घनो वाप्य घनो वापि वृषभस्य च संमतः ।। ३२ ।।
प्रतिष्ठानुष्ठिता येअ भक्त्या भावनया सह ।
लभेते स पदं शैवं भुक्त्वा भोगान्यथेच्छया ।। ३३ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे वृषभारूढ प्रतिष्ठा विधिः
द्विषष्ठितमः पटलः ।।
वृषभारुधः
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट संयुतः ।
परशुर्दक्षिणे हस्ते वामहस्ते मृगो भवेत् ।।
पूर्वदक्षिण हस्तस्तु कटको वक्रदण्डयुक् ।
अस्य सव्य प्रकोष्ठं तु विन्यसेत् वृषमस्तके
सहस्तो हंसपक्षोवा पताकाधोमुखस्तु वा
तन्मध्यमाङ्गुलाग्रेण नाभिसूत्रं समं भवेत्
समभङ्गयुतो देवण् स्थानकेनापि संयुतः
तस्यैव दक्षिणे देवीं कारयेल्लक्षणान्विताम्
अथ स्वदक्षिणे देव्या युक्तो वा मूर्त्यपेक्षया
आयुधर्व्यतिरिक्तैः स्वैरङ्गः तु विपरीतकैः
संयुक्तो वा वृषारूढः त्वेवं भुक्तिप्रदो भवेत्
पृष्ठस्थो वृषभः कार्यः देवजानूरुकोच्छ्रयः
मेद्रान्तो नाभिसीमान्तः शेषं सर्वं तु पूर्ववत् ।।
६३. त्रिषष्ठितमे पटले गङ्गाधर प्रतिष्ठा विधिः
गङ्गाधर प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ।। १ ।।
दक्षिणाभय हस्त स्थोऽप्यन्यत्र कटकामुखः ।
तेन हस्त्ने धृत्वैकां जटां गङ्गासमन्विताम् ।। २ ।।
संस्थितस्तु प्रसन्नात्मा कृष्णापरशु संयुतः ।
जटायुक्त करोच्चं तु कर्णस्योर्ध्व समं भवेत् ।। ३ ।।
तदन्तरं तु द्विमुख माभङ्गेन समन्वितम् ।
स्थानकस्तु तदुष्णीष नासापाद् दक्षमध्यमे ।। ४ ।।
सूत्रं वामे तु हृदयाद्दक्षे वै नाभिमढ्रयोः ।
हिक्का सूत्राच्चतुर्मात्रं सव्यजानोर्गुणाङ्गुलम् ।। ५ ।।
पादाङ्गुष्ठद्वयोः पार्ष्ण्यन्तरं तिथि बाणकम् ।
वाम पादस्य वक्त्रं तु सूत्राद्वामे गुणाङ्गुलम् ।। ६ ।।
इन्दुशेखर वच्छेषं कर्तव्यं मुनिपुङ्गवाः ।
देवस्य वामभागे तु देवीं कुर्यात्सलक्षणाम् ।। ७ ।।
कुर्याद् भगीरथं देवनाभ्यन्तस्तनसीमगम् ।
गलान्तं वाष्टतालेन विलंबितं जटान्वितम् ।। ८ ।।
वल्कलाम्बरं संयुक्तं हृन्मस्तक कृताञ्जलिम् ।
द्विनेत्रं च द्विबाहुं तमेवं गङ्गादधरो भवेत् ।। ९ ।।
कालेऽङ्कुरार्पणं रत्नन्यासो वै नेत्रमोक्षणम् ।
रत्नन्यासो न गङ्गायाः करव्यो नेत्रमोक्षणम् ।। १० ।।
तथा भगीरथस्यापि रत्नन्यासस्तु पञ्चभिः ।
प्रतिमाशोधनं ग्राम पुरादीनां प्रदक्षिणम् ।। ११ ।।
तोयाधिवासो यागार्ह मण्डपः पूर्ववर्त्मनः ।
चतुरश्राणि कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया ।। १२ ।।
मोचनं शिल्पिनः कृत्वा कुर्याद् भूसुर भोजनम् ।
पुण्याहोदेन संसिच्य वास्तु होमं ततो नयेत् ।। १३ ।।
स्थण्डिलं शयनं बिम्ब स्नपनं कौतुकं ।
भगीरथस्य गङ्गायाः देवस्यापि नयेत् गुरुः ।। १४ ।।
शयनं भिन्नपीठस्थो यदि स्यात्तु भगीरथः ।
देवस्य पाददेशे तु शयनं तत्र कल्पयेत् ।। १५ ।।
देवेशस्य शिरः पार्श्वे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।
भगीरथ शिरोदेशे घटं वस्त्रादि भूषितम् ।। १६ ।।
हैरण्य पङ्क्जाढ्यं वा गङ्गायाश्चैव माचरेत् ।
परितोष्टौ घटान्न्यस्तवा विद्येशस्तैसधिष्टितान् ।। १७ ।।
पूर्वक्त रूप संस्थान् ध्यान युक्तो गुरुत्तमः ।
गन्धपुष्पादिभिः सर्वान्देवान् अभ्यर्चयेत् क्रमात् ।। १८ ।।
तत्व मूर्त्यादि विन्यासं प्रकुर्यात्पूर्ववत्प्रभोः ।
भगीरथस्य मूर्तीशैः पञ्चभिश्च समन्वितान् ।। १९ ।।
पञ्चमूर्तीन्यसेधीमान् मूर्तयः पूर्ववर्त्मना ।
मूर्तीशास्युर्भकारो त्थास्सद्यो जातादयोऽणवा ।। २० ।।
बान्तं चतुर्दशं षष्टं बिन्दुनादौ नियोजयेत् ।
चतुर्थ्यन्तं स्वनामान्ते चेति मूलाणुरेष वै ।। २१ ।।
भगीरथाक्षरेणैव हृदादीनां समुद्धृतिः ।
गङ्गायास्तद्विधानोक्त मार्गेणैव समाचरेत् ।। २२ ।।
कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कारं समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलैश्च जुहुयात्पश्चात् वस्त्र हेमाङ्गुलीयकैः ।। २३ ।।
दक्षिणां दापयेत्तेषां मन्त्रन्यासं ततो नयेत् ।
तत्तद्देव पुरस्तत्तत् कुंभान् न्यस्त्वा गुरूत्तमः ।। २४ ।।
शिव कुंभमनुं ज्ञात्वा शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्या मनुमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।। २५ ।।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठाब्जे परितो न्यसेत् ।
गङ्गाया बीजमादाय तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।। २६ ।।
भगीरथघटाद् बीजं स्मृत्वा तस्य हृदि न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभ जलेनैव स्नापयेत्तत् प्रदेशके ।। २७ ।।
सहासना तु देवी चेद् वर्धन्यास्तद्धृदि न्यसेत् ।
विभिन्न पीठा देवी चेद् प्रतिष्ठां पृथगाचरेत् ।। २८ ।।
कल्यां कारयेदन्ते स्नपनं चोत्सवं ततः ।
कारयेद् भूमिनैवेद्यं कर्तुरिच्छावशेन तु ।। २९ ।।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्य स्थापनोक्तवत् ।
भगीरथ युतो वायं वियुक्तो वा महेश्वरः ।। ३० ।।
जाह्नवीश प्रतिष्ठां तु भक्त्या यः कुरुते नरः ।
इहलोके सुखं प्राप्य स्वबन्धुजन संयुतः ।। ३१ ।।
यायात् स्वदेह पादान्ते शैवं स्नानं तु दुर्लभम् ! ।। ३११/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गङ्गाधर प्रतिष्ठा विधिर्नाम
त्रिषष्टितमः पटलः ।।
६४. चतुष्षष्ठितमे पटले गुह स्थापन विधिः
गुहस्य स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
पुरादे र्मध्यमे वाग्नौ यमे वा मध्यमे तयो ।। १ ।।
नै-ऋते वरुणे वायौ सोमे शर्वेऽथवा भवेत् ।
अन्तरालेऽथवा तेषां शिवधाम्नि एवमेव वा ।। २ ।।
अन्येदेवालयेऽप्येवमथवा पर्वतोपरि ।
पर्वतस्यान्तिके वापि नद्युद्यानादिकेऽथवा ।। ३ ।।
राजधान्यादिके वाथ पुण्यक्षेत्रे हृहेषु वा ।
प्रासाद मण्डपादीनां देशे पुण्यतरुष्वथ ।। ४ ।।
कुमारालय इष्टस्यात् धाम लक्षण लक्षितः ।
अथैकादि त्रयस्त्रिंशद्धस्त विस्तार संयुतः ।। ५ ।।
त्रयस्त्रिंशत्करादूर्ध्वं विस्तारो नेष्यते द्विजाः ।
दिङ्न्यस्त स्कन्दरूपाढ्यः केवलो वा तदालयः ।। ६ ।।
रुद्रोमाविघ्न रूपाढ्यः अथवा हंसकोनयुक् ।
गणकोणोऽथवा सस्यात् केवलो वा गुहालयः ।। ७ ।।
एकभूम्यादि सप्तान्त तलेष्विष्ट तलान्वितः ।
शिवोक्त मार्ग संकॢप्त गर्भाद्येष्ट कयान्वितः ।। ८ ।।
तद्वन्मूर्धेष्टकास्थूपि प्रतिष्ठाभ्यां समायुतः ।
दिङ्न्यस्त देव विन्यस्त मध्यकुंभ युतेन च ।। ९ ।।
धाम्न संस्थापनेनाढ्यः प्रागुक्त विधिना सह ।
प्रागुक्त मण्डपाद्यैश्च प्राकाराद्यैश्च मण्डितः ।। १० ।।
पूर्वास्यः पश्चिमास्यो वा दक्षोत्तरमुखस्तु वा ।
परिवारामरैर्युक्तः कथ्यन्ते ते प्रसङ्गतः ।। ११ ।।
यक्षेन्द्रो राक्षसेन्द्रश्च पिशाचेन्द्रश्च भूतराट् ।
गन्धर्वः किन्नरो दैत्य नायको दानवाधिपः ।। १२ ।।
क्रमात्पूर्वादि शर्वान्तस्थिता एते चतुर्भुजाः ।
वरदाभय संयुक्ताः खड्ग खेट समन्विताः ।। १३ ।।
खड्गखेट समायुक्ता द्विभूजा वाञ्जनप्रभाः ।
भीमरूपास्सुशान्ता वा बद्ध केशास्तु वा मताः ।। १४ ।।
शकुनी पूतना चैव रेवती चार्धपूतना ।
वक्त्रमण्डी शकारी च निशान्ता मेषदेवता ।। १५ ।।
षण्मुखश्शक्ति पाणिश्च कार्तिकेयो गुहस्ततः ।
स्कन्दो मयूर वाहस्स्यात् सेनानी शक्तिहस्तवान् ।। १६ ।।
एते वा मूर्तिपास्तस्य कृताञ्जली पुटान्विताः ।
वज्र पद्मधरास्सर्वे स्कन्दोक्ताक्षर संयुताः ।। १७ ।।
चतुर्भुजा द्विहस्ता वा षड्वक्त्राश्चैक वक्त्रकाः ।
एते वा परितः स्थाप्याः क्रमात् पूर्वादि योगतः ।। १८ ।।
इन्द्रादीन्वाष्ट पीठं वा मयूरं वाग्रजे गजम् ।
विघ्नेशं क्षेत्रपं भानुं महापीठं प्रकल्पयेत् ।। १९ ।।
बलिपीठं च शर्वोक्तान् परिवारांस्तु वा न्यसेत् ।
बलिपीठ दलेष्विन्द्र पूर्वान्मध्ये ग्रहेश्वराः ।। २० ।।
द्वारपौ कल्पयेद् द्वारे श्यामरत्ननिभौ क्रमात् ।
दक्ष वाम गतौ द्वारे द्विभुजौ वा चतुर्भुजौ ।। २१ ।।
खड्गखेटधरौ सूचिमुद्रा विस्मय संयुतौ ।
श्यामाभौ रक्तवर्णौ वा सितकृष्णौ भयंकरौ ।। २२ ।।
जयाख्य विजयाख्यौ द्वौ द्वारपौ विकृताननौ ।
ईशाने कल्पयेत् स्कन्द चण्डं वेदकरं वरम् ।। २३ ।।
अभयं वज्रपद्मे च वरदं द्विभुजं तु वा ।
शाकल्य संज्ञया ख्यातं तदर्थं पीठमेव वा ।। २४ ।।
लक्षणं तस्य संक्षेपाच्छ्रुणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् प्रतिमालक्षणोदितैः ।। २५ ।।
प्रतिमालक्षण प्रोक्तं विश्वमानं गुहस्य तु ।
योजनीयं द्विजाः गर्भद्वारस्तम्भादिसंयुतम् ।। २६ ।।
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मस्सुसुन्दरः ।
पद्म धृक् सव्यसत्पाणि र्लम्बितेतरसत्करः ।। २७ ।।
बालरूपी प्रतिष्ठाप्यो ग्रामस्यैवाभिवृद्धये ।
द्विहस्तो यज्ञसूत्राढ्यः सशिवखस्स त्रिमेखलः ।। २८ ।।
कौपीनदण्डधृक् सव्य पाणिःकट्याश्रितोऽपरः ।
स्थाप्योऽयं ज्ञानदः स्कन्दः पर्वतेषु वनादिषु ।। २९ ।।
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च कर्णयोः पत्रपिण्डयुक् ।
नक्र कुण्डल युक्तो वा ह्यक्षशक्तिकरद्वयः ।। ३० ।।
वरदाभय संयुक्तः शक्तिद्वययुतो न वा ।
शत्तयैकया युतो वा स्यात् तयोर्लक्षणमुच्यते ।। ३१ ।।
द्विनेत्रे द्विभुजे शान्ते पद्मोत्पलकरद्वये ।
श्यामरक्तनिभे सव्य वामपार्श्वे व्यवस्थिते ।। ३२ ।।
गौरी लक्षण संयुक्ते कल्पयेत्तु शुभानने ।
गजेति गजवल्लीति नाम्नाख्यातेऽति सुन्दरे ।। ३३ ।।
इत्थं लक्षणयुक् स्थाप्यः पुरे वा नगरेऽपि वा ।
षडाननश्च षड्बाहुरर्क श्रोत्रे क्षणान्वितः ।। ३४ ।।
षट्कण्ठस्त्वेक कण्ठो वा षड्भिर्मौलिभिरन्वितः ।
स शक्तिस्साभयस्सासिस्साक्षमालस्सकुक्कुटः ।। ३५ ।।
सखेटकस्त्वयं स्थाप्यो वृद्धये राजधानिके ।
रक्ताम्बर समायुक्तो बालचन्द्र समप्रभः ।। ३६ ।।
करण्ड मकुटोपेतो नेत्रत्रय समन्वितः ।
शक्तिं च मसुलं खड्गं चक्रं पाशाभये वहन् ।। ३७ ।।
दक्षिणेऽदक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकं तथा ।
समयूरध्वजं चैवमङ्कुशं वरदं वहन् ।। ३८ ।।
सोपवीतोः मयूरस्थोः शक्तितद्वय समायुतः ।
ग्रामादौ स्थापनीयोऽयं प्रासादादै च सिद्धये ।। ३९ ।।
एवं पञ्चविधस्कन्दो विभागस्थानभेदतः ।
द्वापरे स्यान्नवान्यत्र सर्वे सर्वत्र वा मताः ।। ४० ।।
एवं संपाद्य तन्मन्त्रैः प्रतिष्ठामरभेत्ततः ।
शवर्वस्य तृतीयं तु षष्ठस्वर समन्वितम् ।। ४१ ।।
चतुर्दश स्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ।
सुब्रह्मण्यं चतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ।। ४२ ।।
मूलबीजमिति ख्यतं तस्मिन् ब्रह्माङ्ग कल्पना ।
शान्तान्तं दीर्घह्रस्वार्णैर्जात्यन्तैर्वा नमोन्तकैः ।। ४३ ।।
ईशानादि पदोपेतैर्ब्रह्माङ्गानि समुद्धरेत् ।
महासेनाय संयुक्तं विद्महे पद संयुतम् ।। ४४ ।।
षडाननाय संयुक्तं धीमहीति पदं ततः ।
तन्नः स्कन्द पदोपेतमन्ते युक्तं प्रचोदयात् ।। ४५ ।।
गायत्री बीजमेतत्स्याद्दिपपूर्वं प्रयोजयेत् ।
हृत्पुटाजातमूलाणू मूर्तिविद्यामनू स्मृतौ ।। ४६ ।।
गजाया गजवल्याश्च मन्त्रास्तन्नामकल्पिताः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या प्राग्वत्कृत्वाङ्कुरार्पणम् ।। ४७ ।।
शुभे पूर्वोदिते काले पञ्चरत्नानि विन्यसेत् ।
देव्योश्च हृदयेनैव पञ्चहेमाब्जमेव वा ।। ४८ ।।
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ।
मध्वाज्याभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाभ्यां प्रकल्पयेत् ।। ४९ ।।
हृदा स्वर्णं नखन्यासं धान्यगो विप्रदर्शनम् ।
कुर्यात् प्रच्छन्न वस्त्रेण सह सर्वात्मना गुरुः ।। ५० ।।
यदि देवीयुतः स्कन्दः पृथक् तस्याश्च कारयेत् ।
प्राग्वच्छुद्धिं प्रकल्प्यास्मै ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ।। ५१ ।।
जलेऽधिवासयेत् स्कन्दं लम्बकूर्चयुतं हृदा ।
परितः कलशान्मन्त्री न्यसेदिन्द्राद्यधिष्टितान् ।। ५२ ।।
प्रासादस्य चतुर्दिक्षु वह्नावीशेऽथ मण्डपम् ।
पद्माभनवपञ्चैक संख्या कुण्ड प्रकल्पनम् ।। ५३ ।।
पूर्वोत्तरेशसंकॢप्त स्नान वेदिकयान्वितम् ।
तक्षकोद्वासनं विप्र भुक्तिं गोमयालेपनम् ।। ५४ ।।
पुण्योद शेचनं वास्तु देव तैज्याग्नि तर्पणे ।
स्थण्डिलं शयनं प्राग्वच्चर्म जाद्यैस्तु वाम्बरैः ।। ५५ ।।
जलादानीय तं स्कन्दं स्नपनं प्राग्वदाचरेत् ।
गन्धापिष्पादिनाभ्यर्च्य बन्धयेत् कौतुकं हृदा ।। ५६ ।।
आरोप्य शयने स्कन्दं शाययेत् प्राक्शिरो यथा ।
वस्त्रैरावेष्ट्य संपूज्य सासनं मूर्तिः संयुतम् ।। ५७ ।।
सदेह मूलमन्त्राढ्यं साङ्गं गन्धादिभिर्गुहम् ।
शिरः प्रदेशे सूत्राढ्यं कुंभं वस्त्रादिभिर्युतम् ।। ५८ ।।
न्यस्त्वा तस्मिन्यथा बेरे तथा स्कन्दं प्रपूजयेत् ।
देवियुतं चेत् विन्यस्य वर्धनीं तत्र तां यजेत् ।। ५९ ।।
परितोष्टौ घटान्यस्त्वा गुहविद्येश्वरान्यजेत् ।
सूत्र वस्त्र सुवर्णादि युक्तास्सर्वे घटा मताः ।। ६० ।।
आत्मविद्या शिवाख्यं च जानुकण्ठ शिरोवधि ।
न्यस्त्वा तत्वत्रयं सेशं मूर्तिमूर्तींश्वरान्यसेत् ।। ६१ ।।
मूर्तयः क्ष्मादयो लोकपाला मूर्तीश्वरा मताः ।
प्रागुक्ता वा तदीशानास्तओ होमं समाचरेत् ।। ६२ ।।
गुरुः पूर्वोक्त पञ्चाङ्ग भूषणस्सोत्तरीयकः ।
सोष्णीषस्साम्बरस्स्नातः श्शिवः द्विजकुलोद्भवः ।। ६३ ।।
मूर्तिपैरीदृशैर्युक्तः कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ।
प्रधाने स्कन्दमावाह्य सब्रह्माङ्गं सलोचनम् ।। ६४ ।।
तत्वत्रयं सनाथं च मूर्तिमूर्तीश्वरान्वितम् ।
गजां च गजवल्लीं च तर्पयेत्संभवे तयोः ।। ६५ ।।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतं मूलाहुतिर्गुरोः ।
ब्रह्मांगानां दशांशः स्यान्मूलार्धं मूर्तिपहूतिः ।। ६६ ।।
मूर्तिपा जुहुयाद्दिक्षु विधिक्ष्वीशहृदाद्यणून् ।
तत्तदिङ्मूर्तिमूर्तीशानपि शान्ति घटान्वितम् ।। ६७ ।।
समिद्घृतान्नसस्येन्द्र तिलसलाज तण्डुलाः ।
पलाशो दुम्बराश्वत्थवटा दिक्षु विदिक्ष्वथ ।। ६८ ।।
शम्यपामार्गश्रीवृक्षा होम्या पिप्पल पश्चिमाः ।
पलाशस्स्यात् प्रधानेऽपि स च सर्वत्र वा भवेत् ।। ६९ ।।
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणेष्वत्र जपो भवेत् ।
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्व मन्त्राणां च जपक्रियाम् ।। ७० ।।
दर्भ संस्पर्शनं चेत्थं प्रतिभागं समाचरेत् ।
ततः प्रभाते संशुद्धो मूर्तिपैस्सह देशिकः ।। ७१ ।।
उद्धृत्य षण्मुखं तं च कुंभाग्नींश्च सु तर्पयेत् ।
प्रायश्चित्त निमित्तं तु दक्षिणेन शताहुतिम् ।। ७२ ।।
दत्वा पूर्णाहुतिं प्रविशेद्धाम देशिकः ।
मानुषे दविके वापि प्राग्वत् संस्कार संयुताम् ।। ७३ ।।
कशिलां हृदयेनैव रत्नधान्यादिगर्भिताम् ।
विन्यस्य स्थापयेत्तस्यां षण्मुखं मूलमुच्चरन् ।। ७४ ।।
सुलग्ने सुमूहूर्ते तु तथा द्वारस्य संमुखम् ।
अथ ब्रह्मशिलोपेतं स्थापयेद्वा षडाननम् ।। ७५ ।।
देवाग्रे तु घटान्यस्त्वा मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
कुंभाद्बीजं समादाय षण्मुखस्य हृदिन्यसेत् ।। ७६ ।।
यदि देवी सती तस्यां वर्धन्यां विन्यसेन्मनुम् ।
पीठस्य परितश्चान्य कुम्भेभ्यो विन्यसेन्मनून् ।। ७७ ।।
तत्तद् घटस्थिताद्भिस्त मभिषिञ्चेत् षडाननम् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कारयेत्पूर्ववत्ततः ।। ७८ ।।
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं चले ।
गुरुं च मूर्तिपादींश्च वस्त्राद्यैर्दक्षिणायुतम् ।। ७९ ।।
इष्ट्वा हेमाङ्गिलीयैश्च प्रतिमास्थापनोक्तवत् ।
सनातन प्रतिष्ठोक्तं यदनुक्तं समाचरेत् ।। ८० ।।
एवं यः स्थापनं कुर्यात् षण्मुखस्य द्विजोत्तमाः ।
आयुः लब्ध्वा परत्रापि मोक्षं च लभते नरः ।। ८१ ।।
सौभाग्यं महतीं लक्ष्मी नीरोगत्वं यशस्सुखम् ।
शुभं लब्ध्वा परत्रापि मोक्षं च लभते नरः ।। ८२ ।।
तस्यार्चनं च संक्षेपात् शृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
अथ प्रातः कृता वश्यश्शौचस्नाने विधाय च ।। ८३ ।।
सन्ध्यो पस्थापनं मन्त्रतर्पणं प्राग्वदाचरेत् ।
गत्वा धाम प्रविश्यान्तर्निर्णिक्ताङ्घ्रिकरद्वयः ।। ८४ ।।
आचान्तस्सकलीकृत्य स्कन्देशान हृदादिभिः ।
सनातनं विधायार्ध्यमस्त्र मन्त्रेण तज्जलैः ।। ८५ ।।
द्वारं संप्रोक्ष्य संपूज्य जयं च विजयं तथा ।
स्वनाम्नो दुम्बरे हेति प्रविश्यान्तस्समर्चयेत् ।। ८६ ।।
वास्तु नाथ मुदग्ववक्त्रः स्वासनस्थोऽणु विग्रहः ।
शक्तिस्थं स्वं समायोज्य रक्षायै ध्वंसित स्थितिः ।। ८७ ।।
शक्त्युद्भूत सुधौघेन कृत पूतमहातनुः ।
अस्त्रमन्त्रं सुसंशुद्धं चन्दनार्पित सत्करः ।। ८८ ।।
न्यस्तेशान नराघोर वामजाङ्गुष्ठकादिकः ।
तलद्वयनिविष्टाक्षि देहमूलाणु संयुतः ।। ८९ ।।
कनिष्ठद्यङ्गुलिन्यस्त हृच्छिरऽस्चूलिकाद्यणुः ।
भूयस्तल कृतन्यास मूलमन्त्र परान्वितः ।। ९० ।।
देहन्यासं च तैर्मन्त्रैः माला ब्रह्मान्वितैर्न वा ।
सैकत्रिंशत् कला मन्त्रन्यासं प्राग्वन्नयेन्नवा ।। ९१ ।।
आपाद्यैवं तनुं मन्त्री गुहवत्तामनुस्मरन् ।
इष्ट्वा हुत्वा विभाव्य अन्तर्गुहं हृन्नाभिबिन्दुषु ।। ९२ ।।
शिवाणुभिस्तनुं शैवीमथापाद्यगुहं यजेत् ।
अवकुण्ठनदिग्बन्ध प्राकारैः स्थानशोधनम् ।। ९३ ।।
विशेषार्घ्यं च संकल्प्य गन्धपुष्पाक्षतैर्हृदा ।
अर्चनाङ्गोदितैर्वाथ पाद्यमाचमनं तथा ।। ९४ ।।
अर्घ्यं वा केवलं तेन संप्रोक्ष्य द्रव्यसंहतिम् ।
हृदाभिमन्त्र्य स्वं चेष्ट्वा शुध्यै मन्त्रान् समुच्चरन् ।। ९५ ।।
इष्ट्वा पर्युषितां पूजां गायत्र्यार्घ्यं सनातनम् ।
दत्वा मुर्ध्नि हृदा तां च दद्यान्निर्माल्य धारिणे ।। ९६ ।।
त्यजेद्वा बेरसंशुद्धिं नयेत् प्रागुक्त वर्त्मना ।
लोहजं यदि तद्बेरं स्नानं पर्वणि पर्वणि ।। ९७ ।।
चित्रादिजं चेत् कर्मार्चा शुद्ध्या शुद्धर्मता द्विजाः ।
इत्थमात्मधाराद्रव्य मन्त्रबिंब विशोधनम् ।। ९८ ।।
कृत्वासनं गुहस्यैवं कल्पयेत् प्रणवादिभिः ।
प्रणवं मध्यमे धर्माधर्मादीन् कल्पयेत्पुनः ।। ९९ ।।
अधश्चोर्ध्वच्छदे पद्मकर्णिकेऽन्ते गुहासनम् ।
संक्ल्प्य चासनं मूर्तिमावाह्यास्मिन् हृदाद्यणून् ।। १०० ।।
ईशानादीन्न्यसेन्माला ब्रह्माण्यर्णांस्तु वाखिलान् ।
विद्यादेहं च संक्ल्प्य तस्मिन्मूलेन षण्मुखम् ।। १०१ ।।
हृदयानुगतेनैव पुष्पसंपूर्णसत्करः ।
आवाह्य बिम्बे तद्बिन्द्रो रानीय स्थापयेद्धृदा ।। १०२ ।।
निष्टुरां सन्निधानाद्यं हृदा कृत्वावकुण्ठयेत् ।
हृदादि नेत्र पर्यन्तं मन्त्रन्यासोऽवकुण्ठनम् ।। १०३ ।।
महामुद्रां च मूलेन कल्पयेद्वामृती कृतिम् ।
पाद्यं पादे हृदाच्चान्ति मुखेर्घ्यं शिरसि क्रमात् ।। १०४ ।।
नमः स्वाहा स्वधा वौषट् जात्यन्तेन गुहस्य तु ।
गन्धं पुष्पं च धूपं दत्वा पञ्चामृतादिभिः ।। १०५ ।।
विभूतौ स्नापयेत् पिष्टामलकादि समन्वितम् ।
वाससोन्मृज्य वक्त्रेण दत्वा चान्तिं गुहस्य तु ।। १०६ ।।
चन्दनागरु कर्पूर कुष्ठान् पूर्वप्रमाणजान् ।
पिष्टवालिप्य हृदा स्कन्दं केवलं चन्दनं तु वा ।। १०७ ।।
कृष्णागरु कृतं धूपं दद्याद् धृदयमन्त्रतः ।
लघु चन्दन निर्यासं भस्मजं वा पुरोहितम् ।। १०८ ।।
सुरभीणि विचित्राणि सर्वर्तु प्रसवानि तु ।
तत्क्षण प्रति बुद्धानि प्राग्वत् पुष्पाणि दापयेत् ।। १०९ ।।
हृदा तैलाद्य संकॢप्तिं दद्यात् प्राग्वद् धृदाणुना ।
आमन्त्रण हबिर्दद्यात् प्रागुक्त विधिना न वा ।। ११० ।।
गन्धादीनां प्रमाणं तु पश्चिमास्यार्चनोक्तवत् ।
पूजयेदावृतिं पश्चात् धूपदाना वसानके ।। १११ ।।
वह्नीशरक्षोवातेश दिग्विदिक्षु हृदाद्यणून् ।
तद्बहिर्वसुमूर्तीश्च बहिरिन्द्रादि देवताः ।। ११२ ।।
ततोस्त्राणि यजे देवं त्रिभिर्वावरणैर्गुहम् ।
द्वाभ्यां वैकेन भूयोऽपि धूपदीपं प्रदापयेत् ।। ११३ ।।
गानयेन्मन्त्रगानाद्यं जपं कृत्वा निवेदयेत् ।
नैवेद्यं च बलिं दत्वा कुण्डे शैवेऽनले गुहम् ।। ११४ ।।
आवाह्य साङ्गं चर्वन्तं पलाश समिदाज्ययुक् ।
मूलेन शतपञ्चाशत् पञ्चविंशति संख्यया ।। ११५ ।।
जुहुयात्त दृशांशेन षडङ्गाहुतिमाचरेत् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् नित्योत्सवमथाचरेत् ।। ११६ ।।
तदन्ते ताण्डवं कुर्यात् प्रागुक्त विधिना सह ।
एका हादि नवाहान्तं कुर्यात्संवत्सरोत्सवम् ।। ११७ ।।
ध्वजे मयूर मालिख ध्वजारोहणमाचरेत् ।
तद्दिन त्रिगुणे वाथ द्विगुणे वाथ तद्दिने ।। ११८ ।।
अङ्कुरार्पण पूर्वं तु भेरी ताडन पूर्वकम् ।
ध्वजारोहणपूर्वं वा कारयेदुत्सवं बुधः ।। ११९ ।।
शकुनी रेवती चैव पूतना मण्डपूतना ।
वक्त्रमण्डी ततः प्रोक्ता निशान्तामेषदेवता ।। १२० ।।
शकारीति परि ज्ञेयाः सुब्रह्मण्यस्य सुव्रताः ।
षट् कुमारास्तु विज्ञेयास्तेषां नामानि च द्विजाः ।। १२१ ।।
सेनापतिस्सुरेशश्च हरसूनुस्सुराग्रजः ।
सुब्रह्मण्यः कुमारश्च षट्कुमाराः प्रकीर्तिताः ।। १२२ ।।
कुण्डं षडश्रमिष्टं स्यादीशाने वाथ पावके ।
वज्रं रूपं भवेदस्त्रं पुष्पे वा तण्डुले यजेत् ।। १२३ ।।
द्विनेत्रं द्विभूजं रौद्रं शिखाकोटि समुज्वलम् ।
तीक्ष्ण वज्रधरं सव्ये वामहस्ते तु चित्रके ।। १२४ ।।
शुकुन्यादि कुमारान्ता दिनानामधिपा मताः ।। १२४१/२ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे गुहस्थापनविधिर्नाम चतुष्षष्टितमः
पटलः ।।
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मण्यस्सुसुन्दरः ।
पद्मधृक् सव्यतस्पाणिः लम्बितेतरसत्करः ।।
वालरूपी प्रतिष्ठाप्यो ग्रामस्यैवाभिवृद्धये ।।
द्विहस्तो यञासूत्राढ्यः सशिखः सत्रिमेखलः
कौपीन दण्डधृक् सव्यपाणिः कट्याश्रितः अपरः
स्थाप्योऽयं ज्ञानदः स्कन्दः पर्वतेषु वनादिषु ।
चतुर्भुजः त्रिणेत्रश्च कर्णयोः पत्रपिण्डयुक् ।
नक्रकुण्डलयुक्तोवा ह्यक्षशक्तिकरद्वयः
वरदाभय संयुक्तः शक्तिद्वययुतो न वा
षडननश्च षड्बाहुः अर्कश्रोत्रेक्षणान्वितः ।
पट्कण्ठस्त्वेककण्ठकण्ठो वा षड्भिमौलिभिरन्वितः ।।
सशक्तिः साभयः सासि साक्षमालः सकुक्कुटः ।
सखेटकः त्वयं स्थाप्यः वृद्धये राजधानिके ।।
रक्तांबर समायुक्तः बालचन्द्र समप्रभैः ।
करण्ड मकुटोपेतो नेत्रत्रय समन्वितः ।।
शक्तिं च मुसलं खड्खं चक्रं पाशाभये वहन् ।
दक्षिणेऽदक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकं तथा ।।
समयूर ध्वजं चैवं अङ्कुशं वरदं वहन् ।
सोपवीतो मयूरस्थो शक्तिद्वय समायुतः ।।
ग्रामादौ स्थापनीयोऽयं प्रासादादौ च सिद्धये ।
६५. पञ्चषष्टितमे पटले चण्डेश स्थापन विधिः
चण्डेश स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
परस्वतन्त्र भेदेन द्विविधं तच्च संमतम् ।। १ ।।
पुरादौ मध्यमे वाष्टदिक्षु चण्डेश्वरालयः ।
वामेशानेऽथ सौम्ये वा सोमेशेन्द्रान्तरेऽथवा ।। २ ।।
अन्तर्मण्डल देशेऽन्तर्हारायां वेष्टशालके ।
अथैकादि त्रस्त्रिंशद्धस्त विस्तार संयुतः ।। ३ ।।
धामलक्षण संसिद्धायामेनापि समन्वितः ।
एकादि सप्तभूम्यन्तं भूमिभाग समन्वितः ।। ४ ।।
धामोक्ताकार संयुक्तो दिक्षु चण्डेश्वरान्वितः ।
इष्टदेवान्वितो वा स्यात् केवलो वा वृषान्वितः ।। ५ ।।
प्रागुक्त विधिना नीतगर्भाद्येष्टकया युतः ।
मूर्धेष्टका समायुक्तः स्थूपिस्थापन संयुतः ।। ६ ।।
दक्षिण द्वार संयुक्तं पराङ्गं चेन्मुनीश्वराः ।
स्वतन्त्र स्थापने दक्ष पूर्व पश्चिमादिङ्कुखः ।। ७ ।।
दिङ्न्यास्तामर विन्यस्त मध्यकुम्भयुतेन च ।
धाम संस्थापने नाढ्यः प्रागुक्त विधिना सह ।। ८ ।।
प्रागुक्त गर्भमानाद्यं सर्वमत्र प्रयोज्यताम् ।
प्राकार मण्डपोपेतः परितः परिवारः युक् ।। ९ ।।
रुद्र भक्त स्ततो रुद्रः चण्डश्चण्डप एव च ।
महाबलस्तथा विप्राष्टङ्क पाणीश सेवकौ ।। १० ।।
रुद्रकोपज इत्यष्ट मूर्तयः परिवारगाः ।
एते श्वेता महाकाया कृताञ्जलिपुटान्विताः ।। ११ ।।
सटङ्कास्तद्विहीना वा वीराद्यासन संस्थिता ।
कृत्तिवासोऽन्विता वाथ चण्डरूपधरास्तु वा ।। १२ ।।
इन्द्राद्या वा तदर्थं तु पीठं वा पूर्वतो वृषः ।
बलिपीठादि पीठान्तं पूर्ववत् कल्पयेत्तु वा ।। १३ ।।
द्वारस्थौ द्वापरौ कार्यौ द्विकरौ दण्डधारकौ ।
चण्डानुगः चण्डमान्यो नेष्टौ वा देशिकाग्रजाः ।। १४ ।।
बलिपीठे बलिर्देयो यथादेशं बलिर्हितः ।
देवोक्त परिवारान्वा विघ्नक्षेत्रेश् भानुभिः ।। १५ ।।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कार्यः पूर्ववल्लक्षणान्वितः ।
मध्येन दशतालेन दशतालाधमेन वा ।। १६ ।।
प्रतिमा लक्षण प्रोक्तमानेनायादि संयुतः ।
बद्ध पद्मासनश्चण्डनाथो दुर्दर्श भीषणः ।। १७ ।।
व्यालयज्ञोपवीती च मुखोद्गीर्ण महानलः ।
करालकज्जलाभासो जटिलश्चन्द्रशेखरः ।। १८ ।।
चतुर्वक्त्रश्चतुर्बाहुश्चाक्षमालात्रिशूलवान् ।
टङ्कं कमण्डलुं वामे भानुरक्तार्क लोचनः ।। १९ ।।
अथवा शंख वर्णाभश्चतुर्बाहुस्त्रिलोचनः ।
चन्द्रार्ध मण्डितः कृत्तिवासा वीरासनस्थितः ।। २० ।।
पिनाका मोघ बाणाभ्यां व्यग्रपाणितलद्वयः ।
वराभय प्रदानाभ्यामन्यत्र परिमण्डितः ।। २१ ।।
अथवा द्विभुजश्शुक्ल वस्त्रस्त्र्यक्षोऽजनप्रभः ।
जटामकुट युक्तो वा धवली कृत मूर्धजः ।। २२ ।।
स्थानको वासनस्थो वा शयिता सव्यवात्तलः ।
सलम्ब सव्य पादस्तु वामहस्त भुजानुगः ।। २३ ।।
वरहस्तोऽथवा स स्यादिरष्टङ्क संयुतः ।
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलि पुटोऽथवा ।। २४ ।।
शंकरेक्षण संपन्नश्शोकनम्र शिरास्तु वा ।
उत्कुटा सन युक् शान्तो जटिलष्टं धृक्करः ।। २५ ।।
एवं वा चण्डनाथस्तु कार्यस्त्विष्टासनान्वितः ।
अथवा भयटङ्काभ्यां पाशशूलद्वयेन तु ।। २६ ।।
चतुर्भुजस्तु वा कार्यश्शङ्कराज्ञानुपालकः ।
विशेषस्सिंहले देशे कश्चिदत्राभिधीयते ।। २७ ।।
कृतायामष्टहस्तस्यात् त्रेतायां षड्भुजो मतः ।
द्वापरे च चतुर्हस्तः कलौतु द्विकरो मतः ।। २८ ।।
अन्यदेशे तु सर्वत्र विभागो नायमीर्तितः ।
अथवा चण्डनाथस्तु देव्या तु सहितो न वा ।। २९ ।।
सा देवी श्यामला हस्त द्वयाखिलविभूषिता ।
धर्मनीत्याख्यया ख्याता धृतनीलोत्पला वरा ।। ३० ।।
एवमापाद्य बेरं मनुभिंस्थापनं नयेत् ।
चण्डासनं चतुर्थ्यन्तं नत्यन्तं मनुरासने ।। ३१ ।।
चण्डमूर्ति पदं दीप पूर्वं नत्यन्तमेव च ।
चतुर्थ्यन्तमिदं मूर्ति मन्त्रमित्यभिधीयते ।। ३२ ।।
ध्वनि चण्डेश्वरायेति हुफट् स्वाहा पदेन च ।
मूलमन्त्रस्समादिष्टस्तदग्रे दीपसंयुतः ।। ३३ ।।
ईशानादीनि दण्डस्य चकोरेणोद्धरेद् गुरुः ।
ओं चण्ड पूर्वको हुफण्णमोन्तः स्याद् धृदादिकाः ।। ३४ ।।
तन्नान्मा हुफडन्तेन मूर्तिनामपरो मनुः ।
अथवान्य प्रकारेण मन्त्रश्चण्डाय कल्पते ।। ३५ ।।
ज्ञानशक्ति पदैर्मन्त्रैः र्हुंट्कार समन्वितैः ।
चण्डायेति पदोपेतैश्चण्डमन्त्रोऽयमीरितः ।। ३६ ।।
विद्याङ्गैरावृतो वाथ चण्डनाथस्समीरितः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या चाङ्कुरार्पण पूर्विका ।। ३७ ।।
कालः पूर्ववदेवाक्ते रत्नन्यासश्च पूर्ववत् ।
सौवर्णबेरे रत्नादि विन्यासो नात्र कथ्यते ।। ३८ ।।
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ।
मध्वाजयाभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाप्यां हृदाणुना ।। ३९ ।।
सौवर्ण नख विन्यासः प्रच्छन्नपटकादिभिः ।
बेर शुद्धिं पुरादेश्च प्रदक्षिणमथाचरेत् ।। ४० ।।
तोयाधिवासयेद्देवमिन्द्राद्यष्ट घटावृतम् ।
यागार्थ मण्डपं कुर्यात् धाम्नोऽग्रे तस्य पार्श्वयोः ।। ४१ ।।
याम्याप्यैन्द्रेषु वार्धेन्दुनिभकुण्डानि कल्पयेत् ।
नवपञ्चैक संख्यानि वृत्तान्यश्राणि वा द्विजाः ।। ४२ ।।
मण्डपं कल्पयित्वैवं पूर्वोक्त विधिना सह ।
उद्वास्य शिल्पिनं पश्चात् शैवान् भक्तांश्च भोजयेत् ।। ४३ ।।
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा वास्तु होमं समाचरेत् ।
जलादानीय चण्डेशं प्राग्वत् स्नपनमाचरेत् ।। ४४ ।।
कौतुकं बन्धयित्वान्ते सर्वात्मानं समुच्चरन् ।
कल्पयेच्छयनं वेद्यमण्डजाद्यैरनुक्रात् ।। ४५ ।।
पञ्चभिर्वाम्बरैश्शुद्धैश्शाययेत् हृदयेन तु ।
वासोभ्यां वेष्टयित्वा तु कुंभन्यासं समाचरेत् ।। ४६ ।।
चण्डोत्तमाङ्ग देशे तु सूत्रकूर्चाम्बरान्वितम् ।
सहैमटङ्कतोयढ्यं विन्यसेत्तु सपल्लवम् ।। ४७ ।।
तथा विधघटानष्टौ विन्यसेत् परितो बहिः ।
चण्डेशो देवियुक्तश्चेत् वर्धनीमूत्तरे न्यसेत् ।। ४८ ।।
सासनेन सदेहेन चण्डेशेनाप्यधिष्टितान् ।
कुंभमिष्ट्वा तु पूर्वोक्त ध्यान युक् चन्दनादिभिः ।। ४९ ।।
हृच्छिरश्चूलिकावर्म शस्त्राणि परितो बहिः ।
घटेषु पूजयेन्मन्त्री ईशानादुत्तरा वधि ।। ५० ।।
लोकपालास्तु वा तेषु चण्डमूर्त्यष्टकं तु वा ।
गन्ध पुष्पादिभिश्चेष्ट्वा तत्वमूर्त्यादिकं न्यसेत् ।। ५१ ।।
आत्म विद्या शिवाख्यं च ब्रह्मादींश्च तदीश्वरान् ।
क्ष्मामूर्तितदीऽसानान् लोकपानपि विन्यसेत् ।। ५२ ।।
प्रागुक्त मूर्त्यो वाथ रुद्रभक्तादयोऽथवा ।
सासनं मूर्तियुक् चण्डं ब्रह्माङ्ग सहितं यजेत् ।। ५३ ।।
मूर्ति भृद्भिर्गुरुस्सार्धं होमार्थं कुण्डमाशयेत् ।
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च दिक्षु तत्पुरुषाद्यणून् ।। ५४ ।।
कोणेषु हृदयादींश्च सब्रह्माङ्गं तु चण्डपम् ।
प्रधाने तर्पयेन्मन्त्री समिदाज्यान्नसत्तिलैः ।। ५५ ।।
लाजसक्तु यवैस्सार्धं पलाशोदुम्बरौ वटः ।
प्लक्षश्च समिधो दिक्षु प्रधानेऽपि पलाशकः ।। ५६ ।।
शमी खादिर मायुर श्रीवृक्षा वह्निकोणतः ।
तत्वमूर्ति तदीशांश्च क्रमशस्तर्पयेत् पृथक् ।। ५७ ।।
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां च जपक्रियाम् ।
दर्भ संस्पर्शनं चैव प्रतिभागं समाचरेत् ।। ५८ ।।
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उद्धृत्य चण्ड बिंबं तु कुंभानग्नींश्च तर्पयेत् ।। ५९ ।।
पार्यश्चित्तं च पूर्णां च गुरुः कृत्वा समूर्तिपः ।
वस्त्रस्वर्णाङ्गुलीयाद्यैः पूजितः प्राप्त दक्षिणः ।। ६० ।।
अधमा निष्का तु द्विगुणा मध्यमा भवेत् ।
त्रिगुणा चोत्तमा प्रोक्ता चान्येषां पूर्ववद् भवेत् ।। ६१ ।।
प्रतिष्टा कशिलादीनां कार्या द्विजोत्तमाः ।
सुमुहूर्ते प्रतिष्टाप्य धाम्नि मन्त्रांस्तु विन्यसेत् ।। ६२ ।।
देवाग्रस्थण्डिलस्तेभ्यः कुंभेभ्यो देशिकोत्तमः ।
तत्तत् कुंभगतैस्तोयैः स्नापयेच्चण्ड विग्रहम् ।। ६३ ।।
स्नप्नं भूरि नैवेद्यमुत्सवं चचलं यदि ।
कारयेद्देवियुक्तं तस्याश्च स्थापनं नयेत् ।। ६४ ।।
चण्डेश्वर प्रतिष्ठेयं बालस्थानान्विता न वा ।
चण्डेश स्थापनं ह्येवं यः कुर्यान्नर पुङ्गवः ।। ६५ ।।
आयुष्कामो लभेदायुर्धनार्धी चेद्वसूनि च ।
विद्याकामोऽमलां विद्यां प्त्रार्थिं चेत्सुतं लभेत् ।। ६६ ।।
लक्ष्मीकामो महालक्ष्मीं रतिकामो वरस्त्रियः ।
चण्डेश्वरं प्रपन्ना येन तेषां भवकारणम् ।। ६७ ।।
चण्डेश स्थापनं ख्यातं तस्य पूजा च कथ्यते ।
स्नानाद्यं पूर्ववत्कृत्वा सकलीकृत विग्रहः ।। ६८ ।।
चण्डेशानस्य हृत्पूर्वं सामान्यर्घ्यं च हेतिना ।
द्वारपौ तेन गन्धाद्यै रिष्ट्वास्त्र द्वरमध्यमे ।। ६९ ।।
आलयस्य प्रविश्यान्तर्भूतशुद्धिं विधाय च ।
सकलीकृत देहस्तु कृत्वान्तश्चण्ड पूजनम् ।। ७० ।।
अस्त्रप्राकार दिग्बन्धैः स्थानशुद्धिं विधाय च ।
पाद्यमाचमनं दत्वा हृदार्घ्यं संहितणुभिः ।। ७१ ।।
अर्घ्यं वा केवलं तेन प्रोक्ष्य द्रव्यं हृदालभेत् ।
स्वस्वमिष्ट्वा हृदा मन्त्रानुच्चरेन्मंत्रशुद्धये ।। ७२ ।।
पूर्वपूजां समभ्यर्च्य चण्डेशानाय विद्महे ।
इत्युक्त्वा टङ्कहस्ताय धीमहीति पदं ततः ।। ७३ ।।
तन्नश्चण्ड पदं पश्चात् पदमुक्त्वा प्रचोदयात् ।
दत्वा सामान्यमर्घ्यं च निर्माल्यमपनीय च ।। ७४ ।।
संशोध्य चण्डमस्त्रेण सामान्यार्घ्योदकेन च ।
चण्डासनं च मूर्तिं च संक्ल्प्येशाद्यणून् क्रमात् ।। ७५ ।।
हृदादींश्च यथा स्थानं न्यस्य मूलेन चण्डपम् ।
बिन्दोरावाह्य संस्थाप्य हृदा सन्निधिरोधनम् ।। ७६ ।।
न्यासं च हृदयादीनामप्यङ्गा भेदभावनम् ।
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दत्वा हृदय मन्त्रतः ।। ७७ ।।
अभ्यङ्गोद्वर्तनाद्यैश्च पञ्चगव्यामृतैरपि ।
इष्ट्वा चण्डेश्वरं शक्तौ वस्त्रं गन्धं च पुष्पयुक् ।। ७८ ।।
धूपं दीपं हृदा दद्यादर्चाङ्ग विधानतः ।
हृदादीन् रुद्रभक्तादीन् सास्त्रानाशापतीनपि ।। ७९ ।।
परितश्चण्डनाथस्य तानिष्ट्वावार्घ्योपचारतः ।
नैवेद्यः तद्विधानोक्तं दत्वा तांबूल संयुतम् ।। ८० ।।
पराङ्गं चेच्छिवेनोपभुक्तं चापि निवेदयेत् ।
जपं कृत्वा निवेद्यास्मै परिवारे बलिं नयेत् ।। ८१ ।।
पलाशसमिदाज्यान्नैर्होमं च विभवे सति ।
मूलेन तद्दशांशेन तदङ्गैर्होममाचरेत् ।। ८२ ।।
नित्योत्सवं ततश्चण्ड बेरस्यान्येन कारयेत् ।
पुष्पान्नाक्षत लिङ्गैश्च चण्डेशास्त्रेण पूजितैः ।। ८३ ।।
प्रातर्मध्याह्नारात्रेषु चण्डबेरोझितैस्तु वा ।
पादुकाराधनोपेतं प्रविशेदालयं प्रति ।। ८४ ।।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्ट विभेदिषु ।
कालेष्विष्टेषु चण्डेशं यजेत्प्रत्यहमादरात् ।। ८५ ।।
पराङ्ग चण्डनाथस्य विशेषः कथ्यतेऽर्चने ।
आदौ पर्युषितां पूजां पीठकादौ हृदाणुना ।। ८६ ।।
चण्डेशायेति संक्ल्प्य यच्छिवाय निवेदितम् ।
नैवेद्याद्यं च पूजान्ते चण्डेशस्यार्चकोत्तमाः ।। ८७ ।।
गत्वातदालयं शुद्धतोयगन्धस्त्रगादिभिः ।
संपूज्य शिवनिर्माल्यमपि पश्चान्निवेदयेत् ।। ८८ ।।
आत्मार्थे च परर्थे च सामान्यमिदमीरितम् ।
नित्येज्यैवं समादिष्टा भिक्ति मुक्ति फलप्रदा ।। ८९ ।।
आयु.ः प्रज्ञां सौभाग्यमतुलां श्रियम् ।
अन्यञ्च लभते नित्यं चण्डेशस्यार्चनेन तु ।। ९० ।।
विशेषयजनं कुर्यात् स्नपनेनेष्टसिद्धये ।
स्नपनं पूर्ववत् किंतु मध्ये चण्डेश्वरं घटे ।। ९१ ।।
देव्या युतस्स चेन्न्यस्त्वा वर्धनीं तत्र तां यजेत् ।
अष्टमूर्तिषु पूर्वादि दिक्स्थाः पञ्च प्रकल्पने ।। ९२ ।।
रुद्रभक्तादयोऽष्टौस्युर्नवकुंभाभिषेचने ।
इन्द्राद्या वज्रपूर्वाः स्युस्तद्बाह्ये पञ्च विंशतौ ।। ९३ ।।
पञ्चाशत् स्नपने बाह्ये चण्डेशास्त्रं तु केवलम् ।
शतस्थाने तु तद्बाह्ये हृदयं केवलं यजेत् ।। ९४ ।।
उत्सवं दमनारोहं पवित्रारोहं नयेत् ।
दीपावलीं वसन्तेज्यां मासे मासोत्सवक्रियाम् ।। ९५ ।।
नवनैवेद्यकर्माणि जीर्णोद्धारं च निष्कृतिम् ।
किं तूत्सवे ध्वजे टङ्कं वृषं वा केवलं लिखेत् ।। ९६ ।।
शिवोत्सत्वेऽपि कर्तव्यश्चण्डनाथोत्सवस्त्विह ।
धजहोम बलिं हित्वा केवलं यानमेव वा ।। ९७ ।।
प्रतिमां चण्डवत् कुर्यात् तत्र टङ्का कृतिर्भवेत् ।
प्रतिष्टोत्सव कर्मादावनुक्तं कर्म यद् द्विजाः ।। ९८ ।।
तत्सर्वं पूर्ववत् ग्राह्यं चण्डेशाणु समन्वितम् ! ।। १८१/२ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे चण्डेश प्रतिष्ठाविधिः
पञ्चषष्ठितमः पटलः ।।
अथवा द्विभुजः शक्ल वस्त्रः त्र्यक्षोञ्चन प्रभः ।
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ।।
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ।।
सलम्ब सव्यपादस्तु वामहस्त भुजानुगः ।।
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलीहस्त भुजानुगः
शंकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ।।
अथवा शङ्खवर्णाभः चतुर्बाहुः त्रिलोचनः ।
चन्द्रार्धमण्डितः कृत्तिवासा वीरासनस्थितः ।।
पिनाकामोघ बाणाभ्यां व्यग्रपाणितल द्वयः ।
वराभय प्रदानभ्यां अन्यत्र परिमण्डितः ।।
अथवा द्विभुजः शुक्ल वस्त्रः त्र्क्षोञ्चन प्रभुः ।
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ।।
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ।।
सलम्ब सव्यपादस्तु वामहस्त भुजानुगः ।।
वरहस्तोऽथवा स स्यात् इतरष्टक संयुतः ।
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ।।
अथवा द्विभुजः शुक्लवस्त्रः त्र्यक्षोञ्जन प्रभुः ।
जटामकुट युक्तो वा धवली कृत मूर्धजः ।।
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्ब सव्य पादस्तु वामहस्त भुजानुगः । (वामहस्तन्तुजानुकः)
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलि पुटोऽथ वा ।।
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ।।
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ।
स्थानको वा सासनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ।।
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरो तु वा ।
अथवा भयटङ्काभ्यां पाश शूल द्वयेन तु ।।
चतुर्भुजस्तु वा कार्यः शङ्कराज्ञानु पालकः ।
बद्ध पद्मासनश्चण्डनाथो दुर्दर्श भीषणः ।
व्यालयज्ञोपतीती च मुखोद्गीर्ण महानलः ।।
करालकज्जका भासो जटिलश्चन्द्रशेखरः ।
चतुर्वक्त्रः चतुर्बाहुः चाक्षमालात्रिशूलवान् ।।
टङ्कं कमण्डलुं वामे भानुरक्तार्क लोचनः ।।
६६. षट्षष्ठितमे पटले शिवभक्त प्रतिष्ठा विधिः
वक्ष्यामि शिवभक्तानां प्रतिष्ठां भोगमोक्षदाम् ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्शूद्रा वा ह्यन्तरालजाः ।। १ ।।
स्त्रियो वा गुरवश्चैषा मभिषिक्तो नृपोऽथवा ।
शिवभक्ति समोपेता जीवान्तो वा मृतास्तु वा ।। २ ।।
तेषां प्रतिकृतिं कृत्वा प्रतिष्ठाय समर्चयेत् ।
शैवाः पाशुपताश्चैव महाव्रत धराश्रये ।। ३ ।।
लकुला भैरवाद्याश्च येन मार्गेण दीक्षिताः ।
तेषां तेनैव मार्गेण स्थापनाद्यं विधीयताम् ।। ४ ।।
शिव सिद्धान्त मार्गेण सर्वेषां स्थापनं परम् ।
स्वप्रधानं पराङ्गं च द्विविधं स्थापनं मतम् ।। ५ ।।
ग्रामादौ वा नदी तीरे पुष्करिण्यास्तटेऽपि वा ।
वने चोपवने वापि पर्वते वा मनोरमे ।। ६ ।।
स्थानेऽन्यत्र च कर्तव्यं स्वप्राधानस्य मन्दिरम् ।
देवालयान्तस्सालादौ तत्र कल्पित मन्दिरे ।। ७ ।।
परिवार समोपेतं स्वप्रधानं प्रकीर्तितम् ।
देवालयादौ सर्वत्र मालिका मण्डपादिषु ।। ८ ।।
परिवार विहीनं यत् कल्पितं त्वङ्गमिष्यते ।
त्रिहस्तं तु समारभ्य द्विद्विहस्त विवर्धनात् ।। ९ ।।
एक विंशति हस्तान्तो विमान व्यास इष्यते ।
आयामोत्सेध गर्भाद्यं मण्डपाद्यं तथापरम् ।। १० ।।
सालं च गोपुरं पुण्यमायादीनां निरीक्षणम् ।
आद्येष्टका विधानं च गर्भ संस्थापनं तथा ।। ११ ।।
मूर्धेष्टका विधानं च प्राग्देव समीरितम् ।
तदर्थं शिवलिंगं वा प्रतिमा वा शिवस्य तु ।। १२ ।।
स्कन्द नन्द्यादि रूपं वा मृतप्रतिकृतिं तु वा ।
कुर्यादायादि संयुक्तं शिलाद्यैरुक्त वस्तुभिः ।। १३ ।।
शैलं लोहं तथा वार्क्षं मृण्मयं मणिजं तु वा ।
अर्ध चित्रमथा भासं पटादि परिकल्पितम् ।। १४ ।।
लिंगं चेत् प्रतिमा चेद्वा लिंग बेरोक्त वर्त्मना ।
मानं तयोश्च संग्राह्या हर्म्याद् गर्भगृहादथ ।। १५ ।।
द्वारात् पादोच्च मानाद्वा मानाङ्गुलवशेन तु ।
षड्यवादि प्रभेदेन कर्तुर्मात्राङ्गुलेन वा ।। १६ ।।
हर्म्यादिमाने नवधा कृते स्यादुत्तमादिकम् ।
त्र्यङ्गुलाढ्व्द्यङ्गुल द्धर्यातु षण्णवत्यङ्गुलान्तकम् ।। १७ ।।
मानमेतत्समाख्यातं जात्यायांश समन्वितम् ।
वसुनन्द गुणार्द्ध्या तु भानु नाड्यष्टभिर्हतम् ।। १८ ।।
आयो व्ययोऽथ योनिस्स्यादष्टघ्नं भैर्हतं दिनम् ।
नववेदहृदं सप्त नवसंख्याहृतं तु यत् ।। १९ ।।
वारोह्यंशस्समाख्यातो यजमानानुकूलितम् ।
मृतनामाक्षरेणानुकूलितं च विधीयताम् ।। २० ।।
लिंगं चेत्तद्विधानोक्त्या प्रतिमा च तथैव च ।
तदुक्त तालभेदेन कर्तव्यं स्याद् द्विजोत्तमाः ।। २१ ।।
मृत प्रतिकृतिं चोक्तामष्ट तालेन कारयेत् ।
आसीनं स्नानकं वापि वाहनारूढमेव वा ।। २२ ।।
आसने स्थानके वाथ पद्मसिंहासनं तु वा ।
अधस्तात् कल्पयेद्विद्वानुभयं वा विधीयताम् ।। २३ ।।
यथेष्टासनयुक्तं वा समाश्रं वा यथाक्रमात् ।
आसनोन्मान विस्तारायामं तद्वदलंकृतिम् ।। २४ ।।
प्रतिमोक्त प्रकारेण प्रागुक्त विधिना नयेत् ।
शिखी वा बद्धकेशी वा मुण्डितो जटिलोथवा ।। २५ ।।
अभिषिक्तो नृपश्चेत्तु किरीट मकुटान्वितः ।
यथेष्टायुधयुक्तो वा नमस्कारयुतोऽथवा ।। २६ ।।
सर्वलक्षण सम्पन्न स्सर्वाभरण भूषितः ।
गायकाः नृत्तयुक्ता वा पूजका वा यथेष्टकम् ।। २७ ।।
स्त्रियश्चेत्स्वानुरूपेण भूषणैरुपभूषिताः ।
एवं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।। २८ ।।
मधूच्छिष्ट क्रियात्रापि प्रतिमोक्त प्रकारतः ।
ततोऽङ्कुरार्पणं कुर्यात् प्रतिष्ठार्थं ततः पुरा ।। २९ ।।
रत्नन्यासं ततः कृत्वा नेत्रोन्मीलनमाचरेत् ।
स्थण्डिलं पूर्ववत्कृत्वा तदूर्ध्वं विन्यसेत्पटम् ।। ३० ।।
संकल्प्य प्रणवं पीठं तदूर्ध्वे प्रतिमां न्यसेत् ।
हेम सूचि प्रहाराभिः कृष्णमण्डलमालिखेत् ।। ३१ ।।
ज्योतिर्मण्डलमालिख्य दृष्टिं यूकप्रमाणिकाम् ।
नेत्र मन्त्रं समुचार्य क्रियामेतां समाचरेत् ।। ३२ ।।
तर्पयेन्मधुसर्पिभ्यां विद्वान् सौवर्णदूर्वया ।
मध्वाज्य पूरितं पात्रद्वयं तस्य प्रदर्शयेत् ।। ३३ ।।
सौवर्णेन नखेनैव नेत्रमन्त्रेण संस्पृशेत् ।
धान्यानि गां सवत्सां च कन्यकां ब्रह्मणनापि ।। ३४ ।।
दर्शयित्वा पटं हित्वा बेरशुद्धिमथाचरेत् ।
सर्वालंकार संयुक्तं ग्रामादौ भ्रमणं नयेत् ।। ३५ ।।
जलाधिवासयेद्बिबं लोकपाल घटान्वितम् ।
यागार्थं मण्डपं कुर्यात् नामेनाग्रेऽस्य पार्श्वयोः ।। ३६ ।।
नव पञ्चैक संख्यानि तत्र कुण्डानि कल्पयेत् ।
उद्वास्य शिल्पिनं पश्चात् विप्रभोजनमाचरेत् ।। ३७ ।।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा शालिभिः पूर्वमानतः ।
प्राग्वद् शुद्धिं प्रकल्प्याथ ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ।। ३८ ।।
जलाधिवासनं चैव मण्डपे कुण्डकल्पनम् ।
शाल्यादि स्थण्डिलं पञ्चशयनं चर्मजादिकम् ।। ३९ ।।
आधाराख्य मनन्तं च धर्माद्यं च चतुष्टयम् ।
संकल्प्य मानुषं पीठं प्रणवेन प्रकल्पयेत् ।। ४० ।।
स्नान वेदीं नयेद्बिम्बं शिलाद्यैरपि निर्मिते ।
पीठे संस्थाप्य बेरं तु प्रागुक्त विधिना गुरुः ।। ४१ ।।
वस्त्रैरावेष्ट्य गन्धाद्यैः मालाद्यरूप भूषयेत् ।
बद्ध प्रतिसरं बेरं शयनोपरि विन्यसेत् ।। ४२ ।।
उपधानं न्यसेत्प्राच्यां तत्र बिंबं शिरो भवेत् ।
शिरसश्चोत्तरे भागे कुंभं प्राधानिकं न्यसेत् ।। ४३ ।।
अभितोऽष्टौ घटान्वस्त्रहेम सूत्र विभूषितान् ।
चन्दनोदक संपूर्णान् फा पल्लव संयुतान् ।। ४४ ।।
तन्मध्यमे न्यसेन्मन्त्रांस्तद्विधान मिहोच्यते ।
सान्तमाद्यस्वरोपेतं बिन्दुयुक्तं यथा भवेत् ।। ४५ ।।
आत्ममन्त्र स्समाख्यातो हंसशब्दोऽथवामतः ।
सान्तेनैव वर्णे ब्रह्माङ्गानि प्रकल्पयेत् ।। ४६ ।।
विद्याङ्गानि च वा तस्य स्वाख्यायुक्तस्य वा मनुः ।
ह्रींकारः स्त्रीप्रतिष्ठायां तेन ब्रह्माङ्ग कल्पना ।। ४७ ।।
स्वपत्नी सहिता यत्र प्रतिष्ठा प्रविधीयते ।
प्रधनघट सौम्ये तद्भार्यार्थं करकं न्यसेत् ।। ४८ ।।
पत्नीद्वयं चेद्याम्येऽपि वर्धनीमपरां न्यसेत् ।
वह्व्यश्चेत् करका ग्राह्या बहवः पार्श्वयोर्वयोः ।। ४९ ।।
स्त्री प्रतिष्ठासु सर्वासु वर्धन्यस्संप्रकीर्तिताः ।
पृथिव्यादीनि भूतानि मनोऽहङ्कार बुद्ध्यः ।। ५० ।।
परिवार घटे पूज्या अष्टौ वा वसवो मताः ।
स्त्रीणां दिशस्तु पूर्वस्माद्देवताः प्रैकीर्तिताः ।। ५१ ।।
पुरुषे लोकपला वा पूर्वाद्यष्टघटेषु च ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः तत्वतत्वेश्वरान्यसेत् ।। ५२ ।।
आत्मविद्या शिवाख्यं च तत्वत्रयमुदीरितम् ।
आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च ।। ५३ ।।
तत्वतत्वाधिपत्वेन क्रमेण विनिवेशयेत् ।
स्त्रीणामप्येव मेवं स्यात् क्ष्मादयो मूर्तयो मताः ।। ५४ ।।
अष्टौस्युः पञ्चपक्षे तु क्ष्मादयः पञ्च एव हि ।
इन्द्राद्या मूर्तिपाः पक्षे निवृत्याद्यास्तु मूर्तिपाः ।। ५५ ।।
तत्तद्ब्रह्माणि विन्यस्य तत्तन्मूर्ति हृदि न्यसेत् ।
अकारादि क्षकारान्तं न्यस्त्वा मूर्धादिषु क्रमात् ।। ५६ ।।
जीवन्यासं स्वमन्त्रेण न्यस्त्वाङ्गानि च विन्यसेत् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः वस्त्रेणाच्छाद्य वर्मणा ।। ५७ ।।
ततः कुण्डान्तिकं गत्वा होमकर्म समारभेत् ।
प्राग्वच्च कुण्ड संस्कारं शिवाग्न्याधानमेव वा ।। ५८ ।।
तन्मध्ये भक्तमावाह्य साङ्गं संपूज्य तर्पयेत् ।
समिदाज्य चरूल्लाजां तिलैर्द्रव्यैस्तु मूर्तिपैः ।। ५९ ।।
पलाशोदुम्बराश्वत्थवटाः प्रागादिषु क्रमात् ।
शमीखादिर मायूर श्रीवृक्षस्त्वग्नि कोणतः ।। ६० ।।
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् शतं वार्धं तदर्धकम् ।
हुत्वा पूर्णां ततो दत्वा तत्वतत्वेश्वरान् प्रति ।। ६१ ।।
मूर्तिमूर्तीश्वरोपेतं प्रत्येकं चाहुतित्रयम् ।
कृत्वा घोराणुना होमं निश्छिद्रार्थं शतं द्विजाः ।। ६२ ।।
स्पृष्ट्वा मूर्धादिपादान्तं शान्तितोयेन सेचयेत् ।
ततश्चान्तर्बलिं बाह्य बलिं दत्वा शुचिर्गुरुः ।। ६३ ।।
रात्रिशेषं व्यपोह्याथ प्रभाते मूर्तिपैः सह ।
स्नात्वा समाप्य सन्ध्यां तु कृतकृत्यो गुरूत्तमः ।। ६४ ।।
पञ्च गोचर संजात स्सोष्णीषस्सोत्तरीयकः ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो दक्षिणातुष्टमानसः ।। ६५ ।।
तद्वत् संपूजितैर्मूर्ति धारकैरणुजापिभिः ।
अध्येत्रृभिश्च दैवज्ञैश्शिल्पिभिस्तोषितैर्युतः ।। ६६ ।।
द्वारद्वाराधिपानिष्ट्वा कृतकुंभार्चनो गुरुः ।
संपूज्य वह्निं कुण्डस्थं पूर्णां दत्वा यथा क्रमात् ।। ६७ ।।
उत्थाप्य शयनाद्बिम्बं यानमारोप्य युक्तिततः ।
प्रसादादौ नयेद्बिम्बं स्नानश्वभ्रेऽथवा नयेत् ।। ६८ ।।
रत्नन्यासं यथापूर्वं स्थापने परिकल्पयेत् ।
आसनं प्रणवं कृत्वा मूर्तिस्थाणु प्रकल्पिताम् ।। ६९ ।।
मातृकां च ततो न्यस्त्वा जीवन्यासं समाचरेत् ।
संस्नाप्य कुंभपानीयैः परितः स्थापितैरपि ।। ७० ।।
वस्त्रगन्धैश्च पुष्पैश्च धूपदीपैर्निवेद्यकैः ।
उपचारैस्तथा चान्यैः शिवभक्तं समर्चयेत् ।। ७१ ।।
उत्सवं कारयेदन्ते यथा विभव विस्तरम् ।
ततः प्रभृति तं भक्तं प्रत्यहं पूजयेन्नरः ।। ७२ ।।
आदिशैवकुलोद्भूतः पञ्चगोचर संभवः ।
आवश्यकं तथा शौचस्नान सन्ध्यादि वन्दनम् ।। ७३ ।।
कृत्वा प्रविश्य अर्घ्यं तु सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।
पुरुषं प्रकृतिं चैव संपूज्य द्वारपार्श्वयोः ।। ७४ ।।
प्रविस्य गर्भगेहं तु परमात्मानमव्ययम् ।
वास्तु मध्ये समभ्यर्च्य भूतशुद्धिं विधाय च ।। ७५ ।।
कृतमन्त्र तनुः पश्चात् स्थानशुद्धिं विधाय च ।
परिकल्प्य विशेषार्घ्यं कुसुमाक्षत तोययुक् ।। ७६ ।।
प्रोक्षयेद् द्रव्यजालं तु प्रागुक्तविधिना नरः ।
प्रणवाद्यान् पठेन्मन्त्रान् नमोन्तान्मन्त्र शुद्धये ।। ७७ ।।
अस्त्रतोयेन बेराद्यं स्नापयेद् बेरशुद्धये ।
षडुत्थमासनं कृत्वा पूर्वोक्तेन विधानतः ।। ७८ ।।
तन्मध्ये कल्पयेन्मूर्तिं मूर्तिमन्त्रेण पूजितम् ।
तत्तद्रूपं समोपेतं तत्तन्मूलाणुना बुधः ।। ७९ ।।
जीवन्यासं ततः कृत्वा हृदयादि यथा न्यसेत् ।
पाद्याचमनं चार्घ्यं हृदयेन निवेदयेत् ।। ८० ।।
संस्नाप्य शुद्धतोयेन पञ्चगव्यादिभिस्तु वा ।
संमृज्य वाससा वस्त्रं गन्धं स धूमकम् ।। ८१ ।।
दीपेन सहितं दद्यान्नैवेद्यं सोपदंसकम् ।
ताम्बूलं च त्रिसन्ध्यासु दद्यात्संध्याद्वयेऽपि वा ।। ८२ ।।
अथवा त्वेक सन्ध्यायां बल्युत्सवयुतं न वा ।
दीपान्तं वा निवेद्यान्तं यजेच्छक्त्यनुरूपतः ।। ८३ ।।
अयने विषुवे चैव संक्रान्तौ ग्रहणादिषु ।
स्नपनं विधिना कार्यं प्रागुक्तेन क्रमेण तु ।। ८४ ।।
मध्य कुंभे तु भक्तः स्यात् क्ष्मादयः प्रथमावृतौ ।
स्वराष्षोडश तद्बाह्ये तद् बाह्ये कादयो मताः ।। ८५ ।।
एवमुत्तम कल्पस्यात् आवृतिद्वययुक् समम् ।
एकावरण संयुक्तमधमं त्विति कीर्तितम् ।। ८६ ।।
प्रतिमासं ततः कुर्यात् उत्सवं विभवे सति ।
भक्त जन्मदिने वापि कर्तुर्जन्मदिनेऽपि वा ।। ८७ ।।
संवत्सरोत्सवः कार्यः प्रत्यशब्दं च विवाहकम् ।
नवाहं वाथ सप्ताहं पञ्चाहं त्रिदिनं तु वा ।। ८८ ।।
अथवैकदिनं वापि बलिहोम समन्वितम् ।
ध्वजारोहण पूर्वादि कर्तव्यं कर्तुरिच्छया ।। ८९ ।।
धजे तु वृषभः कार्यः सर्वेषामुत्सवादिषु ।
स्वस्व जाति वशेनोक्त मङ्गलाष्टक संयुतम् ।। ९० ।।
भेरी सन्ताडनं रात्रौ भक्तास्त्रेण समन्वितम् ।
इन्द्रादीनां बलिं दद्यात् गन्धं पुष्पादि संयुतम् ।। ९१ ।।
यागाधिवासनं कुर्यात् उत्सवस्यादिरात्रके ।
यागशालां विधानेन कृत्वा वेदि समन्विताम् ।। ९२ ।।
पूर्वादि कुण्ड संयुक्तं पञ्चकुण्डयुतं तु वा ।
सर्वमङ्गल संयुक्तं मङ्गलाङ्कुरमाचरेत् ।। ९३ ।।
बल्यर्थमुत्सवार्थं च भक्त प्रतिकृतिं द्विजाः ।
अल्पां च महतीं कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विधानतः ।। ९४ ।।
तत्र प्रतिसरं बध्वा वेदिमध्ये विधानतः ।
स्थण्डिलं शालि पूर्वैश्च कृत्वा संस्थापयेत्घटान् ।। ९५ ।।
प्रतिष्ठावित्तथा तेन तत्रोक्तानेव तानयजेत् ।
प्रत्यहं पूजयेद्देवान् सायं प्रार्गुरूत्तमः ।। ९६ ।।
गन्ध पुष्पादि संयुतमन्ते होअं समाचरेत् ।
द्रव्याण्यत्रापि विप्रेदाः प्रतिष्ठोक्त प्रकारतः ।। ९७ ।।
सायं प्रातर्बलि र्दद्यात् क्षुद्र बिंबसमन्वितम् ।
बल्यन्ते चोत्सवं कुर्यात् सर्वालंकार संयुतम् ।। ९८ ।।
परिवेष क्रमं कुर्यात् गेयनृत्तादिसंयुतम् ।
अन्ते चूर्णोच्सवं कृत्वा तीर्थ कर्म समाचरेत् ।। ९९ ।।
प्रत्यहं मूलूबेरस्य पूजा वैशेषिकी भवेत् ।
शुद्धस्नपनमन्ते च मूले बेरादिके नयेत् ।। १०० ।।
धजोत्थान विहीनं वा बलिहोमोझितं तु वा ।
केवलं तूत्सवं कुर्यादशक्तश्चेन्मुन्मुनीश्वराः ।। १०१ ।।
शिवभक्त प्रतिष्ठां तु यः कुर्यान्नर सत्तमः ।
आयुरारोग्य विजय श्रीकीर्तिफलमाप्नुयात् ।। १०२ ।।
अन्ते सायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचरणा ।। १०२१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शिवभक्त प्रतिष्ठा विधिः षट्ष्टितमः
पटलः ।।
६७. सप्तष्टितमे पटले विद्यापीठ प्रतिष्ठा विधिः
विद्यापीठ प्रतिष्ठां तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
सा विद्या द्विविधा प्रोक्ता संस्कृतान्यात्मिकेति च ।। १ ।।
प्रासादादौ चतुर्दिक्षु तद्विदिक्ष्वन्तरालके ।
भक्तोक्त स्थानके वापि विद्यास्थानं प्रकल्पयेत् ।। २ ।।
अङ्गुलत्रयमारभ्य व्योमाङ्गुलं विवृद्धितः ।
पञ्च विंश्ति मात्रान्तं भवेत् पुस्तक दैर्घ्यकम् ।। ३ ।।
व्योमाङ्गुलात्पाद वृद्ध्या रविमात्रावसानकम् ।
प्रमाऽं तु विशाले स्यात् पञ्चपट्टीयुतं तु वा ।। ४ ।।
भूर्जत्वक्कुलसंभूतं शीतालीदलमेव वा ।
तालसंभूतपत्रं वा सुवर्णादि विनिर्मितम् ।। ५ ।।
शैलदारुकृतं वापि लेखये दक्षरैः शुभः ।
मष्या वा कुङ्कुमाद्यै र्वा पुष्पाद्यैर्निर्मितेन वा ।। ६ ।।
लिखेत् तूलिकया वापि देशिकः शिष्य एव वा ।
शुभवारर्क्षयोगादावारभेदनुकूलभे ।। ७ ।।
पशुना लेखयेन्नैतच्छिवज्ञानं प्रयत्नतः ।
न समीपे पशूनां तु कुर्यादध्ययनं बुधः ।। ८ ।।
नानादेऽस समुद्भूतैरक्षरैः कान्ति संयुतैः ।
लेखयेदृजुपङ्क्या तं पत्रप्रान्ते न लेखयेत् ।। ९ ।।
गन्धाद्यैः शिवमभ्यर्च्य मातृकां शिवरूपिणीम् ।
वस्त्राद्यैर्देशिकश्चेष्ट्वा पत्रिकामपि पूजयेत् ।। १० ।।
गोमयालिप्त भूभागे रङ्गलेख समन्विते ।
प्रकीर्ण पुष्प प्रकरे सधुपेन च धूपिते ।। ११ ।।
ज्वलद्दीपसमोपेते शुद्धशैव समावृते ।
लिखेद्वा श्रुणुयाद्वापि पठेद्वादौ शुचिर्नरः ।। १२ ।।
नाशुद्धं लेखयेद्विद्वान्यथालिखित पाठकैः ।
शिवज्ञानस्य कालेन प्रणष्टस्य प्रमाणतः ।। १३ ।।
ऊनानितिरिक्त वर्णस्य लिखितस्य प्रमादिभिः ।
प्रमादीकृत पाठस्य नाशितस्याल्प बुद्धिभिः ।। १४ ।।
अल्पज्ञान समोपेतैराचार्यैः शोधितस्य च ।
व्यर्थैः पदैरुपेतस्य पुनरुक्ततस्य चार्थतः ।। १५ ।।
पूर्वोत्तर विरुद्धस्य स्वसिद्धान्त विरोधिनः ।
छन्दसातीव नष्टस्य शब्दार्थ रहितस्य च ।। १६ ।।
इत्येवमादिभिर्दोषैरुपेतस्य क्वचित् क्वचित् ।
यः करोति पुमान् सम्यक् संस्कारं देशिकः सुधीः ।। १७ ।।
शिवतत्वार्थ विद्वान्यः स विद्या पारमेश्वराः ।
अध्यापयेच्छनैश्शिष्याः शिवभक्तान् ।। १८ ।।
शिवविद्यानुसारेण विद्यादानं तदुच्यते ।
संस्कृतैर्द्रामिडैर्वाक्यैर्देशभाषा प्रकारकैः ।। १९ ।।
प्राकृत प्रभवैः शब्दैविशुद्धैः संस्कृतैरपि ।
अत्र लौकिक शब्दैश्च यश्शिष्य मनुरूपतः ।। २० ।।
देशभाषाद्युपायैश्च तथा भूतागमैरपि ।
प्रदेशवर्तिभिस्सर्व देशथं बोधयेद्यथा ।। २१ ।।
यथा शिवस्य नैवान्तस्संपूर्णस्य महात्मनः ।
तथा विद्याप्रधानस्य नान्तस्सर्व गुणात्मनः ।। २२ ।।
शिवान्तगुणमैश्वर्य विद्यादानस्य तत्फलम् ।
इहकीर्तिः श्रियो ब्राह्मी प्रज्ञा कान्तिर्धनं सुखम् ।। २३ ।।
योऽशुद्धमात्मनाधीत्य ज्ञानमध्यापयेत्परम् ।
स याति नरकं घोरं पापीयाञ्ज्ञान नाशकः ।। २४ ।।
शिववत् पूजयेद्भक्त्या शिवज्ञानप्रकाशकम् ।
प्रत्यहं लेखयोद्विद्वान् यथा शक्ति सुबुद्धिमान् ।। २५ ।।
यावदक्षरं संख्यास्युः शिवज्ञानस्य पुस्तके ।
तावद्युतसहस्राणि दाता शिवपुरे नरः ।। २६ ।।
दर्श पूर्वान् समुद्धृत्या दश वंश्यांश्च बुद्धिमान् ।
मातृः पितृन्धर्मपत्नीस्तैस्स्वर्गं समवाप्य च ।। २७ ।।
स्वर्गे संस्थाप्य तान् सर्वान् स्वयं शिवपुरं व्रजेत् ।
अपि श्लोकं तदर्धं वा शिवज्ञानस्य यः पठेत् ।। २८ ।।
वाचयेच्चिन्तयेद्वापि लिखेद्वा लेखयेत्तुवा ।
श्रुणुयादेकचित्तस्तु तदर्थं च विचारयेत् ।। २९ ।।
अन्येभ्यः श्रावयेद्यस्तु तस्य पुण्य फलं महत् ।
शिवज्ञानाभियुक्तस्य भोजनाच्छादनादिभिः ।। ३० ।।
आसमाप्तेस्तु संरक्षेद्विद्यादानफलं लभेत् ।
मूल्येन कारयेद्वाथ तदेव फलमश्नुते ।। ३१ ।।
यस्य राष्ट्रे शिवज्ञान व्याख्यानं वर्तते द्विजाः ।
स राजा वर्धते स राजाधिप ऊर्जितः ।। ३२ ।।
राज्ये राजगुरुत्वेऽपि सेनापत्येन्यकर्मणि ।
पुरोहितत्वे सर्वेषां राजकार्येऽन्यदर्शने ।। ३३ ।।
शुद्धशैवो भवेद्योग्यस्स चेत्सान्तानिको वरः ।
यत्सिद्धान्ता विरोधेन वेदं वेदाङ्गमेव च ।। ३४ ।।
तथा पाशुपतादीनि गारूडादीन्येनकधा ।
निश्चिनोति च शास्त्रार्थं स धर्मं वेत्ति नेतरः ।। ३५ ।।
निश्चिनोतिच शास्त्रार्थं शुद्धशैव विरोधतः ।
बुद्धिस्यात्तामसीत्स्य स च धर्म बहिष्कृतः ।। ३६ ।।
तस्मात्सिद्धान्त शैवेन शुद्ध शैव विदाररात् ।
शान्तिकं पौष्टिकं कर्म ज्ञेयं राज्ञा विशेषतः ।। ३७ ।।
अन्येषामपि सर्वेषा माभिचारादिकम् तु वा ।
विधेयं धर्मनिष्टेन सान्तानिक वरेण तु ।। ३८ ।।
तेनैवानुष्टितं कर्म फलदं सर्वदा नृणाम् ।
एवं विद्या प्रभावस्यात् स्थापनं वक्ष्यतेऽधुना ।। ३९ ।।
त्रिहस्तं तु समारभ्य त्रस्त्रिंशत्करान्तिकम् ।
विद्याशाला विशालस्यात् प्रसादो वाथ मण्डपः ।। ४० ।।
एक शालादि भेदेन शाला वा लक्षणान्विताः ।
विद्यापीठस्य विस्तार सप्ताङ्गुल विशालतः ।। ४१ ।।
द्विव्द्यङ्गुल विवृद्ध्या तु स्यादेकत्रिंशदङ्गुलः ।
तेनायामस्समाख्यातः पञ्चाशत्करजान्तकः ।। ४२ ।।
चतुरश्रस्समो वा स्यात् आयताश्रस्तु वा भवेत् ।
अन्यदासन विध्युक्त मार्गेण सकलं नयेत् ।। ४३ ।।
संस्कारांश्च ततो विद्यात् प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यतः ।
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा वस्त्रोर्ध्वे तां निवेशयेत् ।। ४४ ।।
आसनाद्यं शिवे यद्वन्मूर्तिमूर्तीश संयुतम् ।
शिवभेदे शिवः पूज्यो रुद्रभेदे स एव हि ।। ४५ ।।
मध्यमे शिव कुंभं तु पार्श्वयोर्वर्धनीद्वयम् ।
द्वयोरेकैव पूजास्यात् विद्येशान् बहिरावृतान् ।। ४६ ।।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः होमं प्राग्वत्समाचरेत् ।
समिदाज्यतिलोपेतं हविषा च समन्वितम् ।। ४७ ।।
यवेनाष्टोत्तरशतं हुत्वा पूर्णां समाचरेत् ।
संप्राप्त दक्षितणः कुर्यान्मन्त्रन्यासं गुरूत्तमः ।। ४८ ।।
मध्यमेतु शिवं न्यस्त्वा देवीं पट्टिकयोर्न्यसेत् ।। ४८१/२ ।।
इति उत्तरकामकाख्ये महातन्त्रे विद्यापीठ विधिर्नाम सप्तषष्टितमः
पटलः ।।
६८. अष्टषष्टितमे पटले दशायुध प्रतिष्ठा विधिः
दशायुध प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्वकम् ।
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् ।। १ ।।
गदा त्रिशूलं पद्मं च चक्रं चेति दशायुधम् ।
एक वक्त्रं द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ।। २ ।।
कृताञ्जलिपुटोपेतं द्विबाहुं सर्वलक्षणम् ।
प्रतिमालक्षण प्रोक्तमानेनैव समाचरेत् ।। ३ ।।
जाये शक्तिगदे ज्ञेये चक्रपद्मे नपुंसके ।
शेषाः पुमांसो विज्ञेयास्त्वष्टतालविनिर्मिताः ।। ४ ।।
स्वर्मूध्न्यायुध संयुक्ताः स्वकीयादेकतालतः ।
तालाष्टांश विवृद्ध्या तु चतुस्तालावसनकम् ।। ५ ।।
कल्पयेदायुधं विद्वान् अस्त्र वर्गोक्तमार्गतः ।
तेषां र्मूध्न्यायुधं कार्यमथवा मकुटोपरि ।। ६ ।।
हस्तयोरन्तरे वापि वामेतरकरेऽपि वा ।
परित्यज्याङ्कुशं यद्वा तत्स्थाने कल्पयेध्वजम् ।। ७ ।।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या तद्विधानमिहोच्यते ।
रत्नन्यासं पुरा कुर्यान्नेत्र मोक्षणकं ततः ।। ८ ।।
तर्पणं नेत्रयोर्धान्यदर्शनं मधु सर्पिषा ।
गव्याभिषेचितं शस्त्र मलंकृत्य नयेत्ततः ।। ९ ।।
ग्रामप्रदक्षिणं नीत्वा शाययेज्जल मध्यमे ।
प्रागुक्त मण्डपं कृत्वा चतुर्द्वार समन्वितम् ।। १० ।।
एक वेदि समोपेतं पृथग्वेदियुतं तु वा ।
मण्डपं दशसंख्यातं प्रपा कुण्डसमन्वितम् ।। ११ ।।
पूर्वस्मिन् स्व स्व दिक् कुण्ड संस्थानैरन्वितं यथा ।
एकस्मिन् मण्डपे त्वष्टदिक्कुण्डं परितो भवेत् ।। १२ ।।
इन्द्रेशानान्तरे वृत्तं पितृ वारुण मध्यमे ।
वृत्त कुण्डं भवेदेवं कुण्डानि दश संख्यया ।। १३ ।।
ब्राह्मणान् भोजयेद्वास्तुहोमं प्रत्येकमेव वा ।
पुण्याह प्रोक्षणान्ते तु स्थण्डिलं लक्षणान्वितम् ।। १४ ।।
शयनं कल्पयेद्वस्त्रैरनेकैरेकतोऽपि वा ।
आसनं प्रणवं कृत्वा दर्भैः पुष्पैः परिस्तरेत् ।। १५ ।।
जलानीतं च सुस्नातं पूजितं कृतकौतुकम् ।
शयने शाययेद् बिंबं प्रदक्षिण शिरोन्वितम् ।। १६ ।।
वस्त्रैराच्छादयेत्सर्वान् कुंभान् संस्थापयेद् गुरुः ।
परितोष्ट घटान्वापि कलशान् प्राग्दिगादितः ।। १७ ।।
स्वस्ववर्णैश्च मूलाणुं ब्रह्माण्यङ्गानि कल्पयेत् ।
मध्य कुंभे च मूलाणुं दिक्षु ब्रह्माणि पूजयेत् ।। १८ ।।
विदिक्ष्वङ्गानि संपूज्य वाप्तिं पुरुष गोचरम् ।
स्मृत्वा होमं स्वमन्त्रैश्च समिदाज्यतिलान्वितम् ।। १९ ।।
हविषा पूर्णया युक्तं स्वाग्नौ स्व होममाचरेत् ।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटा दिक्षु विदिक्षु च ।। २० ।।
शमीखादिर मायूर श्रीवृक्षास्संप्रकीर्तिताः ।
पलाशो ब्रह्मणो विष्णोश्श्रीवृक्षसमिधोमताः ।। २१ ।।
प्रातः पूर्णाहुतिं हुत्वा मन्त्रन्यासं समारभेत् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः नवेद्य सहितं यथा ।। २२ ।।
स्नपनं कारयेन्नो वा तद्वदुत्सव एव हि ।
एवं यः कारयेन्मर्त्यः सर्वारिष्टैर्विमुच्यते ।। २३ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे दशायुध प्रतिष्ठा विधिः
अष्टषष्टितमः पटलः ।।
६९. एकोनसप्ततितमे पटले त्रिशूल स्थापन विधिः
त्रिसूल स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
हैमराजत ताम्रैर्वायसेनाश्मादिभिस्तु वा ।। १ ।।
गर्भगेहे नवांशेतु त्रिभागान्तं नवांशतः ।
महतामेक भागं तु शूलानां मानमिष्यते ।। २ ।।
प्रत्येकमष्टधा भक्त्वानेकधा मानमेव च ।
द्वारस्तम्भो दया देव मानं वा परिभाव्यताम् ।। ३ ।।
द्विहस्तादेकमात्रद्धर्या चतुर्हस्तान्तमेव वा ।
जात्यंशं पूर्ववन्नीत्वा कल्पयेद्देशिकोत्तमः ।। ४ ।।
यल्लब्धं त्रिंशदंशादि शतान्तादनु भाजयेत् ।
भामेकं प्रयुञ्जीयाच्छुभायादि प्रसिद्धये ।। ५ ।।
लौकिकं यौगिकं चेति द्विविधं शूलमिष्यते ।
यजमाननृपग्रामानुकूलं लौकिकं मतम् ।। ६ ।।
जात्यायांशोझितं रुद्राक्षानुकूल समन्वितम् ।
अंगुलैर्निर्मितं यत्तु यौगिकं शूलमिष्यते ।। ७ ।।
लौकिकं चान्यधामस्थ बेर साधारणं मतम् ।
युगिकं चान्यनगर स्थानकर्तृनुरूपि यत् ।। ८ ।।
तदन्यत्रापि योज्यं वा प्रतिमास्वेवमेव वा ।
उत्सेधं दशधा कृत्वा व्योमद्वित्रिभ्रेव वा ।। ९ ।।
तन्मध्याष्टंशमानं वा मध्य पत्रोच्चमानकम् ।
पादमान युतं वाथ तन्मानं च पृथक् पृथक् ।। १० ।।
तत् त्रिंशदंशं कृत्वैव द्वित्रिवेदशरांशकैः ।
रससप्ताष्टनवभिः मध्यपत्रस्य विस्तरः ।। ११ ।।
संग्राह्या पत्रमानं तु चतुरश्रं समं नयेत् ।
पत्रमानं विसृज्याथ पार्श्वयोरुभयोरपि ।। १२ ।।
वृत्तकारं नयेत्तत्र पत्रमानेन वोभयोः ।
मध्यपत्र ततिर्यद्वत् पार्श्व पत्रततिस्तथा ।। १३ ।।
चतुष्पञ्चषडंशोन वृद्धिर्वा तारमिष्यते ।
मध्यपत्राद् बहिश्चान्तर्मध्यसूर समाश्रयात् ।। १४ ।।
पार्श्वपत्रे प्रकर्तव्ये कृशमूलाग्र संयुते ।
पत्रमूलबलार्धं च मूलाधारं विवर्धयेत् ।। १५ ।।
अर्धपत्रं च पत्राग्रं तु कृशं भवेत् ।
पत्रतारेण चाग्रे तु तदर्धे नाथ पादतः ।। १६ ।।
अधिकं वाथ तत्पार्श्व पत्राग्राभ्यां मनीश्वराः ।
पत्राग्र मध्यमं तद्वद्वशिष्टं वा प्रकल्पयेत् ।। १७ ।।
तद्वन्मूलान्तं प्रोक्तं पार्श्व पत्र द्वयोरपि ।
पत्रतारं चतुष्पञ्चरस सप्ताष्ट भागतः ।। १८ ।।
नवांशांशेन वा प्रोक्तं धनं पत्रेषु वान्यथा ।
यवार्धं तु समारभ्य यवपाद विवर्धनात् ।। १९ ।।
अङ्गुलान्त प्रमाणं वा मध्य देशे धनं भवेत् ।
मध्य पत्रस्य मध्यात्तु हीनं तत्पत्रं पार्श्वकम् ।। २० ।।
मध्यपत्रस्य मूलेऽग्रे मध्ये पार्श्वद्वयोरपि ।
एक द्वित्रियवैर्वापि निर्गतं मुकुलं नयेत् ।। २१ ।।
पत्रायामं त्रिपञ्चांशं कृत्वैव द्वित्रिभागतः ।
पादायामस्तु मूले स्यात्तदर्धं पार्श्वपत्रयोः ।। २२ ।।
तदर्ध विस्तरस्तस्य पादो वा परिकीर्तितः ।
द्विगुणो मध्यपादस्य विस्तारः पार्श्वपादतः ।। २३ ।।
पत्राणां पादमूले तु कुर्याद्वा चित्रमण्डनम् ।
तस्याधः पालिका कार्या पत्रायामार्ध भागतः ।। २४ ।।
हीनावैकेन रुद्रांशी द्विरिभिर्वर्धिताथवा ।
फलका विस्तृतिं भक्त्वा नवधैकेन वार्धतः ।। २५ ।।
पादेन वा त्रिपादेन धनं चाधो द्विपङ्कजम् ।
एकेन कर्ण विस्तार इष्टाशेन मतो द्विजाः ।। २६ ।।
पालिकार्धो घटाकार उत्सेधः स्यात् त्रिपादतः ।
तदर्धं च गलं प्राग्वत् कर्तव्यं मुनिपुङ्गवाः ।। २७ ।।
पादोन कुम्भतारेण वार्धेनास्यं परकल्पितम् ।
घटवन्नाडिकामानं युघधा विभजेत्त तत् ।। २८ ।।
एक भागान्तरं कुर्यात् तत्प्रमाणेन हीरिका ।
हीरिकाधः प्रकर्तव्यो दण्डस्तु विधिना द्विजाः ।। २९ ।।
आस्यातारचतुर्भाग त्रिभागो दण्ड विस्तरः ।
तदर्धं लोहदण्डश्चेद् यथा शोभांशतोऽथवा ।। ३० ।।
दण्डमूले तु पद्मं वा मध्यपत्रसमं तु वा ।
तदर्धं वान्तरेऽष्टांशे नवधा मानमेव वा ।। ३१ ।।
विस्तारस्तत्समं तूच्चं त्रिपादं वार्धमेव वा ।
पादं वान्तर मानं वा तदुच्चे दशधा कृते ।। ३२ ।।
पट्टिकेका त्रिभिर्द्वाभ्यां वांशैः कुशेशयम् ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा द्विमिश्रं वा प्रकल्पयेत् ।। ३३ ।।
हीरिका सममानेन तस्योर्ध्वे पट्टिकाथ वा ।
मध्यपत्रस्य मध्येतु लिखेद्वाब्जं तु तन्मुखम् ।। ३४ ।।
अथवा मध्य पत्रस्य मूले वृषभवाहनम् ।
पत्रोच्चनवभागैकद्वित्रिवेदशरोच्चकम् ।। ३५ ।।
देव्या समायुतं वाथ वृषभेण युतं न वा ।
देवान्तरं वा लोकेशानस्त्रान्वेष्ट प्रमाणतः ।। ३६ ।।
अथवा पालिकायास्तु विदिक्ष्वश्वत्थपत्रवत् ।
माला चतुष्टयं कुर्याद् तद्विहीनं तु वा द्विजाः ।। ३७ ।।
टङ्कास्य युक्तं दण्डाग्रमथवा परिकल्पयेत् ।
पालिकोपरि कोणेषु कारयेद्वा वृषेश्वरम् ।। ३८ ।।
शैलजे मृण्मये शूले विशेषः कश्चिदुच्यते ।
मध्यपत्र समायातं त्रिपादेनार्धतोऽपि वा ।। ३९ ।।
पादेन मध्यमेऽष्टांश मानाद्वा दण्ड विस्तरः ।
विस्तारोच्च् समं तद्वद्विस्तार सममेव वा ।। ४० ।।
यथा दण्डधनं प्रोक्तं प्रत्राणां वा धनं तथा ।
पादभूषण मण्ड्यादि पत्राधो वा प्रकल्पयेत् ।। ४१ ।।
चतुरश्रिशिलायां तु शूलाकारं तु वा लिखेत् ।
त्रिशूलापरभागे तु वृषभं वा समालिखेत् ।। ४२ ।।
अथवा दण्डमानेन पुरुषं जटिलं तु वा ।
पूर्वभागे परे दण्डं तदूर्ध्वे शूलमाचरेत् ।। ४३ ।।
वृषाग्रे वृषपृष्ठे वा बलिपीठाग्र एव वा ।
सुदृढं स्थापयेच्छूलं तत्प्रतिष्ठा निगद्यते ।। ४४ ।।
तदर्थमाहरेद् वृक्षाच्छूलार्थं ये प्रशंसिताः ।
प्रोक्तकालर्क्ष वाराद्यं तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।। ४५ ।।
संघातमष्टबन्धाद्यैः कुर्याद्दण्डेन बुद्धिमान् ।
पद्मसंघात मार्गेण चोर्ध्वाधः खण्डयोरपि ।। ४६ ।।
रत्नन्यासो न कर्तव्य स्तथा नयनमोक्षणम् ।
अचल स्थापनं चेत्तु रत्नन्यासं तु कारयेत् ।। ४७ ।।
विद्यते प्रतिमाद्यं चेत् तस्य दृङ्मोक्षणं नयेत् ।
शुद्धिं कृत्वा मृदाद्यैस्तु पुरादीनां प्रदक्षिणम् ।। ४८ ।।
जलाधि वासनं कृत्वा ततो मण्डपमाश्रयेत् ।
पूर्वोक्तमानं भूतेकग्रहकुण्ड समन्वितम् ।। ४९ ।।
सन्त्यक्त तक्षकोपेतं विप्रभुक्त्या च पावनम् ।
वास्तु होमसमायुक्तं वेद्यां स्थण्डिल संयुतम् ।। ५० ।।
शयनेनापि संयुक्तं पञ्चकेनाण्डजादिना ।
ततो बिंबं समानीय स्नापयेत्पूर्ववर्त्मना ।। ५१ ।।
कौतुकं बन्धयेत्पश्चात् पद्मपत्रेषु वा त्रिषु ।
बेरे च वृषभे चैव बन्धयेत् कौतुकं गुरुः ।। ५२ ।।
शयने शाययेत् पश्चात् प्राक्शिरश्चोर्ध्व वक्त्रकम् ।
आच्छाद्य श्वेत रक्ताभ्यां वासोभ्यामस्त्रमुच्चरन् ।। ५३ ।।
त्रिशूलस्य शिरोदेशे वस्त्रहेमकजान्वितम् ।
शिवास्त्रं संयजेत्तत्र चतुर्बाह्विन्दु भूषितम् ।। ५४ ।।
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं त्रिणेत्रपरिमण्डितम् ।
स्वास्ये दंष्ट्रान्वितं शक्ति शूलाभयवरान्वितम् ।। ५५ ।।
विद्युत्पञ्चनिभं भीममशनिध्वनि संयुतम् ।
द्विरष्ट वर्षेणोपेतं सुभासं स्वस्तिकान्वितम् ।। ५६ ।।
यद्यस्ति प्रतिमा शर्वे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।
वृषो यद्यस्ति तत्कुंभं तेषु तानर्चयेत्क्रमात् ।। ५७ ।।
वज्रादीन् वसुकुंभेषु परितः संस्थितेषु च ।
तत्व तत्वेश्वरोपेतं मूर्तिमूर्तीश्वरान्न्यसेत् ।। ५८ ।।
पूर्ववत् प्रतिमायां च वृषे च गुरु पुङ्गवाः ।
दण्डमध्याग्र पत्रान्तं तत्वतत्वेश्वरान्यसेत् ।। ५९ ।।
शूलस्य मूर्तयः प्राग्वत् वज्राद्या मूर्तिपा मताः ।
न्यस्त्वैवं मूर्ति मूर्तीशाञ्छिवास्त्रं विन्यसेद् गुरुः ।। ६० ।।
ततस्तद्व्यापकत्वेन सर्वान्देवमनून्न्यसेत् ।
मध्य पत्रे न्यसेद्रुदं ब्रह्माणं दक्षपत्रके ।। ६१ ।।
वामे विष्णुं समावाह्य पालिकायां तु पार्वतीम् ।
षण्मुखं कुंभदेशे तु कुंभस्यास्ये विनायकम् ।। ६२ ।।
दण्डस्याग्रे तु शास्तार मादित्यान्दण्ड मध्यमे ।
तन्मूले चण्डाराजं च लक्ष्मीं पूर्वदलाग्रके ।। ६३ ।।
दक्षिणे मातरः सप्त ज्येष्ठां पश्चिमदिग्दले ।
दुर्गा वै सौम्यदेशे तु रुद्रानर्कान्वसूनपि ।। ६४ ।।
दण्डमूलेऽश्विनौ चैव अष्टादशगणांस्तथा ।
होमं कुर्यत्तदन्ते तु कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ।। ६५ ।।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलसस्येन्द्र संयुतम् ।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।। ६६ ।।
पलाशस्त्वन्य कुण्डेषु स च सर्वत्र वा मतः ।
प्रधाने तर्पयेद्धीमान् शिवं साङ्गं गुरुत्तमः ।। ६७ ।।
पूर्वस्मिन्पार्वतीं दक्षे ब्रह्माणं विष्णुमुत्तरे ।
सेनानीं पश्चिमे कुण्डे रवीनग्निदिशि स्थितौ ।। ६८ ।।
विघ्नेशं नै-ऋते वायौ मदनं चण्डरुद्रकम् ।
ईशान कुण्डे पूर्वस्मिन् लक्ष्मीं दक्षे तु मातरः ।। ६९ ।।
ज्येष्ठां तु पश्चिमे कुण्डे दुर्गामुत्तरतो दिशि ।
तद्दिङ्मूर्त्यादि संयुक्तं पूर्व संख्या समन्वितम् ।। ७० ।।
रुद्रार्क वसवोऽश्विन्यौ अष्टादश गणा अपि ।
एकैकाहुति दानेन तर्प्याः कुण्डे प्रधानके ।। ७१ ।।
वृषारूढादि देवांश्च पूर्ववत् तर्पयेत् गुरुः ।
वज्रादीन् पंकजे सर्वान् देवान् प्राग्वन्निवेशयेत् ।। ७२ ।।
तत्तत् कुंभजलैश्चैव स्नापयेच्छूलमादरात् ।
स्नपनं भूरि नैवेद्यमुत्सवं कारयेच्चले ।। ७३ ।।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्यस्थापनोदितम् ।
त्रिशूल स्थापनं ह्येवं कुर्याद्यो नर सत्तमः ।। ७४ ।।
भुक्त्वा भोगानिहैवान्ते मोक्षं चैव समाप्नुयात् ।। ७४१/२ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे त्रिशूलस्थापन विधिर्नाम एकोन
सप्ततितमः पटलः ।।
== सप्ततितमे पटले सिंहासन प्रतिष्ठा विधिः ==
सिंहासन विधिं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
देवादीनां जृपादीनां मर्त्यानां च महात्मनाम् ।। १ ।।
देवाद्याः शिवपूर्वाःस्युः नृपाद्या बहवो मताः ।
चक्रवर्ती भवेदाद्यस्त्वधिराजो द्वितीयकः ।। २ ।।
तृतीयः स्यान्नरेन्द्रस्तु तेषां लक्षणमुच्यते ।
चतुःसमुद्रपर्यन्तं पृघ्वीं यः परिपालयेत् ।। ३ ।।
चक्रवर्ती समाख्यातः सप्तराज्यं प्रपालयेत् ।
अधिराज्स्समाख्यातस्त्रिराज्यं यस्तु पालयेत् ।। ४ ।।
नरेन्द्रः सति विज्ञेयस्त्वन्येऽपि बहवो मताः ।
पार्णेय प्रमुखास्तेषां आसनानि बहून्यपि ।। ५ ।।
द्वारोत्सेध त्रिभागेन उत्तमं हीनमर्धतः ।
व्द्यन्तरं त्वष्टधा कृत्वा नवोत्सेधाः प्रकीर्तिताः ।। ६ ।।
द्वारोदयसमं वाष्ट नवभागोनमेव वा ।
नरेन्द्र सदृशं तस्य बाहूरुनाभिदघ्नजम् ।। ७ ।।
प्रदेशमानमेतत् स्यान्नृपाणामेव कीर्तितम् ।
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य द्विव्द्यङ्गुल विवर्धनात् ।। ८ ।।
पञ्चपञ्चाशदंशान्तं तुङ्गानि कथितानि तु ।
उत्सेध सदृशो वाथ त्रिपादोऽर्धस्तु वा मतः ।। ९ ।।
विस्तारो व्द्यन्तरं कृत्वा चतुर्धा नवमानकम् ।
हीनानां हीनमानं स्याच्छ्रेष्ठानं सर्वमिष्यते ।। १० ।।
चतुरश्रायताश्रं वा सिंहपीठं विधीयताम् ।
चतुरश्रं समं वृत्तं द्युसदां चक्रवर्तिनाम् ।। ११ ।।
अष्टमांशं समारभ्य तद्वृद्धया द्विगुणाधिकम् ।
सिंहासनायतं कुर्याद् अङ्गुलैवथकारयेत् ।। १२ ।।
अङ्गुल द्वयमारभ्य द्विव्द्यङ्गुल विवर्धनात् ।
द्विगुणान्तंविधेयं स्यादायामेऽप्येवमीर्तम् ।। १३ ।।
पाद बाह्यं तु देवानां तन्मध्ये चक्रवर्तिनाम् ।
अन्येषामपि सर्वेषां पादान्तं मानमिष्यते ।। १४ ।।
सर्वं सर्वेषु वा ग्रायं पादविस्तार उच्यते ।
सार्धाङ्गुलं समारभ्य वर्धयेदर्ध मात्रतः ।। १५ ।।
पञ्चाङ्गुलान्तं तद्भित्तेः पाद वेदांश निर्गमात् ।
यथा बलं यथा शोभं भित्तिस्तत्र विधीयताम् ।। १६ ।।
एकत्रिपञ्चमुनयो विस्तारे भक्त्यो मताः ।
दैर्घ्यैर्नवाधिकाः प्रोक्ताः पूर्वोक्ताः भक्तयो द्विजाः ।। १७ ।।
पादानामन्तरे पादा भवेयुरुपपीठके ।
पादे पादान्तरेऽन्यत्र सिंहरूपाणि कारयेत् ।। १८ ।।
मकरैर्नक्रकैः पत्रैर्नानाचित्रैर्विचित्रयेत् ।
सिंहासन त्रिभागेन चतुर्भागे न वा त्वधः ।। १९ ।।
एकद्वित्रिचतुर्मात्रिः विस्तारादधिकं ततः ।
उपपीठं विधेयं स्यात् तद्रूपमिह कथ्यते ।। २० ।।
स्थावरं जङ्घमं चैव द्विविधं तदुदाहृदम् ।
मृत्पाषाण कुजैर्दन्तैल्लोहैर्वा सुधयाथ वा ।। २१ ।।
शैलं नेष्टं नराणां स्यात् सर्वं देवेषु योग्यकम् ।
दन्त वृक्ष कृतं यच्च स्वर्ण रत्नैर्विचित्रितम् ।। २२ ।।
राज्ञां सिंहासनं श्रेष्ठं तल्लक्षणमिहोच्यते ।
त्रिनवांशे तदुत्सेधे क्षेपणं पङ्कजं लगलम् ।। २३ ।।
वेत्रं तलं च पद्मं च कुमुदं पद्मपट्टिके ।
वेत्रं कर्णं च वेत्रं च कम्पं पत्रं कपोतकम् ।। २४ ।।
वेत्रं कर्णं च निद्रा च मसूराधार पट्टिका ।
सप्तैकार्धांशकार्धैर्वा व्योम वेदांशकार्धकः ।। २५ ।।
अर्धांशार्धार्धपादैश्च अर्धार्धधैश्च सार्धकैः ।
अर्धेनैकोनविंशांऽसं भद्रकं परिकीर्तितम् ।। २६ ।।
त्रिंशदंशे तदुत्सेधे वेदार्धे द्वन्द्व सार्धके ।
सार्धार्द्धांश विभागार्धैरेकार्धाष्टांश सार्धकैः ।। २७ ।।
अर्धार्धव्द्यर्धकार्धैश्च व्योमार्धैरनुपूर्वशः ।
पद्मं कम्पं च कर्णं च कम्पं च वाजनम् ।। २८ ।।
पद्मं कम्पं च कर्णं च कण्ठं निद्रा च पट्टिका ।
अङ्घ्रिरुत्तर पट्टी च निद्रा पद्मं कपोतकम् ।। २९ ।।
आलिङ्गान्तरिते चैव प्रतिवाजन मूर्ध्वतः ।
एतत्सौम्यं समाख्यातं त्रिसप्ताङ्गै स्समायुतम् ।। ३० ।।
एत देव मुखे पृष्टे सौभद्रं संयुतम् ।
पार्श्वयोर्भद्रयुग्मं चेच्छ्रीवहं परिकीर्तितम् ।। ३१ ।।
पञ्चा नामासनानां तु विजिः पृष्ठे विधीयताम् ।
आसन व्यासतुङ्गाढ्या मसूराधार वेशिनी ।। ३२ ।।
यथेष्टोन्नत विस्तारा विधेया वा द्विजोत्तमाः ।
तद्विस्तार विभागेन मध्ये मकर तोरणम् ।। ३३ ।।
पद्माभिषेक संपन्ना कार्या तोरण मध्यमे ।
तोरणाङ्घ्रिः स्वविस्तार निर्गता नक्रपट्टिका ।। ३४ ।।
मुष्टि बन्धोपरिक्षिप्त व्यालमस्तक संस्थिता ।
कम्प क्षेपकपोताद्यैर्बहुभिर्भूषयेत् द्विजाः ।। ३५ ।।
मकरैर्नक्रकाद्यैश्च नानाचित्रैविचित्रयेत् ।
अयोमयांस्तु नाराचान् कीलान् पट्टांश्च योजयेत् ।। ३६ ।।
स्वर्णनिर्मितं पट्टाद्यैः रत्नैर्वाथ विचित्रयेत् ।
कुर्यात्तोरण पृष्टे तु कल्प वृक्षं सुवर्णजम् ।। ३७ ।।
नानारत्नसमोपेत मनन्तफण संयुतम् ।
विजिं हि त्वाथवा कुर्यात् कल्पवृक्षं तु केवलम् ।। ३८ ।।
वितोरणा विजिर्वाथ आसनं केवलं तु वा ।
पञ्चाङ्गमुपपीठं यत् पद्मकाधो नियोजयेत् ।। ३९ ।।
पद्मकादि चतुर्णां स्यात् द्वादशाङ्ग मुपासनम् ।
उपपीठ दशांशे तु वेदांशैः कण्ठ उच्यते ।। ४० ।।
क्षुद्रकम्पौ तदूर्ध्वाधोभागेन द्व्यंशमानतः ।
महाकम्पौ विधातव्यौ पञ्चाङ्गमुपपीठकम् ।। ४१ ।।
चतुर्शांशके तुङ्गे द्व्येकार्धार्ध चतुष्ट्यैः ।
अर्धार्धकैर्द्विचन्द्रैश्च अर्धार्धाभ्यामनुक्रमात् ।। ४२ ।।
पादुकं पङ्कजं वेत्रं कम्पं कण्ठं च वेत्रकम् ।
वेत्राब्ज वाजनं पद्मं कम्पं वेत्रमनुक्रमात् ।। ४३ ।।
द्वादशाङ्गमिदं कुर्याद् उपपीठं मनोहरम् ।
चतुःसप्तांशके तुङ्गे जगती पङ्कजम् गलम् ।। ४४ ।।
वेत्रं गलं च पद्मं च कुमुदं पद्म कम्पके ।
वेत्रं गलं च वेत्रं च कम्पं निद्रा कपोतकम् ।। ४५ ।।
आलिङ्गान्तरिते चोर्ध्वे प्रतिवाजनमेव च ।
ऊर्ध्वे मसूरकाधार पट्टिका मूलतः क्रमात् ।। ४६ ।।
सार्धांशकैस्तथकेन अर्धकार्धार्धकार्धकैः ।
द्व्यर्धार्धार्धक सप्तांशैः अर्धार्धार्धत्रिभागतः ।। ४७ ।।
अर्धार्धैकार्धकैश्चैव श्रीकान्तमितिकीर्तितम् ।
एत देव गलाधस्तान्नेत्रार्धैकार्ध भागतः ।। ४८ ।।
कर्णं च वाजनं निद्रा वेदिका पद्मकम्पकम् ।
योजयेद् वृत्तकान्तं स्याद् द्वात्रिंशद्भागनिर्मितम् ।। ४९ ।।
उच्चे नवदशांशेऽर्धे सार्धैर्वेदार्ध कार्धकैः ।
त्रिभागार्धार्ध वेदार्धैरर्धद्व्यर्धार्ध कांशकैः ।। ५० ।।
पादुकं पङ्कजं दृक् च पङ्कजं कुमुदपङ्कजम् ।
वाजनं पद्मवेत्रं च पङ्कजं वाजनं कजम् ।। ५१ ।।
वेत्र च वाजनं मूलाद् द्विसप्ताङ्गमुदाहृदम् ।
श्रीकान्तादि चतुर्णां स्याद् अष्टाङ्गमुपपीठकम् ।। ५२ ।।
नेत्रैकार्ह चतुर्भागैः अर्धार्धनयनार्धकैः ।
पादुकं पङ्कजं वेत्रं पद्मवेत्रं च वाजनम् ।। ५३ ।।
पट्टिका वाजनं चैव तत्तुङ्गे रुद्रभाजिते ।
अष्टाङ्गमुपपीठं स्यात् सर्व सर्वत्र वा मतम् ।। ५४ ।।
प्रासाद लक्षणे पूर्वं कथितानि बहूनि च ।
अधिष्टानि सर्वाणि सोपपीठानि यानि च ।। ५५ ।।
संग्राह्याणि च तानीह देशिकैर्नियमावृते ।
अवलम्बित पादस्याद् देवादीनां विशेषतः ।। ५६ ।।
सिंहासनाङ्ग संश्लिष्टं पादपीठं विधीयताम् ।
सिंहासन विशालोच्च चतुर्थांश प्रमाणतः ।। ५७ ।।
कण्ठोर्ध्वाशः कृतः कम्पपद्म कम्पैर्विचित्रकम् ।
यथा शोभांशमानेन सप्ताङ्गैर्वृत्त सन्निभम् ।। ५८ ।।
यवादारभ्य मात्रान्तं वृद्धिर्हानिर्विधीयताम् ।
आसनानि च सर्वाणि सभद्राण्यथवा नयेत् ।। ५९ ।।
पादमर्थं त्रिपादं व समं तस्याङ्ग निर्गमम् ।
प्रवेशं च तथा कुर्याच्छो भाबलवशेन वा ।। ६० ।।
आसनानां च सर्वेषामायादि विधिरुच्यते ।
परिधिं विपुलं दैर्घ्यं तुङ्गं सकलमेव च ।। ६१ ।।
बन्धवेदचतुर्बन्ध ग्रहैश्च गुणयेत् क्रमात् ।
सप्तभूतर्क्षमूर्त्यब्धि संख्यैर्भागान् हरेद् गुरुः ।। ६२ ।।
आयो व्ययश्च नक्षत्रं योनिर्वारो विशेषतः ।
शाकस्सालश्च पनसः शिंशुपश्चन्दनासने ।। ६३ ।।
तिन्दुकोऽर्जुनतालौ च निम्बश्च सुरभुरुहः ।
लिकुचस्सहकारश्च कुटजः कट्फलस्तथा ।। ६४ ।।
श्री पर्णी जाति वृक्षा ये क्षीर वृक्षाश्चतुर्विधाः ।
जम्बूश्चैव मधूकश्च वैकङ्कत समाह्वयः ।। ६५ ।।
आसनार्थं च संग्राह्या द्रव्यग्रहणमार्गतः ।
एवं सिंहासनं कृत्वा संस्कुर्यात् तदनरम् ।। ६६ ।।
कालश्च पूर्ववत् प्रोक्तो यजमानानुकूलतः ।
शिल्पिनं च विसृज्याथ पुण्याहप्रोक्षणान्तरम् ।। ६७ ।।
पञ्च गव्येन संप्रोक्ष्य हृन्मन्त्रं समुदीरयन् ।
अष्टमृत्सलिले नैव क्षालयेत् कुश वारिणा ।। ६८ ।।
शुद्धोदकेन संस्नाप्य ब्रह्मपञ्चकमुच्चरन् ।
पुनर्गन्धोदकेनैव स्नापयेत्तदनन्तरम् ।। ६९ ।।
स्थण्डिलोर्ध्वे च तन्न्यस्त्वा वस्त्रैराच्छादयेत्कुशैः ।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च तन्मत्रेण समर्चयेत् ।। ७० ।।
सिंहासन पदं चोक्त्वा चतुर्थ्यन्त सदीपकम् ।
नमस्कार समोपेतं स्वबीजेन समन्वितम् ।। ७१ ।।
मन्त्रमेवं समुचार्य पूजयेद्देशिकोत्तमः ।
तस्याग्रे स्थण्डिलं कृत्वा जुहुयात्समिदादिभिः ।। ७२ ।।
समिदाज्यचरूंश्चैव तिललाज समन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा तन्मन्त्रं समुदीरयन् ।। ७३ ।।
पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा शान्तिकुंभांभसा गुरुः ।
सिंहासनं समुभ्युक्ष्य गन्धाद्यैः पूजयेत्पुनः ।। ७४ ।।
स्नातं शुक्लांबरधरं मकुटेन विभूषितम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं छत्र चामर संयुतम् ।। ७५ ।।
सुमुहूर्ते सुलग्ने च राजानमधिरोपयेत् ।
नरेन्द्रासन संस्कारस्त्वेवं देवे विशिष्यते ।। ७६ ।।
मूर्तिमूर्तीशविन्यासं तत्वत्वेस्वरान्वितम् ।
तद्देव होम संयुक्तमासनाणुभिरन्वितम् ।। ७७ ।।
आधारशक्ति पूर्वैस्तु शिवासन पदान्तकैः ।
अष्टदिक्वष्ट कुंभांश्च मध्यमे शक्रशर्वयोः ।। ७८ ।।
प्रधान कुंभं संस्थाप्य स्वर्णवस्तादिभिर्युतम् ।
शिवासनाणु मध्ये च लोकपान् परितो यजेत् ।। ७९ ।।
एवमादौ च संपूज्य ततो होमं समारभेत् ।
संतर्प्यासन मन्त्रास्तु पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ।। ८० ।।
सर्वानासन मन्त्रांस्तु न्यस्त्वा सिंहासने गुरुः ।
शिवासनाणुं तन्मध्ये कुंभस्थं विनिवेशयेत् ।। ८१ ।।
संस्थाप्य कुम्भतोयैश्च लोकपान्परितो न्यसेत् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैस्तैर्मन्त्रैश्च गुरूत्तमः ।। ८२ ।।
संस्नाप्य देवदेवेशं विशेषार्चन संयुतम् ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु देवेशमधिरोपयेत् ।। ८३ ।।
आचार्यं पूजयेत्तत्र वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ।
दक्षिणां च यथाशक्ति दापयेद् गुरुमूर्तये ।। ८४ ।।
अन्येषामासनानां च प्रमाणमभिधीयते ।
सुवर्णं रजतं ताम्रमारकूटं च कांस्यकम् ।। ८५ ।।
मिश्रलोह शिलावृक्षमृत्सुधारत्न संभवम् ।
दन्तजं क्षुद्रसिद्ध्यर्थं त्रपुसीसायसादिकम् ।। ८६ ।।
पीठार्थं द्रव्यमुद्दिष्टमेवं चेत्तद्वशेन तु ।
द्वित्र्यङ्गुलं समारभ्य चैकाङ्गुल विवर्धनात् ।। ८७ ।।
पञ्चाशनमानजातं तु विस्तारे मानमीरितम् ।
सपादं सार्धमष्टांशाधिकं पादत्रयादिकम् ।। ८८ ।।
द्व्यङ्गुलं वाङ्गुलर्द्ध्या तु शताङ्गुल समावधि ।
आयामे मानमुद्दिष्टं पादानं मानमुच्यते ।। ८९ ।।
एकमात्रं समारभ्य व्योममात्र विवृद्धितः ।
पञ्चाशत्करजान्तं तु पादायामः प्रकीर्तितः ।। ९० ।।
अर्धाङ्गुलं समारभ्यं पादाङ्गुल विवृद्धितः ।
विस्तारे विश्वमात्रान्तः पादायामः प्रकीर्तितः ।। ९१ ।।
पादाश्च ऋजवो येस्युस्सिंहव्याल वृषात्मकाः ।
भूताभाः खरपादाभास्सचक्रा स्स्हजा न वा ।। ९२ ।।
पक्ष्याभा मनुजाभावा शेषसत्वाकृतिस्तु वा ।
ते च सिंहासनाः कार्याः पद्मपीठोपरि स्थिताः ।। ९३ ।।
केवला वाथवा कार्या स्वशिरः पादसंयुताः ।
अन्तर्वक्त्रा बहिर्वक्त्राः पादभूषायुता न वा ।। ९४ ।।
नाना पट्टैश्व न्वेत्रैश्च वाजनैर्हिरिकादिभिः ।
पत्रैः पद्मदलैश्चैव रत्नाद्यैरूपशोभिताः ।। ९५ ।।
तदाननेलिकां वाथ फलकां वाथ योजयेत् ।
तत्पादैश्छेद संयुक्तैरुर्ध्वाधः स्थोच्चसंयुतैः ।। ९६ ।।
पादोर्ध्व फलका वाथ योजनीया यथेष्टतः ।
यवाद्यवार्ध वृद्ध्या तु रुद्रमात्र समावधि ।। ९७ ।।
फलकासनमाख्यातं स्वर्णादीनां यथार्हकम्
वाजनैः पद्मपत्रश्च क्षेपणैर्हीरिकादिभिः ।। ९८ ।।
रत्नबन्ध सरोजैश्च नानावेत्रदलैरपि ।
फलकां भूषयेद्वाथ केवला फलकाथवा ।। ९९ ।।
तदूर्ध्वे गुलिकापादान् नानाकम्प समन्वितान् ।
नाना नाटक संयुक्तानयः कीलसमन्वितान् ।। १०० ।।
नानापट्टैश्च पुष्पैश्च योजयेत्सदृढं न वा ।
चतुरश्रं सुवृत्तं वा तत्दायतमेव वा ।। १०१ ।।
अष्टाश्रं षोडशाश्रं वा त्रिपञ्चाश्रादि सन्निभम् ।
आसनं सुविधेयं स्यात् तत्पादाश्चापि तादृशः ।। १०२ ।।
त्रिचतुष्पञ्चापादाद्या योजनीया यथेष्टतः ।
चतुष्पादशिरः पुच्छयुक्त कूर्मो यथा भवेत् ।। १०३ ।।
तथा कूर्मासनं कुर्यात् अन्यदप्येवमूह्यताम् ।
स्वर्णैश्शार्दूल चर्माद्यैः समन्ताच्छादयेन्न वा ।। १०४ ।।
सिंहासनोक्तमार्गेण भवेदायादि लक्षणम् ।
फलकान्तं भवेन्मानं परित्यक्तोर्ध्वकर्मणाम् ।। १०५ ।।
तद्युक्तानां तु तद्बाह्ये पाद्बाह्यानां तु मानकम् ।
एतेषामासनानां तु संस्कारः प्रागुदीरितः ।। १०६ ।।
पूर्वोक्त विधिना कुर्यात् आयादीनां च लक्षणम् ।। १०६१/२ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे सिंहासन प्रतिष्ठा विधिः सप्ततितमः
पटलः ।।
== एकसप्ततितमे पटले रथादि स्थापन विधिः ==
रथादि स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
रथोऽनेकविधः प्रोक्तस्सच चक्र विभेदतः ।। १ ।।
त्रिचक्रोवा चतुश्चक्रो पञ्च षट्सप्त चक्रयुक् ।
नवाष्ट चक्र युक्तो वा द्विचक्रश्शकटाह्वयः ।। २ ।।
त्रिचतुः पञ्चषट्सप्त वसुग्रह वितस्तयः ।
भारवाह्य विशालं स्यात् तदायामश्च कथ्यते ।। ३ ।।
अक्षोन्तरं समाख्यातं उपधानं द्विजोत्तमाः ।
पोतिकाकरवत् ख्यातं भारतारघनान्वितम् ।। ४ ।।
भाअरबाह्य विशालार्ध दैर्घ्यं पादाधिकन्तुवा ।
पादहिनोपयुक्तंवा तदन्तर्मान षट्कयुक् ।। ५ ।।
इदमक्षोत्तरं कार्यं भाराधो द्विजसत्तमाः ।
यत्र यत्र च भाराक्षं संयोगस्तत्र कथ्यते ।। ६ ।।
अयः पट्टैश्च कीलैश्च स्वाग्रकीलैः महत्तरैः ।
बन्धयेत् स्व स्व रक्षार्थं यथा दृढतरं भवेत् ।। ७ ।।
तदधस्त्वक्षरक्षार्थं स्व स्व मध्यम पार्श्वयोः ।
स्वस्वतारसमाः कार्या शिखास्तारार्ध वाहलाः ।। ८ ।।
अक्षवधि विलंबिन्य स्त्वयः पट्टैर्दृढीकृताः ।
प्रतिचक्रं विधेयास्स्युस्समा वा विषमास्तु वा ।। ९ ।।
शिखां विधाय वास्त्वाध स्वल्पच्छेदसमन्वितम् ।
अक्षोर्ध संप्रवेशार्थ मुपाधानन्तु वा नयेत् ।। १० ।।
अक्षेस्वप्युपधानार्थं प्रवेशार्थन्तु ह्रासयेत् ।
भारबाह्य विशालन्तु षष्टिभागं विभाजयेत् ।। ११ ।।
तत्समं वाधिकं षष्ट्या व्योम भाग विवर्धयेत् ।
पादोन द्विगुणं दैर्घ्यं मूल मेतदुदाहृतम् ।। १२ ।।
तदग्रपृष्ट भागार्धं वसुभागाद्विवर्धयेत् ।
भागैकेन त्रिपादार्धमायामे परिकल्पयेत् ।। १३ ।।
समोप भद्रे कर्तव्ये तदग्रे वाथ वाश्रिते ।
तयोरपि प्रमाणन्तु पादोक्त विधिनामतम् ।। १४ ।।
अधिकं वाग्र भद्रन्तु पृष्ठ भद्रात् शिवाग्रजाः ।
केवलं भद्रमिष्टंवा भद्राग्रेष्विष्टमानतः ।। १५ ।।
ब्रह्मासनं विधेयं वा रहितं वा समाचरेत् ।
भद्रोपभद्रयोर्मानं समं वाप्यधिकन्तुवा ।। १६ ।।
रथ भद्रोप भद्राणां मानं यन्मीलितं भवेत् ।
तत्सर्वं भारदैर्घ्यं स्यात् भारे सन्धिर्नकारयेत् ।। १७ ।।
त्रिचौतुःपञ्चषट्सप्तभाग बाहुल्य संयुताः ।
द्वित्रिवेद महाभूत भाग विस्तार संयुताः ।। १८ ।।
द्विसंख्यादि नवान्ताश्च भारास्त्वक्षोत्तरोपरि ।
त्रिचतुःपञ्चषट्सप्त विस्तारानर्धनीव्रकान् ।। १९ ।।
योजयेदन्तरे चैषामन्यान्विष्टान् बलार्थकान् ।
भारेषुयोजयेद्विष्टानग्रे पृष्ठेऽन्तरे यदि ।। २० ।।
प्रत्यक्षमूर्ध्व स्वच्छिद्र बन्धपञ्चक संयुतान् ।
चतुर्भागं समारभ्य भागस्याष्ट दशावधि ।। २१ ।।
विस्तारं बहुलं कुर्याद्दक्षाणां भारवाहिनां ।
चक्रेनेम्यन्तरं व्योम भागात् भाग विवृद्धितः ।। २२ ।।
दशभागा वशानन्तु चक्रनेमि घनञ्चयत् ।
तत बहिश्च शिखामानं भारनेम्यन्तरं समम् ।। २३ ।।
एतत् सर्वञ्च दैर्घ्यंस्यादक्षाणां गुरुसत्तमाः ।
वृत्तान्यश्राणिवाकुर्या दक्षाणि गुरुसत्तमाः ।। २४ ।।
पञ्चग्राहि समाविद्धिस्वमध्य मयुतानिवा ।
पञ्चाङ्गमिति कार्याणि दारुणा वायसादिभिः ।। २५ ।।
यथाबलं विशालानि तथा विधधनानिच ।
चक्राणान्तु प्रमाणन्तु बाह्यं भारान्तरं मतम् ।। २६ ।।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्च षट् भागोनन्तुवाधिकम् ।
द्विगाभाद्वसुभागान्तञ्चक्राणां धनमीर्तितम् ।। २७ ।।
एकद्वित्र्यङ्गुलांधिक्यन्नाभिदेशे भवेत् द्विजाः ।
तथैव बाह्येनम्याश्च तयोर्मध्येऽरकानि च ।। २८ ।।
मूलाग्र कृशयुक्तानि व्योम द्वित्र्यंशकानि च ।
त्रिरष्टभ्योष्ट वृध्यातु चतुष्षष्ट्यन्तकानि च ।। २९ ।।
सारथिः षण्मुखो वास्यादथ नन्दीशरोथवा ।
ब्रह्मा रथांग पाणिर्वा शक्रो वा मुनिपुङ्गवाः ।। ३० ।।
भारोर्ध्वमुपपीठं स्यात्तन्मानमिह कथ्यते ।
एकभागा द्विकारान्त मेकभाग विवर्धनात् ।। ३१ ।।
तदुपानाद्विनिष्क्रान्ति भार बाह्यादथांशतः ।
भारबाह्य विवृध्यातु रसभागावसानकाः ।। ३२ ।।
एकोन त्रिंशदंशं वा तदुच्चं विभजेत् गुरुः ।
गुण चन्द्र महाभूत व्योमनन्द वियद्गुणैः ।। ३३ ।।
त्रिभागे नैक भागेन मूलादारभ्य कारयेत् ।
उपान पद्मकंपानि कंपं कर्णञ्च कपकम् ।। ३४ ।।
पद्मञ्च वाजनं कंपं दृष्टान्तार्थ मुदाहृतम् ।
पादोनार्धेन भागेन त्रिभागेन द्विभागतः ।। ३५ ।।
त्रिभागेन चतुर्भागैरूनं वाप्यधिकन्नयेत् ।
एषां प्रवेशो निष्क्रान्तिः शोभाबलवशात् भवेत् ।। ३६ ।।
धामोक्तमुपपीठंयत् सर्वमत्र विधीयताम् ।
चतुष्कोणेषु मध्येषु तथा भद्रोप भद्रयोः ।। ३७ ।।
गुलिका पाद पादैश्च नाटकैः भूषयेत् गलम् ।
उपपीठोच्छ्रयान्तम् वा कर्तव्यमुप भद्रकम् ।। ३८ ।।
उप भद्रोर्ध्वतः कुर्यात् फलकाच्छादनं दृढम् ।
फलका भार मध्यन्तु पादाद्यैः परिभूषयेत् ।। ३९ ।।
फलका मध्य भारान्तं योजयेत् पद्मकुङ्मलम् ।
सनालन्नालमानन्तु द्विसप्तत्र्यङ्गुलोर्ध्वतः ।। ४० ।।
शतांऽसान्तं समुद्दिष्टं तन्मूलं वेद भागतः ।
वस्वं शान्त धनोपेतं वृत्तावाष्टाश्रमेववा ।। ४१ ।।
षडर्कभागपर्यन्त हीनाग्रं तत्र वक्रयुक् ।
कुंभ मण्डि संयुक्तं युक्तं वा गण्डिकाद्वयोः ।। ४२ ।।
पद्मं फलकयायुक्तं तदूर्ध्वं पद्मकुड्मलम् ।
तच्च वेदांशमारभ्य व्योमभाग विवृद्धितः ।। ४३ ।।
वस्वं शांताय संयुक्तं तद्विस्तारोदरान्वितम् ।
तत्रिपाद विशालं वा तदन्तस्सममानकम् ।। ४४ ।।
कृशाग्रं वृत्तमष्टाश्रं फूल्ल वाह्य दलन्तु वा ।
बहिः करणमेवं स्यादत्रान्तं करणं द्विजाः ।। ४५ ।।
भारोर्ध्वे वाजनं कुर्यादल्पनिर्गमनान्वितम् ।
यथेष्टबहुलोपेतं तदूर्ध्वे वाजनान्तरम् ।। ४६ ।।
तद्विनिर्गमनोपेत मुपपीठं गलावधि ।
द्वाभ्यामेकेन वा कुर्याद्दारुभ्यान्दारुणाद्विजाः ।। ४७ ।।
तत्संबन्धे विधातव्येष्टिकेक्षोर्ध्व देशतः ।
पञ्चग्राहि निबन्धेद्वे विधातव्ये विचक्षणैः ।। ४८ ।।
यथेष्ट घन विस्तारे तत्संबन्धे परेपि वा ।
भरमूले तदग्रे च समभदे तथानयेत् ।। ४९ ।।
अन्तर्वाजनकोर्ध्वे स्यादुपपीठ गलावाधि ।
तत्रपादा विधेयास्स्युः उपपीठावसानके ।। ५० ।।
फलके द्वे विधातव्ये तत्पादोपरि संस्थिते ।
तत्र सन्नद्ध विष्टे द्वे पञ्चग्राही गते च ते ।। ५१ ।।
भराग्रयोस्तथाकार्ये त्वेवमन्तरुदाहृतम् ।
उपपीठोर्ध्वतः कुर्यादधिष्ठानन्तदुच्यते ।। ५२ ।।
उपपीठसमं वास्यात्तदर्धं वाथ सार्धकम् ।
तमध्ये षट्कमानं यत् पूर्ववत् परिगृह्यताम् ।। ५३ ।।
अष्टविंशति भागान्तु तदुच्चन्तु समं भवेत् ।
पंकित्नेत्रैक सप्तैक व्योम द्व्येकैक लोचनैः ।। ५४ ।।
पद्मं कर्णञ्च पद्मं च कुमुदं पद्म वाजने ।
सदन्त गलकंपौच महा वाजन माचरेत् ।। ५५ ।।
उपपीठोक्तरीत्यैतत् ऊनाधिक्ये समाचरेत् ।
प्रवेश निर्गमौवापि तद्वदेव समाचरेत् ।। ५६ ।।
एतदन्तर्विधेयं चोपभद्रं भद्रमेव वा ।
अधिष्ठानोर्ध्वतः कार्यः पादवर्गो द्विजोत्तमाः ।। ५७ ।।
अधिष्ठान समोवास्यात् द्विगुणो वा समीर्तितः ।
तदन्तर्नवमानेवा पादाष्टांशोन्वितोथवा ।। ५८ ।।
गुलिकापाद पादैश्च नाटकै र्व्यालराजिभिः ।
सिंह भूत गजैः पादैर्वर्गं सर्वत्र भूषयेत् ।। ५९ ।।
तदन्तः क्षुद्रपादैश्च नाराचैस्सुदृढन्नयेत् ।
प्रस्तरः पादवर्गोर्ध्वे मानञ्चास्यनिगद्यते ।। ६० ।।
त्रिभागन्तु समारभ्य भागभाग विवर्धनात् ।
नवभागावसानं स्यादलङ्गारश्च कथ्यते ।। ६१ ।।
तदुच्चे षोडशांशेतु गुणैक नयनाब्धिभिः ।
व्योमैक चन्द्र चन्द्रांशैरुत्तरं वाजिनन्ततः ।। ६२ ।।
निद्रा कपोत मालिङ्गं वाजनं प्रतिवाजनम् ।
प्रवेशो निर्गमञ्चैषां धामोक्तन्यायतो भवेत् ।। ६३ ।।
एतदाद्यतलं प्रोक्तं भद्रमेतत् समोदयम् ।
पादान्तं वाथ भद्रान्तं ह्रास युक्तं च मूलतः ।। ६४ ।।
एकादि रसभागान्तं पार्श्वयोरुभयोरपि ।
प्रवेश रहितं वा स्यात् एव मेवोप भद्रकम् ।। ६५ ।।
रथस्त्वेकतलः प्रोक्तो द्वितलाद्यन्वितोनवा ।
षडादि त्रिंशदंशान्तं समं वा मूलपादतः ।। ६६ ।।
प्रस्तरोच्चं भवेन्मानं द्वितलाङ्घ्रि कपोतयोः ।
अनेनैव प्रकारेण कारयेत् त्रितलादिकम् ।। ६७ ।।
छादयेत् फलकैरूर्ध्व तलं सारतरूद्भवैः ।
एकाङ्गुल घनैरिष्ट घनैर्वा सुदृढं यथा ।। ६८ ।।
भद्रञ्चवोप भद्रञ्च छादयेदेव मेवसु ।
न्यायेनानेन कर्तव्यः प्रवेशो निर्गमोपिवा ।। ६९ ।।
पादानां कार्यः प्रस्तराणाञ्च मञ्चतः ।
प्रवेश निर्गमौ हित्वा कुर्याद्वारज्जु सूत्रकम् ।। ७० ।।
अनेकतलयुक्तं चेद्विशेषः कश्चिदिष्यते ।
रथस्यारोहणार्थन्तु सोपानाकृति सन्निभम् ।। ७१ ।।
भद्रोक्तायाम विस्तारं मुखे पृष्ठ द्वयोस्तुवा ।
प्रतिभौमण् प्रवेशस्यात् भद्रस्य मुनिपुङ्गवाः ।। ७२ ।।
सोपानं वा प्रकर्तव्यं तद्विधान समन्वितम् ।
उपभद्र विहीनं वा भद्रं भारान्तमेव वा ।। ७३ ।।
एतत् सर्वं विहायाथ केवलान्तूपपीठकम् ।
भारोपरि विधातव्यं तदूर्ध्वे देवसंस्थितिः ।। ७४ ।।
उपपीठं विहायास्मिन् केवलवामसूरकम् ।
बहिः करणमेवस्या दन्तरत्र निगद्यते ।। ७५ ।।
पादवर्गेन्तरे क्षुद्रपादाः कंपोपरिस्थिताः ।
ऊर्ध्वकम्प निबद्धाश्च विधातव्या विचक्षणैः ।। ७६ ।।
तदूर्ध्व प्रस्ताराग्रस्ताः पञ्चग्राहियुतानवा ।
विष्टराबहवः कार्यास्थलं प्रत्येकमाचरेत् ।। ७७ ।।
तुलामुखानुगाः कार्या ओजायुग्मा यथेष्टतः ।
अयन्त्यस्युस्तदूर्ध्वेतु तदूर्ध्वेच्छादनं मतम् ।। ७८ ।।
तदूर्ध्वे च विजिः कार्या यथेष्ट धनतुङ्गतः ।
नाना कीलक पट्टैश्च पञ्चग्राहिभिरेव च ।। ७९ ।।
नाराचैः क्षुद्र कीलैश्च ग्राहकैः पुलकादिभिः ।
कोटिकैर्वक्रपट्टैश्व बन्धयेत् सुदृढं यथा ।। ८० ।।
एतद्रङ्गं समाख्यातं तोरणेन युतन्नवा ।
पादाकूटयुतं तच्चेद्रथस्तन्मान मुच्यते ।। ८१ ।।
वेदतालं समारभ्य तालार्धेन निवर्धयेत् ।
यावदष्टसवं पाददैर्घ्यमग्न्यङ्गुलादिकम् ।। ८२ ।।
पाद पाद विवृध्यातु तत्वाङ्गुल समावधि ।
पाद विस्तार आखातो धाम पादा कृतिर्यथा ।। ८३ ।।
अग्रमूल शिखोपेतः पादाः कुम्भादि संयुताः ।
बहुनीव्र समायुक्ताः फलकासु निवेशिताः ।। ८४ ।।
तालाधस्संस्थितैः विष्टैः पादमूलञ्च बन्धयेत् ।
तथैवायसनालैश्च धारस्सुदृधं यथा ।। ८५ ।।
पादोर्ध्वे प्रस्तरं कुर्यात् लुपारोहण योग्यकम् ।
शिखाकरणमार्गेण लुपारोहण क्रियान्विता ।। ८६ ।।
सौवर्णैस्तारजैर्लोष्टैस्ताम्रजैः वृक्षकैः दृधम् ।
छादयेदन्य देशञ्च ओजस्तूपि समन्वितम् ।। ८७ ।।
रथस्त्वेवं समादिष्टश्शुभायादि समन्वितम् ।
कथ्यते सचलेशेन विस्तारादायतोपिवा ।। ८८ ।।
उभाभ्यां सकलस्याथ नाहेनोत्तुङ्गतोथवा ।
वर्धयेत् द्वित्रिवेदैश्च गुणितेक्रमशोहृते ।। ८९ ।।
सप्त भूतर्क्ष पातालैरायोन्यस्तारवारकौ ।
तिथिस्स्यात् त्रिगुणं त्रिंशद्ध्स्तमेतद्रथेमतम् ।। ९० ।।
शकटे शिबिकादौच शुभेशुभ मुदाहृतम् ।
रथस्य स्थापनं यश्च कथ्यते विप्रपुङ्गवाः ।। ९१ ।।
उद्वास्य तक्षकं शुद्ध तोयेन क्षालयेत् दृढं ।
गोमूत्र गोमयांभोभिः कुशोदैस्तज्जलैरपि ।। ९२ ।।
गव्येन प्रोक्ष्य पुण्याहं तोयसेचन माचरेत् ।
अस्त्रोदेनापि संप्रोक्षय गन्ध पुष्पादिभिः यजेत् ।। ९३ ।।
कौतुकं बन्धयेत् पद्ममुकुले हृदयेन तु ।
वस्त्रेणाच्छाद्य धामोक्त्या तत्वतत्वेश्वरान्वितम् ।। ९४ ।।
मूर्तिमूर्तीश्चरोपेतं चक्रेष्विन्दु दिवाकरौ ।
दक्षिणोत्तर संस्थेषु क्रमशः परिकल्पयेत् ।। ९५ ।।
हरिमक्षेषु भारेषु यजेदाधार संज्ञिताम् ।
उपपीठे वृषं यष्ट्वा धारेऽनन्तं प्रपूजयेत् ।। ९६ ।।
धर्मादींश्चरणेष्वेव मधर्मादींस्तदूर्ध्वत्ः ।
अधश्चोर्ध्वच्छदेविद्वान् क्रमेण विनिवेशयेत् ।। ९७ ।।
फलका प्रस्तरस्याधश्चोर्ध्वं तत्रैव पङ्कजम् ।
कर्णिकान्नवशक्तींश्च शिवासनं अनुस्मरेत् ।। ९८ ।।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्चरथाधिपाः ।
शिखरेच सदेशानश्शिवस्यात् स्तूपिनायकः ।। ९९ ।।
पद्म कुड्मलकेनन्तो व्याप्तिं प्रासाद वर्त्मना ।
तदग्रे स्थंडिलं कृत्वा तस्मिन् सूत्रांबरान्वितान् ।। १०० ।।
हेम कूर्चादि संयुक्तान्नव कुम्भान्निवेशयेत् ।
तत्र मध्ये शिवं पूर्वेभानुं इन्दुं तथानले ।। १०१ ।।
दक्षिणे हिमाधार शक्तिन्नि-ऋते घटे ।
वारुणे वृषभं वायावनन्तं विनिवेशयेत् ।। १०२ ।।
धर्माद्यमुत्तरे कुम्भे शेषमीशान गोचरे ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वातु होमकर्म समाचरेत् ।। १०३ ।।
संस्थापित घटानांवा समन्ता द्वारथस्यतु ।
नववा पञ्चकुण्डानि एकं वा पूर्वतस्थितम् ।। १०४ ।।
आवाह्य स्थण्डिलं वाथ कृत्वा कुण्डानि संस्कृतिम् ।
शिवं साङ्गं प्रधानेतु तर्पयेच्छत संख्यया ।। १०५ ।।
भान्वादीन् स्व स्वदिक्कुण्डे पञ्चकल्पेद्वयं द्वयम् ।
एक कल्पे गुरुस्वस्मिन् कुण्डे सर्वञ्च तर्पयेत् ।। १०६ ।।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैर्होमं समाचरेत् ।
तत्वमूर्ति तदीशैश्च गुरुर्होमं माचरेत् ।। १०७ ।।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिङ्मताः ।
शम्यापामर्ग श्रीवृक्ष पिप्पलास्युर्विदग्गताः ।। १०८ ।।
पलाशश्च प्रधानस्य समिधस्संप्रकीर्तिताः ।
पूर्णान्दत्वा द्वितीयेह्नि कृत कुंभाग्नि पूजनः ।। १०९ ।।
संप्राप्त दक्षिणो मूर्ति धारदैवज्ञ शिल्पिभिः ।
मुहूर्ते समनुप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।। ११० ।।
तत्तत् कुम्भस्थ पानीयैस्तत्तद्देशं सुसेचयेत् ।
अनुक्तमत्र सामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।। १११ ।।
एवं रथं समापद्य यः कुर्यात् प्रोक्षणं नरः ।
इहैव धनवांच्छ्रीमान् वांछितं फलमाप्नुयात् ।। ११२ ।।
रथमेवं सुसंकृत्य रथयात्रां समाचरेत् ।
पैठीच शेखरीमण्डी त्रिविधा परिकीर्तिता ।। ११३ ।।
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य व्योममात्र विवृद्धितः ।
षण्णवत्यंश कान्तस्तु शिबिका विस्तरोमतः ।। ११४ ।।
त्रिस्सप्ताङ्गुलमारभ्य वर्धये देकमात्रतः ।
एकोन् द्विशतं याव दायामं परिकल्पयेत् ।। ११५ ।।
ईषिका बाह्यमाध्यमाध्यान्तर्मान मेतदुदाहृतम् ।
पादबाह्यन्तु देवानां राज्ञामपि विशिष्यते ।। ११६ ।।
पादमध्यस्तु सामान्यो व्यासायामावधिर्मतः ।
एव मेवेषिका बाह्या मध्यमं परिकीर्तितम् ।। ११७ ।।
पादेषिकान्तर्मानं यत् सर्वेषां परिकीर्तितम् ।
त्रिचतुर्भूत षट् सप्त नवभिर्वत्सरो भवेत् ।। ११८ ।।
दैर्घ्यन्तेवच मन्वन्तवितस्तिरितिकीर्तिम् ।
वित्स्तिरङ्गुलिर्वापि ज्ञेय मायादि शोभनम् ।। ११९ ।।
विस्तारेणाथवादैर्घ्यात् सकलेवाथवा नयेत् ।
अष्टत्रित्रिवसुघ्नञ्च सूर्यैश्च मनुभिर्भजेत् ।। १२० ।।
वसुभिश्चोडुभिः स्त्रिघ्नः पर्यन्तम् केवलन्तु तत् ।
त्रिंशद्भिः मुनिभिः विप्राः क्रमादायादयोमताः ।। १२१ ।।
आयोव्ययश्च योनिश्च नक्षत्रन्तिथिवारकौ ।
विस्तारेणाथवायस्यादायामेनव्ययो भवेत् ।। १२२ ।।
योनिस्तेनैवनक्षत्रं विशालेन प्रकीर्तितम् ।
विस्तारायाम संयोगात्तिथिर्वारस्तु तुङ्गताः ।। १२३ ।।
त्रिमात्र मेकमात्राभ्यां स्वव्यासार्धान्तमीरितम् ।
हस्तान्तन्तुङ्गमानं स्यादलङ्कारस्तु कथ्यते ।। १२४ ।।
त्रिमात्रन्तु समारभ्य पादमात्र विवृद्धितः ।
त्रिषडङ्गुल पर्यन्तमिषिकाविस्तरो मतः ।। १२५ ।।
व्योममात्रं समारभ्य पादमात्र विवृद्धितः ।
सप्त मात्रान्तमुद्दिष्टमिषिका बहुलं द्विजाः ।। १२६ ।।
व्योममात्रात्तु पादर्द्धया सप्तमात्र समावधि ।
हस्तमानं सुमुद्दिष्टं वृत्तं वाचतुरश्रकम् ।। १२७ ।।
वृत्ताश्रमायताश्रंवा हस्तरूपं प्रकीर्तितम् ।
अष्टांशादंश वृध्यातु स्वन्न्यास द्विगुणावधि ।। १२८ ।।
इष्टिका हस्तयोः कर्ण निर्गमः परिकीर्तितः ।
किन्तु हस्ते विशेषोयं स्वव्यासाष्ट गुणावधि ।। १२९ ।।
पादमात्रात्तु पार्दद्ध्या चतुर्मात्र समावधि ।
पट्टिका घन विस्तारो यथायोग्यं विधीयते ।। १३० ।।
व्यालैस्सिंहैः गजैरश्वैर्नरैर्विद्याधरादिभिः ।
गुलिका पाद पादैश्च पट्टैर्हीनैश्च वाजनैः ।। १३१ ।।
क्षुद्रकंपैश्च वल्लीभिर्नाराचैः कोणबन्धनैः ।
यथा शोभांशमानैश्च कपोत प्रतिवाजनैः ।। १३२ ।।
झषैश्च वलयैः क्षुद्रगुलिकापाद बन्धनैः ।
स्वर्णादितार ताम्रोर्थैः जन्तजैर्वृक्षजैस्तु वा ।। १३३ ।।
शिबिकालंकृतिं कुर्याद्यथा शोभं यथाबलम् ।
एषा पैठी समाख्याता शेखरी शिखरान्विता ।। १३४ ।।
पादैर्मञ्चैश्च मौण्डीचेत् मण्डपाकार शोभिता ।
शूकः कालश्च तिमिरः पनसो निंबकार्जुनौ ।। १३५ ।।
मधूकः खदिरो योऽन्ये सार वृक्षास्समीरिताः ।
वृक्षेरेतैः प्रकर्तव्या शिबिका लक्षणान्विता ।। १३६ ।।
अस्याश्च प्रोक्षणं कार्यं सिंहासन विधानतः ।
वक्ष्ये पर्यङ्कमानश्च शिबिका विस्तरो यथा ।। १३७ ।।
तद्वद्विस्तार संयुक्तं त्रिगुणान्तर संयुतम् ।
चतुष्पदादि संयुक्तं पादमानञ्च कथ्यते ।। १३८ ।।
त्र्यंगुलादंगुलद्धर्यातु पञ्चाशत् करजावधि ।
पाद दैर्घ्यं समाख्यातं द्वयंगुलात् पादवृद्धितः ।। १३९ ।।
तिथि मात्र विशालं स्यात् पादमूले द्विजोत्तमाः ।
अनेक गण्दिकोपेतन्नाना हीर समन्वितम् ।। १४० ।।
अनेक कर्ण सयुक्तं त्रिगुणान्तायसायुतम् ।
तत् पार्श्वे त्विषिकां कुर्यात् फलकां वा द्विजोत्तमाः ।। १४१ ।।
फलकानाञ्च बाहुल्यं यथाशोभं यथाबलम् ।
नानापट्ट समायुक्तन्नानावेत्र समायुतम् ।। १४२ ।।
नाना नाराच संबन्धं पुलकाद्यैश्च शोभितम् ।
लोहजन्दन्तजं वाथ दारुजं मिश्रमेववा ।। १४३ ।।
शिबिकायद्वदायाद्यैः संयुक्तं संपदेभवेत् ।
पर्यङ्कमे तत् कथितं बाल पर्यङ्कमप्यथ ।। १४४ ।।
प्रोच्यते शिबिकायाद्वत् कर्ण निर्गम वर्जितम् ।
खट्वा पाद समायुक्तं पट्टिकां एक संयुतम् ।। १४५ ।।
पाद मूल विनिक्षिप्तः क्षुद्र चक्र समन्वितम् ।
निम्बादि तरु संसिद्धं बाल पर्यङ्गमीरितम् ।। १४६ ।।
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे रथादि स्थापन विधिः एकसप्ततितमः पटलः ।।
== द्विसप्ततितमे पटले करणलक्षण विधिः ==
लक्षण करणानां च वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
याज्ञीयवृक्षजाश्शस्तास्समिधोद्वादशङ्गुलाः ।। १ ।।
सत्वचस्तास्समच्छेदा वक्रग्रन्थ्यादिवर्जिताः ।
त्रिंशद्दर्भदलैर्गाधं ग्रथिता बाहुमात्रकाः ।। २ ।।
वेणिका वर्तुला वापि विष्टरा दर्भनिर्मिताः ।
तन्माना ऋजवस्साग्रास्तत्कुण्डसमिदुद्भवाः ।। ३ ।।
निर्व्रणाश्च समच्छेदाः प्रोक्ताः परिधयस्समाः ।
चत्वारो विष्टरास्तद्वन्मताः परिधयोऽपि च ।। ४ ।।
दर्भत्रयं समारभ्य व्योमदर्भविवृद्धितः ।
षट्त्रिंशद्दर्भपर्यन्तं कूर्चार्थं दर्भमाहरेत् ।। ५ ।।
तत्संख्यामात्रदैर्घ्यं स्यात् किंचैकादशमात्रतः ।
ग्रन्थिरर्धाङ्गुलात्पादवृद्धया स्याद् द्यङ्गुगावधि ।। ६ ।।
ग्रन्थेः प्रदक्षिणावर्तशिखामानं द्विमात्रतः ।
वृद्ध्यैकमात्रया प्रोक्तं नवमात्रावसानकम् ।। ७ ।।
ग्रन्थ्यग्ररहिता वाथ कूर्चास्स्युस्त्वितरे मताः ।
ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः कूर्चमूलमध्यग्रगा मताः ।। ८ ।।
उत्कूर्चन्यासपक्षोऽयमधः कूर्चे विलोमगाः ।
उत्कूर्चश्शान्तिदः प्रोक्तस्त्वधः कूर्चस्तु पुष्टिदः ।। ९ ।।
अन्तः कूर्चो न कर्तव्यः स विधेयोऽभिचारके ।
द्वित्रिवेदशरैर्दर्भैर्मूलाग्रसहितैस्तु वा ।। १० ।।
पवितं दक्षिणावर्तग्रथितं तद्विवर्जितम् ।
अनामिकाङ्गुलीयोगयोग्यरन्ध्र समन्वितम् ।। ११ ।।
प्रागुक्त ग्रन्धिशिखरं पवित्रमतिसुन्दरम् ।
ईश्वराधिष्ठितं प्राग्वद्दक्षिणे चोभयत्र च ।। १२ ।।
करे संयोजनीयं स्यात् काले देवार्चनादिके ।
अङ्गुलीयकमिष्टं स्यात्तदर्थं स्वर्णनिर्मितम् ।। १३ ।।
त्रयोविंशतिसंख्यातदर्भैस्स्यान्निर्मितेन च ।
अर्कमात्रादिषट्त्रिंशदङ्गुलावनतेन च ।। १४ ।।
यथेष्टान्तरयुक्तेन लम्बनेन समन्विता ।
दर्भमाला विधेया स्यात् कनिष्ठाङ्गुलिनाहया ।। १५ ।।
रज्ज्वा चैव विधेया स्यात् साश्वत्थदलरञ्जिता ।
आरभ्य हस्तत्रितयं त्र्ङ्गुलेन विवर्धनात् ।। १६ ।।
तिथिहस्तान्तदैर्घ्यं स्यात्तदर्धा विस्तृतिर्भवेत् ।
सदृशे वान्तरेऽष्टांशे नवमानं प्रकीर्तितम् ।। १७ ।।
द्वारमानोच्चतत् प्रोक्तविस्ताराद्दैर्घ्यतोऽपि वा ।
स्तम्भयोर्विष्टरस्यापि प्रमाणं त्र्ङ्गुलादितः ।। १८ ।।
पादाङ्गुलविवृद्ध्या तु त्रिंशन्मात्रान्तमीर्तितम् ।
याज्ञिकैस्तरुभिः कुर्यात् प्रतिष्ठादौ च तोरणम् ।। १९ ।।
शिलयेष्टकयाऽन्यत्र दारुभिस्तोणं नयेत् ।
इष्टमानेन खातं स्याच्छिखामानं तथैव च ।। २० ।।
विष्टरोर्ध्वे त्रिशूलानि नवशूलानि पञ्च वा ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य व्योममात्रविवृद्धितः ।। २१ ।।
पक्षमात्रावसानं तुशूलदरिघ्यं प्रकल्पयेत् ।
विस्तारात् पादवृद्ध्या तु द्व्यङ्गुलादर्कमात्रकम् ।। २२ ।।
यावत्तावद् घनं तेषामिष्टमानेन कारयेत् ।
एवं तोरणमाख्यातं मङ्गलाष्टकमुच्यते ।। २३ ।।
नवाङ्गुलं समारभ्य वृद्ध्या व्योमाङ्गुलेन च ।
षट्त्रिशन्मात्रपर्यन्तं दैर्घ्यं तेषु प्रकल्पयेत् ।। २४ ।।
पादमर्धं त्रिपादं वा विशालं तेषु कल्पितम् ।
अन्तरेष्टविभागे तु नवमानमुदाहृतम् ।। २५ ।।
घनमेकाङ्गुलात्पादवृद्ध्या सप्ताङ्गुलावधि ।
याज्ञीयवृक्षैलोहैर्वा मङ्गलाष्टकमाचरेत् ।। २६ ।।
दर्पणं पूर्णकुम्भं च वृषभो युग्मचामरम् ।
श्रीवत्सं स्वस्तिकं शंखो दीपश्शैवाष्टमङ्गलम् ।। २७ ।।
अन्येषामपि देवानां देवीनां चाष्टमङ्गले ।
वृषं त्यक्त्वा तदर्थं तु स्वस्ववाहनमाचरेत् ।। २८ ।।
शैवाष्टमङ्गलं कुर्याद्देवानां वाथ वर्णिनाम् ।
ग्रामादौ स्वगृहे वापि यजमानानुरूपतः ।। २९ ।।
विलिखेद्दर्पणादीनि तन्मानमधुनोच्यते ।
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य व्योमाङ्गुल विवृद्धितः ।। ३० ।।
पञ्चविंशतिमात्रान्तं तेषां दैर्घ्यं समाचरेत् ।
विस्तारस्तद्वशाज्ज्ञेयस्सपादं वाथ दर्पणम् ।। ३१ ।।
पादोनार्घेन वा तस्मिन् पादं तस्य प्रकल्पयेत् ।
तथैव पूर्णकुम्भे तु पादमानं प्रकीर्तितम् ।। ३२ ।।
स्वास्यतिर्यग्लतोपेतं लतामानं ततो बहिः ।
तथिव पादमुक्षे स्यात् स्थितो वा शयितोऽथवा ।। ३३ ।।
पादपद्मसमायुक्तं तूर्ध्वे छत्रसमायुतम् ।
श्रीवत्सस्तु यथोद्दिष्टः स्वस्तिको ग्रामवेशने ।। ३४ ।।
शङ्खश्चोर्ध्वमुखो ज्ञेयस्सृष्टौ मुक्तौ विपर्ययात् ।
श्रीवत्से पादपद्मं च छत्रं च विनिवेशयेत् ।। ३५ ।।
स्त्रीणां मूर्धनि वा कुर्याद्देवताः शृणुत द्विजाः ।
दर्पणे पूजयेत्सूर्यं पूर्णकुम्भे जलेश्वरम् ।। ३६ ।।
चामरे मातरिश्वानं स्वस्तिके तु सरस्वतीम् ।
शङ्खे तु विमलं दीपे पूजयेद्धव्यवाहनम् ।। ३७ ।।
लक्-ष्म्यां लक्ष्मी वृषं चोक्षे विन्यसेत्स्वाणुना गुरुः ।
पूर्वस्मिन् पश्चिमे भागे चामरद्वितयं न्यसेत् ।। ३८ ।।
एकैकं दक्षिणे वामे वेदिकायं च विन्यसेत् ।
हित्वाष्टमङ्ग्लं वाथ तत्स्थाने तान् प्रपूजयेत् ।। ३९ ।।
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् ।
ध्वजं वाथ गदां पद्मं चक्रं च कारयेत् ।। ४० ।।
ध्वजाङ्कुशौ वा कर्तव्यौ दण्डं हित्वा द्विजोत्तमाः ।
लोहैर्वा याज्ञिकैर्वृक्षैर्लोहश्चेद् बेरमानतः ।। ४१ ।।
देवान् कृत्वा तु हस्ताभ्यां कृताञ्जलिपुटान्वितान् ।
जाये शक्ति गदे ज्ञेय शेषाः पुरुषलक्षणाः ।। ४२ ।।
नवतालप्रमाणेन तेषां लक्षणमुच्यते ।
तन्मूर्ध्निकुटोर्ध्वे वा हस्ते वज्रादिकान्न्यसेत् ।। ४३ ।।
देहलब्धेन तेषां तु प्रमाणं प्रविधीयते ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायाममष्टाङ्गुलसुविस्तरम् ।। ४४ ।।
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य द्विद्यङ्गुलविवर्धनात् ।
मात्रैरेकोनपञ्चाशत् पर्यन्तैर्दीर्धमुच्यते ।। ४५ ।।
लोहजं यदि दारूत्थं नयेन्मात्राङ्गुलेन तु ।
इष्टमानेन चैतेषां विस्तार इह कथ्यते ।। ४६ ।।
स्रुक्स्रुवौ विधिना कार्यौ तद्विधानमिहोच्यते ।
तत्पार्श्वे वान्तरे वापि तद्बिलं विधिनाचरेत् ।। ४७ ।।
षट्त्रिंशदङ्गुलं पञ्चत्रिंशन्मात्रमथापि वा ।
दैर्घ्यं तस्य रसाङ्गेषुवेदिकाङ्गुष्ठकर्णिका ।। ४८ ।।
त्रिगम्भीरा चतुष्पञ्चषट्कृतावटमण्डला ।
सप्ताङ्गुलार्धविच्छिन्नचतुस्संवर्तितानना ।। ४९ ।।
कनिष्ठप्रथुनिर्यासा पुरोनिम्नाज्यनिर्गमा ।
कलशोद्गतषण्णाहदण्डाग्रश्रुतिवेदिका ।। ५० ।।
यथेष्टं कलशे मानं व्द्यङ्गुला वेदिका यदि ।
नानावाजनवेत्रैश्च पद्मपत्रैर्विचित्रिता ।। ५१ ।।
शुभा या स्रुक् शरावस्य यथापृष्ठाकृतिर्भवेत् ।
कर्णपार्श्वैकमात्रोनशरावादामुखावधः ।। ५२ ।।
कनिष्ठानाहसंयुक्ततिर्यग्वेत्रयुता च स्रुक् ।
अथवा त्रिंशदायाममष्टाङ्गुल सुविस्तरम् ।। ५३ ।।
तर्दर्धं तु घनं प्रोक्तमास्यं कौशिकमात्रकम् ।
आस्यं त्रिकोणवत्कार्यं मध्ये बिलसमन्वितम् ।। ५४ ।।
कर्णे द्व्यङ्गुल इष्टस्स्याद्वेदिकाष्टाङ्गुला मता ।
तदधो गण्डिका कार्या मात्रार्धादर्धवृद्धितः ।। ५५ ।।
दण्डो नवाङ्गुलः प्रोक्तस्तन्नाहस्स्यात् षडङ्गुलः ।
मुष्ट्यष्.आङ्गुलमानेन तन्नाहोऽष्टाङ्गुलेन च ।। ५६ ।।
अथवान्यप्रकारेण स्रुङ्मानामिह कथ्यते ।
द्वात्रिंशदङ्गुलायामं सप्ताङ्गुलसुविस्तरम् ।। ५७ ।।
तद्घनं तु चतुर्मात्रमास्यायामः षडङ्गुलः ।
कर्णः पक्षाङ्गुलायामो विस्तारश्शरमात्रकः ।। ५८ ।।
सप्ताऽऽगुलायता वेदी पद्मं पक्षाङ्गुलं भवेत् ।
गण्डिकैकाङ्गुला प्रोक्ता तन्नाहश्चाब्धिमात्रकः ।। ५९ ।।
रव्यङ्गुलेन दण्डस्सयान्नाहं भागार्धतो भवेत् ।
तन्मूले कलशाकारो व्द्यङ्गुलो दशनाहकः ।। ६० ।।
पादं कलशमूले स्यादन्यथा वा निगद्यते ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायाममष्टाङ्गुलसुविस्तरम् ।। ६१ ।।
विस्तारार्धघनोपेतमास्यं सप्ताङ्गुलं भवेत् ।
विस्तारेण च दैर्घ्येण सूकराननसन्निभम् ।। ६२ ।।
त्रिभागेन भवेदग्रं कृत्वा शेषं परित्यजेत् ।
कर्णदैर्घ्यं द्विमात्रं स्याद्विस्तारं चतुरङ्गुलम् ।। ६३ ।।
वेदिकाष्टाङ्गुलायामा विस्तारस्सदृशो भवेत् ।
त्रिमात्रं वा चतुर्मात्रं तन्मध्ये बिलमुच्यते ।। ६४ ।।
दण्डः षडङ्गुलः कार्यस्तन्मध्ये गण्डिकात्रयम् ।
अर्धार्धाङ्गुलवृद्ध्या तु कर्तव्यं चतुरङ्गुलम् ।। ६५ ।।
त्रयोदशाङ्गुलो दण्डस्तन्मूले पूर्ववद्घटः ।
स्रुक् स्यात् स्रुवेऽपि तद्योनिस्तन्मानं तस्ततो भवेत् ।। ६६ ।।
एकाद्वित्र्यङ्गुलैर्हीनं दीर्घं वा परिकल्पयेत् ।
षडङ्गुलपशीणाहो दण्डमूले च पुष्करे ।। ६७ ।।
तदर्धमानकण्ठस्स्यात् क्रमेणैव कृशो भवेत् ।
गोपुराकारवत् कार्यमाज्यस्थानं तदग्रके ।। ६८ ।।
पृष्ठे कुम्भद्वयोपेतं कर्षापूरस्य पुष्करः ।
नूतनं करणं श्रेष्ठं पुराणं तदभावतः ।। ६९ ।।
पुराकरणं ग्राह्यं वित्तं दत्त्वा गुरोर्द्विजाः ।
तदाज्ञापूर्वकं स स्यात्तद्भोग्यकरणं ततः ।। ७० ।।
सहस्राघोररजापस्यात् पुराणकरणग्रहे ।
येन शास्त्रेण यत्स्थाने क्रिया पूर्वं प्रवर्तते ।। ७१ ।।
तत्र तच्छास्त्रसंसिद्धं करणं विहितं बुधाः ।
अनुक्तमन्यतो गाह्यमुत्सवादिषु कर्मसु ।। ७२ ।।
अस्त्रं वा प्रतिमा वापि देवोपकरणादिकम् ।
श्रेष्ठस्तद्धामसंसिद्धो न ग्राह्योऽन्यालयस्थितः ।। ७३ ।।
तल्लिङ्गादेर्विरुद्धत्वादायाद्यैरशुभैर्युतः ।
तल्लिङ्गाद्यनुकूलं चेद्बेराद्यं यत् प्रतिष्ठितम् ।। ७४ ।।
तेनैवोत्सवकर्माद्यं विहितं मुनिपुंगवाः ।
स्थानात् स्थानान्तरप्राप्तिदोषशुद्ध्यर्थमाचरेत् ।। ७५ ।।
समिदाज्यान्नकैश्शान्तिहोमं दशशतेन च ।
ह्रस्वप्रासादमन्त्रेण प्रभूतयजनान्वितम् ।। ७६ ।।
तोरणानि पयोवृक्षजातिलक्षणवन्ति च ।
पञ्चषट्सप्तहस्तानि कन्यसानां समुच्छ्रयः ।। ७७ ।।
वसुवेदाङ्गुलाग्राणि परेषां परिकल्पयेत् ।
तेषु हस्तात् परः ख्यातः स्ववृद्ध्यर्होपलक्षितः ।। ७८ ।।
शाखयोरन्तरं तुल्यमुच्छ्रायेणान्यथा क्षयेत् ।
शल्यवस्वङ्गुलान्वाथ परेषां षोडशाङ्गुलम् ।। ७९ ।।
एकादिवेदहस्तान्ततोरणे क्षुद्रमानके ।
उदयार्धप्रमाणं वा यादादौ परिपठ्यते ।। ८० ।।
इति उत्तरकामिकाखे महातन्त्रे करणलक्षणविधिर्द्विसप्ततितमः पटलः ।।
== त्रिसप्ततितमे पटले सौख्य कर्म विधिः ==
प्रतिष्ठोत्सवकर्मादावन्ते नित्योत्सवस्य च ।
सौख्यकर्म प्रकर्तव्यं यथावच्छृणुत द्विजाः ।। १ ।।
सौख्यं च रुद्रकन्याभिः कर्तव्यं तद् द्विधा मतम् ।
ससर्जाप्सरसो रुद्रः कौशिक प्रीतिकारणात् ।। २ ।।
तासां चिरन्तने वंशे तद्रुद्रगणिकाकुलम् ।
अस्पृश्यं प्रतिलोमाद्यैः अजायत सनातनम् ।। ३ ।।
ता एव रुद्रकन्यास्स्युः कथ्यन्तेऽन्यैर्द्विजोत्तमाः ।
देवतारुवने पूर्व विनोदार्थं मया पुरा ।। ४ ।।
कल्याणं वपुरास्थाय प्रविष्टं द्विजसत्तमाः ।
तत्रस्था मुनिपत्न्यो मां दृष्ट्वा सादरमक्षमाः ।। ५ ।।
विश्लिष्टकेशवस्त्राधा जायन्ते मदनातुराः ।
तथा विधाश्च तास्सर्वा दृष्टाः खलुमयादरात् ।। ६ ।।
मदालोकन मात्रेण दधते गर्भमक्षयम् ।
तत्तद्गर्भभवा याश्च ता रुद्रगणिका मताः ।। ७ ।।
तास्सर्वास्तत्र संपूज्य कानो वृत्तिर्भविष्यति ।
एवं पृष्टो ब्रवीम्येवं शृणुध्वं यन्मयोदितम् ।। ८ ।।
मदर्चनं तु यच्छ्रेष्टं तत् सौख्यसहितं यदि ।
तदेव शुद्ध नृत्तं तु लक्षणं भरतोदितम् ।। ९ ।।
तत् पूजायां नियोज्यं तन्मत्प्रीत्यर्थं दिने दिने ।
स्त्रीभिस्तद्वंश जाताभिः पञ्चाचार्य समन्वितम् ।। १० ।।
इत्येवं तु क्रमेणोक्ते प्रणेमुस्ते महीतले ।
मया तुष्टेन तास्सर्वा दीक्षिता दीक्षया खलुः ।। ११ ।।
आहूय नन्दिनं चादाय करमध्यगम् ।
वेत्रं तस्माच्छिरांस्यासां स्पृष्टानि द्विजसत्तमाः ।। १२ ।।
ततः प्रभृति वर्तन्ते भुवि नन्दाव्य संज्ञया ।
यतो दण्डेन संस्पृष्टं शिरो दण्डिन्य इत्यपि ।। १३ ।।
विख्यातास्तत्कुलोत्याभिः श्शुद्धनृत्तं प्रवर्त्यताम् ।
नर्तको मर्दकश्चैव गायको वांशिकस्तथा ।। १४ ।।
तथा मौर विकश्चैव पञ्चाचार्याः प्रकीर्तिताः ।
चतुर्वर्णानुलोमात्था नाट्यवेद कृतश्रमाः ।। १५ ।।
भावना गेयनृत्तज्ञा वाद्यज्ञान विशारदाः ।
नव नाट्य रसज्ञाश्च मद्भक्ता वीत कल्मषाः ।। १६ ।।
तेषु श्रैष्ठ इति प्रोक्तो नर्तको नृत्तशास्त्रवित् ।
नर्तने च स्वयं शक्तो मात्रागणन तत्परः ।। १७ ।।
मर्दको मल्ल विद्यायां सम्यक् कृतपरिश्रमः ।
प्रवृत्ते शुद्धनृत्ते तु तदङ्गेक्षण तत्परः ।। १८ ।।
गायको गान विद्याज्ञस्सप्तस्वर विशारदः ।
सप्त स्वर विभेदेन गायको गान नायकः ।। १९ ।।
वांऽसिकस्तद्वदेव स्यात् किंतु वंशकृतश्रमः ।
सौख्ये तु वादयेद्वंश मुदात्तादि विभेदतः ।। २० ।।
वादयेन्मुखं सौख्य काले मौर विको मतः ।
नर्तको मर्दकोऽन्यश्च दक्षिणे तु व्यवस्थितौ ।। २१ ।।
गायको वाम्शिकाख्यश्च वामभागे व्यवस्थितौ ।
अग्रे मौरविकस्सौख्ये वादयेन्मुखं तथा ।। २२ ।।
ताः पूर्वसंस्कृतास्सर्वाः यद्यप्यासां पुनर्भवात् ।
पुनर्दीक्षा विध्येया स्यात् सा च लेशान्निगद्यते ।। २३ ।।
अनुकूल दिने स्वस्याः पञ्चसंवत्सराधिकाः ।
पञ्चाशद्वत्सरान्तास्ता योग्या नैवेतराः क्वचित् ।। २४ ।।
मण्डपं सौख्य नृत्तार्थं कारयेल्लक्षणान्वितम् ।
त्रस्त्रिंशत् कराद् द्विद्वि हस्ताभ्यां ह्वासयेद् द्विजाः ।। २५ ।।
देवादि शूलं पर्यन्तं श्रष्ट मध्याधम क्रमात् ।
प्रत्येकं त्रित्रिमानानि तेष्विष्टं परिगृह्यताम् ।। २६ ।।
युग्मेष्वेवं परिग्रायं देवादिप्रक्रमादिदम् ।
अथवा सर्व सामान्या मण्डपाः प्राग्विनिर्मिताः ।। २७ ।।
पङ्क्तिहस्तादि भेदेन तेन ग्राह्यास्तु नर्तन ।
सर्वे च मण्डपाः कार्याः निवृत्त्यादि कलामयाः ।। २८ ।।
तन्मध्ये च विधातव्यं शुद्धनृत्तं यथाविधि ।
नटेशं मण्डपेभ्यर्च्य साङ्गं गन्धादिभिस्ततः ।। २९ ।।
आहूय रुद्र गणिकाः प्रोक्सयेत् शङ्खवारिणा ।
पञ्चाक्षरादि जप्तेन द्वाग्रे लेपिते पुनः ।। ३० ।।
आसनं प्रणवं तत्र कल्पयेत्तस्य मध्यमे ।
क्षालितं वेत्रमादाय हेतितो येन देशिकः ।। ३१ ।।
संस्थाप्य वेत्रं पूर्वाग्रं उत्तराग्रमथापि वा ।
नन्दिनं तत्र संपूज्य गन्धपुष्पादिभ्र्गुरुः ।। ३२ ।।
नववस्त्रस्त्रगुष्णीषस्सोत्तरीयस्सुमाल्यकैः ।
श्वेतचन्दन लिप्ताङ्गः आदिशैवोऽङ्गुलीयकैः ।। ३३ ।।
संप्राप्त दक्षिणः पञ्च निष्काद्या दक्षिणा अपि ।
तच्छिष्यो वा तदादाय मूर्धादि क्रमशो न्यसेत् ।। ३४ ।।
शिवायनम इत्येवं समस्तं शिरसि न्यसेत् ।
गन्धादिना समभ्यर्च्य प्राग्वद् वेत्रं पुनर्न्यसेत् ।। ३५ ।।
नामोक्त्वा नन्दपूर्वं तु संबुध्यन्तं यथा भवेत् ।
नामान्तरं च दास्यामि दण्डिन्यस्तं महत्तरम् ।। ३६ ।।
मदीयोत्सव कालादौ तव नृत्तानुकूलतः ।
एवं प्रशास्य तद्धस्ते प्रक्षिपेत् पुष्पसंहतिम् ।। ३७ ।।
तामादाय तदा दद्याद् गुरवेऽञ्जलिसंयुतम् ।
पुनरादाय पुष्पाणि शिवाय विनिवेदयेत् ।। ३८ ।।
ततः पञ्चपदीत्यादि नृत्तं यद् भरतोदितम् ।
शिव प्रीतिकरम् सौख्यं कारयेच्छिव सन्निधौ ।। ३९ ।।
एवं स्त्रीणां तु दीक्षा स्यात् पञ्चाचार्येषु कथ्यते ।
देशिकस्य गृहे वाथ स्वगृहे वा मनोरमे ।। ४० ।।
देवेशं मध्यमे भागे समभ्यर्च्याङ्ग संयुतम् ।
विन्यस्य तत्पुरः कुंभं स्वर्णवस्त्रादि संयुतम् ।। ४१ ।।
पञ्चाक्षरेण जप्तेन तत्तोयमभिमन्त्रयेत् ।
पञ्चाचार्यान् कृतस्नाताञ्शुक्लवस्तादिभिर्युतान् ।। ४२ ।।
तदम्भसा तु संप्रोक्ष्य शिरः कूर्चेन संस्पृशेत् ।
पञ्चाक्षर समोपेतं तदा कर्माधि कारिता ।। ४३ ।।
प्रवेशो रुद्रकन्यानामादौ संक्षिप्य कथ्यते ।
निर्दिष्ट दिवसात् पूर्वं मङ्गलांकुर माचरेत् ।। ४४ ।।
प्रासादस्य चतुर्दिक्षु पूर्वास्यं मण्डपद्वयम् ।
विधाय मण्डपे पीठं बलिपीठ वशान्नयेत् ।। ४५ ।।
सर्वस्मिन्मण्डपे कुण्डं स्थण्डिलं वा तदग्रतः ।
निष्पाद्य देवदेवेशं पूर्वेद्युस्संप्रपूजयेत् ।। ४६ ।।
गन्धाद्यैर्युग संख्याता रुद्रकन्या उपोषिताः ।
धौतदन्ताश्च सुस्नातास्सर्वावयव शोभिताः ।। ४७ ।।
सर्वमङ्गल संयुक्ताः पञ्चाचार्या स्तथाविधाः ।
कृतशर्वनताः शान्ता बद्धप्रतिसरान्विताः ।। ४८ ।।
अधिवास्य च पूर्वेद्युः प्रातरेनां क्रियां नयेत् ।
संस्थाप्य देव देवेशं सहस्रकलशादिभिः ।। ४९ ।।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रभूतहविषान्वितम् ।
मण्डपाच्छिल्पिनं सम्यग् विसृज्यालिप्य गोमयैः ।। ५० ।।
पुण्योद प्रोक्षणं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः ।
मध्यपीठस्य मध्ये तु यजेद्देवं सदाशिवम् ।। ५१ ।।
नटेश्वरं देव्या च सासनं ब्रह्मविग्रहम् ।
साङ्गं चावरणोपेत मावृतिस्त्वधुनोच्यते ।। ५२ ।।
नन्दिनं पूर्वदेशेतु ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ।
स्कन्दं च पश्चिमे देशे विष्णुं सौम्ये समर्चयेत् ।। ५३ ।।
तत्बहिर्ल्लोकपालांश्च शस्त्रजालं बहिर्यजेत् ।
पूर्वास्यां रुद्रमभ्यर्च्य गौरीदेव्या समन्वितम् ।। ५४ ।।
प्राग्वदावरणोपेतं ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ।
सरस्वत्या समोपेतं लोकपालादि संयुतम् ।। ५५ ।।
पश्चिमे मण्डपे स्कन्दं लोकपालादि संयुतम् ।
उद्ग् विष्णुं यजेत् धीमान् लोकपालावृतिं बहिः ।। ५६ ।।
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च स्वस्ववह्नौ स्वदेवताम् ।
आवाह्याभ्यर्च्य गन्धायैर्नाडी सन्धान पूर्वकम् ।। ५७ ।।
होमयेच्छत संख्यातामावृतिं दशसंख्यया ।
समिदाज्यान्न लाजैश्च तिलैः पूर्णां समाचरेत् ।। ५८ ।।
देवं संपूज्य रङ्गे तु शुद्धनृत्तं च कारयेत् ।
प्रागुक्त विधिना पूर्वं संस्कृताश्चेद् द्विजोत्तमाः ।। ५९ ।।
तद्धीनाश्चेत्तु संस्कारं कृत्वा नृत्तं च कारयेत् ।
नृत्तारम्भे च पूजा स्याद् देशिकस्य विशेषतः ।। ६० ।।
पञ्चाचार्येषु कन्यासु वस्त्राद्यैर्भूषणादिभिः ।
भृतिं दद्यात्ततस्तासां यथा स्यात् प्रेम तुद्विजाः ।। ६१ ।।
नित्योत्सवान्ते कर्तव्यं सौख्यं तद्रुद्रकन्यया ।
कृतस्नानाङ्ग भूषाढ्य शुक्लमाल्यादि युक्तया ।। ६२ ।।
पञ्चाचार्य समोपेतं रङ्गेशं प्राग्वदावृतिम् ।
समभ्यर्च्य तदग्रेतु नव नाट्य रसान्वितम् ।। ६३ ।।
श्लोकार्थ भावनोपेतं शुद्धनृत्तं समाचरेत् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सन्ध्यात्रयाधिपाः स्मृताः ।। ६४ ।।
प्रातर्मध्याह्वसायेषु क्रमाच्छ्लोकत्रयं पटेत् ।
मन्दार पुष्प परिकीर्ण विचित्रगन्ध मत्तालिबृन्दमधुरध्वनि-
गीतयुक्तः ।
नानाविधाङ्ग करणै रभिवर्धमानः पुष्पाञ्जलिर्भवतु मे
कमलासनाय ।। ६५ ।।
भावानु बन्धेन रसोत्तरेण नृत्तेन नृत्तागम सम्भवेन ।
आमोद मत्तरलिभिर्रिकूजत् पुष्पांजलिस्यात् पुरुषोत्तमाय ।। ६६ ।।
सान्तानिकादि शिव संस्कृत रुद्रकन्या ।
नानाविधाभिनयकै रभिवर्धमानः ।
नाना प्रसून निच्यै र्नृपराष्ट्र वद्ध्यै ।
पुष्पाञ्जलिर्भवतु मे परमेश्वराय ।। ६७ ।।
स्थापने प्रोक्षणेन्यत्र प्रायश्चित्तेऽद्भुतादिए ।
उत्सवे स्नपने मासपूजायां होमकर्मणि ।। ६८ ।।
धजारोहण कलादौ काम्यादौ च विशिष्यते ।। ६८१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सौख्यकर्मविधिस्त्रिसप्ततितमः पटलः ।।
== चतुस्सप्ततितमे पटले वैशिष्य विधान विधिः ==
विधीयतेथ वैशिष्यं सर्वेषां सर्व कर्मसु ।
आचार्यः साधकोन्यश्च पुत्रक स्समयीति च ।। १ ।।
महेश्वरेण पञ्चैते पुर्व पूर्व गुणाधिकाः ।
संस्कारेण विशेषोऽयंजात्या वैशि.य मुच्यते ।। २ ।।
ब्रह्मणाद्याश्चतुर्वर्णास्त्वनुलोमाष्षडेवहि ।
प्राग्वदेव गुणोत्कृष्टा जात्या वैशिष्य मीर्तितम् ।। ३ ।।
वयसा विद्ययाचैच भक्त्या वेराग्यतोऽपि वा ।
योगेन क्रियया वाथ चर्ययापि विशिष्यते ।। ४ ।।
आदौ राजगुरू राजा तत्पत्नी तत्पुरोहितः ।
तपुत्रा मन्त्रीणश्चैते विशिष्यन्ते क्रमेण तु ।। ५ ।।
आचार्यस्त्वर्चकश्चैव निष्कलस्येतरस्य च ।
दैवज्ञश्च क्रमेणैषां वैशिष्यं शिवधामनि ।। ६ ।।
पश्चान्मठपती राजा तन्नियुक्तस्त्वनन्तरम् ।
मद्भक्ता नैष्ठिका पश्चात् भौतिका भृति वर्जिताः ।। ७ ।।
परिचारक पूजकाश्च भक्ताश्च भृतिसंयुताः ।
स्वतन्त्रगान कृद्विणा मन्त्र गानादि तत्पराः ।। ८ ।।
पञ्चाचार्याश्च मत्कन्या देवतास्यश्च वादकाः ।
क्रमेणैषां च वैशिष्यं स्वस्वकर्मभिरीरितम् ।। ९ ।।
अनुक्तानामतोऽन्येषां तत्तत्कर्मानुरूपतः ।
ब्राह्मणादि क्रणेणापि ज्ञात्वा वैशिष्यमादरात् ।। १० ।।
पूजयेद्देव कल्याणे पवित्रारोहणादिके ।
सर्वेषामुदितं तेषां मुख्यन्तं देशिकाज्ञया ।। ११ ।।
देशिकोहमिति प्रोक्तो येन तेन गुरुर्वरः ।
देशिकाज्ञा ममाज्ञा सा मयैवोक्ता शिवागमे ।। १२ ।।
तस्मादादौ तु सर्वेषां पूजनीयो यथाह्यहम् ।
सन्मार्गादि क्रमेणापि वैशिष्यमिह संअतम् ।। १३ ।।
सन्मार्गी पुत्रमार्गी च सहमार्गी तथापरः ।
दासमार्गी चतुर्धैषां क्रमात् वैशिष्य मिष्यते ।। १४ ।।
सन्मार्गी त्यक्त संस्कारस्समर्थः शुचि भक्तियुक् ।
पुत्रमार्गी भवेत् सर्व शैवागमविशारदः ।। १५ ।।
पुत्री कृत जनश्चैवाचार्य स्सान्तानिकश्च सः ।। १६ ।।
सहमार्गी शिवार्चाग्नि जपहोमं परायणः ।
प्रवेशक श्शिवज्ञानी त्वौप देशिक एव वा ।। १७ ।।
दासमार्गी शिवोद्यानलिंग बिम्बालयादि कृत् ।
शैव नृत्त नति स्तोत्र गान् कृद्द्रोहिमर्दकः ।। १८ ।।
एवं बहु प्रकारेण शैवैस्सह विचार्य च ।
एवं गुण समायुक्तैः विशिष्यं परिकल्पयेत् ।। १९ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे वैशिष्य विधान विधिः चतुस्सप्ततितमः
पटलः ।।
== पञ्चसप्ततितमे पटले व्याधिनाश विधान विधिः ==
व्याधिनाश विधानं तु वक्ष्ये संक्षेप्तः क्रमात् ।
सर्वेषामपि मर्त्यानां भूपतीनां विशेषतः ।। १ ।।
गोगजाश्वाज महिष प्रमुखानां चतुष्पदाम् ।
ज्वरमारिग्रहा वेशापस्मारेषु विशेषतः ।। २ ।।
क्षयशोफप्लिहागुल्मशूलाद्युन्माद शाधने ।
वात पित्तकफोद्रेके दाहमोह वणोकटे ।। ३ ।।
महोदराश्मरी ग्रन्थि प्रमेहादि समुद्भवे ।
एवमन्यमहाव्याधौ शिरोदृग्दन्तकर्णजे ।। ४ ।।
आस्याद्यङ्ग समुद्भूतरोगेऽनुक्ते समुत्थिते ।
पालकादि समुत्पत्तौ गजादीनां द्विजोत्तमाः ।। ५ ।।
तद्व्याधि निवृत्यर्थं रोगानुत्पत्तिहेतेवे ।
पुष्ट्यर्थं च बलार्थं च विधिर्गेशान्निगद्यते ।। ६ ।।
देवालये नदीतीरे पर्वते काननेऽपि वा ।
अन्यस्मिन् पुण्यदेशे तु तत्तत्स्थाने स्वमन्दिरे ।। ७ ।।
गुप्ते मनोरमे शुद्धे गोमयेनानुलेपिते ।
लिंगे वा मण्डले कुम्भे स्थण्डिले फलकादिषु ।। ८ ।।
शिवादि प्रमुखान्देवान् आवाह्याभ्यर्च्य पूर्ववत् ।
गन्ध पुष्पैस्सधूपैश्च दीपैश्च हविषान्वितम् ।। ९ ।।
स्नपनेन समोपेतं पञ्चगव्यामृतादिना ।
संपूज्येष्टमं देवं जपं कुर्याद्विचक्षणः ।। १० ।।
अयुतं वा तदर्धं वा अयुतार्धार्धमेव वा ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।। ११ ।।
तत्तन्मन्त्रानुरूपेण जपकर्म समाचरेत् ।
मन्त्रमुच्चार्य हे देव व्याधिं नाशय नाशय ।। १२ ।।
पठित्वा देवदत्तस्य पदं चात्र विशेषतः ।
एवं जपं विधायैत दिष्टदेवे निवेदयेत् ।। १३ ।।
गन्ध पुष्पाक्षतोपेतं कुशदूर्वादलान्वितम् ।
स्तुत्वा प्रणम्य देवेशं होमस्थानं समाश्रयेत् ।। १४ ।।
तत्पूर्वे चैश दिग्भागे चतुरश्रेऽथ वृत्तके ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वाथ शिवाग्निं विधिना नयेत् ।। १५ ।।
तन्मध्ये त्विष्टदेवं स्यातु समावाह्य समर्चयेत् ।
गन्धाद्यैस्समिदाज्यान्नतिलः कल्पोदितैस्तु वा ।। १६ ।।
होमं जपाद्दशांशं तु शतमष्टोत्तरं तु वा ।
कृत्वा पूर्णां समादाय तस्माद्भस्म विसर्जयेत् ।। १७ ।।
देवं कुंभं शिवाग्निं च गत्वा कुम्भान्तिकं गुरुः ।
होम कर्म निवेद्यास्मै देवं स्तुत्वा प्रणम्य च ।। १८ ।।
तत्कुंभसंस्थतोयेन व्याधितं प्रोक्षयेत्सुधीः ।
तद्भस्मालेपनं कुर्यात्तन्मन्त्र ध्यान संयुतम् ।। १९ ।।
रुद्रादिभ्यो बलिं दद्याद्दध्यन्नं सधृतं गुरुः ।
होमान्ते वा बलिं दद्यादन्यथापि निगद्यते ।। २० ।।
कृत्वा प्रतिकृतिं पैष्टिं तदाकृत्यनु रूपतः ।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य तथा बल्यन्तमेव च ।। २१ ।।
नाना व्यञ्जन संयुक्तं पायसं मौद्गमेव वा ।
शुद्धान्नं वाज्य संयुक्तं दध्यपूपादि संयुतम् ।। २२ ।।
प्रत्यहं तु त्रिसन्ध्यायामेककालेऽथवा पुनः ।
चतुरे चैत्य वृक्षस्य मूले रथ्यामथापि वा ।। २३ ।।
मातृस्थान समीपे वा श्मशानादौ विनिक्षिपेत् ।
यस्सत्वो देवदत्तं तु समाश्रित्येह वर्तते ।। २४ ।।
तस्यैवेष बलिर्भूयान्मन्त्रस्साधारणो मतः ।
एकाहादि दशाहान्तं मासात्संवत्सरान्तकम् ।। २५ ।।
वत्सराच्छत वर्षान्तमात्मनः प्राणिनामिह ।
बलिरेष समाख्यातो धूपदीपसमन्वितः ।। २६ ।।
पताकास्वादुपानीय युक्तसाधारणो मतः ।
अथवान्य प्रकारेण व्याधिमोचनमुच्यते ।। २७ ।।
लिंगादौ देवमभ्यर्च्य जपहोमौ समाप्य च ।
सौवर्णां राजतां वाथ शतनिष्क विनिर्मिताम् ।। २८ ।।
तदर्ध निर्मितां वाथ पञ्चविंशति निर्मिताम् ।
दशनिष्कमिमां वाथ पञ्चनिष्क विनिर्मिताम् ।। २९ ।।
तदर्ध निर्मितां वापि निष्कमात्रमितं तु वा ।
कुर्यात् प्रतिकृतिं विद्वान् वित्तशाठ्यं न कारयेत् ।। ३० ।।
रोगार्त रूपं निर्माय तत्तदाकृतिरूपतः ।
कालरूपं तु वा नेमिरूपं रूपान्तरं तु वा ।। ३१ ।।
पूर्वोक्त विधिनाभ्यर्च्य तच्छिवाय प्रदापयेत् ।
अनेन विधिना रोगी अरोगी स्यान्न संशयः ।। ३२ ।।
केवलं बलिदानं वा चतुर्मासान्तमेव वा ।
पञ्चषण्मासपर्यन्तं यावत् व्याधि विनाशनम् ।। ३३ ।।
अथवान्य प्रकारेण व्याधिनाशनमुच्यते ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पर्वण्यापि च पक्षयोः ।। ३४ ।।
ग्रहणे विषुवे वापि द्वयोरयनयोरपि ।
स्वजन्मर्क्षेऽनु जन्मर्क्षे शुद्धदेशे मनोरमे ।। ३५ ।।
गोमयेनानुलिप्तेऽथ प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ।
स्थण्डिलं तत्र कृत्वान्ते साधयेत् कलशान्नवा ।। ३६ ।।
पञ्चविंशति संखायतान् पञ्चसंख्यानथापि वा ।
एको वा मध्यमे तेषां घटस्स्याद्द्रोणपूरितः ।। ३७ ।।
ससूत्रान्सापिधानांश्च सवस्त्रान्हेम संयुतान् ।
सर्वौषधि समायुक्तान्नानाबीज समन्वितान् ।। ३८ ।।
सकूर्चान् पल्लवोपेतांश्चन्दनाक्षत संयुतान् ।
गन्धतोय समायुक्तांस्तत्तन्मन्त्र समन्वितान् ।। ३९ ।।
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैः धूपदीपैर्विशेषतः ।
तत्तन्मन्त्रशतालब्धां स्तत्पूर्वे वा चतुर्ष्वपि ।। ४० ।।
होमं कुर्याद्विशेषेण कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।
शिवाग्नौ जुहुयाद्धीमान् समिदाज्यान्न संयुतम् ।। ४१ ।।
तस्मात्तद्भस्म संग्राह्य व्याधितं स्नापयेद् गुरुः ।
गोमयालिप्तदेशे तु फलकोपरि संस्ह्तितम् ।। ४२ ।।
तत्तदूत्तर देशस्थं स्नापयेद्रोगसंयुतम् ।
निर्मृज्य पैष्टिकैवापि यवाद्यैर्गोमयोद्भवैः ।। ४३ ।।
स्नापयेत् संस्मरन्मन्त्रं तत्तद्ध्यान समन्वितम् ।
प्रोक्षयेद्वाथ मन्त्रेण तद्भस्मालेपनं ततः ।। ४४ ।।
कुर्याद्रोगयुतस्सोपि पूजयेद्देशिकं तदा ।
राज्ञां पट्टभृतां वाथ सामन्तानां महात्मनाम् ।। ४५ ।।
साधयेच्छत संख्यातान् कलशाष्टक संयुतान् ।
पञ्चाशत् संख्यया तेभ्यो न हीनान् साधयेत्गुरुः ।। ४६ ।।
कलशेष्वपि सर्वेषु मनुरेकस्तु पूज्यते ।
मध्यमे च विशेषेण तैस्तान् संस्नापयेद् गुरुः ।। ४७ ।।
अथान्योऽपि प्रयोगः स्याद् व्याधिनाशो विशेषतः ।
आदित्योदयमारभ्य जले स्थित्वा मनुं जपेत् ।। ४८ ।।
अयुतं वा तदर्धं वा तदर्धं वा सहस्रकम् ।
शतमष्टोत्तरं वापि प्रत्यहं जपमाचरेत् ।। ४९ ।।
सर्वत्र तर्पणं कुर्यात् प्रागुक्तैर्वक्ष्यमाणके ।
होमेन समसख्यां वा जप तुल्यं परं मतम् ।। ५० ।।
शक्तश्चेज्जलमध्यस्थो जपेन्नित्यं समाचरेत् ।
अनेनापि प्रकारेण भूर्जपत्र त्वगादिके ।। ५१ ।।
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु व्याधितस्यानुरूपके ।
कुङ्कुमेन लिखेद्वर्णां तद्देवेज्यापुरस्सरम् ।। ५२ ।।
पूर्वहोमसमायुक्तं जपतर्पणं संयुतम् ।
विधाय जपमात्रं वा गोरोचनयुतं तु वा ।। ५३ ।।
शलाकया लिखित्वार्णान्नाराचेनाथवा गुरुः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः र्गुलिकां कारयेत्ततः ।। ५४ ।।
स्वर्णेन रजतेनाथ बध्वा ताम्रेण तत्नुना ।
लाक्षया वाथ सा धार्या यावत् व्याधि विमोचनम् ।। ५५ ।।
दुर्बलो बलवान्धीर स्सर्वैस्संपूज्यते भुवि ।
कर्णे वा कण्ठदेशे वा शिखायां वा करेऽपि वा ।। ५६ ।।
नाधः कटि प्रदेशाच्च मन्त्रसन्निधि हेतवे ।
प्रत्यहं पूजनीयो वा मन्त्रस्सर्वफलप्रदः ।। ५७ ।।
जपं वा कारयेन्नित्यं पूजां श्रद्धासमन्वितः ।
पूजां होमं च वा नित्यं जपतर्पण संयुतम् ।। ५८ ।।
एवं करोति यो मर्त्य स्सोऽनिष्टैर्विप्रयुज्यते ।
बलवान् प्रियदर्शश्च राजा धार्माधिको भवेत् ।। ५९ ।।
अशक्तानां च सर्वेषां शक्तः कर्मणि देशिकः ।
तन्नियुक्तो वाथवा नान्यो विशेषाद्राज कर्मणि ।। ६० ।।
विस्वासस्तत्र कर्तव्यो यः परानुग्रहे रतः ।
सर्वत्र सर्वधा सोऽयमादिशैवः प्रक्रीर्तितः ।। ६१ ।।
गजानां बाधकादौ तु रोगे शान्तिरिहोच्यते ।
मध्ये वा गजशालायां शूलस्थाने मनोरमे ।। ६२ ।।
शिवस्य हर्म्ये विष्ण्वो र्वा दुर्गाया भास्कररस्य च ।
विघ्नराजस्य शास्तुश्च मातृणामालयेऽपि वा ।। ६३ ।।
नद्यास्तीरे तटाकस्य देवोद्यानेऽन्यदेशके ।
गोमयेनोपलिप्याथ प्रोक्षयेदस्त्र वारिणा ।। ६४ ।।
स्थण्डिलं विधिना कृत्वा शालिभिस्तण्डुलैस्ततः ।
लाजदर्भ समायुक्तं द्रोणतोय प्रपूरितम् ।। ६५ ।।
स कूर्चं सापिधानं च गन्धोदक समन्वितम् ।
एला कुङ्कुम कर्पूर फलत्रय समन्वितम् ।। ६६ ।।
दूर्वापत्र समायुक्तं श्वेततण्डुल चर्चितम् ।
तत्र साङ्ग मघोरास्त्रं सासनं सम्यगर्चयेत् ।। ६७ ।।
पङ्कजासन मध्यस्थं षड्भुजं सत्रिलोचनम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं पूर्ण चन्द्र समप्रभम् ।। ६८ ।।
कपालशूल संयुक्तं धनुर्बाण समन्वितम् ।
ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्षं खड्गखेटकधारिणम् ।। ६९ ।।
एवं ध्यात्वा द्विजश्रेष्टा अघोरास्त्रस्वरूपणम् ।
पूर्वोक्ता कृतिसंयुक्तं श्वेतवर्णमथापि वा ।। ७० ।।
गन्ध पुष्प समायुक्तं धूपदीप समायुतम् ।
नैवेद्यमुपपदंशाद्यं सताम्बूलं निवेदयेत् ।। ७१ ।।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।
प्रत्यहं तु जपं कुर्यादस्त्रराजेन देशिकः ।। ७२ ।।
तस्याग्रे वैशदिग्भागे वृत्ते वा चतुरश्रके ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि शिवाग्नौ होममाचरेत् ।। ७३ ।।
समिदाज्य चरूपेतं तिलतण्डुल संयुतम् ।
क्षीरवृक्ष समुद्भूता बिल्वजा ब्रह्म वृक्षजाः ।। ७४ ।।
समिधस्संप्रशस्तास्स्युः दूर्वाहोमोऽथवा मताः ।
संहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।। ७५ ।।
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णामन्ते समाचरेत् ।
तद्भस्म संग्रहं कृत्वा देवं कुंभे विसर्जयेत् ।। ७६ ।।
तत्तो प्रोक्षणोपेतं भस्मलेपनं नित्यशः ।
ग्रहा रोगाश्च नश्यन्ति तेषां पुष्टिश्च जायते ।। ७७ ।।
अनुत्पत्तिश्च रोगाणां तेषामायुष्यमेव च ।
स्यात्तेषां विजयी स्वामी यत्रैष क्रियते विधिः ।। ७८ ।।
रुद्रादिभ्यो बलिं दद्यात् क्षेत्रपालान्तिमं यथा ।
बलिभिर्लोकपालेभ्यः कृतगोमय मण्डले ।। ७९ ।।
गजशाला समीपे वा होमस्थानेऽथवा बैः ।
एष एव विधिः प्रोक्तो हयादीनां तु रक्षणे ।। ८० ।।
किं तु धूम्रनिभो देवो ध्यातव्यस्साधकोत्तमाः ।
गज यूथं हयाजं वा गोमहिष्यादिकं तु वा ।। ८१ ।।
सम्यक् संरक्षणीयं स्यात् अस्त्रराजाहितं तदा ।
तत्सर्वं व्याधिनिर्मुक्तं हृष्ट पुष्टं विचिन्तयेत् ।। ८२ ।।
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने रात्रावेतत्समाचरेत् ।
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा विशिष्यते ।। ८३ ।।
नित्यं यः कारयेद्राजा स पुण्यो विजयी भवेत् ।
साधकं पूजयेत् कर्ता सन्तुष्टस्य यथा भवेत् ।। ८४ ।।
हयानां च गजानां च रक्षणं चान्यथोच्यते ।
तर्पणं प्रथमं कृत्वा जलेन तदनन्तरम् ।। ८५ ।।
कुंभेऽधोरं समभ्यर्च्य स्थण्डिले शास्त्रचोदिते ।
अष्टद्रोणैस्तदर्धैवा खारिभिः द्रोणनिर्मितैः ।। ८६ ।।
तदर्धैर्वा दरिद्रश्चेत् तस्याप्यर्धेण वा द्विजाः ।
व्रीहिभिः स्थण्डिलं कृत्वा तत्तदर्धैश्च तण्डुलैः ।। ८७ ।।
तिलैर्लाजसमोपेतैः गन्धपुष्प समन्वितम् ।
तन्मध्ये द्रोण संपूर्णं कुंभं विन्यस्य देशिकः ।। ८८ ।।
सापिधानं सकूर्चं च ससूत्रं पल्लवान्वितम् ।
पूर्वोक्त द्रव्य संयुक्तं गन्धतोयप्रपूरितम् ।। ८९ ।।
तन्मध्येऽघोरमावाह्य पूर्वोक्त ध्यान संयुतम् ।
चन्दनं च लघूपेतं पुष्पं धूपं च दीपकम् ।। ९० ।।
नैवेद्यं च निवेद्याथ शुद्धं पायसमेव वा ।
ताम्बूलेन समोपेतं होमं पश्चात् समापयेत् ।। ९१ ।।
समिदाज्य चरूपेतं तिलसर्षप लाजकैः ।
क्षीरवृक्षसमुत्पन्न समिद्भिर्दूर्वयाथवा ।। ९२ ।।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।
पञ्चाशत्संख्यया वाथ पञ्चविंशति संख्यया ।। ९३ ।।
प्रतिद्रव्यं च जुहुयात् अघोराणुं समुच्चरन् ।
अघोरास्त्रं तत्सख्यं भक्ताद्य चोत्तरामुखः ।। ९४ ।।
कुण्डद्वये वा होतव्यं एकस्मिन्स्थण्डिलेऽपि वा ।
पूर्णाहुति प्रधानेन मनुना तर्पयेन्नवा ।। ९५ ।।
पृथक् पूर्णाहुतिं दत्वा तदन्ते बलिमाचरेत् ।
साज्येनान्नेन मध्ये तु दिक्वष्टासु बलिं नयेत् ।। ९६ ।।
अघोरास्त्रेण मन्त्रेण बलिः स्वाहान्त ईरितः ।
कुण्डस्यैशान दिग्भागे बलिमेनं तदाचरेत् ।। ९७ ।।
अघोररास्त्र महाज्वाला विस्फुलिङ्ग शिखान्वितः ।
पूजितस्तर्पितो येन बलितुष्टोऽधुना ततः ।। ९८ ।।
रक्ष रक्ष गजानस्य स्वामिनं च विशेषतः ।
स्वाहान्ते बलिरिष्टः स्यात् तर्पणं च विशेषतः ।। ९९ ।।
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने रात्रौ कुर्यात् क्रियामिमाम् ।
महाबलिश्चेत् कर्तव्यो मध्यरात्रे समाचरेत् ।। १०० ।।
अन्नं मधुघृतोपेतं दधिलाज समन्वितम् ।
कदलीफल संयुक्त मपूपैश्च समन्वितम् ।। १०१ ।।
नानाघोषसमायुक्तं भैरवाद्यैस्समन्वितम् ।
दीपहीन बलिं दद्यात् ग्रामादौ नित्यमेव च ।। १०२ ।।
विशेषाद्राज सदने रक्ष्यस्थाने द्विजोत्तमाः ।
अघोरास्त्र ध्वजोपेतं मौनव्रत समन्वितम् ।। १०३ ।।
क्षेत्रपालबलिं दद्यात् रुद्रादिभ्यो यथाबलिम् ।
तदन्ते कुम्भतोयेन व्याधितान् प्रोक्षयेत्ततः ।। १०४ ।।
अघोरं च तदस्त्रं च तस्मिन् काले समुच्चरन् ।
तन्मन्त्रमन्त्रितं भस्म दद्यान्मन्त्रद्वयं स्मरन् ।। १०५ ।।
दद्यात् होमोद्भवं भस्म नीरोगास्युर्द्विजोत्तमाः ।
गुरुं सन्तोषयेत् कर्ता भोजनाद्यश्च देशिकम् ।। १०६ ।।
तुष्टेन गुरुणा सर्वं तुष्टं स्थावर जङ्गमम् ।
आलयादावघोरं तु कृत्वा संस्थाप्य देशिकः ।। १०७ ।।
शैलादावर्चयेन्नित्यं होमं च बलिमाचरेत् ।
कृत्वादौ घटसंस्थं तु न्यस्य पूजादिकं नयेत् ।। १०८ ।।
व्याधयस्सोपसर्गाश्च नश्यन्त्यस्मिन्धरातले ।
केवलं तर्पणं वाथ पूजां हवन संयुताम् ।। १०९ ।।
केवलं यजनं होमं बलिं नित्यं समाचरेत् ।
मर्त्यानामपि सर्वेषां एतत्सामान्यमुच्यते ।। ११० ।।
होमयेज्जपकार्यं तु पूजान्ते नित्यमाचरेत् ।
केवलं वा जपं कुर्यात् सर्वोपद्रव शान्तये ।। १११ ।।
उच्च्यतेन्यप्रकारेण गजानां व्याधिनाशनम् ।
शुद्धदेशमनुप्राप्य गोमयेनानुलेपयेत् ।। ११२ ।।
द्रोणपूर्णं समादाय कुम्भं बिंब समप्रभम् ।
तन्तुना वेष्टयित्वा तु द्रोण ब्रीहि विनिर्मिते ।। ११३ ।।
तदर्ध तण्डुलोपेते तण्डुलार्ध तिलान्विते ।
तिलार्ध लाजसंयुक्ते स्थण्डिले स्नापयेत् बुधः ।। ११४ ।।
तन्मध्ये विन्यसेत् कूर्चं पञ्चदर्भ विनिर्मितम् ।
विन्यसेत् कुम्भमध्ये तु द्रव्याण्येतानि चन्दनम् ।। ११५ ।।
फलत्रय समायुक्तं कुष्टोशीरसमन्वितम् ।
एलालवङ्ग संयुक्तं चूर्णितानि विनिक्षिपेत् ।। ११६ ।।
छादयित्वा पिधानेन कल्पयेदासनं बुधः ।
आधाराख्यमनन्तं च धर्माद्यं च चतुष्टयम् ।। ११७ ।।
अधर्मादि चतुष्कं तु अधश्चोर्ध्वछदान्वितम् ।
तन्मध्ये संस्मरेत् पद्मं बीजनालदलानि च ।। ११८ ।।
कर्णिकास्वस्व मन्त्रेण पूजये दासनं गुरुः ।
मूर्ति भूतं स्मरेत् कुम्भं पूर्वोक्तध्यान संयुतम् ।। ११९ ।।
तन्मध्ये प्रणवं देवमघोरं दक्षिणामुखम् ।
अघोराणुम् समुचार्य यजेत् पाद्यादिभिर्गुरुः ।। १२० ।।
चन्दनोशीर संयुक्तं पादयोः पाद्यमाचरेत् ।
एलालवङ्ग संयुक्तं फलत्रय समन्वितम् ।। १२१ ।।
दद्यादाचमनीयापः पश्चादष्टाङ्ग मर्घ्यकम् ।
आपः क्षीर कुशाग्राणि तण्डुलास्सुमनास्थिलाः ।। १२२ ।।
अर्घ्योष्टाङ्ग इति प्रोक्तो यवैस्सिद्धार्थकैस्सह ।
चन्दन लघु कुष्टं च गन्धाद्यं त्रयमुच्यते ।। १२३ ।।
नाना पुष्पाणि पत्राणि धूपं दद्यादनन्तरम् ।
तत्पद्मदलमूले तु दक्षिणेऽस्त्रं समुच्चरन् ।। १२४ ।।
अघोरास्त्रं समभ्यर्च्य प्राग्वत् पाद्यादिकं गुरुः ।
दत्वा स्वावरणोपेतं निरावरणमेव वा ।। १२५ ।।
भैरवानथसिताङ्गादीन् पूजयेत् प्राग्दिगादितः ।
असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोत उन्मत्त भैरवः ।। १२६ ।।
कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टमः स्मृतः ।
तद्बाह्ये लोकपानिष्ट्वा तदस्त्राणि च तद्बहिः ।। १२७ ।।
अस्त्रावरण मात्रं वा लोकभृद्भैरवैर्वतान् ।
गन्धाद्यै रावृतानिष्ट्वा दीपमाज्य समुद्भवम् ।। १२८ ।।
नैवेद्यं सोपदंशं तु साज्यं देवाय कल्पयेत् ।
अघोराय तदस्त्रय पानीयं च निवेदयेत् ।। १२९ ।।
विनिवेद्य च ताम्बूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ।
अघोराय तदस्त्राय संनिवेद्य जपं गुरुः ।। १३० ।।
तदग्रे होमयेद्विद्वान् स्थण्डिले सैकते बुधः ।
प्राग्वत् कुण्डस्य संस्कारं पञ्चसंस्कार संस्कृते ।। १३१ ।।
यजनोक्त क्रमेणैव वह्नावावाह्य होमयेत् ।
क्षीर वृक्ष समिद्भिश्च घृतेन चरुणा पुनः ।। १३२ ।।
लाजैश्च तण्डुलोपेतैः तिलैरष्टोत्तरं शतम् ।
ताम्बूलं जुहुयादन्ते स्वदेवायास्त्र रूपिणे ।। १३३ ।।
होमं कृत्वा तदन्ते तु पूर्णाहुतिमथाचरेत् ।
अघोरेण च तद्भस्म संग्राह्यास्त्रेण रक्षयेत् ।। १३४ ।।
भोगाङ्गं च लयाङ्गं च कृत्वा वह्निं विसर्जयेत् ।
होमकर्म निवेद्याथ कुम्भस्थेऽघोर रूपिणे ।। १३५ ।।
प्रार्थयेद्वाच्छितं कर्म लब्धानुज्ञस्ततो बुधः ।
दत्वा पराङ्मुखार्घ्यं तु भोगाङ्गान्युपसंहरेत् ।। १३६ ।।
कृत्वा लयाङ्गमस्ताणुमघोरमुपसंहरेत् ।
हृत्सरोरुह मध्ये तु स्व्स्यान्यानपि शम्बरान् ।। १३७ ।।
तस्मादुद्धृत्य कुंभं तु व्याधिस्थभिषेचयेत् ।
प्रोक्षयेद्वाथ तत्तोयैः प्रत्यहं त्वेवमाचरेत् ।। १३८ ।।
सर्वार्थं तद्भुवं वाथ सेचयेदङ्कणादिकान् ।
हित्वाघोरमघोरास्त्रं कुम्भमध्येऽथवार्चयेत् ।। १३९ ।।
एकाहं वा त्र्यहं वाथ पञ्चसप्ताहमेव वा ।
पक्षाहं वाथ मासं वा द्वित्रिमासमथापि वा ।। १४० ।।
प्रत्यहं वा प्रकर्तव्यं पालकादि ज्वरापहम् ।
यत्रैतत् क्रियते शान्तिर्नष्टरोगा गजादयः ।। १४१ ।।
पुष्टाश्चैव भवेयुस्ते नात्र कार्या विचारणा ।
तद्वज्जगत्पतिः पुष्टो नीरोगी च भवेद्ध्रुवम् ।। १४२ ।।
एष एव विधिः कार्यो ह्यश्वानां रोगशान्तये ।
महिषाज गवामेवं कारयेद्विजसत्तमाः ।। १४३ ।।
अथोपयुक्तं यद् द्रव्यं आचार्याय प्रदापयेत् ।
प्रत्यहं भोजनादीनि दद्यादाज्य समन्वितम् ।। १४४ ।।
तदन्ते दक्षिणां दद्याद् यथाशक्त्या नृपोत्तमाः ।
एवं वाह्नि च रात्रौ वा कर्म नित्यं समाचरेत् ।। १४५ ।।
होमान्ते तु बलिं दद्यात् रात्रौ प्रत्यहमाचरेत् ।
गजानां वा हयानां वा शालायमङ्कणेऽपि वा ।। १४६ ।।
तत्समीपेऽथवा कार्यो बलिरन्नाज्य संयुतम् ।
शुद्धे मनोरमे देशे गोमयेनोपलेपयेत् ।। १४७ ।।
संप्रोक्ष्य त्वम्भ साधोर मघोरास्त्र समन्वितम् ।
वज्रादि चक्र पर्यन्तं शस्त्रावरण संयुतम् ।। १४८ ।।
गन्धाद्यै रर्चयित्वा तु स्वाहान्तं बलिमाचरेत् ।
वायु वारुण दिग्भागे क्षेत्रेशस्य बलिं क्षिपेत् ।। १४९ ।।
हित्वाघोरमघोरास्त्रं केवलं मध्यमे यजेत् ।
अस्त्रावरण संयुक्तं रुद्रादिभ्यो यथा बलिः ।। १५० ।।
यत्रैष क्रियते राष्ट्रे बलिः प्रत्यहमादरात् ।
नोप सर्गभयं तत्र रोगपीडा न विद्यते ।। १५१ ।।
उत्पन्नरोग नाशश्च भवत्येव न संशयः ।
कर्तुः कारयितुश्चापि देशिकस्य विशेषतः ।। १५२ ।।
अघोरस्य तदस्त्रस्य यजनं होम संयुतम् ।
वर्तते बलि संयुतं यस्य राष्ट्रेषु तस्य तु ।। १५३ ।।
आयुष्यमभिवृद्धिश्च भवेन्नीरोगता द्विजाः ।
अनेन सदृशो योगो दुरिक्षयहेतुकः ।। १५४ ।।
नास्ति लोके यतस्तस्मात् यत्नादेवं समाचरेत् ।। १५४१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे व्याधिनाशविधान विधिः
पञ्चसप्ततितमः पटलः ।।
== षट्सप्ततितमे पटले राज रक्षा विधिः ==
राज्ञां रक्षा विधानं तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
भस्म कल्पादिजं सूक्ष्मं मन्त्र संस्कृतम् ।। १ ।।
ईषद्रक्तं नृपे दद्यान्नाभेरूर्ध्वं गुरूत्तमः ।
ललाट मुख हृन्नाभि बाहुमूलद्वये मनुम् ।। २ ।।
ईशानाद्यं स्मरन्दद्यादिष्टमन्त्रेण वा सुधीः ।
मध्यमस्थैस्त्रिभिः कुर्यादङ्गुलैदैवतात्मकैः ।। ३ ।।
ब्रह्मविष्ण्वीश देवाद्यै रीशानादि क्रमेण तु ।
दद्याद्वानाभिकाङ्गुल्या तद्देवात्मिकया शुचिः ।। ४ ।।
ब्रह्म विष्णु शिवा मूल पर्वादेरनु पूर्वशः ।
स्वानुकूलेन मन्त्रेण तत्तत् कर्त्रनुरूपिणा ।। ५ ।।
सर्वमन्त्राश्च योग्या स्युः चतुर्जातिसमन्विताः ।
प्रणवादि नमोऽन्तं तु ब्राह्मणस्य प्रयोजयेत् ।। ६ ।।
स्वाहान्तं क्षत्रियस्योक्तं वैषडन्तं विशां मतम् ।
वौषडंतं तु शूद्राणां तद्देव ध्यान सम्युतम् ।। ७ ।।
स्व स्व जातीश मन्त्रैर्वा तेषां रक्षा विधीयताम् ।
दद्याद्यज्ञोपवीतं तु स्व स्व जातीश मन्त्रितम् ।। ८ ।।
स्वानुकूलानु संजप्तमथवा विनिवेदयेत् ।
यज्ञोपवीतद्वितयं स्वोत्तरीयं नृपे मतम् ।। ९ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे राजरक्षाविधिः षड्सप्ततितमः पटलः ।।
== सप्तसप्ततितमे पटले दुर्गा पूजा विधिः ==
दुर्गा पूजा विधिं वक्ष्ये सर्वकामार्थसाधनीम् ।
लोकाभिचार पूर्वं तु श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।। १ ।।
कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमीयुता ।
मूलनक्षत्र संयुक्ता सा महानवमी स्मृता ।। २ ।।
आश्वयुक्शुक्लपक्षे वा अष्टमी मूल संयुता ।
सा महानवमी नाम्ना त्र्यैलोक्येऽति सुदुर्लभा ।। ३ ।।
अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मातरमम्बिकाम् ।
पूजयित्वाश्वयुङ्मासि विशोको जगति द्विषः ।। ४ ।।
सन्तर्जयति हुंकारैः खड्गोपान्तकरान् परान् ।
तस्यायेऽप्युपयुज्यन्ते प्राणिनो महिषादयः ।। ५ ।।
सर्वे ते सुगतिं यान्ति यतः पापो न विद्यते ।
भवानी प्राङ्गणे प्राणान् ये च मुच्चन्ति देहिनः ।। ६ ।।
तेषां स्वर्गे भवेद्वासः वीरास्तेप्सरसां प्रियाः ।
पूजनीया जनैर्धीराः स्थाने स्थाने पुरे पुरे ।। ७ ।।
गृहे गृहे भुक्तिपरैर्ग्रामे ग्रामे वने वने ।
प्रागुदक् प्रवणे देशे रुद्राष्टाब्धिकरैर्गुरुः ।। ८ ।।
मण्डपं कारयेत् कुण्डमाग्नेयां हस्तमात्रतः ।
मेखलात्रय संयुक्तं योनिरश्वत्थ पत्रवत् ।। ९ ।।
राज चिह्नानि सर्वाणि सर्वाण्यस्त्राणि यानि च ।
पूजयेद्वेदिकोर्ध्वे तु सर्वत्रैवाधिवासयेत् ।। १० ।।
तन्मत्रैरर्चयेत्तानि गन्धाद्यैः प्रत्यहं गुरुः ।
तन्मन्त्रैरेव होमस्याद् दुर्गायाश्च विशेषतः ।। ११ ।।
समिदाज्येन हविषा पायसेन च होमयेत् ।
हुतशेषं तुरङ्गानां गजानामुपहारयेत् ।। १२ ।।
बद्ध प्रतिसरान् पञ्च गजाश्वान् समलंकृतान् ।
भ्रामयेन्नगरे नित्यं नानाघोष पुरस्सरम् ।। १३ ।।
प्रत्यहं नृपतिः स्वाः स्वाः संपूज्य पितृदेवताः ।
पूजयेद्वाजचिह्नानि फलमाल्य विलेपनैः ।। १४ ।।
नैवेद्यान्तैस्सताम्बूलैः नानापूप समन्वितैः ।
हुतशेषं प्रदातव्यमौपनायनिके गजे ।। १५ ।।
तस्यापि हरणे राज्ञो विजयस्समुदाहृतः ।
पूजामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि श्रुणुध्वं विप्रसत्तमाः ।। १६ ।।
यथाम्बराश्छादयन्ति शिवायेमां वसुन्धराम् ।
तथाच्छादय राजानं विजयारोग्य वृद्धये ।। इति १७ ।।
ओं छं छत्राय नमः
गन्धर्वकुलजातिस्त्वं भूयस्त्वं कुलभूषणः ।
ब्रह्माणः सत्यावाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ।। १८ ।।
ओं तुं तुरङ्गाय नमः
प्रभावाच्च हुताशस्य विजयस्व तुरङ्गम् ।
तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा ।। १९ ।।
रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च ।
स्मरत्वं राजपुत्रोऽपि कौस्तुभं च मणिं स्मरन् ।। २० ।।
यां गतिं ब्रह्मभागच्छेत् पितृहा मातृहा तथा ।
मूल्येऽर्थेऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः ।। २१ ।।
सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्वावत्पश्यन्ति दुष्टकृतम् ।
व्रजेस्त्वं तां गतिं क्षिप्रं तज्जवोयं भवेत्तव ।। २२ ।।
निष्कृतिं यदि गच्छेन्नो युद्धेऽध्वनि तुरङ्गम ।
रिपून्विजित्य समरे सह भर्त्रा सुखी भव ।। २३ ।।
अं अश्वाय नमः
इत्यश्वमन्त्रः
शक्रकेतो महावीर्य सुपर्णः स्वरूपाश्रितः ।
पतत्रिराड् वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः ।। २४ ।।
ओं ध्वं ध्वजाय नमः
काश्यपेयोऽमृता हर्ता नागारिर्विष्णु वाहनः ।
अप्रमेयो दुराधर्षो रणे वै रिपु सूदनः ।। २५ ।।
गुरुत्मान्मारुत गतिस्त्वया सन्निहितस्थितः ।
साश्वधर्म युतान् योधान् रक्षत्वं रिपुसूदन ।। २६ ।।
कुमुदैरावतौ नागो पुष्पदन्तेऽथ वामनः ।
सुप्रतीकोऽञ्जनो नील एतष्टौ देवयोनयः ।। २७ ।।
आं गं गजाय नमः ।
एषां पुत्राश्च पौत्राश्व वनान्यष्टौ वनाश्रिताः ।
भद्रो मन्द्रो मृगश्चैव गजसङ्कीर्ण एव च ।। २८ ।।
वने वने प्रसूतास्ते वनयोनिर्महागजः ।
पान्तुत्वां वसवो रुद्रा आदित्यास्समरुद्गणः ।। २९ ।।
भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः प्रतिपाल्यताम् ।
अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्तिनो व्रज ।। ३० ।।
श्रियं सोमाद् बलं विष्णोस्तेजस्सूर्याज्जवोऽनिलात् ।
स्यथिर्य मेरोर्जयं रुद्राद् यशोदेवात्पुरन्दरात् ।। ३१ ।।
युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश्च सह देततैः ।
अश्विनौ सह गन्धर्वै पान्तु त्वां सर्वतस्सदा ।। ३२ ।।
हस्तिमन्त्रः
ओं हं हस्तिने नमः
हुतभुग्वसवो रुद्रो वायुस्सोमो महर्षयः ।
नागाकिन्नरा गन्धर्व यक्ष भूतगणा ग्रहाः ।। ३३ ।।
प्रमथाश्च सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिस्सह ।
गणस्सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितास्त्वयि ।। ३४ ।।
व्रजहन्तुरिपून्सर्वान् राजा विजय मृच्छतु ।
श्वानः प्रयुक्तान्यरिभिः दूषणानि समन्ततः ।। ३५ ।।
पतन्तु परिशत्रूणां हतानि तव तेजसा ।
कालनेमिवधे यद्वद्यावत् त्रिपुरधातिनि ।। ३६ ।।
हिरण्यकशिपोर्युद्धे यद्वद्देवासुरे तथा ।
शोभितासि तथैवाद्य शोभया समयं स्मर ।। ३७ ।।
नीलां श्वेतामिमां दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः ।
व्याधिभिर्विविधै घोरैश्शास्त्रैश्च युधिनिर्जिताः ।। ३८ ।।
सद्यः स्वस्था भवन्ति स्म त्वत्पातेनापमार्जिताः ।
पूतना रेवती नाम कालरात्रीति याः स्मृताः ।। ३९ ।।
दहित्वाशु रिपुन् सर्वान् पताके त्वं मयाश्रिता ।। ३९१/२ ।।
पताका मन्त्रः
ओं पं पताकाय नमः ।
असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्ण धर्मा दुरासदः ।। ४० ।।
श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ।
इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ।। ४१ ।।
ओं खं खड्गाय नमः
नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ।
हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः ।। ४२ ।।
पिता पितामहो देवस्त्वं मां पालय सर्वदा ।
शमप्रदस्त्वं समरे वर्म सर्वापदो ह्यसि ।। ४३ ।।
रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानध नमोस्तु ते ।
ओं वं वर्मणे नमः । दुन्दुभे त्वं सपत्नानां
घोषाद्धृदयकम्पनः ।। ४४ ।।
तव भूमि प्रधानानां तथा विजयवर्द्धनः ।
यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति परवारणाः ।। ४५ ।।
तथास्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं मुदावहः ।
यथा जीमूतशब्देन श्त्रीणां त्रासो हि जायते ।। ४६ ।।
तथा च तव शब्देन रुद्रस्य त्वद् द्विषोरणे ।
ओं दुं दुन्दुभये नमः
सर्वायुध महामात्र सर्वायुध निषूदन ।। ४७ ।।
चाप मां सर्वदा रक्ष साकं सायकसत्तमैः ।
ओं चं चापाय नमः
पुण्यस्त्वं पुण्यशङ्खानां मङ्गलानां च मङ्गलः ।। ४८ ।।
विष्णुना विधृतो नित्यमतश्शान्तिप्रदो भव ।
ओं शं शङ्खाय नमः
शशांकाकार संकाश हिमपिण्डित पाण्डर ।। ४९ ।।
प्रोत्साधयाशु दुरितं चामरामर वल्लभ ।
ओं चं चामराय नमः
सर्वायुधानां प्रथमे निर्मितासि पिनाकिना ।। ५० ।।
शूलायुधाग्रं निष्कृत्य कृत्वा मुष्टिग्रहं शुभम् ।
चण्डिकायाः प्रदत्तासि सर्व दुष्ट निबर्हिणी ।। ५१ ।।
त्वया विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता ।
सर्वतत्वाङ्ग भूतासि सर्वाशुभ निवारणी ।। ५२ ।।
क्षुरिके रक्ष मां नित्यं शान्तिं यच्छ नमोस्तु ते ।
ओं क्षुं क्षुरिकाय नमः
प्रोत्सारणाय दुष्टानां साधूनां ग्रहणाय च ।। ५३ ।।
ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहार प्रसिद्धये ।
यशो देहि सुखं देहि देवो हि भव भूपतेः ।। ५४ ।।
ताडयामून् रिपून् सर्वान् हेमदण्ड नमोस्तु ते ।
ओं कं कनकदण्डाय नमः
विजयी भव देवोऽसि रिपुधाती प्रियंकरः ।। ५५ ।।
दुःखहा धर्मदश्शान्तस्सर्वारिष्ट विनाशकः ।
एतेऽष्टौ सन्निधौ यस्मात् तवं सिंहा महाबलाः ।। ५६ ।।
तेन सिंहासने नित्यं विप्रैर्देवेषु गीयसे ।
त्वयिस्थितश्शिवस्साक्षात् त्वयि शक्रस्सुरेश्वरः ।। ५७ ।।
त्वयि स्थितो हरिर्देवस्त्वदर्थं तप्यते तपः ।
नमस्ते सर्वतोभद्र भद्रं ते भव भूपतेः ।। ५८ ।।
त्रैलोक्यं जय सानिध्यं सिंहासन नमोस्तुते ।
ओं सिं सिंहासनाय नमः
लोकभिचारकं कुर्यात् कर्मेदं मन्त्रपूर्वकम् ।। ५९ ।।
फलनैवेद्य कुसुमैः धूपदीप विलेपनैः ।
अष्टम्यां पूजयेद्देवीं दुर्गाख्यां स्वर्ण निर्मिताम् ।। ६० ।।
रप्यां वा ताम्रजां शैलां दारुजां मृत्तिकोद्भवाम् ।
प्रतिमां चित्रसंयुक्तां कृत्वा शक्त्यनुसारतः ।। ६१ ।।
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने क्रियामेनां समाचरेत् ।
राजा स्नात्वा विभूष्याङ्गं सकलीकृत विग्रहः ।। ६२ ।।
स्नापयित्वा विलिप्याथा चन्दनागरु कुङ्कुमैः ।
कर्पूर सहितैः पुष्पैः बहुभिर्गन्ध संयुतैः ।। ६३ ।।
कुमुदैर्गन्ध पुष्पैश्च धूपदीप समन्वितैः ।
नैवेद्यैः फल संयुक्तैः नृत्तगानादिभिस्सह ।। ६४ ।।
द्रोणपुष्प समायुक्तै र्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् ।
अष्टदोर्भिसमायुक्तां महिषासुरमर्दिनीम् ।। ६५ ।।
तस्योरः क्षिप्त शूलाढ्य कपालां शूलमण्डिताम् ।
धनुर्बाण समायुक्तां खड्गखेष्टक धारीणीम् ।। ६६ ।।
शङ्ख चक्र समायुक्तां सर्वालंकार भूषिताम् ।
वराक्षमालाः मखरां महिषासुर संस्थिताम् ।। ६७ ।।
सिंहानुगां त्रिणेत्रां वा सर्वशत्रु विनाशिनीम् ।
चतुर्भुजां वा संपूज्य वरदाभय संयुताम् ।। ६८ ।।
शङ्खं चक्र समायुक्तां स्थितां तां शान्तरूपिणीम् ।
नाना विधैश्च गानैश्च नृत्तैर्नानाविधैरपि ।। ६९ ।।
एवं हृष्टैर्निशां नीत्वा प्रभाते त्वरुणोदये ।
घातयेन्महिषान्मेषान् अग्रतो मृदुकन्धरान् ।। ७० ।।
शतमर्धं तदर्धं वा तदर्धं वा यथेच्छया ।
ततोऽपराह्नसमये नवम्यां स्यन्दनेस्थिताम् ।। ७१ ।।
भवानीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा च सैन्यवान् ।
कश्चिद्वा प्रेषितो वीरो विभूतेन च हेतिना ।। ७२ ।।
भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यात् अन्नं साज्यं मधुप्लुतम् ।
दिग्विदिक्षु बलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ।। ७३ ।।
बलिं गृह्ण्वन्त्विमं देवा आदित्या वसवस्तथा ।
मरुतो वाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगाः ग्रहाः ।। ७४ ।।
असुरा यातुधानाश्च मातृसर्प पिशाचकाः ।
डाकिन्यः क्षेत्रवेतालाः योगिन्यः पूतनाश्शिवाः ।। ७५ ।।
जृम्भकास्सिद्ध गन्धर्वाः वीरा विद्याधरा नराः ।
दिग्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः ।। ७६ ।।
जगतां शान्तिकं कर्म ब्राह्मणाद्या महर्षयः ।
मम विघ्नं मा चरन्तु मा सन्तु परिपन्थिनः ।। ७७ ।।
सौम्या भवन्तु तृप्ताश्च भूतप्रेतास्सुखा वहाः ।
इत्येवं भ्रामयेद्राष्ट्रे राजा देवीं यथास्थिताम् ।
नरयानेन वा देवीं सर्वविघ्नविनाशिनीम् ।। ७८ ।।
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे दुर्गापूजाविधिः सप्तसप्ततितमः पटलः ।।
== अष्टसप्ततितमे पटले वाजि नीराजन विधिः ==
शान्ति नीराजनाख्यं तु संप्रवक्ष्यामि वाजिनाम् ।
कुर्यादाश्व युजे मासि प्रतिसंवत्सरं कुरु ।। १ ।।
नवम्यामथवाष्टम्यां पञ्चदश्यामथापि वा ।
द्वादश्यां वा तथा कुर्याच्छुक्लं पक्षे विशेषतः ।। २ ।।
नगर्याश्चोत्तरे पूर्वे कुर्यादीशान देशके ।
अन्यस्मिन् वा प्रकर्तव्या तद्विधान मिहोच्यते ।। ३ ।।
विस्तारतोष्टरत्नीका दशहस्त समुच्छ्रिता ।
विंशद्धस्त समायामायागशालेय मीरिता ।। ४ ।।
षट् संमितां चतुःश्रेणीं त्रिमध्यां वेदिमुद्धरेत् ।
तदर्धं शिर्षकं चैव सा राज्ञां वेदिका मता ।। ५ ।।
गंभीरं वेदिमध्ये तु वह्निस्थानं प्रकल्पयेत् ।
हस्तमात्र प्रमाणे मेखलात्रय संयुतम् ।। ६ ।।
आदौ प्रतिसरं कृत्वा किङ्किण्यौषधिसंयुतम् ।
अपां समीपं नीत्वातु सोऽश्वं सत्स्त्रीभिरावृतम् ।। ७ ।।
प्रदक्षिणोदके तीरे वेदीं प्रागाननां नयेत् ।
कुण्डं तदूर्ध्वे कर्तव्यं होमार्थं पूर्वमानतः ।। ८ ।।
संस्कृत्य कुण्डमग्निं च होमये द्देशिलोत्तमः ।
प्रबुद्धेऽग्नौ तत इमां जुहुयाद् ब्रह्मणे हविः ।। ९ ।।
ततो विष्ण्वग्नि रुद्रेभ्यश्शक्राय वरुणाय च ।
ततश्चाचल देवाय सेनान्यै धनदाय च ।। १० ।।
नागेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च ब्रह्मादिभ्यो यथाक्रमम् ।
जुहुयादाहुतीरेता बलिं चैतेषु विन्यसेत् ।। ११ ।।
नद्यां वाथ समुद्रे वा तटाकादौ सरस्सु वा ।
स्नापयेत् स्थापयेच्चैव यथोक्तैरोषधीगणैः ।। १२ ।।
तिलसर्षपकल्कैश्च दघ्ना चैतान् विधर्षयेत् ।
विमार्दितान् वीतमलान् पीतस्नातान्वगाहितान् ।। १३ ।।
वाहनागार मागम्य ब्रह्मचर्यसमन्वितः ।
बद्धौषधानि वीर्यानि रक्षार्थं तेषु बन्धयेत् ।। १४ ।।
सायं प्रातश्च जुहुयात् सप्ताहं पूर्ववद् बुधः ।
कुशैस्संशोधयित्वाज्यं कुशैराज्यं समर्पयेत् ।। १५ ।।
समिद्भिस्सु समिद्धेऽग्नौ द्वितीय मुपहारयेत् ।
आज्यं स्त्रुचा तृतीयं तु लिहिताश्वमुपाहरेत् ।। १६ ।।
दध्यपूपवरात्रैश्च चतुर्थमपि तर्पयेत् ।
ब्राह्मे मुहूर्ते प्रत्यूषे ब्रह्म धोषाभिनादिते ।। १७ ।।
सूर्यचन्द्रमसो रश्मिर्यथा न स्पृशते हयान् ।
तथा तेषां प्रचार स्यात् स्नानं प्रातः प्रशस्यते ।। १८ ।।
कालद्वये प्रधानस्य तुरगस्य विशेषतः ।
पुण्याहं वाचयेन्नित्यं स्वस्त्याशीर्मङ्गलान्वितम् ।। १९ ।।
निवृत्ते सप्तरात्रे तु स्नातश्च पुरतः स्थितः ।
अष्टम्यां स्नापयित्वा तान् गौर सर्षप गोरसैः २० ।।
उत्तराषाढतरस्य सन्धाने श्रवणस्य च ।
नवम्यां शुक्लपक्षस्य नगराद्वासयेत् बहिः ।। २१ ।।
दिशि पूर्वोत्तरायां वा देशे प्राक् प्रवणे शुचौ ।
प्रदक्षिणोदके सौम्ये विशाले द्रुमसंकटे ।। २२ ।।
तत्र तोरणमुत्थाप्य दशहस्तसमुच्छ्रितम् ।
विस्तारतोष्टरत्नीकं प्राङ्मुखं माल्यशोभैतम् ।। २३ ।।
तत्पार्श्वे कृतकूटे तु क्रियां पूर्ववदाचरेत् ।
सर्वमङ्गल संयुक्तो राजा पौरनरैर्वृतः ।। २४ ।।
गच्छेच्छान्तिगृहं हृष्टः शङ्खतूर्यादिभिस्सह ।
प्रविश्य शान्ति गेहं तु विधानमिद माचरेत् ।। २५ ।।
माञ्जिष्टां चन्दनं कुष्टं हरितालमनश्शिलाम् ।
वचां दन्तीं गुलूचीं च प्रियङ्ग्वर्जुन संज्ञिमम् ।। २६ ।।
हरिद्रां स्वर्ण पुष्पं च वह्निमन्थं ततः परम् ।
स कौशं गिरि कर्णिं च हीयमाणं कटम्भराम् ।। २७ ।।
सहदेवीं नागपुष्पं कपिकच्छुकमेव च ।
शतावरीं सोमवल्लिं निक्षिपेत् कलशेषु च ।। २८ ।।
कुंभेषु वाष्ट संख्येषु वस्त्रादि सहितेषु च ।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च दीपनैवेद्यकैरपि ।। २९ ।।
नानाविधैरपूपाद्यर्दत्वा बल्युपहारकम् ।
जुहुयात् पूर्ववत् कुण्डे पूर्वद्रव्यैर्यथा क्रमम् ।। ३० ।।
वैयाघ्र चर्मण्यासीनो राजा गुरुसमन्वितः ।
वेद विद्वाजि वैद्याभ्यां सहितः पूर्वदिङ्मुखं ।। ३१ ।।
अग्रेश्शुभाशुभे ज्ञात्वा पूर्णाहुत्यवसानके ।
आरुह्य तुरगश्रेष्ठं प्रापयेत्तोरणान्तिकम् ।। ३२ ।।
शनैस्सान्त्वनवाग्भिश्च गानवाद्यादिभिर्यतम् ।
श्वेतचन्दनमालाढ्यं श्वेत वस्त्र समन्वितम् ।। ३३ ।।
होमशेषं तदा पिण्डं पयोदधि समन्वितम् ।
कदली फल संयुक्तं दद्याद्वाजि वराय च ।। ३४ ।।
यदि शीघ्रं समश्नीयाद्विजयाय भविष्यति ।
केवलस्थैस्तदा तोयै श्शाखयो दुंबरो त्थया ।। ३५ ।।
प्रोक्षयेत्तु गुरुर्मन्त्रैस्तदा शान्ति कपौष्टिकैः ।
राजानं हस्तिनं पश्चाच्चमूं संप्रोक्ष्य त्तदा ।। ३६ ।।
शूलेनोरस्थले भिन्द्याद्धीरं विप्रोऽथ मृण्मयम् ।
आभिचारकमन्त्रैस्तु तीक्ष्ण कृष्नमयेन च ।। ३७ ।।
हयाय रक्षकां दत्वारुह्य प्रागुत्तरां दिशम् ।
राजा विजय सिद्ध्यर्थं गच्छेन्मङ्गल संयुतम् ।। ३८ ।।
एवमेव गजादीनां तदा नीराजनं नयेत् ।
किं तु तत् कृत्तिकामासे तुरङ्गर्क्षेऽसमाचरेत् ।। ३९ ।।
पूर्वोक्तासु च सर्वासु तिथिष्वपि च कारयेत् ।
गजयाने विशेषोऽयं चतुरश्रं च कूटकम् ।। ४० ।।
वेदिका चतुरश्रा च गजभूमिरथोच्यते ।
शतहस्तमितं कुर्याच्चतुरश्रं समाहितः ।। ४१ ।।
पञ्चाशत् पञ्च विंशाद्वा समन्तात्समिधो हवेत् ! ।। ४२ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे वाजि नीराजन विधिः अष्टसप्ततितमः
पटलः ।।
== एकोनाशीतितमे पटले राज नीराजन विधिः ==
कार्तिके शुक्ल द्वादश्यां प्रदोषे रजनीमुखे ।
वेद्यां तोरण मालाभी रम्ये श्रीचातुरन्तके ।। १ ।।
ज्वालयित्वा नवं वन्हिं हुत्वा मन्त्रैर्गुरूत्तमः ।
वर्धमानतरूत्थाभिः दीपिकाभिर्हुताशनम् ।। २ ।।
बदरै कूर्चकैश्चैव पत्रपुष्पाक्षतै स्तथा ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः भवं नीराजयेत्पुरा ।। ३ ।।
तस्यैवानिमतां गौरीं हरिं लक्ष्मीं चतुर्मुखम् ।
विघ्नेशं चण्डिकां सूर्यं यक्षान्मातृगणांस्तथा ।। ४ ।।
गुहं पितृगणं नागान् सर्वान्नीराजयेत्ततः ।
नीराजनं गवां कुर्यान्महिष्यादेश्च भ्रामयेत् ।। ५ ।।
त्रासयन्विघ्नजालं च घण्टानाद महारवैः ।
नीराजयेद्विशेषेण राजानं देशिकोत्तमः ।। ६ ।।
तुरगान् द्विरदान् राजचिह्नानि च गरूत्तमः ।
सिंहासनस्थं राजानं सामन्त प्रमुखावृतम् ।। ७ ।।
नीराजयेत् कुलस्त्रीभिः गन्धपुष्पादि पूजितम् ।
रूपयौवन संपन्न वेश्याभिर्वाथ कारयेत् ।। ८ ।।
यत्रै तत् क्रियते राष्ट्रे पुरे ग्रामे द्विजोत्तमाः ।
तेषां राजा सुखं याति सुभिक्षं जायते तथा ।। ९ ।।
चतुर्णामपि वर्णानां रोगोत्पत्तावपीष्यते ।। ९१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे रजनीराजन विधिः एकोनाशितितमः
पटलः ।।
== अशीतितमे पटले पुष्याभिषेक विधिः ==
पुष्याभिषेकं वक्ष्यामि पवित्रं पापनाशनम् ।
सर्वोत्पात विनाशार्थं श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।। १ ।।
पुण्ये मनोरमे देशे रविहस्त प्रमाणतः ।
कूटं कुर्याच्छुभं भक्त्या मध्यपादं यथा भवेत् ।। २ ।।
द्वादशस्तम्भ संयुक्तं त्यक्त मध्यम वेदिकम् ।
दर्पणोदरसंकाशं मण्डनैरुपशोभितम् ।। ३ ।।
तस्यपश्चिमभागे च दक्षिणे तस्य बाह्यतः ।
वेदिका द्वितयं कार्यं पञ्चषड्ढस्तमानतः ।। ४ ।।
चतुरश्रं समं हस्त द्विहस्तोत्सेध संयुतम् ।
पार्श्वे सोपान संयुक्तं संश्लिष्टं तद्द्वयं तथा ।। ५ ।।
एवं सर्वं समापाद्य कुर्याद्राजाभिषेचनम् ।
पुष्यमासे तु पुष्यर्क्षे तीर्थेष्वायतनेषु च ।। ६ ।।
उद्यानेषु च पुण्येषु शिवस्थाने विशेषतः ।
कुबेरन्द्रेशकाष्टासु गुरुर्मन्त्र समन्वितः ।। ७ ।।
दैवज्ञेन बलिं कुर्यात् तत्पूर्वेद्युरुदारधीः ।
दधिलाजाक्षतोपेतं गन्धपुष्पादिभिः सह ।। ८ ।।
आगच्छन्तु सुरास्सर्वे त्वत्र पूजाभिलाषिणः ।
दिशो नागा द्विजाश्चैव ये चाप्यन्येश भागिनः ।। ९ ।।
आवाह्यैक मास्सर्वानेवं ब्रूयाद् गुरूत्तमः ।
पूर्वं स्वपूजां संप्राप्य दत्वा शान्तिं महीपतेः ।। १० ।।
एवमुक्त्वा बलिं दत्वा रात्रौ स्वप्नं परीक्षयेत् ।
शुभं चेदारभेत् प्रातरशुभे शान्ति संयुतम् ।। ११ ।।
मण्डपं भूषयेत् पश्चाद्द्वार तोरण संयुतम् ।
मङ्गलाङ्कुर कर्मात्र पूर्वप्रोक्त मथाचरेत् ।। १२ ।।
यज्ञ वृक्ष समुद्भूतं कुर्याद्भद्रासनं द्विजाः ।
पञ्च षण्मात्र मारभ्य पञ्चाशत् करजान्तकम् ।। १३ ।।
मानं भद्रासने प्रोक्तं सभद्रं वा विभद्रकम् ।
सोपानं द्वय संयुक्तं मग्रे पृष्ठे विशेषतः ।। १४ ।।
तद्दक्षिणे विधातव्यं आसनं पाद संयुतम् ।
सोपान सहितं कुर्यादिष्टमान समन्वितम् ।। १५ ।।
श्राद्धं वृद्धि निमित्तं यत् पूर्वेद्युर्विधिना नयेत् ।
कुर्यात् प्रतिसरं रात्रौ सर्वालंकरा संयुतम् ।। १६ ।।
प्रभाते ग्रहयज्ञं तु तद्विधानेन कारयेत् ।
चतुर्हस्तं समारभ्य षडङ्गुल विवर्धनात् ।। १७ ।।
षड्ढस्तान्तप्रमाणं यन्मण्डले मानमिष्यते ।
शत भागं तु तत्कृत्वा दक्षिणादि ततः क्रमात् ।। १८ ।।
नवांशं भारतं वर्षं वर्णः स्वाभाविको मतः ।
भागद्वयेन हिमवान् श्वेतवर्णः प्रकीर्तितः ।। १९ ।।
वर्षं किम्पुरुषाख्यं यन्नवांशेन प्रकीर्तितम् ।
स्वर्ण वर्णं तु तत्प्रोक्तं हेमकूटो द्विभागतः ।। २० ।।
हेमकूटस्समाख्यातः चोत्तरे हरिवर्षकम् ।
स्वर्ण वर्णं समाख्यातं द्वाभ्यान्निषध मश्रवत् ।। २१ ।।
पश्चिमात् पूर्व पर्यन्तमेतेषां संव्यवस्थितिः ।
उत्तरांशात् समारभ्य नवांशं कुरु वर्षकम् ।। २२ ।।
तत्स्वर्ण वर्णं विज्ञेयं शृङ्गवान् स्याद्विभागतः ।
मयूर वर्णो विज्ञेयस्सुवर्ण वर्ण संयुतः ।। २३ ।।
हिरण्यं वा नवांशं तु स्वर्ण वर्णं प्रकीर्तितम् ।
श्वेताचलो द्विभागेन स्वर्णयुक् श्वेतवर्णकः ।। २४ ।।
रम्यवर्षं नवांशेन स्वर्ण वर्णं प्रकीर्तितम् ।
नीलाचलो द्विभागेन वैडूर्यद्युति संयुक्तः ।। २५ ।।
अविष्टाश्चतुर्त्रिंशद्भागा मध्ये व्यवस्थिताः ।
पूर्वां दिशं समारभ्य द्वात्रिंशद्भाग संयुतम् ।। २६ ।।
भद्राश्ववर्षमाख्यातं श्वेत वर्णं प्रकीर्तितम् ।
माल्यवान् पश्चिमे भागे निर्मितः कृष्णवर्ण युक् ।। २७ ।।
पश्चिमां दिशमारभ्य वर्षं स्यात् केतु मालकम् ।
द्वात्रिंशत्पदकं कृष्णं नाम्नैतद्गन्धमादनम् ।। २८ ।।
समन्तादेक भागेन वर्षकं स्यादिलावृतम् ।
एकेन श्वेतवर्णं स्यात् चतुरश्रं तु मध्यमे ।। २९ ।।
एषु द्वात्रिंशदंशेन वर्तयेन्मेरु पर्वतम् ।
वायव्याग्नेय पर्यन्तं वृत्ते सूत्रं प्रसार्य च ।। ३० ।।
तथैव नै-ऋतादीश विदिक् सूत्रं प्रसारयेत् ।
श्वेतवर्णं तु पूर्वे स्यात् दक्षिणे हेमवर्णकम् ।। ३१ ।।
पश्चिमे कृष्ण वर्णं स्यात् उत्तरे रक्त वर्णकम् ।
अवशिश्टस्तु यो देशस्सर्वः पीतः प्रकीर्तितः ।। ३२ ।।
जम्बूद्वीपः समाख्यातो शतभाग विनिर्मितः ।
जम्बूदीपसमः प्रोक्तो लवणाब्धिस्ततो बहिः ।। ३३ ।।
शाक द्वीतं तु तद्वत्स्यत् तत्तद् द्विगुण मानतः ।
बहिस्समुद्रा दीपाश्च सप्तसंख्याः प्रकीर्तिताः ।। ३४ ।।
जम्बूद्वीपः समाख्यातो लक्षयोजन विस्तरः ।
तद्बाह्ये तत् प्रमाणेन क्षारोदः परीकीर्तिताः ।। ३५ ।।
क्षारोदाद् द्विगुणं क्षीरं क्षीरोदाद् द्विगुणं दधि ।
दध्नस्तु द्विगुणं सर्पिस्तस्मात्तु द्विगुणो रसः ।। ३६ ।।
रसात्तु द्विगुणं माद्यं स्यात् स्वादुदकं तथा ।
जम्बू द्वीपात्तथा शाकश्शाकाच्च कुश संज्ञकः ।। ३७ ।।
कुशात् क्रौञ्चो विनिर्दिष्टः क्रौञ्चात्स्याच्छाल्मली तथा ।
तस्माद् गोभेद संञश्च गोभेदात् पुष्कलं पुनः ।। ३८ ।।
ज्ञेयं स्वादूदकाद्बाह्ये लोका लोक इति स्मृतः ।
अन्तरे रक्त वर्ण स्याद् बाह्ये कृष्णः प्रकीर्तितः ।। ३९ ।।
दशकोटिमिओत् ज्ञेयः क्रीडार्थं स्याद्दिवौकसाम् ।
तस्माच्चाद्रिवरो ज्ञेयो लोका लोक इति द्विजाः ।। ४० ।।
सहस्रदश विस्तीर्णो देवानामाश्रमो मतः ।
हिमा चले पिशाचाःस्युस्तेषां नामान्यमूनिवै ।। ४१ ।।
ध्वजश्चण्डस्य कंलासः कदली बक एव च ।
वडवामुखो द्विपादः कारकः स्मृतः ।। ४२ ।।
ज्वाला च कुम्भपात्रश्च तथा कुम्भी प्रतुन्दिकः ।
प्रतुन्दिकोप वीरौ च प्रवीरो लूखल स्मृतः ।। ४३ ।।
उलूखली मर्कटीस्यान्मर्कटश्चक्र षण्डकः ।
चक्र षण्डी पाणिपत्रः पाणिपत्री च वासुकः ।। ४४ ।।
वासुकिः पांसुकृत्पांसुमथनी निपुणो मतः ।
निपुणा बलिभुग् ज्ञेया पश्चादुच्छेषषा मता ।। ४५ ।।
प्रस्कन्दः स्कन्दिका प्रोक्ताश्चतुस्त्रिंशदुदाहृता ।
मांसेनान्नेन संपूज्य मद्यैः प्रतिसरादिभिः ।। ४६ ।।
श्वेता चले दितसुता दानवाश्च समीरिताः ।
हिरण्य कशिपुर्नाम्ना हिरण्याक्षो द्वितीयकः ।। ४७ ।।
एतौ दिति सुतौ ज्ञेयौ विप्रचित्तिरानन्तरः ।
द्विमूर्धा शम्बरश्चैव ततश्शङ्कुशिरा मताः ।। ४८ ।।
यमश्च शङ्कुकर्णश्च द्विपादस्तदनन्तरः ।
गवेष्टिर्मेष वक्त्रश्च मखवान् कपिलोमतः ।। ४९ ।।
वामनश्च मरीचिश्च तथेक्षुप उदाहृतः ।
भागोऽभागस्तथा ज्ञेयश्शालाग्रह इति स्मृता ।। ५० ।।
दिक्क्षोभश्च सुकेशश्च केतुवीर्यश्शतहृदः ।
मन्त्रजिच्चाश्वजित् प्रोक्तस्तथा रजिरुदाहृदः ।। ५१ ।।
देविजिच्चैक वक्त्रश्च सुबाहुर्वारको मतः ।
वैश्वानरस्सुलोभाच द्रविणश्च महाशिराः ।। ५२ ।।
स्वर्भानुः पूषपूर्वश्च द्विभुजो घृतराष्ट्रकः ।
चन्द्रतापन संज्ञश्च सूक्ष्मो निश्चन्द्र एव हि ।। ५३ ।।
स्वर्ण नाभस्ततः प्रोक्तो महागिरिरनन्तरः ।
आभिलोकः सुकेशश्च मलयो मलकस्तथा ।। ५४ ।।
नयश्च नगमूर्धा च महोदर उदाहृतः ।
प्रमोदः कुमुदश्चाश्चग्रीवो वैश्रव संज्ञकः ।। ५५ ।।
विरूपाक्षश्चरूपथो हरो राजा उदाहृतः ।
हिरण्य युक् शतमखश्शंबरश्शरभो मयः ।। ५६ ।।
शरभयस्सूर्य संज्ञश्च चन्द्रमास्स उदाहृतः ।
चतुष्षष्टिश्च संज्ञानां पूजाश्चैषां च पूर्ववत् ।। ५७ ।।
शृङ्गवत्यचले पूज्याः पितरसमुदाहृता ।
सुभास्वरामृताश्चाग्निष्वात्ता उपहुता मताः ।। ५८ ।।
सोमपाश्च ततो ज्ञेया विज्ञेयाश्च सुकालिकाः ।
क्रव्यादा आज्यपाश्चैव पृथक् त्रय उदाहृताः ।। ५९ ।।
सप्तभिश्च गणैरेक विंशतिस्संख्यया मताः ।
अग्निष्वात्ता बहिर्षदस्सोमाश्च ततो मताः ।। ६० ।।
हविष्मन्तश्चाज्यपास्स्युस्तद्वदेव सुकालिकाः ।
अग्न्यनग्निर्हव्यवाहा हविस्सौम्या दशैव हि ।। ६१ ।।
तिल तैलान्नकैर्मांसैः पूज्या प्रतिसरादिभिः ।
नीलाचले च ऋषयः संपूज्या काश्यपादयः ।। ६२ ।।
काश्यपोऽत्र् र्वसिष्टश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
विश्वामित्रो जमदग्नि र्मरीचिश्च ततो मतः ।। ६३ ।।
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चैवांगिरा भृगुः ।
सनत्कुमारस्सनकः सनन्दश्च सनातनः ।। ६४ ।।
दक्षोऽथ जैगीषीव्यश्च दहनैकत एव च ।
द्वितस्त्रितोऽथ जाबाली दुर्वासा दुर्वनीतकः ।। ६५ ।।
कण्.वः कात्यायनो मार्कण्डेयो दीर्घतमो मतः ।
शुनश्शेफो विदुरथस्साध्वं स्संवर्त इत्यपि ।। ६६ ।।
च्यवनः पराशरश्चैव ततो द्वैपायनस्ततः ।
यवक्रीतदेवरातौ देवराजोऽजकस्तथा ।। ६७ ।।
चत्वारिंशच्च मुनयो गन्धैः प्रतिसरादिभिः ।
ऋग्यजुस्साम मन्त्रैर्वा पूज्या वा स्वस्वनामभिः ।। ६८ ।।
निषधे पर्वते नाना अनन्ताद्या उदाहृतः ।
अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षः कार्कोटकः स्मृतः ।। ६९ ।।
पद्मश्चैव महापद्म शङ्खपालोऽष्टम स्मृतः ।
गुलिकश्च यजेदष्ट विमिश्रैर्गन्ध पुष्पकैः ।। ७० ।।
सितामधुघृतं दत्वा दद्यात् प्रतिसरादिकम् ।
देवा पूज्याः महामेरौ त्रस्त्रिंशच्च ते मताः ।। ७१ ।।
धरो घ्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः ।
प्रत्युषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टा विमे मताः ।। ७२ ।।
अजैकपादर्हिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बको नाम रुद्रकः ।। ७३ ।।
सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
रुद्रा एकादश प्रोक्ता इन्द्रो धाता भगोऽर्यमा ।। ७४ ।।
त्वष्टा मित्रश्च वरुणो विवस्त्वांस्तु ततं परः ।
सविता पूषांशुमान् विष्णु र्द्वादशार्का उदाहृताः ।। ७५ ।।
प्रजापतिर्वषट्कार त्रयास्त्रिंशच्च देवताः ।
यष्ट्वा प्रणामधूपैश्च घृताहुतिभिरेव च ।। ७६ ।।
दद्यात् प्रतिसरार्घ्यं च हेमकूटाख्य पर्वते ।
गन्धर्वाप्सरसः पूज्याः चित्र सेनाग्निसेनकः ।। ७७ ।।
सुवर्णो गणपश्चैव धृतराष्ट्रस्ततः परम् ।
सूर्यवर्चा युगपुत्रो सुशिरामर नन्दिनौ ।। ७८ ।।
द्वेधामतिश्चित्ररथं पर्जन्यश्च ततो मतः ।
उर्वीशश्च कलिश्चैव पर्वतो नारदस्तथा ।। ७९ ।।
साधनश्चैव सन्धिश्च कुहरश्च करालकः ।
कृतवीर्यो ब्रह्मचारी सुपर्णो मीन इत्यपि ।। ८० ।।
हिरण्यश्च सुचन्द्रश्च गन्धर्वासप्तविंशतिः ।
अकृतयश्चोदयन्त्यो गन्धवत्यस्ततः परम् ।। ८१ ।।
ऊर्जा युवतयश्चैव हेतुकाया उदाहृताः ।
स्तवाश्चैवामृता मोदाः सुशिवास्तु ततः परम् ।। ८२ ।।
रूपाश्च भीरवाश्चैव शौर्याः सत्याश्चतुर्दश ।
मेनका सहजन्या च तत्पूर्वा पुञ्जिकस्थला ।। ८३ ।।
घृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्तिका ।
प्रम्लोचन्त्युनुम्लोचन्ती मोचयन्त्य नुगा ततः ।। ८४ ।।
रुर्द्रारुण प्रिया चैव अत्रसा सुभगा ततः ।
दास्यरिष्टा मनोवर्ती सुकेशाच तिलोत्तमा ।। ८५ ।।
अग्निभत्री च हेमा वै मेनका चोर्वशी ततः ।
चौर्विंशति संख्याताः सुगन्धैश्च् सुमाल्यकैः ।। ८६ ।।
यष्ट्वाप्रतिसराद्यं हेमाढ्य पर्वते ततः ।
यक्षान्संपूज्येत्ते च महावैश्रवणस्तथा ।। ८७ ।।
माणिभद्रश्च सुशिराः पञ्चभिच्च विभण्डकः ।
विधृतः पूर्णभद्रोऽठ विरूपाक्षोऽष्टयक्षराट् ।। ८८ ।।
सर्ववर्णक बलिभिः पूज्य सूत्रादि कंददेत् ।
ततो नीलाचले सिद्धा मन्त्रज्ञो मन्त्रवित्तमः ।। ८९ ।।
प्राज्ञोऽथ हषराजश्च सिद्ध पूजित एव च ।
सिद्धि मत्परमस्सिद्धस्तथा केसरभद्रकः ।। ९० ।।
एतानष्टौ यजेत् सिद्धान् बलिभिस्सर्ववर्णकैः ।
दद्यात् प्रतिसराद्यं तु मेरौ नवग्रहान्वितम् ।। ९१ ।।
नक्षत्रैर्वीर विघ्नेश संयुक्तान् मात्रृभिस्सह ।
ब्रह्म विष्णु महादेव विशाखांश्चैव लोकपैः ।। ९२ ।।
सहिताभिस्सुरस्त्रीभिर्दस्त्रादिभिः समन्वितम् ।
संयजेद् बलिभिस्सार्धं वर्णकैः क्रमशस्तथा ।। ९३ ।।
दद्यात् प्रतिसराद्यं च तेषां नामान्यमूनि वै ।
आदित्यश्चैव सोमश्च अक्ङरक बुधौ ततः ।। ९४ ।।
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च अर्की च राहु केतुकौ ।
एते नवग्रहाः प्रोक्ताः कृत्तिका वै ततः पराः ।। ९५ ।।
पूर्वाषोढोत्तराषाढाभिजिच्छ्रोणा च पश्चिमे ।
धनिष्टा शतभिषक् चैव पूर्वाभाद्रपदा पुनः ।। ९६ ।।
उत्तराभाद्रपादा च रेवत्यश्वयुजौ मतौ ।
भरण्या चोत्तरस्यां तु ब्राम्ही माहेश्वरी ततः ।। ९७ ।।
वाराही वैष्णवी चैव कौमारी च ततो मताः ।
माहेन्द्री चैव चामुण्डी वीरभद्र गणाधिपौ ।। ९८ ।।
स्कन्दो विष्णुर्महादेवो ब्रह्मा चैव विशाखकः ।
इन्द्रानलयमाश्चैव निर्-ऋति र्वरुणस्तथा ।। ९९ ।।
वायुश्च धनदश्चैव ईशानश्चाष्टमो मतः ।
शची भाजीवनस्कन्दा धूम्रा मण्डल वर्तिनी ।। १०० ।।
पूर्णा चैव सिनीवाली कुहू राकानुमत्यपि ।
आयता व्ययनी चैव प्रज्ञा मेना बला ततः ।। १०१ ।।
एताः सुरस्त्रियः प्रोक्ता स्संख्यया च चतुर्दश ।
नासत्या वश्विनौ दस्त्रौ क्रमशस्संयजेत् बुधः ।। १०२ ।।
प्रतिसरं च वस्त्रं च पताका भूषणं तथा ।
यज्ञोपवीतं सर्वेभ्यः प्रदद्याच्च गुरूत्तमः ।। १०३ ।।
सार्व वर्णिक मित्युक्तं पञ्चवर्ण हविस्ततः ।
ततः पश्चिमवेद्यां तु घृतेना पूरितान् घटान् ।। १०४ ।।
ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् पल्लवान्वितान् ।
अष्टाविंशतिमष्टौ वा अष्टोत्तरशतं तु वा ।। १०५ ।।
संस्थाप्य निश्चलं तस्य चतुष्कोणेषु षोडश ।
सूत्रवस्त्रादि संयुक्तांस्तेषु द्रव्याणि विन्यसेत् ।। १०६ ।।
ज्योतिष्टोमत्रयं पूर्वं अभया चापराजिता ।
जीवा विश्वेश्वरी वारा समाङ्गा विजया तथा ।। १०७ ।।
सहा च सहदेवा च पूर्णकोशा शतावरी ।
अरिष्टा च शिवा भद्रा कुंभेष्वेतानि विन्यसेत् ।। १०८ ।।
ब्राह्मी क्षमायुजा चैव सर्व बीजानि काञ्चनम् ।
मङ्गलानि यथालाभं सर्वौषधि रसांस्तथा ।। १०९ ।।
रक्तानि सर्व गन्धांश्च बिल्वं च सविकङ्कतम् ।
प्रशस्त नाम्न्यश्चौषध्यो हिरण्यं मङ्गलानि च ।। ११० ।।
आदावाडुहं चर्म जरया संभृतायुषः ।
प्रशस्त लक्षणं भूतं प्राचीनग्रीव मस्तकम् ।। १११ ।।
ततो भूपस्य यौषव्य चर्मालोहित मक्षतम् ।
सिंहस्यापि तृतीयं च व्याघ्रस्य च ततः परम् ।। ११२ ।।
चत्वार्येतानि चर्माणि तस्यां वेद्या मुपस्तरेत् ।
पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैः मृत्युजिन्मन्त्रमुच्चरन् ।। ११३ ।।
तदूर्ध्वे स्थापयेद् भद्र पीठ सिंहासनस्थितम् ।
सौवर्णं राजतं ताम्र निर्मितं क्षीर वृक्षजम् ।। ११४ ।।
सपाद सार्ध हस्तोच्चं हस्तोत्सेधमितं तु वा ।
सार्वभौमस्य तच्छ्रेष्टं मण्डलीकस्य कन्यसम् ।। ११५ ।।
अनन्तरचितं मध्यमेवं वा परिकल्पयेत् ।
श्रेष्ठमध्यादि भेदेन सर्वं वैकस्य संमतम् ।। ११६ ।।
तदूर्ध्वे विन्येत्पुष्पं सौवर्ण तस्य मध्यमे ।
कृतस्नानं विलिप्ताङ्गं सर्वालंकार संयुक्तम् ।। ११७ ।।
निवेशयेन्नृपेन्द्रं तु पुरन्दर मुखं गुरु ।
दैवज्ञं मन्त्रिसामन्तैः पुरोहित मुखै र्वृतम् ।। ११८ ।।
वेद पुण्याह घोषैश्च नृत्तवाद्य समन्वितम् ।
गेयमङ्गल शब्दैश्च शैवस्थापन पूर्वकैः ।। ११९ ।।
अहतक्षौम वासोधृग् गुरुः पञ्चाङ्ग भूषणः ।
कम्बलेन समाच्छाद्याभिषिञ्चेदुत्तरा मुखः ।। १२० ।।
आज्यं तैजसमुद्दिष्टं माज्यं पापहरं परम् ।
आजयं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्टिता ।। १२१ ।।
भौमान्तरिक्षं दिव्यं वा यत्ते कलुषमागतम् ।
सर्वं तदाज्य संस्पर्शात्प्रणाशमुपगच्छ तु ।। १२२ ।।
उद्धार्य कम्बलं न्यस्त्वा स्थापितैश्च घटाम्बुभिः ।
विविधैः फलपुष्पैश्च खादुभिश्च सुगन्धकैः ।। १२३ ।।
अभिशिञ्चेन्नृपेन्द्रं तु मन्त्रेणानेन देशिकः ।
सुरास्वामभिषिञ्चन्तु ये च सिद्धाः पुरातनाः ।। १२४ ।।
ब्रह्मा विष्णुष्व रुद्रश्च मरुतां साध्याश्च मरुतां गणाः ।
आदित्या वसवो रुद्राश्चाश्विनौ च भिषग्वरौ ।। १२५ ।।
अदितिर्देवमाता च स्वाहा सन्धिस्सरस्वती ।
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः श्रीश्च सिनीवाली कुहुस्तथा ।। १२६ ।।
नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च पक्षाहोरात्र सन्धयः ।
संवत्सरा दिनेशाश्च कलाः काष्टाः क्षणालवाः ।। १२७ ।।
सर्वेत्वामभिषिञ्चन्तु कालस्या वयवाश्शुभाः ।
अदितिस्सुरसा चैव विनता कद्रुरेव च ।। १२८ ।।
देव पत्न्यश्च याश्चोक्ता देवमातर एव च ।
सर्वास्त्वामभिषिञ्चन्तु शुभाश्चाप्सरसां गणाः ।। १२९ ।।
वैमानिकास्सुरगणा मनवस्सागरैस्सह ।
सरितश्च महाभागाः किन्नराः पुरुषास्तथा ।। १३० ।।
वैखानसा महाभागा द्विजा वैहायसाश्चये ।
सप्तर्षयस्सदाराश्च ध्रुवस्थानानि यनि च ।। १३१ ।।
मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ।
भृगुस्सनत्कुमारश्च सनकोऽथ सनन्तनः ।। १३२ ।।
सनातनश्च दक्षश्च जैगीषव्योऽथ जापालिः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो जाबालि काश्यपौ ।। १३३ ।।
दुर्वासा दुर्विनीता च कण्वः कात्यायनस्तथा ।
मार्कण्डेयो दीर्घतमाश्सुनश्शेफो विदूरतः ।। १३४ ।।
और्वः संवर्तकश्चैव च्यवनोऽत्रिः पराशरः ।
द्वैपायनो यवक्रीतो देवरातस्सहानुजः ।। १३५ ।।
एते वान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तनाशुभाः ।
तोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वोत्पात निबर्हणैः ।। १३६ ।।
एतैराथर्वणैरन्ये रुद्राध्यायेन वा गुरुः ।
महारौहिण कूश्माण्डैः कुबेरहृदयैस्सह ।। १३७ ।।
जप्त्वा हिरण्य वर्णेति चापो हिष्टेति मन्त्रतः ।
जप्त्वा शिवमघोरं वा मृत्युञ्जयमथापि वा ।। १३८ ।।
अभिषिञ्चेत् क्षितीशं तु निरीक्ष्य स्नापयेत्ततः ।
कार्पास वस्त्र युगलं दधानः क्षत्रियाधिपः ।। १३९ ।।
ततः पुण्याह शब्दैश्च शङ्खतूर्यरवान्वितम् ।
आचाम्याभ्यर्चयेद्देवान् स्वगुरुं ब्राह्मणानपि ।। १४० ।।
ततोऽर्चयेद्ध्वजं शस्त्रं श्वेतच्छत्रं स्वकीयकम् ।
अन्योन्यं च तदङ्गानि पूजयेत्पूर्वमन्त्रतः ।। १४१ ।।
परिवर्त्य वस्त्रयुगलं सर्वाभरण भूषितम् ।
सर्वालंकार संयुक्तं होमवेदीं प्रविश्य च ।। १४२ ।।
वृषस्य पृषदंशस्य रुरोश्च पृषतस्य च ।
सिंहस्य व्याघ्र संज्ञस्य चर्माण्यास्तीर्य तत्र च ।। १४३ ।।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि मुखस्थाने गुरूत्तमाः ।
होमंकुर्यात् समिद्भिश्च सर्पिभिश्च शतं शतम् ।। १४४ ।।
पलाश समिधो मृत्युजित्परमो मतः ।
होमान्ते प्राञ्जलिर्भूत्वा ब्रूयाद्देवं गुरूत्तमः ।। १४५ ।।
यान्तु देव गणास्सर्वे पूजामादाय पार्थिवात् ।
सिद्धिं दत्वा तु विपुलां पुनरागमनाय च ।। १४६ ।।
तत्काले दक्षिणां दद्यात् गुरवे प्रीतिकारणम् ।
नृपेन्द्रो ब्राह्मणेभ्यश्च दद्याद्दानं विशेषतः ।। १४७ ।।
ततो बन्धाद्विमुच्येत जनान्सर्वान्नराधिपः ।
प्रणम्य देवं देवेशं तस्मै ग्रामादि काञ्चनम् ।। १४८ ।।
दत्वा सन्तुष्ट चित्तस्तु ककुटादि विभूषितः ।
ततो मातङ्गमारुह्य प्रविशेद्भवनं प्रति ।। १४९ ।।
सर्वोत्पातविनाशार्थं सर्वरोगनिवृत्तये ।
सार्वभौम प्रसिद्ध्यर्थं आयुरारोग्यसिद्धये ।। १५० ।।
सर्व शत्रु विनाशार्थं विजयार्थं नृपस्य तु ।
पुष्याभिषेकं प्रत्यब्दं पुण्यस्थाने समाचरेत् ।। १५१ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पुणाभिषेक विधिर्नाम अशीतितमः
पटलः ।।
== एकाशीतितमे पटले ग्रह यज्ञ विधिः ==
ग्रह यज्ञं प्रवक्ष्यामि ग्रहाणां प्रीतिकार्णम् ।
सर्वदुःखं च सर्वेषां ग्रहचाराद्यतो भवेत् ।। १ ।।
नवभागी कृते क्षेत्रे मण्डपादौ गृहेऽपि वा ।
पूजयित्वा तु जुहुयात् देशिको दीक्षितैस्सह ।। २ ।।
अर्क स्सोम कुजरसौम्यो जीवः शुक्रः शनैश्चरः ।
राहू केतू नवैव स्यूः पूजयेत् स्वस्वनामतः ।। ३ ।।
प्रणवादि नमोन्तेन मण्डले संयजेत् गुरुः ।
तच्च वृत्तं चतुष्कोणं त्रिकोणं बाण संयुतम् ।। ४ ।।
दीर्घाश्रं पञ्चकोणं च चापाङ्ग शूर्प सन्निभम् ।
ध्वजाभं मण्डलं प्रोक्तं ग्रहाणां वर्ण उच्यते ।। ५ ।।
भास्करङ्गारकौ रक्तौ श्वेतौ शुक्र निशाकरौ ।
सोमपुत्रो गुरुश्चैव ताबुभौ पीतजौ स्मृतौ ।। ६ ।।
कृष्णं शनैश्चरो विद्यात् राहु केतु तथैव च ।
ध्या त्वैवं पूजयेद्विद्वान् गन्धैः पुष्पैरनु क्रमात् ।। ७ ।।
सर्वेषां गुग्गुलु धूपस्तैलेनाथ घृतेन वा ।
दीपः प्रोक्ततस्तु नैवेद्यं शलि संभव मुच्यते ।। ८ ।।
चर्वर्थमपि शाली स्यात् होमे गव्यं घृतं मतम् ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि पूजास्थानं प्रकल्पयेत् ।। ९ ।।
होमं कुर्यात्समित्सर्पिस्तिले नैव समायुतम् ।
अर्क पलाशः खदिरस्त्वपामार्गो यथाक्रमम् ।। १० ।।
अश्वत्थोदुम्बरौ चैव शमी दूर्वा कुशस्समित् ।
पलाशः खदिरो वाथ स्वस्मित् कुश संभवे ।। ११ ।।
क्षीर वृक्ष समुद्भूताथवा तौ प्रशंसितौ ।
स्रुक् स्रुवौ लक्षणोपेतौ पलाश दल जावथ ।।१२ ।।
होत्रृणां दक्षिणां दद्यात् तदन्ते फलसिद्धये ।। १३ ।।
इति कामिकाख्ये महातन्त्रे ग्रहयज्ञ विधिः एकाशीतितमः पटलः ।।
== द्वयशीतितमे पटले प्रतिसर विधिः ==
राज्ञां प्रतिसरं वक्ष्ये सर्वमङ्गल कर्मणि ।
निर्दिष्ट दिवसात्पूर्व रात्रे कौतुक बन्धनम् ।। १ ।।
विदध्याद्देशिकश्शुद्धः कृत्वा च सकलीकृतः ।
स्थण्डिलं शालिना कृत्वा तदूर्ध्वे स्थालिकां न्यसेत् ।। २ ।।
श्वेत तण्डुल संपूर्णं पुण्याह प्रोक्षणान्वितम् ।
यज्ञ सूत्रं च वलयं अङ्गुलीयकमेव च ।। ३ ।।
कृत्वा प्रतिसरं स्वर्ण पुष्पं हेममयं शुभम् ।
प्रक्षाल्यस्त्रेण चार्घ्येण तण्डुलोर्ध्वे विनिक्षिपेत् ।। ४ ।।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैः मन्त्रयेन्मनुभिः क्रमात् ।
ईशानेन शिरः पुष्पं वर्मणा ब्रह्मसूत्रकम् ।। ५ ।।
वलयं हृदयेनैव तद्वदेवाङ्गुलीयकम् ।
बहुरूपेण वा सर्वं मन्त्रयेद्देशिकोत्तमः ।। ६ ।।
कौतुकं हृदयेनैव तेनैव भसितं तथा ।
चन्दनेन विमिश्रं तदैशान्यां स्थापयेद् गुरुः ।। ७ ।।
मध्यादि सोम पर्यन्तं पुष्पाद्यं विनिवेशयेत् ।
ताम्बूलं दापयेद्वाथ पुरुषाख्य मनुं स्मरन् ।। ८ ।।
दूर्वाग्रं केवलं निर्मितं राजतं तु वा ।
आग्नेये नै-ऋते न्यस्त्वा हृदयेनाभि मन्त्रयेत् ।। ९ ।।
पटै राच्छादयित्वा तु नगरीं भ्रामयेत्ततः ।
सर्वालङ्कार संयुक्तं मातङ्कोपरि संस्थितम् ।। १० ।।
मुहूर्ते समनु प्राप्ते गुरुर्दैवज्ञ संयुतः ।
पुरोहितमुखैर्विप्रैरन्वितस्सर्व मङ्गलः ।। ११ ।।
कृतशौचं विलिप्ताङ्गं क्षौमवस्त्रोत्तरीयकम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं सर्वालङ्कार संयुतम् ।। १२ ।।
सिंहासनादौ नृपतिं पूववक्त्रं निवेशयेत् ।
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा पुष्पाद्यं पूर्वमन्त्रतः ।। १३ ।।
दत्वा नृपस्य सर्वं तु मृत्युजिन्मन्त्रमुच्चरन् ।
बध्वा दक्षिण हस्ते तु कौतुकं सौम्यदिङ्मुखः ।। १४ ।।
सर्वात्मानं समुच्चार्य भस्म दत्वा गुरूत्तमः ।
ईशानाद्यौर्यथा न्यायमथवा परिकल्पयेत् ।। १५ ।।
बृहत्सामक पूर्वन्तु पठित्वादौ समुच्चरन् ।
नालिकेर फलान्यत्र लाजपुष्पादिभिः सह ।। १६ ।।
समन्तात् स्थापयित्वा तु कुर्यात्प्रतिसरं गुरुः ।
देशिकं पूजयेत्कर्ता दैवज्ञं च पुरोहितम् ।। १७ ।।
ब्राह्मणानपि सर्वांश्च ततो मङ्गलवाचकैः ।
अनेन विधिना कुर्याद्देवदेवस्य शूलिनः ।। १८ ।।
अन्येषामपि देवानां चतुर्णामपि वर्णिनाम् ।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे प्रतिसार विधिर्नाम द्वयशीतितमः
पटलः ।।
== त्रयशीतितमे पटले तुलारोह षोडश दानि विधिः ==
वक्ष्ये षोडशदानानि सर्वकामार्थ सिद्धये ।
ब्राह्मणादि चतुर्णां तु भूमीन्द्राणां विशेषतः ।। १ ।।
ग्रहणादिषुकालेषु शुभे देशे विशेषतः ।
हस्तविंशति मानेन अष्टांशेन द्विरष्टभिः ।। २ ।।
कूटं वा मण्टपं वाथ तन्मध्ये वेदिका नयेत् ।
नवष्ट्सप्तहस्तेव द्विहस्ताद्यार्धहस्ततः ।। ३ ।।
विस्तारेणोच्छ्रयेणापि द्वादशस्तम्भसंयुतम् ।
तद्बाह्ये नव कुण्डानि चतुरश्राणि तानि च ।। ४ ।।
चतुर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरण भूषितम् ।
दर्भमालासमायुक्तं दिग्ध्वजैश्च समन्वितम् ।। ५ ।।
अष्टमङ्गलसंयुक्तं वितानेनोपशोभितम् ।
सामान्यमेतदाख्यातं तुलाभारादिके द्विजाः ।। ६ ।।
बिल्वाश्वत्थपलाशास्स्युर्यज्ञ वृक्षश्चये म्तः ।
पनसाम्रसमुद्भूताः खादिरो वा प्रशस्यते ।। ७ ।।
एकदारुमयस्सर्वस्त्वथा मिश्र इष्यते ।
सप्तषट् पञ्चहस्तैश्च पार्श्वस्तम्भोच्छ्रभौ मतौ ।। ८ ।।
उत्तरस्तु तदूर्ध्वे स्यात् षडष्टायाम संयुतम् ।
अङ्गुलत्र्य हान्या तु नवधा मानमीरितम् ।। ९ ।।
पार्श्वस्तम्भ विशालेन विस्तारोत्सेधसंयुतम् ।
पादाधिकस्त्रिपादो वा उत्सेधः परिकीर्तितः ।। १० ।।
द्विहस्तं वा त्रिहस्तं वा तयोरन्तरमानकम् ।
तुलादण्डस्य दीर्घं स्याद्विष्कम्भस्तु दशाङ्गुलः ।। ११ ।।
अङ्गुलेनाधिको वापि हीनो वा विस्तरो भवेत् ।
षट्त्रिंशन्मात्र संयुक्तमायामं वाथ दैर्घ्यकम् ।। १२ ।।
अष्टाङ्गुलेन विस्तारस्त्वथ पञ्चयवान्वितः ।
षट्त्रिंशन्मात्रनाहस्तु मध्यमे तु विधीयते ।। १३ ।।
अग्रे मूले च मध्ये वा हेमपट्टैर्विभूषयेत् ।
तुलादण्डे प्रकर्तव्यमवलम्बनकत्रयम् ।। १४ ।।
ताम्रेणाथ प्रकर्तव्यमायसेनाथवा भवेत् ।
मध्ये चोर्ध्वे मुखं कार्यं त्ववलम्बस्सुशोभनः ।। १५ ।।
जिह्वामेकां तुलामध्ये तोरणस्य प्रकल्पयेत् ।
उत्तरस्य तु मध्ये तु अयश्शङ्कु दृढं नयेत् ।। १६ ।।
शङ्कुं सुषिर संपन्नं वलयेन समन्वितम् ।
सप्ताष्टषट्शतेनाथ ताम्रेणाधारको प्रभोः ।। १७ ।।
एकाङ्गुल प्रमाणाढ्यौ वेदरन्ध्रसमन्वितौ ।
चतुष्कुण्डल संयुक्तौ हस्तप्रमाण संमितौ ।। १८ ।।
प्रादेशं वा चतुष्कं च षण्मात्रं स्यात् स्थलोपरि ।
यथा तथा विधेयौ तौ प्राक्पश्चिमगतावृतौ ।। १९ ।।
स्तम्भद्वय शिखमानमुत्तरद्वार संइतम् ।
कुम्भमध्यादि संयुक्तावथवा परिकल्पयेत् ।। २० ।।
खात्वा पुरुषमात्रं तु न्यस्त्वा पादशिलां समाम् ।
तदूर्ध्वे स्थापयित्वादौ वालुकाभिर्दृढं नयेत् ।। २१ ।।
एवं सर्वं समापाद्य शिल्पिमोक्षावसानके ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु मण्डपे समलंकृते ।। २२ ।।
मङ्गलाङ्कुर संयुक्ते नानाफल समन्विते ।
मण्डलं कारयेद्धीमान् सर्वतोभद्र संज्ञंकम् ।। २३ ।।
वज्रादि शूल पर्यन्तं मण्डपस्याष्टदिक्षु च ।
शूलस्य वामदेशे चक्रं पद्मं दक्षिणे ।। २४ ।।
मध्यमे देवदेवेशं वामे गौरी समायुतम् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैः ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ।। २५ ।।
वाम् संपूजयेद्विष्णुं समान्ताल्लोकपान्न्यसेत् ।
सूर्यं मध्येऽग्नि देशे तु भारकरंनै-ऋतेऽथवा ।। २६ ।।
भानुं वायौ रविं चैशे दिवाकरमथार्चयेत् ।
उषां प्रभां तथा प्रज्ञां संन्ध्यां सावित्रिमर्चयेत् ।। २७ ।।
मध्यादीशानपर्यन्तं गन्धपुष्पादिनार्चचेत् ।
विस्तारां मध्यमे देशे सुतरां वह्नि गोचरे ।। २८ ।।
प्रभूतं विमलं सारमारध्यं पूर्वदेशतः ।
उत्तरान्तं च संपूज्य सुखं मध्ये प्रजूजयेत् ।। २९ ।।
बोधनी वायुदेशे तु शार्वेत्वाप्यायनी यजेत् ।
रविं च मध्यमे देशे पूजयेद्देशिकोत्तमः ।। ३० ।।
दीप्ताद्यां पूजयेत् शक्तीः पूर्वान्मध्यान्तमीरिताः ।
सोमादि केतुपर्यन्तं ग्रहानष्टौ प्रपूजयेत् ।। ३१ ।।
ततो होम प्रकर्तव्यस्तद्विधानमिहोच्यते ।
प्रधान होमे देवेशं लोकपानष्ट दिक्षु च ।। ३२ ।।
गायत्र्या होमयेन्मध्ये दिक्षु लोकेश मन्त्रतः ।
स्वाहान्तं प्रण्ववोपेतं स्वस्वनाम्नाद्विजोतमाः ।। ३३ ।।
शिवाग्निं स्वस्व शास्त्रोक्तं संपाद्याग्नि मुखान्वितम् ।
लोकेश सहितं देवं समावाह्य समर्चयेत् ।। ३४ ।।
नाडी सन्घान सम्युक्तं जयाद्यान्त समन्वितम् ।
समिच्चरु घृतोपेतं सहस्रं वा तदर्घकम् ।। ३५ ।।
शतमष्टोत्तरंवाथ होतव्यं स्वस्व दिग्गजैः ।
शुद्ध पायसमुग्जन्नै श्वरुभिस्त्रिभिरन्तितम् ।। ३६ ।।
क्षीराक्त दूर्वयाहोमं पञ्चविंशति संख्यया ।
मृत्युञ्जयं समुच्चार्य वास्तु होममथा चरेत् ।। ३७ ।।
बहुरूपेण कर्तव्यं पार्यश्चितं शतं शतम् ।
मण्डले पुजितान्सर्वान् देवानभ्यर्च्य होमयेत् ।। ३८ ।।
पूर्णा कृत्वा पुरेशानां क्रियामत्र समाचरेत् ।
सहस्र कलशार्द्येश्च संस्नाप्य परमेश्वरम् ।। ३९ ।।
महा पूजा च कर्तव्या प्रभूत हविषान्विता ।
पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः क्षीराद्यैः स्नपनं तु वा ।। ४० ।।
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चात् तुलारोहणमाचरेत् ।
आहूय नृपतिं स्नातं शुक्लवस्त्रानुलेपनम् ।। ४१ ।।
सर्वा भरण संयुक्तं शुक्लमाल्यविभूषितम् ।
कृतप्रतिसरं शान्तं खड्ग खेटक धारिणाम् ।। ४२ ।।
आहूय शिवतोयेन प्रोक्ष येच्छिव मूच्चरन् ।
पुण्याहप्रोक्षणं पूर्वं भूतशुद्धि पुरस्सरम् ।। ४३ ।।
सकलीकरणं कृत्वा रोपयेन्मन्त्रमुच्चरम् ।
रुद्रगायत्रि संज्ञंतु यजमानस्तदा जपेत ।। ४४ ।।
घटिकार्घं तदर्घं वा तत्रैवायनमाचरेत् ।
पूर्वदिक स्थान मध्यस्थ पश्चिमालि मुखोय था ।। ४५ ।।
आलोक्य काञ्चनंतत्स्थं कूर्च हस्तो हरंस्मरन् ।
वेदातोद्य समायुक्तं नृत्तगीत समन्वुतम् ।। ४६ ।।
जयमङ्गलसंयुक्तं तत्सुवर्णसमं यदि ।
स्वकायेन तदायेन तुलारोहः कृतोभवेत् ।। ४७ ।।
शतमर्धं तदर्ध वा श्रेष्ठाद्यमधिकं वरम् ।
देवेन्द्रं वाथकर्तारं तुलारोहणमाचरेत् ।। ४८ ।।
देशिकं पूजयेत्पश्चाद्वस्त्रकाञ्चन भूष्णैः ।
होतृंश्च दक्षिणां तेभ्यः प्रदद्याद्विधिपूर्वकम् ।। ४९ ।।
शतनिष्कं तदर्धं वा तदर्घं काञ्चनस्य तु ।
ऋतित्विग्भ्यश्चैव सर्वेभ्यो दशनिष्काः प्रकीर्तिताः ।। ५० ।।
यागोपयुक्तं यद्द्रव्यं देशिकाय प्रदापयेत् ।
शिवार्चकस्य पूजा च प्राग्व देव समीरिता ।। ५१ ।।
तस्यापि दक्षिणा शास्त्रे पञ्चाशन्निष्क संमिता ।
तुलाधि रोहितं वित्तं ब्राह्मणेभ्यः प्रदापयेत् ।। ५२ ।।
मद्भक्तेभ्यो विशेषेण तदर्धवा प्रकल्पयेत् ।
देशिकेभ्यो विशेषेण दद्यान्छ्रद्धा समन्वितः ।। ५३ ।।
तत्काले विसृजेत् बद्धान् कारागृहनिवेशितान् ।
यत्र कर्म करास्तेषां पृथङ्निष्कं प्रतापयेत् ।। ५४ ।।
एतत् सामान्य मुद्दिष्टं दानानां द्विजयत्तमाः ।। ५५ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे तुलारोहणदानविधिः त्रयशितितमः
पटलः ।।
== चतुश्शीतितमे पटले हिरण्य गर्भ दानविधिः ==
हिरण्य गर्भं वक्ष्यामि दानं सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
कुर्यात्सहस्रनिष्केण त्वधः पात्रं हिरण्यतः ।। १ ।।
तदर्धेनोर्ध्वपात्रं तु सहस्रेण द्वयं तु वा ।
त्रिपादं वार्ध मानं वा सपादं सार्धमेव वा ।। २ ।।
द्विगुणं वा प्रकर्तव्यं यथालाभं तु वा भवेत् ।
वृक्षजं वाथ तत्कृत्वा स्वर्णपट्टैश्च वेष्टयेत् ।। ३ ।।
तिथ्यङ्गुलं तु मूलं स्यादेकैकाङ्गुलवर्धनात् ।
एकोन त्रिंशमात्रं तु मूलविस्तार इष्यते ।। ४ ।।
एकपञ्चाशदारभ्य व्योममात्रविवर्धनात् ।
पञ्चसप्तत्रिमात्रान्तं तदुत्सेधः प्रकीर्तितः ।। ५ ।।
विकारांशं तु तन्कृत्वा एकैकांश विवर्धनात् ।
अर्धाधिकं तु विस्तारा दास्य विस्तार इष्यते ।। ६ ।।
अथ पादसमायुक्तो भित्तेः पादस्य निर्गमः ।
त्रिमात्रान्नवमात्रान्तं निर्गमे मानमिष्यते ।। ७ ।।
पादुकोत्सेधमानं तु तदर्धं पादमेव वा ।
त्रिपादं वा समं वापि फलकाधनमिष्यते ।। ८ ।।
पादुकोपरि दीर्घं वा विस्तारो भित्तिबाह्यतः ।
मायान्ता वा प्रकृत्यन्ता फेलाव्याप्तिरिहागमे ।। ९ ।।
शिवान्तमूर्ध्वपात्रं स्यात् मध्ये पुरुषरूपवत् ।
आत्मानं भावयेद्विद्वांस्तद्विधान मिहोच्यते ।। १० ।।
स्थानं च वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ।
कृत्वातु पूत्ववत्तस्य मध्ये शालिं विनिक्षिपेत् ।। ११ ।।
तदूर्ध्वे विन्यसेत्फेलां नववस्त्रैर्निवेष्टिताम् ।
नीरन्ध्रं माषकल्पेन कृत्वा गव्येन पूरयेत् ।। १२ ।।
प्रत्येकं पञ्चभिर्वाथ तद्वत्पञ्चामृतैरपि ।
ब्रह्मभिः पूरयेद्विद्वानीशानाद्यैर्गुरूत्तमः ।। १३ ।।
गायत्र्या पूजयेत्पश्चाद्यथा शिवमयं भवेत् ।
पूर्ववत्कारयेत्पूजां सामान्यं द्विजसत्तमाः ।। १४ ।।
प्राङ्मुखः प्रविशेत् कर्ता गौरीगायत्रिकां जपेत् ।
छादयेत्तं प्धानेन गुरुश्शिवमनुं स्मरन् ।। १५ ।।
तदा षोडशंसंस्कारान् गर्भाधानादिकान्गुरुः ।
कुर्यादनन्तरं वाथ तद्विशेषस्तु कथ्यते ।। १६ ।।
कर्तारं भार्यया युक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ।
आनीय कुर्यात्तस्यैव गर्भाधानादिकाः क्रियाः ।। १७ ।।
भार्यादक्षपुटे दूर्वारससेचन माचरेत् ।
एकविंशति संख्यातानुदुम्बर फलान्वितान् ।। १८ ।।
कुशानानीय शक्त्याथ कुर्यात्सीमन्तकर्म च ।
त्रिंशन्निष्कमितां कन्यां सर्वालङ्कारशोभिताम् ।। १९ ।।
भार्यापार्श्वे विनिक्षिप्य शिवादिभ्यो निवेदयेत् ।
भोजयेत्पायसैर्विप्रानन्नप्राशानकर्मणि ।। २० ।।
हृल्लेखामन्त्रमुच्चार्य सर्व कर्म समाचरेत् ।
अनुक्तमत्र यत्कर्म तुलारोह वदाचरेत् ।। २१ ।।
एवं यः कुरुते मर्त्यः सोऽनन्त फलमश्नुते ।। २१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे हिरण्यगर्भादान विधिश्चतुश्शीतितमः
पटलः ।।
== पञ्चशीतितमे पटले तिलपर्वतदान विधिः ==
तिलपर्वतदानं तु वक्ष्यते द्विजसत्तमाः ।
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकारहितं यथा ।। १ ।।
बाह्यवीथ्यां च कुण्डान् प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
पञ्चगव्येन संप्रिक्ष्य मण्डलं मध्यकल्पितम् ।। २ ।।
संछाद्याहतवस्त्रैश्च द्रोणपुष्पं विकीर्य च ।
पुण्याह प्रोक्षणं दण्डं शतमात्रसमुच्छ्रितम् ।। ३ ।।
वेण्वेदिकल्पितं तत्र विन्यसेद्देशिकोत्तमः ।
तिलांश्च निक्षिपेत्तत्र व्योमव्यापिनमुच्चरन् ।। ४ ।।
दण्डात् प्रादेशमात्रं वा वस्वङ्गुलमथापि वा ।
कर्तव्यमधिकं सद्भिश्चतुरङ्गुलमेव वा ।। ५ ।।
दण्डमानसमं वाथ हीनं नैव समाचरेत् ।
वस्त्रश्च वेष्टयेत् सर्वांस्तिलान् सद्यादिमन्त्रतः ।। ६ ।।
देशं संक्ल्पयित्वा तु पूयत्तु विशेषतः ।
निक्षिपेत् पर्वतप्रान्ते मूर्तिपान् मूर्तिसंयुतान् ।। ७ ।।
शर्वादिन् क्ष्मादिपूर्वांश्च निष्कत्रयविनिर्मितान् ।
तत्रस्थमर्चयेद्देवं तिलपर्वतमध्यगम् ।। ८ ।।
अर्चयेच्च विधानज्ञो यजमानेन देशिकः ।
दर्शयेत् तिलमध्यस्थं देवदेवमुपापतिम् ।। ९ ।।
अयं हि देवदेवेशस्सर्वेषां वृषभध्वजः ।
अस्मार्चने कृते सर्वं ध्रुवं भवति कल्पनम् ।। १० ।।
अत्रानुक्तं तु यत् किंचिदर्चनं होममेव वा ।
स्नपनं देव देवस्य सहस्रकलशादिभिः ।। ११ ।।
प्रागुक्तविधिना सर्वं तुलारोहवदाचरेत् ।
विसृज्य देवदेवेशं शिवाय शिवधर्मिणे ।। १२ ।।
दद्यात्तिलजगं कर्ता जलदानपुरस्सरम् ।
अस्मात्परतरं दानं नास्तीह भुवनत्रये ।। १३ ।।
अथवान्यप्रकारेण चाल्पद्रव्य महाफलम् ।
सर्वदा सर्वकाले च कर्तव्यमिह कथ्यते ।। १४ ।।
गोमयालिप्तदेशोर्ध्वे वस्त्रायास्तीर्य देशिकः ।
तिलं भारग्रयं तत्र निक्षिपेद्दशबीजतः ।। १५ ।।
कर्णिकाकेसरोपेतं पद्ममष्टदलान्वितम् ।
दशनिष्कोण कृत्वाथ तदूर्ध्वेनार्धमानतः ।। १६ ।।
तन्मध्ये विन्यसेत्पद्मं तन्मध्ये पूजयेच्छिवम् ।
तदुत्तरे तदर्धेन कारयेत्तु मनोन्मनीम् ।। १७ ।।
अष्टौ वामादिशक्तीश्च कृत्वा निष्कत्रयेण तु ।
अष्टौ विद्येश्वरान् बाह्ये तद्वत्स्वर्णमयेन वा ।। १८ ।।
कृत्वा संपूज्य विधिवत् तत्सर्वं तिलसंयुक्तम् ।
दापयेच्छिवभक्तेभ्यस्तत्कर्त्रा देशिकोत्तमः ।। १९ ।।
।। इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे तिलपर्वतदान विधिः पङ्चाशितितमः
पटलः ।।
== षड्शीतितमे पटले सुवर्ण भूमिदान विधिः ==
सौवर्णभूमिदानं तु वक्ष्येऽहं द्विजसत्तमाः ।
काञ्चनेन सहस्रेण चतुरश्रादिमेदिनी ।। १ ।।
एकहस्त प्रमाणेन सप्तद्वीपसमन्विता ।
समुद्रपर्वतोपेता सर्वतीर्थसमन्विता ।। २ ।।
मध्ये मेरुसमायुक्ता कर्तव्या शोभना यथा ।
अनेकमुनिसंयुक्तां नवखण्डां तु भावयेत् ।। ३ ।।
पूर्ववद्देवपूजां च होमं चैव विशेषतः ।
मेर्वादीन् पूजयेत् स्वस्व बीजेनैव गुरूत्तमः ।। ४ ।।
सहस्रकलशाद्यैश्च स्नापयेत्परमेश्वरम् ।
पूर्ववत्तस्य पूजा च विधेया द्विजसत्तमाः ।। ५ ।।
शिवादिभ्यो प्रदातव्या मेदिनी स्वर्णनिर्मिता ।। ५१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सुवर्णभूमिदान विधिः षड्शीतितमः
पटलः ।।
== सप्ताशीतितमे पटले कल्पपादपदान विधिः ==
कल्पपादपदानं तु वक्ष्येऽहं द्विजसत्तमाः ।
पादपं शतनिष्केण सुवर्णे समाचरेत् ।। १ ।।
बहुशास्वासमोपेतं पत्रपुष्पसमन्वितम् ।
नानाफलसमायुक्तं सर्वशोभासमन्वितम् ।। २ ।।
शाखासु बहुधा कुर्यान्मुक्तादामप्रलम्बनम् ।
छदनानि विचित्राणि कुर्यान्मरतकैर्द्विजाः ।। ३ ।।
कारयेत् पल्लवानीह प्रवालैश्च विशेषतः ।
फलानि पद्मरागैश्च विविधानि समाचरेत् ।। ४ ।।
नीलेन दण्डमूलं तु स्कन्धं वज्रेणकारयेत् ।
वैडूर्येन प्रकर्तव्यं द्रुमाग्रं पुष्यरागतः ।। ५ ।।
मस्तकं च प्रकर्तव्यं गोमेदकमयं यथा ।
स्कन्धं वै कारयेद्विद्वान् सूर्यकान्तेन सुव्रताः ।। ६ ।।
इन्दुकान्तेन वा वेदिं स्फटिकेन द्रुमस्य तु ।
वितस्तिमात्रमायामं वृक्षस्य परिकीर्तितम् ।। ७ ।।
शाखाष्टकस्य मानं च विस्तारं चोर्ध्वतस्तथा ।
स्थापयेद् वृक्षमूले तु लिङ्गं लोकपसंवृतम् ।। ८ ।।
मण्डपं वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ।
पूर्ववत् तद्विना कृत्वा तन्मध्ये स्थाप्य पादपम् ।। ९ ।।
लोकपावृतिसंयुक्तमीशानं पूजयेद्गुरुः ।
ईश्वराय द्रुमं दद्यात् तदीयेभ्यो द्विजोत्तमाः ।। १० ।।
अत्रानुक्तं तु यत्सर्वं तुलाभारवदाचरेत् ।। ११ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कल्पपादपदान विधिः सप्ताशितितमः
पटलः ।।
== अष्टाशीतितमे पटले गणेश दान विधिः ==
गणेशदानं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ।
पूर्ववन्मण्टपं कुर्याद्वेदिकामण्डलान्वितम् ।। १ ।।
तन्मध्यमे यजेद्देवं लोकपाल समावृतम् ।
तद्बाह्ये पूजयेद्ष्टौ विद्येशानष्टदिक्षु च ।। २ ।।
सर्वे ते च सुवर्णेन निर्मिताश्च पृठक् पृथक् ।
तृतीयावरणोपेतान् गन्धपुष्पादिभिर्गुरुः ।। ३ ।।
प्रधाने जुहुयादीशं विद्येशानष्टदिक्षु च ।
ईशानादिषु संस्थाप्य सप्तविप्रान् समर्चयेत् ।। ४ ।।
उत्तरे पूजयेत् कन्यां गन्धपुष्पादिभिर्गुरुः ।
तेभ्यः पदद्याद्विद्येशान् स्वस्वमन्त्रैरनुक्रमात् ।। ५ ।।
अत्रानुक्तं तु यत् किञ्चित् तुलारोहवदाचरेत् ।। ६ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गणेश दान विधिः अष्टाशीतितमः
पटलः ।।
== एकोननवतितमे पटले हेम धेनुदान विधिः ==
हेम धेनु प्रदानं तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
सर्व पाप हरं सर्व भय दुर्भिक्ष नाशनम् ।। १ ।।
काञ्चनेन सहस्रेण तदर्धेनाथवा पुनः ।
तस्याप्यर्धेन वा कुर्याच्छतनिष्केण वा द्विजाः ।। २ ।।
गोरूपं कारयेद्विद्वान् सर्व लक्षण सम्युतम् ।
पद्मरागं तु शृङ्गे स्यात् खुराग्रे वज्रमिष्यते ।। ३ ।।
भ्रूमध्ये मौक्तिकं विद्याद्वडूर्यं पुच्छदेशके ।
पुष्परागं तु दन्तर्थं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।। ४ ।।
गोरूपमेवं कृत्वा तु दशांशे नैव तस्य च ।
वत्सं तद्वत् समापाद्य पूर्ववन्मटपं नयेत् ।। ५ ।।
वेदिका मण्डलोपेतं तन्मध्ये विन्यसेत्पशुम् ।
सवत्सां वस्त्र युग्मेन वेष्टयेद्देशिकोत्तमः ।। ६ ।।
पूजयेद्गन्ध पुष्पाद्यैस्तद्गायत्र्या द्विजोत्तमाः ।
अर्चनं पूर्ववत्कुर्यात् होमं चैव विशेषतः ।। ७ ।।
अथैकाग्नि विधानं वा समिदाज्य हविष्य युक् ।
क्षीराद्यः पूजयेद्देवं सहस्र कलशादिभिः ।। ८ ।।
त्रिंऽसन्निष्कोऽथवा ज्ञेयो गुरोरेकाग्निकल्पने ।
अनुक्तं यद्भवेत् किञ्चित्तुलारोहवदाचरेत् ।। ९ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे हेमदेनु दान विधिः एकोननवतितमः
पटलः ।।
== नवतितमे पटले लक्ष्मीदान विधिः ==
महदैश्वर्य सिद्ध्यर्थं लक्ष्मीदानमिहोच्यते ।
काञ्चनेन सहस्रेण तदर्धेन तदर्धतः ।। १ ।।
तदर्धेनाथवा कुर्यात् श्रीदेवीं लक्षणान्वितम् ।
अष्टोत्तर शतेनाथ निष्केणैनां प्रकल्पयेत् ।। २ ।।
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
मण्डले विन्यसेल्लक्ष्मीं विष्ण्वोर्वामे यथा भवेत् ।। ३ ।।
श्री मन्त्रेण यजेल्लक्ष्मीं श्री सूक्तेनाथवार्चयेत् ।
विष्णुं च विष्णुगायत्र्या गन्ध पुष्पादिनार्चयेत् ।। ४ ।।
पूजयेच्छिव पूजां च होमं चैव विशेषतः ।
एक होमं तु वा कुर्यात् प्रगुक्त विधिना गुरुः ।। ५ ।।
स्नपनं देव देवस्य सहस्र कलशादिभिः ।
पूर्ववत् विधिना कुर्यात् अनुक्तमिह यद्भवेत् ।। ६ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे लक्ष्मीदान विधिः नवतितमः पटलः ।।
== एकनवतितमे पटले तिलधेनु दान विधिः ==
तिल धेनु विधिं वक्ष्ये सर्वकामार्थ साधनम् ।
पूर्ववन्मण्डलं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ।। १ ।।
तस्याग्रे कारयेद्विद्वान् पद्मं तिलमयं शुभम् ।
अष्टद्रोणेन कर्तव्यं यद्वा भारेण कारयेत् ।। २ ।।
वस्त्रैराछाद्य तन्मध्ये स्वर्णपद्मं विनिक्षिपेत् ।
त्रिंशन्निष्केण चार्धेन तदर्धेनाथवा भवेत् ।। ३ ।।
पञ्च निष्केण वा कुर्यात् कर्णिकानालशोभितम् ।
तस्यैवोत्तरदिग्भागे ब्राह्मणान् रुद्र संख्यया ।। ४ ।।
रुद्रानेकादशन् स्मृत्वा समावाह्य समर्चयेत् ।
विप्रान् द्वादश पूर्वे तु द्वादशादित्यमन्त्रतः ।। ५ ।।
दक्षिणेत्वष्ट विद्येशान् बुधान् विप्रान् समर्चयेत् ।
षौडशैव तु गन्धाद्यैश्चचुर्दिक्षु च भावयेत् ।। ६ ।।
अर्चयित्वाथ तन्मन्त्रैर्वस्त्रं प्रावरणानि च ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतां स्त्वास्तीर्य च तदश्रके ।। ७ ।।
प्रत्येकं नववस्त्रं तु तस्मिन् खारि प्रमाणतः ।
तिलान्निक्षिप्य कांस्ये तु पात्रे नवफलेन तु ।। ८ ।।
इक्षुखण्डं च दातव्यं गां च तेभ्यः क्रमेण तु ।
हेमशृङ्गामरोगां तु दद्याद्रौप्यखुरामथ ।। ९ ।।
प्रतिशङ्गं तु निष्कं स्यात् खुरं तद्विगुणेन च ।
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ।। १० ।।
तद्वत् पूजा च होमं च स्नपनाद्यं तथैव च ।
केवलं रुद्रदानं वा सूर्यदान मथापि वा ।। ११ ।।
मूर्ति विघ्नेशदानं वा यथा वद्धिं प्रकल्पयेत् ।
पञ्चाङ्ग भूषणं पञ्च निष्केणात्र प्रकल्पयेत् ।। १२ ।।
दक्षिणां पूर्ववद्दद्याद्दद्यादनुक्तं पूर्ववद्भवेत् ।। १२१/२ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे तिलधेनुदानविधिरेकनवतितमः पटलः
।।
== द्विनवतितमे पटले सहस्रगोदान विधिः ==
गवां सहस्र संख्यानां दानं वक्ष्यामि सिद्धये ।
सवत्सस्सगुणा एव संग्राह्या गुणवत्तराः ।। १ ।।
अष्टौ संपूज्य शृङ्गेषु प्रतिशृङ्गं तु निष्कतः ।
शृङ्गं कृत्वा तु बध्नीयाद् राजतं खुरमेव वा ।। २ ।।
कण्ठं निष्केण पट्टं च बध्वा दद्यातृणं ततः ।
मण्डपं वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ।। ३ ।।
पूर्ववच्छिव पूजा च होमश्चात्र विधीयताम् ।
स्नपनं च शिवस्याथ सहस्र कलशादिभिः ।। ४ ।।
शिवाय शिवविप्रेभ्यो दद्याद् गां दक्षिणायुताम् ।
दशनिष्कं तदर्धं वा तदर्धं निष्कमेव वा ।। ५ ।।
दानकाले पठेत् स्तोत्रमिदं कर्ता तदुच्यते ।
गावो ममाग्रतोनित्यं गावः पृष्ठत एव मे ।। ६ ।।
गावो मे हृदयं नित्यं गवां मध्ये वसाम्यहम् ।
अनुक्तमत्र यत्कर्म तुलाभारवशान्नयेत् ।। ७ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सहस्रगोदानविधिः द्विनवतितमः पटलः
।।
== त्रिनवतितमे पटले हिरण्याश्व दान विधिः ==
हिरण्याश्व प्रदानं तु विजयार्थमिहोच्यते ।
अयुतस्याश्वमेधस्य फलाच्छ्रेष्ठमिदं मतम् ।। १ ।।
अष्टोत्तर सहस्रेण तदर्धेनार्धमानतः ।
अष्टोत्तर शतेनाथ कृत्वाश्वं लक्षणान्वितम् ।। २ ।।
पञ्च कल्याण चित्राङ्गं रजतेन तु कारयेत् ।
सर्वालंकार संयुक्तं कलाद्यैश्च समन्वितम् ।। ३ ।।
मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
तन्मध्ये विन्यसेद्वाजि मुच्चैः श्रवसनामतः ।। ४ ।।
गन्धादिभिस्समभ्यर्च्य विप्रेभ्योविनिवेदेयेत् ।
सुरेन्द्र बुद्ध्या संपूज्य पञ्च निष्कं प्रदाय च ।। ५ ।।
दीनान्ध कृपणानाथां स्तोषयेद्भोजनादिभिः ।
मण्डलाभ्यर्चनं होमं कलशस्नपनं तथा ।। ६ ।।
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे हिरण्याश्व प्रदान विधिस्त्रिनवतितमः पटलः
।।
== चतुर्नवतितमे पटले कन्यादान विधिः ==
सर्व दानोत्तमं वक्ष्ये कन्यादानं द्विजोत्तमाः ।
सर्व लक्षण संपन्नां दोष विवर्जिताम् ।। १ ।।
विभिन्नगोत्र प्रभवामनुकूल दिनोद्भवाम् ।
दत्वा धनादिकं पित्रोस्तत्संवाद पुरस्सरम् ।। २ ।।
उभयोश्चित्तमालोक्य पुत्रीकृत्य च तां पुनः ।
संस्नाप्य गन्धमालाभि र्भूषणैर्वस्त्र संयुतैः ।। २३ ।।
संभूष्य कन्यकां दद्याद्यागाय विधिनामुना ।
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ।। २४ ।।
तत्र संपूज्य देवेशं कुर्यात् होमं च पूर्ववत् ।
नैमित्तिकोदितं शान्तं शिवभक्ति समन्वितम् ।। २५ ।।
संपूज्येश्वर बुद्ध्या च गन्धपुष्पस्त्रगादिभिः ।
पञ्चाङ्ग भूषणश्चैव वासोभूमिधनान्वितम् ।। ६ ।।
ग्रहोपकरणोपेतं दासी दासमनुत्तमम् ।
दद्याद्वराय संस्मृत्य शिवं श्रद्धा पुरस्सरम् ।। ७ ।।
एवं यः कारयेद्दानं कन्यायास्सुखमेधते ।
कन्यारोमाणि यावन्ति तावद्वर्षशतं द्विजाः ।। ८ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे कन्यादान विधिश्चतुर्नवतितमः पटलः
।।
== पञ्चनवतितमे पटले हिरण्योक्ष प्रदान विधिः ==
हिरण्योक्ष प्रदानं तु संक्षेपेणाधुनोच्यते ।
काञ्चनेन सहस्रेण कुर्याअन्निष्केण वार्धतः ।। १ ।।
तदर्धेनाथवा कुर्यात् तस्याप्यर्धेन वार्धतः ।
वृषं सलक्षणं कुर्यात् अष्टोत्तर शतेन वा ।। २ ।।
स्फटिकेनार्ध चन्द्राभं ललाटे राजतं खुरम् ।
कर्णं च पद्मरागेण गोमेदेन ककुद्भवेत् ।। ३ ।।
घण्टामालां तु कण्ठे तु रत्नचित्रा यथा भवेत् ।
वृषाङ्गं कारयेद् विद्वान् किंकिणी मालयावृतम् ।। ४ ।।
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
तन्मध्ये विन्यसेदुक्षं पश्चिमास्यं द्विजोत्तमाः ।। ५ ।।
गायत्र्या पूजयेदुक्षुक्षं तदूर्ध्वे परमेश्वरम् ।
पूर्ववच्छिवपूजा च होमं चैव विशेषतः ।। ६ ।।
शिवाय शिवभक्तेभ्यो दद्यादुक्षं महत्तरम् ।
समिदाज्य चरूपेतं शान्ति होममथापि वा ।। ७ ।।
चरेदनुक्तमिह यत् तत्तुलाभारवद् गुरुः ।। ८ ।।
इति उत्तर कामिक महातन्त्रे हिरण्योक्ष प्रदान विधिः पञ्चनवतितमः
पटलः ।।
== षण्णवतितमे पटले गजदान विधिः ==
अतः परं प्रवक्ष्यामि गजदानं द्विजोत्तमाः ।
गजं सलक्षणं कुर्यात् सौवर्णं राजतं तु वा ।। १ ।।
सहस्रेण तदर्धेन तस्यार्धेन तदर्धतः ।
अष्टोत्तर शतेनाथ कारयेद्देशिकोत्तमः ।। २ ।।
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ।
गजेन्द्रं विन्यसेन्मध्ये गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ।। ३ ।।
पूर्ववच्छिव पूजा च होमयेच्च विशेषतः ।
शिवाय शिवभक्तेभ्यो दद्याच्छ्रद्धा समन्वितम् ।। ४ ।।
अन्यत्सर्वमनुद्दिष्टं तुलाभारवदाचरेत् ।। ४१/२ ।।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गजदान विधिः षण्णवतितमः पटलः ।।
== सप्तनवतितमे पटले लोकपालाष्टकदान विधिः ==
अष्टानां लोकपालानां दानं वक्ष्याम्यतः परम् ।
प्रागुक्तदेशकाले तु वेदिकामण्डलान्विते ।। १ ।।
पूर्ववच्छिवपूजा च होमश्चैव द्विजोत्तमाः ।
शैवानष्टौ समाहूय सर्वलक्षण संयुताम् ।। २ ।।
उदङ्मुखसमासीनान्नववस्त्रेपरि स्थिताम् ।
अर्चयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्मन्त्रैर्लोकेशवाचकैः ।। ३ ।।
एकस्मिन् स्थण्डिले वाथ कुण्डे वा होममाचरेत् ।
दक्षिणा दशनिष्का स्याद् भूषणैश्च समन्विता ।। ४ ।।
वस्त्रं प्रावरणं दद्यादासनं कम्बलं तुवा ।
अत्रानुक्तं तु यत् किंचित् तुलाभारवदाचरेत् ।। ५ ।।
लोकेशादनमेव स्यात् सर्वसंपत् समृद्धिदम् ।
परचक्रप्रमथनं गजवाजिविवर्धनम् ।। ६ ।।
पुत्रदं राष्ट्रद्धर्थं गोब्राह्मणहितवहम् ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे लोकपालाष्टकदान विधिः
सप्तनवतितमः पटलः ।।
== अष्टनवतितमे पटले स्दानोत्तम विधिः ==
सर्व दानोत्तमं नाम्ना दानमाद्यं वदाम्यहम् ।
मण्डपं विधिना कुर्यात् वेदिका कुण्ड संयुतम् ।। १ ।।
प्रपायां विधिरेवं स्यात् पूर्ववन्मण्डलान्वितम् ।
मध्यमे देवदेवेशं ब्रह्मविष्णु समन्वितम् ।। २ ।।
गन्धाद्यै रर्चयेदीशं ब्रह्मणे विष्णवे पुनः ।
ब्रह्मन् ब्राह्मण भेदाय ब्रह्मणे धन दायिने ।। ३ ।।
शिवाय हरये स्वाहा स्वधा वौषट् वषण्णमः ।
नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।।
शेषहोम प्रकर्तव्यस्ततः कुण्डे समाहितैः ।
चतुर्वेद विदो ग्राह्या जप्तारस्त्रय एव हि ।। ५ ।।
तानुद्दिश्य यथान्यायं द्विजेभ्यो दापयेद्धनम् ।
शतमष्टोत्तरं तेषां पृथक् पृथगनुत्तमम् ।। ६ ।।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतं सद्वस्त्रावरणान्वितम् ।
अत्रानुक्तं तु यत् सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् ।। ७ ।।
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे विधिरष्टनवतितमः पतलः ।।
b61r5h0qp70kvl3yab6a509l4tu4fw1
418746
418745
2026-10-13T06:02:31Z
अनुनाद सिंह
1115
418746
wikitext
text/x-wiki
{{header
| title = कामिकागमः - उत्तरभागः
| author =
| translator =
| section =
| previous =
| next =
| year =
| notes =
}}
== प्रथमः पटलः पश्चिमद्वारार्चनविधिः ==
<poem>
पश्चिमस्यार्चनं वक्ष्ये निष्कले सकलेऽपि वा ।
मिश्रे च गृहिणां योग्यं परार्थयजनार्थकम् ॥ १ ॥
राजराष्ट्र विवृद्ध्यर्थं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।
प्रातरावश्यकं शौचं कृत्वा स्नानं विधाय च ॥ २ ॥
सूर्यश्चेत्यादिभिर्मन्त्रैः संध्यासु तिसृषूदकम् ।
पीत्वा संमार्जयेत् तद्वत् दधिक्राविण्णेति चादिभिः ॥ ३ ॥
ओं भूर्भुवस्सुवरादि मन्त्रेण वारत्रयमथांजलिम् ।
पुनस्तेनैव, मन्त्रेण दशवारं जपन्नयेत् ॥ ४ ॥
एतत् प्रतिदिनं कार्यं द्विजत्वापत्ति सिद्धये ।
श्रुति स्मृत्यादि संसिद्धिं अनुष्ठानन्तु यद्भवेत् ॥ ५ ॥
आवश्यकेतु शौचेवा स्नाने त्वाचमनेऽपिवा ।
संध्यायां वन्दने वापि तर्पणे होमकर्मणि ॥ ६ ॥
गृहबल्यादिके चान्यत् द्विजानां विहितन्तुयत् ।
कर्तव्यं वा न कर्तव्यं शैवमावश्यकं मतम् ॥ ७ ॥
स्वशास्त्र सन्ध्यामन्त्रादि तर्पणं च विधाय च ।
व्रजेद्देवालयाद्यं तु पादशौचं विधाय च ॥ ८ ॥
समाचम्य प्रविश्यान्तः स्वासनस्थ उदङ्मुखः ।
त्रिपुण्ड्रं भस्मना कृत्वा सान्द्रेण धवलेन च ॥ ९ ॥
करन्यासं ततः कृत्वा सुषिरं देहमध्यमे ।
ध्यात्वा ज्वलन्तं हुंकारं प्राणान् संयम्य निश्चलम् ॥ १० ॥
फट्कारान्तं तु तेनैव रेचकेन समन्वितम् ।
पञ्चग्रन्थीं स्ततो भित्वा तस्मात्प्रति निवृत्य च ॥ ११ ॥
मूर्ति मन्त्रेण संगृह्य जीवं हुंकार मूर्धनि ।
कुंभकेन समोपेतं वायुमूर्ध्वगतं नयेत् ॥ १२ ॥
तेनैव द्वादशान्तस्थ शिवेन सह योजयेत् ।
आत्मयोजन मेतत्स्यात् ततो भूतादि शोधयेत् ॥ १३ ॥
निवृत्यादीनि भूतानि तान्यध्वानं समस्तकम् ।
व्याप्य व्यवस्थितानीति मत्वा तानि विशोधयेत् ॥ १४ ॥
दहनं वाथ भूतानां परस्पर विशोधनम् ।
मण्डलादि समायुक्तं भूतशुद्धिरिहोदिता ॥ १५ ॥
शोध्यो परागरहितं कलामात्र व्यवस्थितम् ।
विचिन्त्य दिव्यदेहार्थ ममृताप्लावनं नयेत् ॥ १६ ॥
ध्यात्वा कुण्डलिनीं शक्तिं अमृतैक स्वरूपिणीम् ।
तदुद् भूतामृतस्त्रावैस्सिक्तां दिव्यां कलां स्मरेत् ॥ १७ ॥
ध्यात्वा हृद्यासनं तस्मिन् मूर्त्यात्मानं समानयेत् ।
पुनराप्लावनं कृत्वा करन्यासं समारभेत् ॥ १८ ॥
हस्त पृष्ठतलेऽस्त्रेण शोधयेच्चन्दनान्विते ।
तयोर्ब्रह्माणि विन्यस्य नेत्रं करतले न्यसेत् ॥ १९ ॥
शिवं साङ्गं च विन्यस्य भूयस्तत्र शिवं न्यसेत् ।
कवचेनाव कुण्ठयाथ सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ २० ॥
करन्यासः समाख्यातो अङ्गन्यासश्च कथ्यते ।
मूर्धादि पादपर्यन्तं अङ्गब्रह्माणि विन्यसेत् ॥ २१ ॥
मूलब्रह्माणि वा विद्वान् अष्टत्रिंशत् कलां न्यसेत् ।
शिवं हृदि यथास्थानं (हृ) हृदयाद्यं निवेशयेत् ॥ २२ ॥
नेत्रं नेत्रेषु विन्यस्य हेतिं दिक्षुगतं न्यसेत् ।
महामुद्रां ततः कृत्वा शिवमन्त्रं अनुस्मरन् ॥ २३ ॥
महामुद्रा तावत् कराभ्यां सम्मुखाभ्यां पाद पङ्कजात्
आमस्तक स्पर्शनरूपा
अन्योन्य ग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारित कराङ्गुली
महामुद्रेय मुदिता परमीकरणे बुधैः
महामुद्रेयमाख्याता न्यूनाधिकं समापनी
प्रयोजयेदिमां मुद्रां देवताह्वान कर्मणि ॥
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं हित्वा ब्रह्माणि विन्यसेत् ।
लिपिन्यासं ततः कुर्यात् रुद्रशक्ति समन्वितम् ॥ २४ ॥
श्रीकण्ठादि समोपेतं अक्षरन्यासमेव वा ।
केवलं मातृकान्यासं कुर्यात्तद्रहितं तु वा ॥ २५ ॥
एवं शैवतनुं कृत्वा ततोऽन्तर्यजनं नयेत् ।
पूजा होमसमाधिस्यात् हृदि नाभौ ललाटके ॥ २६ ॥
आत्मशुद्धिरियं ख्याता स्थानशुद्धिस्ततः परम् ।
हस्तास्फालन दिग्बन्धाव कुण्ठैश्च सम्मता ॥ २७ ॥
पात्रत्रयं समादाय यन्त्रिकाकार संस्थितम् ।
पाद्यादित्रितयं तेषु कल्पयेद्विधिनामुना ॥ २८ ॥
चन्दनोशीर सिद्धार्थं दूर्वा काश्मीर तोययुक् ।
उत्तमं पाद्य मुद्दिष्टं मध्यमं गतकुंकुमम् ॥ २९ ॥
चन्दनोशीर युक्तांभः पाद्यं कन्यसमुच्यते ।
वरालोशीर कर्पूर त्रुटि जाति लवङ्गयुक् ॥ ३० ॥
मुरेणैव समायुक्त श्रेष्ठ माचमनीयकम् ।
एलालवङ्ग कर्पूर मुर जातियुतं समम् ॥ ३१ ॥
एलालवङ्गं कर्पूर जलैस्सार्धन्तु कन्यसम् ।
आपःक्षीर कुशाग्रैस्तु यवाक्षत तिलैर्युतम् ॥ ३२ ॥
शालि सिद्धार्थयुक् श्रेष्ठं यव सर्षप शालियुक् ।
तण्डुलैर्मध्यमं प्रोक्तं शालितण्डुल संयुतम् ॥ ३३ ॥
अर्घ्यं कन्यसमुद्दिष्ट मन्यथा च निगद्यते ।
सिद्धार्थ चन्दनोशीर दूर्वायुक् पाद्यमेव च ॥ ३४ ॥
एलालवङ्ग, कर्पूर वरालफलसंयुतम् ।
एतदाचमनीयं वा यजेत् यजनाङ्गके ॥ ३५ ॥
कथितं चात्र वा ग्राह्यमत्रोक्तं तत्र वा भवेत् ।
यवसर्षप सद् व्रीहि तण्डुलै रक्षतं भवेत् ॥ ३६ ॥
व्रीहि तण्डुलं संयुक्तं अक्षतं तत्प्रकीर्तितम् ।
पञ्चाङ्ग मथवा त्र्यङ्गं केवं चार्ध्यमेव वा ॥ ३७ ॥
कल्पयेद्धृदयेनैव किञ्चार्घ्ये संहितामनुः ।
द्रव्याण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य कवचेनावकुण्ठयेत् ॥ ३८ ॥
हृदाभिमन्त्र्य प्रत्येकं मुद्रयेदमृताख्यया ।
तिलकं चन्दनं कृत्वा पुष्पं शिरसि विन्यसेत् ॥ ३९ ॥
द्रव्यशुद्धिर्भवेदेषा प्रणवादि नमोन्तकम् ।
मन्त्रमुच्चारयेन्मन्त्री मन्त्रशुद्धिर्भवेदियम् ॥ ४० ॥
सामान्यार्घ्यं च संगृह्य द्वाराग्रे वृषभं यजेत् ।
गणपं भारतीर्मूर्ध्वे नन्दिनं जाह्नवीयुतम् ॥ ४१ ॥
महाकालेन यमुनां सव्येऽसव्ये समर्चयेत् ।
विमलं च सुबाहुं च तल्पयोश्च क्रमाद्यजेत् ॥ ४२ ॥
प्रविश्य सव्यपादेन देहल्यां अस्त्रमर्चयेत् ।
वास्तोष्पतिं ततश्चेष्ट्वा पूजां पर्युषितां यजेत् ॥ ४३ ॥
अपनीय च तां लिंगात् चण्डेशाय निवेदयेत् ।
पिण्डिकां शिवलिङ्गं च जलेन क्षालयेत् सुधीः ॥ ४४ ॥
लिङ्गशुद्धि रियंख्याता शुद्धयः पञ्च चोदिताः ।
संपूज्य द्वारपान् वाथ पञ्चशुद्धिं समाचरेत् ॥ ४५ ॥
विशुद्ध्यासनं संस्कारोपचार स्कन्ध संयुतम् ।
यजनं देवदेवस्य सर्व कामार्थ साधनम् ॥ ४६ ॥
विशुद्धिः कथिता पूर्वमासनं चाधुनोच्यते ।
गणेशं च गुरुं शक्तिमनन्तं धर्मसंमुखान् ॥ ४७ ॥
अधर्मप्रमुखानन्ते छदने पद्मकर्णिके ।
वामादि नव सूर्यादि मण्डलं सेश्वरं यजेत् ॥ ४८ ॥
शिवासनं तदन्ते च यजेत् स्वस्वमनुस्मरन् ।
पञ्चासनात्मकं ह्येतदेकासन मुदीरितम् ॥ ४९ ॥
अनन्ताधारशक्तिभ्यां भवेदानन्तमासनम् ।
धर्मा धर्मादिभिर्वर्गैश्छदनाभ्यां समन्वितैः ॥ ५० ॥
सिंहासन मिदं प्रोक्तं, योगं मायाब्जमुच्यते ।
पद्मं वैघेश्वरं पद्ममण्डलं विमलासनम् ॥ ५१ ॥
स्नानाऽवाहनकालादौ पृथगेतान् प्रकल्पयेत् ।
संकल्प्यासनमेवं तु मूर्तिं तदुपरि न्यसेत् ॥ ५२ ॥
तस्मिन् ब्रह्माणि विन्यस्य चाष्टत्रिंशत्कलां न्यसेत् ।
लिपिन्यासं तु वा कुर्याच्छीकण्ठादि युतं तु वा ॥ ५३ ॥
अष्टत्रिंशत्कलोपेतं पञ्च ब्रह्मणि विन्यसेत् ।
विद्यादेहं ततो न्यस्त्वा शिवमावाहयेत्ततः ॥ ५४ ॥
स्थापनं सन्निधानं च सन्निरोधं [च कुण्ठनम्] समाचरेत् ।
स्वस्व स्थाने हृदादीनि विन्यसेदानुपूर्वकम् ॥ ५५ ॥
शिवं तदुपरि न्यस्य तदेकीकरणं नयेत् ।
प्ररोचनं वा कर्तव्यं महामुद्रा प्रयोगतः ॥ ५६ ॥
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दूर्वाद्यं विनिवेदयेत् ।
संस्कारा दश विख्याताः उपचारैः शिवं यजेत् ॥ ५७ ॥
गन्धं तु चन्दनाद्यं स्यादिष्टमानेन वा नयेत् ।
नानाविधानि पुष्पाणि नूतनानि प्रकल्पयेत् ॥ ५८ ॥
लघुचन्दन निर्यास प्रमुखैः धूपमुच्यते ।
तैलाज्यकल्पितान् दीपान् कर्तुर्वाञ्छावशान्नयेत् ॥ ५९ ॥
अनिर्वाण प्रदीपांश्च तथैव परिकल्पयेत् ।
आमन्त्रण हविः प्रोक्तं मुद्गाद्यं चाढकादिकम् ॥ ६० ॥
भूषणादि ततो दत्वा पुनर्धूपं निवेदयेत् ।
तस्मिन् मङ्गलगानैश्च सर्वातोद्य समन्वितैः ॥ ६१ ॥
नाना नृत्त समायुक्तैस्तोषयेद् वृषभध्वजम् ।
आरात्रिकं ततो दद्यात् धूपदानावसानके ॥ ६२ ॥
भस्मना गन्धमिश्रेण त्वङ्गुष्टानामिकाग्रतः ।
भ्रामयित्वा ततस्त्यक्त्वा तिलकं दापयेच्छिवे ॥ ६३ ॥
दर्पणं दर्शयेच्छत्रं चामरं च निवेदयेत् ।
रात्रौ नीराजनं कुर्यात् दीपदानावसानके ॥ ६४ ॥
महाहविर्निवेद्यान्ते बलिहोमौ समाचरेत् ।
आमन्त्रण हविः काले बलिं वा होममाचरेत् ॥ ६५ ॥
उभयत्रोभयं वापि पृथग्वा परिकल्पयेत् ।
स्नपने मन्त्रगेयं वा वीणा गान मथापि वा ॥ ६६ ॥
वेदाध्ययन मन्यद्वा स्तोत्रपाठादिकं च यत् ।
तदूर्ध्वे गौडभासाद्यैर्गानं धूपान्तमाचरेत् ॥ ६७ ॥
ऊर्ध्वं द्राविडभाषाद्यै र्गानं नृत्तयुत्तं तु वा ।
संस्कृतं तदपभ्रंशं नाना स्वर समन्वितम् ॥ ६८ ॥
यदष्टादश भाषोत्थं गानं वा परिकल्पयेत् ।
नाना देश प्रसूतं च नर्तनं परिकल्पयेत् ॥ ६९ ॥
विशेषादुत्सवादौ च गन्धर्वै र्बहुभिर्युतम् ।
नित्योत्सवं ततः कुर्यान्नाना स्त्रीभिस्समन्वितम् ॥ ७० ॥
रूपयौवनसंपन्ना योषितः कर्तृवांच्छया ।
मम दास्यस्समाख्याता रुद्रकन्या भवन्ति चेत् ॥ ७१ ॥
तासां संख्या भवेद् ग्रामविन्यास जन संख्यया ।
उत्सवस्स्यात्तदन्ते तु नित्योत्सव विधानतः ॥ ७२ ॥
वादकानष्ट संख्यातान् कल्पयेत् कल्पवित्तमः ।
तदन्ते शुद्धनृत्तं स्यात्तदन्ते चुलुकोदकम् ॥ ७३ ॥
विसर्जनं ततः कुर्यात् लयाङ्गं वाथ विन्यसेत् ।
साधकेन च सिद्ध्यर्थं पूजामाहृत्य लिंगतः ॥ ७४ ॥
लिंगं संशोध्य भूयोऽपि गन्धाद्यै रर्चयेच्छिवम् ।
नेतत्प्रतिदिनं कुर्यात् किं तु साध्यावसानकम् ॥ ७५ ॥
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं स्यान्मदर्चनम् ।
केवलैश्शुद्ध शैवोक्तै र्मन्त्रैरुत्तम मुच्यते ॥ ७६ ॥
मध्यमं शैववेदोत्थैरधमं वैदिकैर्मतम् ।
नित्ये नैमित्तिकेऽप्येतद्विधानं परिकीर्तितम् ॥ ७७ ॥
शैवमन्त्र समो मन्त्रो नास्त्यत्र भुवनत्रये ।
तत्रापि मूलमन्त्रस्तु बीजात्मा श्रेष्ठमुच्यते ॥ ७८ ॥
प्रणवाद्याश्च ये मन्त्रा नियुताद्यक्षरात्मकाः ।
बीजमन्त्रसमुद्भूता रुद्राध्यायादयोऽपि च ॥ ७९ ॥
तदर्थं बीजमन्त्रं तु तत्स्थाने विनियोजयेत् ।
बीजाणु सदृशो नास्ति मम प्रीतिकरः परः ॥ ८० ॥
एतत्सर्वं तु सामान्यं पूर्वास्ये दक्षिणास्यके ।
कौबेरास्ये च लिंगे च सकले मिश्र लिंगके ॥ ८१ ॥
विशेषः पश्चिमेद्वारे श्रूयतां पण्डितेश्वराः ।
प्राग्वदन्यत्समुद्दिष्टं विशेषः कश्चिदिष्यते ॥ ८२ ॥
द्वारस्याभिमुखं चोर्ध्व वक्त्रं देवं प्रकल्पयेत् ।
वामे वा दक्षिणे वापि स्थापनीया मनोन्मनी ॥ ८३ ॥
देववन्मुख संयुक्ता द्विहस्तैक मुखान्विता ।
ईशान मीशदेशे वा निऋतौ वा समर्चयेत् ॥ ८४ ॥
पुरुषं पूर्वदेशे वा पश्चिमे वाथ चिन्तयेत् ।
दक्षिणे चोत्तरे वापि बहुरूपं विचिन्तयेत् ॥ ८५ ॥
उत्तरे दक्षिणे वापि वामदेवं स्मरेत् गुरुः ।
पश्चिमे पूर्व देशे वा सद्यवक्त्रं स्मरन् न्यसेत् ॥ ८६ ॥
हृदयं वह्नि दिग्भागे वायव्यां वा प्रकल्पयेत् ।
शिरश्चैशेथ नैऋत्यां शिखां पितरि वैशके ॥ ८७ ॥
कवचं वायुदिग्भागे आग्नेययां वा प्रकल्पयेत् ।
पूर्वस्मिन् पश्चिमे वापि चतुर्दिक्ष्वस्त्रमर्चयेत् ॥ ८८ ॥
पूर्वस्मात् पश्चिमाद्वापि विद्येशावरणं यजेत् ।
गणेशावरणं सोमाद्दक्षादारभ्य वार्चयेत् ॥ ८९ ॥
लोकेशाः प्राग्वदेवस्युर्वज्राद्याश्च तथा मताः ।
देवाग्रे वृषभःशूलं ध्वजस्थानं च गोपुरम् ॥ ९० ॥
परिवारार्चनं पूर्वदेशादारभ्य कारयेत् ।
वारुणादि निॠत्यन्तं परिवारार्चनं तु वा ॥ ९१ ॥
नालो वामे प्रकर्तव्यस्सोमस्याभिमुखं यथा ।
चण्डेशस्त्वीश देशे स्यात् विघ्नराट् पितरि स्मृतः ॥ ९२ ॥
९२१/२ अन्यत्सर्वं समानं स्यात्पूर्वद्वारार्चनेन तु ।
इति उत्तरकामाकाख्ये महातन्त्रे पश्चिमद्वारार्चन विधिः प्रथम पटलः
करस्थं पायसं त्यक्त्वा कूर्परे लेडि दुर्मतिः ।
क्रन्यासः
ओं हां शिवासनाय नमः ओं हां शिवमूर्तये नमः
ओं हों ईशानमूर्धाय नमः
ओं हें तत्पुरुषवक्त्राय नमः
ओं हुं अघोरहृदयाय नमः
ओं हिं वामदेव गुह्याय नमः
ओं हं सद्योजात मूर्तये नमः
ओं हां हौं विद्यादेहाय नमः
ओं हौं नेत्रेभ्यो नमः
ओं हां हृदयाय नमः
ओं हीं शिरेसे नमः
ओं हूं शिखायै नमः
ओं हैं कवचाय नमः
ओं हः अस्त्राय नमः
ओं हां कवचाय नमः
ओं हां शिवाय वौषट्
अङ्गन्यासः
ओं हां शिवासनाय नमः
ओं हां शिवमूर्तये नमः
ओं हों ईशानमूर्धाय नमः
ओं हें तत्पुरुषवक्त्राय नमः
ओं हुं अघोरहृदयाय नमः
ओं हिं वामदेव गुहचाय नमः
ओं हं सद्योजातमूर्तये नमः
ओं हां हौं विद्यादेहाय नमः
ओं हौं नेत्रेभ्यो नमः
ओं हां हृदयाय नमः
ओं हीं शिरेसे स्वाहा
ओं हूं शिखायै वषट्
ओं हैं कवचाय हुं
ओं हः अस्त्राय फट्
ओं हः अस्त्राय हुंफट्
ओं हः अस्त्राय फट्
ओं हां शिवाय वौषट्
पाद्यं पादाम्बुजद्वन्द्वे वक्त्रे च आचमनीयकम् ।
अर्घ्यं शिरसि देवस्य पुष्प दूर्वाक्षतानि च ॥
सुप्रभेदागमेः
उशीरं चन्दनोपेतं दूर्वा सिद्धार्थ संयुतम् ।
चतुर्द्रव्य समायुक्तं पाद्यमेत दुदाहृतम् ॥
एलालवंग कर्पूर जम्बू जाती फलं मुरम् ।
षट् द्रव्य रस संयुक्तं शिवस्य आचमनीयकम् ॥
आपः क्षीर कुशाग्राणि तण्डुलाः सुमनास्तिलाः ।
अर्घ्योष्टाङ्ग इति प्रोक्तो यवैः सिद्धार्थकैस्सह ॥
बभमयरलसंज्ञैः अक्षरैः कॢप्तपत्रे ।
सुखकरमुपविष्टं पङ्कजे पद्मयोनिम् ॥
अभयवरदहस्तं गण्डिकां चाक्षमाला ।
करयुगलमभयं चिन्तयेद्विश्वयोनिम् ॥
वशषसदलयुक्ते सौम्यमाधारपद्मे
तरुणमरुणगानं वारणास्यं गणेशम् ।
अभयवरदहस्तं चारुपाशाङ्कुशोद्यत्
करयुगलमनन्यं चिन्तयेद्विघ्नराजम् ॥
डाद्यैः फलान्तगतैः प्रकल्पितदलैः पद्मे निविष्टं हरिं ।
मार्तण्डद्युतिमादिपूरुषमजं नारायणं शार्ङ्गिणम्
हस्ताम्भोजगदारशङ्खममलं पीताम्बरं कौस्तुभं ।
श्रीवत्साङ्कितमब्धिजासहचरं ध्यायेज्जगन्मोहनम् ॥
काद्यैष्ठान्तगतैः प्रकल्पितदले पंकेरुह पार्वती
कान्तं कान्तिशशाङ्ककोटिसदृशं प्रख्यं कपर्दोज्वलम्
शान्तं टङ्कमृगाभयेष्टवरदं युक्तं करैः कङ्कणैः
ध्यायेदीश्वरमीप्सितार्थफलदं हृत्पुण्डरीके स्थितम्
मूर्त्यंगेषु निविष्टमङ्गरहितं शान्तं तुषारप्रभं
व्याप्तशेषचराचरारैर्गुणगणैः भावेन संवेष्टितम्
मूर्तामूर्तमनेकमूर्तममलं ज्योतिः प्रदीपोपमं
साक्षात् षोडशपत्रयुक्तकमले जीवं परं चिन्तयेत्
हक्षाभ्यां परिवृत्तपत्रकमले दिव्ये जगत्कारणं
विश्वोत्तीर्णमनेकदेहममलं स्वच्छन्दमात्मेच्छया ।
तत्तद्योगतया स्वदेशिकतनुं भावेन दीपांकुरं
प्रत्यक्षाक्षरविग्रहं गुरुपदं ध्यायेद्विभुं शाश्वतम् ॥
महामुद्रा तावत् कराभ्यां संमुखाभ्यां
पाद पङ्कजात् आमस्तक स्पर्शन रूपा
अन्योन्य ग्रथिताङ्गुष्टा प्रसारित कराङ्गुली ।
महामुद्रेय मुदिता परमीकरणे बुधैः ।
महामुद्रेय माख्याता न्यूनाधिकं समापनी ।
प्रयोजयेदिमां मुद्रां देवताह्वान कर्मणि
</poem>
== द्वितीय पटले दक्षिणद्वारार्चन विधिः ==
<poem>
वक्ष्ये दक्षिणवक्त्रार्चां त्रिप्रकारा तु सा स्मृता ।
लिंगे वा प्रतिमायां वा मुखलिङ्गे तु वा मता ॥ १ ॥
प्रतिमा दक्षिणास्या चेदुत्तमोत्तम संज्ञका ।
मिश्रे तु मध्यमा प्रोक्ता लिङ्गेऽर्वा त्वधमा मता ॥ २ ॥
प्रतिमायां तु मध्ये यद् दक्षास्य यजनं द्विजाः ।
नृत्तमूर्ते र्विशेषेण त्वति शोभन मिष्यते ॥ ३ ॥
श्रेष्ठं पश्चान्मुखं लिंगं दक्षास्यं बेरमुच्यते ।
अव्यक्तं मोक्षदं लिंगं व्यक्तं भूतिप्रदायकम् ॥ ४ ॥
भुक्ति मुक्ति प्रदं मिश्रमेवं ज्ञात्वा समाचरेत् ।
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासन मेव च ॥ ५ ॥
कृत्वा शिवार्घ्य हस्तस्तु दक्षिण द्वारमाश्रयेत् ।
द्वार मस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वारपानर्चयेत् क्रमात् ॥ ६ ॥
गणपं भारतीमूर्ध्वे सव्येगङ्गां च नन्दिनम् ।
यमुनां च महाकालं गन्धाद्यैः क्रमशोर्चयेत् ॥ ७ ॥
संप्रविश्यान्तरे वास्तु पतिं संपूज्य फूजकः ।
पूजयेत् पूर्ववक्त्रस्तु शिवं षड्गुण संयुतम् ॥ ८ ॥
लिंगार्चनं चेत् प्राग्वत् स्यादीशानं तु स्वगोचरे ।
अघोरं पुरुषं वापि दक्षिणे सम्यगर्चयेत् ॥ ९ ॥
अघोरं वाथ सद्यं वा पश्चिमे तु समर्चयेत् ।
सद्यवक्त्रं तु वामां वा सौम्यदेशे समर्चयेत् ॥ १० ॥
पुरुषं वाथ वामं वा पूर्वस्मिन् संप्रपूजयेत् ।
ईशानमग्नि देशे तु न्यसेत् पूर्वे मनोन्मनीम् ॥ ११ ॥
पितृवायवग्नि ईशेषु हृदयादि व्यवस्थितम् ।
अथवा प्राग्वदेवं स्याद् विद्येशा दक्षिणादितः ॥ १२ ॥
गणेशःपूर्व देशे वा प्राग्वद्वा संप्रकीर्तिताः ।
पूर्व दारभ्य शक्राद्या वज्राद्याश्च तथा मताः ॥ १३ ॥
उक्षं दक्षिण संस्थं च बलिपीठं ध्वजादिकम् ।
प्राग्वदेव विधेयं स्यात् अन्यत्सर्वं समाहिताः ॥ १४ ॥
लिंगार्चनं च देवं स्याद् अथबेरार्चनं तु चेत् ।
तदुच्यते समासेन श्रूयतां मुनिसत्तमाः ॥ १५ ॥
लोहजे शैलजे वापि मृज्जे धतुज रत्नजे ।
चित्रहीने शिलाबिंबे मूललिंग वदाचरेत् ॥ १६ ॥
रत्नजे लोहजे पक्व मृण्मये बेरशोधनम् ।
अभीष्ट दिवसे कुर्याद् यावद्बेरं सधूसरम् ॥ १७ ॥
वस्त्र संमार्जनं पुण्यदिवसे स्नपनं मतम् ।
कर्मार्चार्यामथान्येषां मणिलिङ्गेऽथ पीठके ॥ १८ ॥
अथवा बाणलिंगे वा दर्पणादौ समर्चयेत् ।
आधाराख्य मनन्तं च धर्माद्यं हि चतुष्टयम् ॥ १९ ॥
गात्रं तुर्यमधश्चोर्ध्वच्छदने पद्मकर्णिके ।
वामादि नवकं सूर्यमण्डलाद्यं च साधिपम् ॥ २० ॥
संपूज्य हृत्पुटे नेत्रमन्त्रं विद्यातनुं स्मरेत्
ईशाने सकले मूर्ध्नि पुरुषं वदने स्मरेत् ॥ २१ ॥
अथापरं समानं स्यात् शिवलिंगार्चनेन तु ।
कलान्यासस्समाख्यातः प्रतिमानां विशेषतः ॥ २२ ॥
प्रतिमालक्षणं प्रोक्तं ध्यानमत्रोप लक्ष्यताम् ।
हृद्बीजात्पश्चिमे वर्णे षष्ठं बीजं नियोजयेत् ॥ २३ ॥
मात्रात्रय समायुक्तं मूर्ध्नि बिन्दुं नियोजयेत् ।
मन्त्र मेतत्समुच्चार्याऽवाहयेत् प्रतिमाहृदि ॥ २४ ॥
न्यास मार्गेण संस्थाप्य सन्निधान निरोधने ।
विधायैवं हृदा पाद्यं पादयोस्तु निवेदयेत् ॥ २५ ॥
सिद्धार्थ चन्दनोशीर दूर्वा सङ्कल्पितं द्विजाः ।
एलालवङ्ग कर्पूर वराल फल कल्पितम् ॥ २६ ॥
दद्यादाचमनीयं तु वक्त्रे तत्पुरुषाह्वये ।
क्षीर सिद्धार्थ सस्येन्द्र तिलशाल्यक्षातान्वितम् ॥ २७ ॥
कुशपुष्पसमोपेतं दद्यादर्ध्यं तु मूर्धनि ।
यवसर्षप सद् व्रीहि तण्डुलै रक्षतं भवेत् ॥ २८ ॥
व्रीहि तण्डुल संयुक्त मच्युतं तत्प्रकीर्तितम् ।
पाद्यादि पञ्चकं ह्येतत् सकले निष्कलेऽपि च ॥ २९ ॥
संमिश्रेऽपि विधेयं स्यात् अर्चने स्नपने मखे ।
पवित्राहोहणादौ च प्रोक्तं वाथ समाचरेत् ॥ ३० ॥
सर्व द्रव्यसमायुक्तं श्रेष्ठमित्याभिधीयते ।
एकहीनं तु मध्यं स्याद् द्वाभ्यां हीनं तु कन्यसम् ॥ ३१ ॥
त्रिभिहीनम् तु नीचं स्यात् सर्वद्वारेषु योग्यकम् ।
गन्धं पुष्पं च धूपं च दीपं नैवेद्यमेव च ॥ ३२ ॥
तांबुलं मूलमन्त्रेण दद्यात्तु परमेश्वरे ।
बलि होमोत्सवं नृत्तं यथाकालं समाचरेत् ॥ ३३ ॥
सन्ध्या तिथ्यर्ध नाडी स्नपन यजन
नैवेद्यबल्यग्निकार्यं-
नित्योक्तं चोत्सवान्तं भवति विधिरयं
शुद्धनृत्तक्रमेण ।
नाडीनामक्षिपक्षैर्दरदरदलितै र्व्योमचन्द्रैर्यथाव-
न्न्यूनेऽस्मिन्नर्चनाङ्गैस्स्मर शरमुनि संख्यार्ध
नाड्योऽथवास्युः ॥ ३४ ॥
उत्तमोत्तम पूजा चेत् कालोयामद्वयेन तु ।
मध्यमे दशनाड्यस्स्याद्याम मात्रेण कन्यसः ॥ ३५ ॥
अन्तरा त्वष्टधा भक्त्वा नवधा कालमादिशेत् ।
कर्षणादि प्रतिष्ठान्तं कर्म संवत्सरोत्सवम् ॥ ३६ ॥
पवित्रारोहणं मासार्चन मङ्कुर वापनम् ।
नित्यार्चनादिकं सर्वं तन्त्रेस्मिन् प्रतिपादितम् ॥ ३७ ॥
समालोच्य विधेयं स्यात् सकले निष्कले शिवे ।
अनेनैव प्रकारेण न्यायेनान्वीक्ष्य देशिकः ॥ ३८ ॥
सौम्य वक्त्रेश पूजाद्यं कारयेद्देशिकोत्तमः ।
अन्तरालं तु पूर्वस्यां दिशि व्यक्ते विशिष्यते ॥ ३९ ॥
किमत्र बहुनोक्तेन यस्य देवस्य यन्मुखम् ।
तस्य देवस्य सा प्राची निश्चिता द्विजसत्तमाः ॥ ४० ॥
तद्वशादपरा कल्प्या दिशो दिग्वेदिभिस्सदा ॥ ४०१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे दक्षिणद्वारार्चन विधिः
द्वितीयः पटलः
सन्ध्या तित्यर्थ नाडी स्नपन यजन नैवेद्यबल्यग्निकार्यं-
नित्योक्तं चोत्सवान्तं भवति विधिरयं शुद्धनृत्तक्रमेण ।
नाडीनामक्षिपक्षैर्दरदरदलितै र्व्योमचन्द्रैर्यथाव-
न्न्यूनेऽस्मिन्नर्चनाङ्गैस्स्मरशरमुनि संख्यार्ध नोड्योऽथ-वास्युः
॥
उत्तमोत्तम पूजाचेत् कालोयामद्वयेन तु ।
मध्यमे दशनाड्यस्यात् याम मात्रेण कन्यसः ॥
अन्तरा अष्टधा भक्त्वा नवधा कालमादिशेत् ॥
पूजयेत् पूर्ववक्त्रस्तु शिवं षड्गुण संयुतम्
षड्गुण - १. सर्वज्ञत्वम् २. परितृप्तत्वम् ३. अनादि बोधृत्वम् ४.
स्वतन्त्रत्वम् ५. अलुप्तशक्तित्वम् ६. अनन्तशवक्तिस्वम्
</poem>
== तृतीय पटले सकलार्चनाविधिः ==
<poem>
वक्ष्येहं सकलार्च्चान्तु सर्वाभीष्टफलप्रदाम् ।
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्यावन्दनतर्पणम् ॥ १ ॥
कृत्वा प्रविश्य हर्म्यन्तु पादशौचं विधाय च ।
सम्यगाचभ्य संगृह्य भसितं वारिणा सह ॥ २ ॥
त्रिपुण्ड्रं विधिना कृत्वा करन्यासं विधाय च ।
तत्करेण च संयोज्य शिवेह्यात्मानमादरात् ॥ ३ ॥
भूतशुद्धिं सुधाप्लावं आत्मावाहनमेव च ।
करन्यासं च विन्यासं ब्रह्मणामीश पूर्वकम् ॥ ४ ॥
स्वविग्रहे कलान्यासमीशानं मूर्ध्नि विन्यसेत् ।
पुरुषं वदने सर्वं मलामन्त्रमनुस्मरन् ॥ ५ ॥
अन्यत्पूर्वसमानं स्यादेकत्रिंशत्कलां न्यसेत् ।
अन्तर्यागमतः कृत्वा स्थानशुध्दिन्ततो नयेत् ॥ ६ ॥
विशेषार्घ्यञ्च संकल्प्य गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् । ६१/२ ।
ईक्षणाद्यैर्चतुर्भिस्तु द्रव्यशुध्दिन्तु पूर्ववत् ।
कृत्वात्मानं समभ्यर्च्य मन्त्रशुद्धिं समाचरेत् ॥ ७१/२ ॥
द्वारं संप्रोक्ष्य चास्त्रेण वृषमग्रे समर्चयेत् ।
द्वारपार्श्वोभयंवापि गणपञ्चसरस्वतीं ॥ ८१/२ ॥
नन्दिनञ्च महाकालं गंगाह्वां यमुनामपि ।
संपूज्योदुम्बरे शस्त्रं प्रविश्यान्तः पुरं पुनः ॥ ९९/२ ॥
दत्वा पुष्पश्च वास्त्वीशे दत्वार्घ्योदं शिरस्यथ ।
शिवस्येशानमन्त्रेण मालाद्यमपनीय च ॥ १०१/२ ॥
शुद्धिं कृत्वा विधानेन पटाद्यैर्वोदकेन वा ।
आधारारव्यमनन्तञ्च धर्माधर्माद्यमेव च ॥ १११/२ ॥
अधश्चोर्ध्वश्चदेपझकर्णिकेशक्तिपुञ्जकं ।
वामाद्यं हृदयोपेतं शिवासनमनुस्मरन् ॥ १२१/२ ॥
तस्मिन्मूर्तिं समावाह्य विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
सदाशिवो महेशश्च रुद्रश्चेचि त्रिधामतः ॥ १३१/२ ॥
शिवदेह-इति प्रोक्तः विद्यादेहस्स उच्यते ।
या तस्य विमलाशक्तिश्शिवस्य समवायिनी ॥ १४१/२ ॥
तद्देहत्रयसिद्ध्यर्थं मूर्तिमादौ प्रकल्पयेत् ।
हृत्संपुटेन संयोज्य तस्यां ब्रह्माणि विन्यसेत् ॥ २०१/२ ॥
कलान्यासन्ततः कुर्यात्तद्विधानमिहोच्यते ।
सदेशे देह सिद्ध्यर्थमष्टत्रिंशत्कला मता ॥ २११/२ ॥
रुद्रेशयोश्शरीरार्थमेकत्रिंशत्कला मता ।
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं प्रागेव प्रतिपादितम् ॥ २२१/२ ॥
एकत्रिंशत्कलान्यासे विशेषः कश्चिदिष्यते ।
एकमेव शिरोवक्त्रं महेशे रुद्रविग्रहे ॥ २३१/२ ॥
तत्रेशानेन वक्त्रेण ममुना सकलेन च ।
मलात्मना विशिष्टन्तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ २४१/२ ॥
ध्यात्वा सदाशिवरूपन्तच्चतुर्दशसंयुतम् ।
षष्ठस्वरसमोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ॥ २५१/२ ॥
सान्तं हृत्संपुटं कृत्वा विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
बेरे सदाशिवेवापि लिंगेप्येवं समाचरेत् ॥ २६१/२ ॥
महेशनृत्तमूर्त्यादि ध्यानं शान्तमनुस्मरन् ।
प्रतिमालक्षणोक्तञ्च महेशमनुनायुतम् ॥ २७१/२ ॥
कलान्तकगजघ्नादि रूपं रौद्रमनुस्मन्रन् ।
तन्मन्त्रेण समोपेतं विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ॥ २८१/२ ॥
महेशरुद्रमूर्तौ च मन्त्रस्सादाशिवो यथा ।
विद्यादेहार्थमुद्दिष्टस्सर्वतश्शिव एव च ॥ २९१/२ ॥
आवाह्य समनुर्मन्त्रोद्धारे प्रागेवकीर्तिताः ।
तेनावाह्य शिवन्देहत्रितये पूर्ववर्त्मना ॥ ३०१/२ ॥
स्थापनाद्यन्ततः कुर्यात् पाद्यञ्च परमेश्वरे ।
गन्धं पुष्पश्च धूपश्च दीपन्नैवेद्यमप्य च ॥ ३११/२ ॥
ताम्बूलसहितं सर्वन्निष्कलार्चनवन्नयेत् ।
पञ्चावरणसंयुक्तञ्चतुस्त्रिद्वयेकसंवृतौ ॥ ३२१/२ ॥
इष्टावरणसंयुक्तं प्रागुक्तविधिना गुरुः ।
परिवारयुतञ्चेत्तु बलिन्तस्मिन्समाचरेत् ॥ ३३१/२ ॥
होमं नित्योत्सवं वापि स्वप्रधाने समाचरेत् ।
शुद्धनृत्तञ्चयन्नोक्तं सर्वं प्रकृतिवन्नयेत् ॥ ३४१/२ ॥
द्वारपालार्चनोपेतं बलिहोमसमन्वितम् ।
शुद्धनृत्तञ्च हित्वा वा कर्म सर्वं समाचरेत् ॥ ३५१/२ ॥
प्रदोषादौ नटेशस्य कुर्यान्नीराजनक्रियाम् ।
उत्सवं स्नपनञ्चैव दमनारोहणक्रियाम् ॥ ३६१/२ ॥
पवित्रारोहणं संम्यक् कृत्तिकादीपमेव च ।
संवत्सरादि लेखाञ्च वसन्ताख्यं तदुत्सवम् ॥ ३७१/२ ॥
मासोत्सवं तथा मासेनवनैवेद्यकर्म च ।
प्रायश्चित्तञ्च जीर्णानां उद्धारञ्च गुरूत्तमाः ॥ ३८१/२ ॥
देवोक्तमखिलं सर्वं देव्याश्चापि समाचरेत् ।
किञ्चाषाढेऽश्विनी मासे पूर्वफल्गुनिसंगमे ॥ ३९१/२ ॥
पूरकर्मापिकर्तव्यमादिशक्तेर्द्विजोत्तमाः ।
गौरीमहेश्वरीमूर्तीसदेशे तु मनोन्मनी ॥ ४०१/२ ॥
मनोन्मन्यणुना मूर्तिं मनोन्मन्यां प्रकल्पयेत् ।
गौरी मन्त्रेण गौर्यास्तु षड्विंशतिकलान्विताम् ॥ ४११/२ ॥
आदिशक्त्यणुना तस्यामादिशक्तिं प्रपूजयेत् ॥ ४२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सकलार्चनाविधिः
तृतीयः पटलः
इन्दु निभ पञ्च मुख हस्त दश युक्तं ।
शूल वर टङ्क मसि वज्र मभयं स्यात् ॥
पाश वरदाङ्कुश मणिर्दहन वामे ।
श्वेत कमलासन सदाशिव स्वरूपम् ॥
</poem>
== चतुर्थे पटले स्नपनविधिः ==
</poem>
अथातस्संप्रवाक्ष्यामि स्नपनं परमेष्ठिनः ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां विषुवायनसंक्रमे ॥ १ ॥
ग्रहणे मासनक्षत्रे चार्द्रायां पर्वणोर्द्वयोः ।
सुयोगे सूर्यवारे वा चोत्सवान्ते दिनं त्रयम् ॥ २ ॥
कर्तुर्जन्मवियोगर्क्षे तस्याप्यनुदिनेथ वा ।
राज्ञोभिषेकनक्षत्रे दुर्भिक्षे दुर्निमित्तिके ॥ ३ ॥
भूमिकम्पे दिशान्दाहे ज्वरमार्यादि पीडने ।
प्रतिष्ठान्ते द्भुते सर्वरोगोत्पत्ताववग्रहे ॥ ४ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये कारयेच्छंकरस्य च ।
स्नपनन्तु यथान्मायं तच्चानेकविधं भवेत् ॥ ५ ॥
अंकुरार्पणमादौ स्यात् महास्नपन कर्मणि ।
प्रागुक्तमण्टपे वापि वेदिकावर्जितेपि वा ॥ ६ ॥
अथवा पूर्वकॢप्तौ तु तम्मानाद्यनपेक्षया ॥ ६१/२ ॥
पञ्चहस्तादिषट्सप्तहस्तपर्यन्तकेपि वा ।
चतुर्गात्रादिकेष्टाष्टगात्रपर्यन्त संयुते ॥ ७१/२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्ततोरणैरन्वितेपि वा ।
नृत्तवाद्यादिसंयुक्ते गानध्वनिसमन्विते ॥ ८१/२ ॥
अस्त्रेण शोधयेत् भूमिं वामदेवेन लेपयेत् ।
सूत्रन्यासमघोरेण तालमात्रान्तरं यथा ॥ ९१/२ ॥
द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम् ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ॥ १०१/२ ॥
अथवोत्तरवीथ्यां स्यात् करकस्य स्थितिर्यदा ।
तदा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम् ॥ १११/२ ॥
चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ॥ १२१/२ ॥
पञ्चविंशतिसंख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ।
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ॥ १३१/२ ॥
आवृतिद्वयसंयुक्तं तत्बाह्ये परिकल्पयेत् ।
पञ्चविंशतिसंख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितम् ॥ १४१/२ ॥
परिहृत्य समन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेनमार्गिकम् ।
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादादवृतित्रयम् ॥ १५१/२ ॥
मध्यमे तिथिसंख्यास्युः नवकोणे व्यवस्थिताः ।
मध्यमे तिथिसंख्येतु मध्यमत्रितयं त्यजेत् ॥ १६१/२ ॥
अष्टोत्तरशतं ह्येतत् सहस्रञ्चेन्नवाधिकम् ।
चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात् पञ्चविंशतिः ॥ १७१/२ ॥
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम् ।
मध्यव्यूहस्य परितश्चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम् ॥ १८१/२ ॥
स्वस्वसंख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत् ।
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम् ॥ १९१/२ ॥
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत् ।
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि भविष्यति ॥ २०१/२ ॥
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः ।
मार्गबाह्ये तु कोणेस्यादेकविंशति संख्यकः ॥ २११/२ ॥
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते ।
सूत्रद्वयं न्यसेत्पूर्वापरगं याम्यसौम्यगम् ॥ २२१/२ ॥
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापि वा ।
स्याच्चतुर्दशसंख्याता वीथिबाह्ये क्रमेण च ॥ २३१/२ ॥
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा ।
स्थण्डिलं पुरुषेणस्यात् चतुः प्रस्थमिदं वरम् ॥ २४१/२ ॥
त्रिः प्रस्थं मध्यमं हीनं द्विप्रस्थमिति कीर्तितम् ।
हीनहीनतरं प्रस्थमानमित्यभिधीयते ॥ २५१/२ ॥
शालिमानमिदं तस्माद्धीनन्नैव प्रयोजयेत् ।
अधश्चेधभिचारार्थं भवेदेव न संशयः ॥ २६१/२ ॥
आरम्य द्विगुणन्त्वेकवृद्ध्या दशगुणावधि ।
मानन्तु शिवकुम्भेस्यात् तस्योर्ध्वेकरकेमतः ॥ २७१/२ ॥
व्रीह्यर्धं तण्डुलं विद्यात् तदर्धं तिलमानकम् ।
तिलार्धं लाजमानं स्यादष्टद्रोणं सहस्रके ॥ २८१/२ ॥
अष्टाधिक शिवव्यूहे शालिमानं प्रकीर्तितम् ।
हृदयेन न्यसेत् मुम्भान् स्वर्णादिविनिवेशयेत् ॥ २९१/२ ॥
शिवादिप्रस्थवृद्धया तु सप्तविंशतिमानकम् ।
शिवकुम्भस्यमानं स्यात् तदर्थं करकेमतमू ॥ ३०१/२ ॥
चतुस्त्रिद्वयेकसंख्यातप्रस्थमानप्रपूरितम् ।
कलशे वेष्टनं त्रिद्विव्योमसूत्रैः क्रमेण तु ॥ ३११/२ ॥
अथवा व्योमसूत्रेण त्रितयं परिवेष्टनम् ।
वर्मणाविहितं तच्चकुम्भन्यासो हृदामतः ॥ ३२१/२ ॥
षट्त्रिंशत्तत्वपर्यन्तान् कुशान्त्र्यादीन्यथान्यसेत् ।
कूर्चान्वैशेनमन्त्रेण द्रव्यं मूलेन विन्यसेत् ॥ ३३१/२ ॥
मणिक्कञ्चेन्द्रनीलञ्च वैडूर्यञ्चप्रवालकम् ।
मुक्ता च पञ्चरत्नं स्यादभावे हेमसम्मतम् ॥ ३४१/२ ॥
निष्कं पादन्तु पादार्धं दशमाषाष्टमाषके ।
तयोरर्धं तदर्धं वा माषं वातिदरिद्रके ॥ ३५१/२ ॥
तस्माद्धि करकेर्धं स्यात् द्रव्याणि कलशेषु च ।
माद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यञ्चतुर्दिशि ॥ ३६१/२ ॥
गन्धोदं वाथ शुद्धोदं प्रथमे परिकीर्तितम् ।
कुशोदकं ततःक्षीरं दधिकोष्णं घृतं भवेत् ॥ ३७१/२ ॥
गन्धोदं वाथ कोणेषु क्रमेणाष्टकमेव वा ।
द्वितीयस्थापनं प्रोक्तं तृतीयञ्च निगद्यते ॥ ३८१/२ ॥
मधुलाजाशकृच्चूर्णं लाजचूर्णं हरिद्रकम् ।
भूतिक्षुसार कदलीतिलसर्षपपानसाः ॥ ३९१/२ ॥
भसितंतिलसारञ्च कदलीतिलसर्षपान् ।
नालिकेरञ्च नारंङ्गद्वयंस्यान्मातुलंगकम् ॥ ४०१/२ ॥
डाडिमञ्चाथबाह्ये तु क्रमुकौद्रवमाद्रके ।
पनसाम्रकदल्युत्थ नालिकेरञ्च सर्षपम् ॥ ४११/२ ॥
तिलबिल्वे तदन्ते तु मातुलंगफलम्मतम् ।
नारंगद्वितयन्तस्माद्यवनीवारलाजकम् ॥ ४२१/२ ॥
सत्वन्तेत्वथवादौ वा क्षौद्रमित्यभिधीयते ।
कुष्ठं गुलं पयः पश्चात् सर्षपञ्च लवंगकम् ॥ ४३१/२ ॥
तक्कोलन्दधिमेघञ्च तिलोशीरघृतं शकृत् ।
सत्तुकन्नालिकेरञ्च हरिद्राचूर्णकन्तथा ॥ ४४१/२ ॥
एवं त्रिविधकन्नित्ये त्रितयं पञ्चविंशतेः ।
पञ्चविंशति मध्ये तु सन्त्यजेदन्तरावृतिम् ॥ ४५१/२ ॥
एवं कृते भवन्त्यत्र कलशानान्तु षोडश ।
चतुर्दिक्षु च कोणेषु पाद्याद्यष्टकमीरितम् ॥ ४६१/२ ॥
अन्तरालेषु मध्यादि वसु संख्यकमीरितम् ।
ऊर्ध्वमेकोनपञ्चासत्क्रमेण परिपठ्यते ॥ ४७१/२ ॥
गुलचन्दनलोहानि कुष्ठकच्चोलपुष्पकम् ।
पत्रकर्पूरनीरञ्च दान्तं मांसिमुरन्तृणम् ॥ ४८१/२ ॥
शमीदूर्वा च शुक्लार्कबिल्वचम्पकशंखिनी ।
अपामार्गन्ततो विष्णुक्रान्ति धुर्तूरसंज्ञकम् ॥ ४९१/२ ॥
नन्द्यावर्तसिताब्जञ्च चत्वारिंशन्नवाधिके ।
अथवान्यप्रकारेण तदेव पुनरुच्यते ॥ ५०१/२ ॥
पाद्ममाचमनञ्चार्घ्यं गव्यं पूर्वादिदिक्षुवै ।
क्षीरंदधिघृतं क्षौद्रमाग्नेयादि विदिक्षु च ॥ ५११/२ ॥
तक्कोलं भस्मनिर्यासं हरिबेरञ्च मञ्जरी ।
नालिकेरञ्च बिल्वञ्च जम्बुकच्चोलपाटली ॥ ५२१/२ ॥
पुन्नागशंखपुष्पौ च लक्ष्मी व्याघ्रनखी तथा ।
सिम्हधुर्तूरसंज्ञे च षोडशास्त्रविनिर्दिशेत् ॥ ५३१/२ ॥
सदुर्वासर्षपाम्राणि नारंगपनसेमते ।
कदलीशतपत्रञ्च धातकी श्वेतलोधकम् ॥ ५४१/२ ॥
इक्षुसारञ्च लाजञ्च चम्पकं गन्धतैलकम् ।
नीवारकुंकुमतिलमाञ्जीमुरजसत्तुकम् ॥ ५५१/२ ॥
मातुलंगं मलयजमलयजमगरूशीर रात्रिजम् ।
पञ्च कॢप्तौ च ब्रह्माणि हित्वेशानं द्विजोत्तमाः ॥ ५६१/२ ॥
विद्येशा अष्टकॢप्तौस्युः बाह्ये मूर्तीश्वरा दिशि ।
अन्तरे वामदेवाद्याः पञ्चविंशति संख्यया ॥ ५७१/२ ॥
अष्टौ गणेश्वरा बाह्ये चांगुष्ठप्रमुखास्तथा ।
क्रोधाद्या वसुसंख्याताः शतरुद्रादिकस्तु वा ॥ ५८१/२ ॥
एकोनेन तु पञ्चाशत् स्नपने देवतामताः ।
कृत्वा पदानि षट्त्रिंशत् त्यजेदंशं चतुष्टयम् ॥ ५९१/२ ॥
द्वात्रिंशत्पदसंख्यास्यात् पाद्यदींस्तत्र विन्यसेत् ।
दक्षिणार्धं समारभ्य चोत्तरार्धं समावधि ॥ ६०१/२ ॥
अत्रानुक्तमथैकोन पञ्चाशत्सदृशं मतम् ॥ ६१ ॥
अष्टोत्तरशतं वक्ष्ये तच्चत्रिविधमुच्यते ।
चन्दनागरुकुष्ठानि कच्चोलं पुष्पपत्रके ॥ ६२ ॥
कर्पूरं हरिबेरञ्च दान्तं मांसीमुरंतृणम् ।
तृतीयवरणस्थानि द्रव्याणि द्वादशैव हि ॥ ६३ ॥
चम्पकं सहदेवी च शतपत्री च रोचना ।
बिल्वं यवा शमी दूर्वा तक्कोलं मेघसम्ज्ञकम् ॥ ६४ ॥
धात्री मोचफलञ्चैव लक्ष्मीभूम्यरविन्दकम् ।
रास्ना च व्यापलाशञ्च श्वेतार्कं करवीरकम् ॥ ६५ ॥
धातकी द्रोणधुर्तूरं लोध्रापामार्गकार्जुनाः ।
प्लेक्षेभपिप्पली संज्ञा विष्णुक्रान्ति नृपाह्वया ॥ ६६ ॥
अश्वत्थं नागपुष्पञ्च चतुर्थे द्रव्यमीरितम् ।
तुलसी तगरञ्चैव तुरुष्कं तेजनीपुनः ॥ ६७ ॥
बिलकं जीरकं कृष्णजीरकञ्च हरेणुकम् ।
श्रीवेष्टकम् गन्धरसं फलिनी रक्तचन्दनम् ॥ ६८ ॥
सौरिपकं व्याघ्रनखं वल्लकीस्वर्णपुष्पकम् ।
दार्वीशुक्तिनखं दारु सिताह्वं च कुटं नटम् ॥ ६९ ॥
गुग्गुलुञ्चैव मृद्वीका सितेति गिरिकर्णिका ।
वटशृंगेन्द्रियाह्वञ्च फणिर्जम्बु मनश्शिला ॥ ७० ॥
शंखिनी भृंगराजश्च नीवारं गैरिकं तथा ।
आम्रमोचरसं जातिः पाटली मार्जनं पुनः ॥ ७१ ॥
पञ्चमावरणं ह्येतदन्यथा च निगद्यते ।
शमीदूर्वार्क बिल्वञ्च चम्पकं शङ्खपुष्पकम् ॥ ७२ ॥
अपामार्गं तथा विष्णुक्रान्तिर्धुत्तरमेव च ।
नन्द्यावर्तं ततः प्रोक्तं श्वेतपद्मं ततो मतम् ॥ ७३ ॥
पुन्नागं जातिपुष्पञ्च पाटली सहदेविका ॥ ७३१/२ ॥
शतपत्रञ्च लक्ष्मीस्यात् भूपद्मं धातकी पुनः ।
तुलसी करवीरञ्च कृष्णवल्ली च मल्लिआ ॥ ७४१/२ ॥
गोक्षुरादौ शतावेरी ततस्तस्मात्कृताञ्जलीः ।
महाद्रोणपुनर्द्रोणमहाभद्रीच भद्रिका ॥ ७५१/२ ॥
इन्द्रवल्ली रुद्रपर्णी धात्र्यन्ते तु हरीतकी ।
व्याघ्रनख्या च मंजिष्ठं सरलं भद्रकोष्ठकम् ॥ ७६१/२ ॥
नवनीतं द्राविडाह्वं सज्जं तक्कोलसंज्ञकम् ।
चञ्चलातिबलाचैव बलासिंहाप्रियंगुकम् ॥ ७७१/२ ॥
लोघ्रञ्च केसरन्नागं पूर्वं जम्बू कपित्थकम् ।
अश्वत्थो गुग्गुलुञ्चैव लाजिरं कृष्णजीरकम् ॥ ७८१/२ ॥
सतिलं कुंकुमं मेघमगरुं कृष्णरोचना ।
श्रीवेष्टको गन्धरसः पिप्पली हस्तिपिप्पली ॥ ७९१/२ ॥
कृष्णागरुं चतगरं ततः प्रोक्तंमनश्शिलाम् ।
रक्तचन्दनसंज्ञञ्च लवंगं रात्रिचूर्णकम् ॥ ८०१/२ ॥
कषायं मार्जनञ्चान्ते स्थापयेद्धृदयाणुना ।
चतुः क्षीर कुजोद्भूतत्वक्सार्वस्यात्कषायकः ॥ ८११/२ ॥
आम्रजम्बूतरूत्त्थत्वक् सारोपरि च कीर्तितः ।
दूर्वातिलकुशाग्रैस्तु मार्जनं त्वभिधीयते ॥ ८२१/२ ॥
अतिबलान्तमिष्टं स्यादेकाशीतिघटस्थितौ ।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं गव्यं दिक्षु विदिक्षु च ॥ ८३१/२ ॥
दधिसर्पिमधुक्षीरमग्नेः प्रभृति विन्यसेत् ।
तिलं श्रीवृक्षपत्रञ्च चन्दनं मेघसंज्ञकम् ॥ ८४१/२ ॥
चम्पकं हरिबेरञ्च सर्षपन्नागकेसरं ।
तक्कोलञ्च फलं कुष्ठं कच्चोलं लोहसंज्ञकम् ॥ ८५१/२ ॥
लवंगपत्रकर्पूरान् बाह्ये षोडश विन्यसेत् ।
तृतीयावरणे सक्तून् अग्नौ भूतघटेष्वपि ॥ ८६१/२ ॥
भसितं रात्रिचूर्णञ्च शकृच्चूर्णं क्रमेण च ।
धात्री च नालिकेरञ्च लिकुचं मातुलंगकम् ॥ ८७१/२ ॥
तद्बाह्येग्न्यादि कोणेषु चतुस्सप्तसु विन्यसेत् ।
लक्ष्मीञ्च सहदेवीञ्च विष्णुक्रान्तिं क्रमेण तु ॥ ८८१/२ ॥
रुद्रपर्ण्या समायुक्तं चतुर्नवसु विन्यसेत् ।
गुञ्जादि निष्कपर्यन्तं पाद्याद्यंगं प्रमाणकम् ॥ ८९१/२ ॥
एकद्वित्रिचतुःप्रस्थं पञ्चगव्यादि मानकम् ।
मध्यमानं तथा प्रोक्तं पादमर्धं तथापि वा ॥ ९०१/२ ॥
आज्यतैलप्रमाणञ्च तथैव परिकल्पयेत् ।
कर्पूरकुंकुमादीनां मानमिष्टं प्रदीयताम् ॥ ९११/२ ॥
मध्ये विद्येश्वराः पूज्याश्शतरुद्राबहिर्मताः ।
एवं त्रिविधरीत्या तु शतमष्टोत्तरं मतम् ॥ ९२१/२ ॥
नवसंख्यैर्नवव्यूहैः काष्ठाद्वितयमध्यगैः ।
अष्टाद्वारसमायुक्तै रेकाशीतिस्तु पूज्यते ॥ ९३१/२ ॥
अष्टोत्तरसहस्राख्यं अधुनात्र निगद्यते ।
वरालत्रुटिकर्पूरत्वगेलोशीरजातयः ॥ ९४१/२ ॥
एभिर्युक्तं शिवाम्भस्याच्छिवमन्त्राभिमंत्रितम् ।
तेनैव पूरयेत्कुम्भान् वर्धनी कलशानपि ॥ ९५१/२ ॥
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ।
क्षीरन्दधिघृतञ्चैव प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ ९६१/२ ॥
क्षौद्रं यवं गुलन्न्यस्त्वा कुशं रम्भाफलं तथा ।
सर्षपं नालिकेराख्यं रजनी मातुलंगकम् ॥ ९७१/२ ॥
लाजडाडिमसक्त्वाख्यान् पनसं भस्मचूर्णकम् ।
पञ्चविंशतिमध्यस्थ द्रव्याण्येतानि षोडश ॥ ९८१/२ ॥
रत्न लोहजधातूनां बीजं गन्धोदकं क्रमात् ।
पूर्वस्मिन् संस्थितं ज्ञेयं कोणद्वयविवर्जितम् ॥ ९९१/२ ॥
मृन्मार्जनं परिमुखं मार्जनं पत्रपुष्पयुक् ।
दक्षिणे पश्चिमे ज्ञेयं मान्यास्त्रफलतोययुक् ॥ १००१/२ ॥
कषायाढयोदकोपेतमुत्तरे पुनरुच्यते ।
कान्तमूलोदकं ब्रह्मकूर्चं शान्त्युदवल्कले ॥ १०११/२ ॥
माणिक्कञ्चेन्द्रेनीलञ्च मुक्तावैडूर्यवज्रकम् ।
पुष्परागं प्रवालञ्च स्फटिकं (मरकतन्तथा) ॥ १०२१/२ ॥
पञ्चरत्नमिति ज्ञेयं आद्या भावे द्वितीयकम् ।
रत्नोदकमिति प्रोक्तं लोहोदकमतः परम् ॥ १०३१/२ ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रमायसं त्रपुसीसकम् ।
आरकूटं ततः कांस्ययुक्तं लोहोदकम् परम् ॥ १०४१/२ ॥
सौराष्ट्रमञ्जनं श्यामा हरितालं मनश्शिला ।
गैरिकं रोचनं चान्ते धातूदकमिदं मतम् ॥ १०५१/२ ॥
शालिकोद्रवनीवार प्रियंगुतिल सर्षपाः ।
श्यामाष्टकं यवो बीजो बीजोदकमिहोदितम् ॥ १०६१/२ ॥
नवनीतञ्च कर्पूरं त्वगेलापत्रसंयुतम् ।
चन्दनं लघुकुष्ठञ्च वरालोशीरमुस्तकाः ॥ १०७१/२ ॥
कुंकुमं हरिबेरञ्च कच्चोलं जातिरेव च ।
एभिस्तु चूर्णितैर्युक्तं गन्धोदकमिति स्मृतम् ॥ १०८१/२ ॥
पर्वते च नदीतीरे वल्मीके कर्कटावटे ।
वृषशृंगे च सत्क्षेत्रे समुद्रे गजदन्तके ॥ १०९१/ २ ॥
अष्टभिश्च समायुक्तं मृदम्भः परिकीर्तितम् ।
गोक्षुरा सहदेवी च विष्णुक्रान्ता कृताञ्जलि ॥ ११०१/२ ॥
शिरीषेन्दीवरं रात्रिरेभिर्मार्जनमुच्यते ।
दूर्वांकुरञ्च कुशाग्रं गौरसर्षपम् ॥ ११११/२ ॥
भद्राकृताञ्जलीयुक्तं परिमाणं तदुच्यते ।
तुलसीबिल्वपत्रञ्च तमालञ्च तपस्विनी ॥ ११२१/२ ॥
अपामार्गसमायुक्तं पत्रतोयमिहेरितम् ।
पद्मं रक्तोत्पलं पश्चात् पाटली चम्पकं तथा ॥ ११३१/२ ॥
पुन्नागकुरवनारंगनन्द्यावर्तं च मल्लिका ।
श्वेतार्कवकुलैयुक्तं पुष्पतोयमिहेरितम् ॥ ११४१/२ ॥
कुष्ठं कुटन्नटं लोहञ्चन्दनं कुंकुमन्तथा ।
कर्पूरोशीरसम्युक्तं मान्योदकमिहेरितम् ॥ ११५१/२ ॥
शूलं कपालहरिणी पिनाकः परशुस्तथा ।
पाशोक्षमालाःहैमाश्च तैरस्त्रोदकं भवेत् ॥ ११६१/२ ॥
पनसो नालिकेरश्च मातुलंगद्वयं ततः ।
नारंगद्वयरम्भाद्यैः उक्तमस्मिन् फलोदकम् ॥ ११७१/२ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थमायूरप्लक्षपाटली ।
जम्बूत्वग्भिस्समायुक्तं कषायोदकमीरितम् ॥ ११८१/२ ॥
अभ्रकत्रितयं पश्चान्माक्षिकत्रितयन्ततः ।
गन्धत्रयसमायुक्तमाढ्यतोयमिति स्मृतम् ॥ ११९१/२ ॥
सूर्यकान्तस्त्वयस्कान्तो भ्रामकश्चन्द्रकान्तकम् ।
निकुन्तः पञ्चभिर्युक्तंकान्तोदकमिति स्मृतम् ॥ १२०१/२ ॥
उशीरो हरिबेरञ्च पीवरिः पुष्करन्तथा ।
श्रीकण्ठश्चेति पञ्चभिर्युक्तम्मूलोदकं स्मृतम् ॥ १२११/२ ॥
गोमूत्रं गोमयं क्षीरन्दधिसर्पिः कुशोदकम् ।
एभिर्द्रव्यैस्समायुक्तं ब्रह्मकूर्चमिति स्मृतम् ॥ १२२१/२ ॥
मयूरशिखिभूर्जत्वग्रोचनाभृंगराजकम् ।
कृतांजलिश्च पञ्चभिर्युक्तं स्याद्वल्कलोदकम् ॥ १२३१/२ ॥
अग्निकोणात् क्रमात्तैलं क्षीरन्दधिघृतं न्यसेत् ।
चत्वारिंशत्सुमध्यस्थकलशद्रव्यमीरितम् ॥ १२४१/२ ॥
लक्ष्मी भद्रा कुशोदान्तो नीवारं चम्पकम् पुनः ।
विभीता गोक्षुराद्यष्टौ गर्भावरणगा मताः ॥ १२५१/२ ॥
रक्तोत्पलं शमीपश्चात् पद्मं सुरस संज्ञकम् ।
नद्यावर्तमपामार्गं दूर्वा च करवीरकम् ॥ १२६१/२ ॥
यवाह्वाद्रोणपुष्पञ्च विष्णुक्रान्तिञ्च मल्लिका ।
जाति बिल्वं सितार्कञ्च एकपत्रारविन्दकम् ॥ १२७१/२ ॥
द्रव्याणि षोडशैतानि प्रतिव्यूहन्तृतीयकम् ।
वृत्तक्रममथो वक्ष्ये शिवकुम्भन्तु मध्यतः ॥ १२८१/२ ॥
तद्वामे वर्धनी ज्ञेया रत्नान्यष्टसु विन्यसेत् ।
माणिक्कं शिवकुम्भे तु पञ्चरत्नसमन्वितम् ॥ १२९१/२ ॥
कर्णिका बाह्यदेशे तु दलमध्येष्टदिक्षु वा ।
पाद्यादिकं सहस्रं तु तद्बहिर्विन्यसेत् क्रमात् ॥ १३०१/२ ॥
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ।
क्षीरन्दधिघृतञ्चैव प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ १३११/२ ॥
द्वितीयावरणे स्वर्णं पदे षोडशसंख्यके ।
चतुर्विंशति संख्याते नालिकेरफलं बहिः ॥ १३२१/२ ॥
द्वात्रिंशत्संख्यके प्रोक्तस्त्विक्षुसारश्चतुर्थके ।
षट्पञ्चाशत् घटे प्रोक्तो पञ्चमे मधु कीर्तितम् ॥ १३३१/२ ॥
चतुष्षष्टियुतो बाह्ये नानापुष्पञ्च कीर्तितम् ।
द्विसप्ततिसमायुक्तो सप्तमे सर्वबीजकम् ॥ १३४१/२ ॥
अष्टमे चतुराशीतौ विन्यसेत् कदलिफलम् ।
नवमेषण्णवत्यन्ते भसितन्तदनन्तरम् ॥ १३५१/२ ॥
दशमे शतसंयुक्ते पञ्चगव्यं प्रकीर्तितम् ।
चतुर्युक्ते शतेपञ्चगव्यमेकादशांशके ॥ १३६१/२ ॥
अष्टोत्तरशतं बाह्ये कषायोदकमुच्यते ।
धातु लोहोदकं पश्चात् शतेषोडशसंयुते ॥ १३७१/२ ॥
शते विंशतिसंयुक्ते बाह्ये मृद्वारिकीर्तितम् ।
सर्वगन्धञ्च सर्वेषु कलशेषु विनिक्षिपेत् ॥ १३८१/२ ॥
पञ्चविंशति संख्ये तु प्रतिव्यूहन्तु मध्यमे ।
घटं वा कलशं वापि चत्वारिंशत्तु संख्यया ॥ १३९१/२ ॥
वर्धन्यर्थं सुवर्णञ्च वस्त्रकूर्चादिसंयुतम् ।
प्रत्येकं विन्यसेत्सम्यक् द्रव्यं वा विनिवेशयेत् ॥ १४०१/२ ॥
उभयञ्चोत्तमं विद्यात् द्रव्यन्यासे द्विजोत्तमाः ।
उक्तमार्गेषु सर्वञ्चेल्लब्धं श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ १४११/२ ॥
अर्धेन मध्यमं प्रोक्तं पादात्कन्यसमुच्यते ।
विद्येशाः मध्यमे देवास्त्वन्यत्र शिव एव हि ॥ १४२१/२ ॥
स च नाम्नां सहस्रैस्तु पठ्यतेतद्विशेषतः ।
पठन्वापूजयेदीशां शिवनाम्नाथ केवलम् ॥ १४३१/२ ॥
कूटाक्षरादिसंयुक्तञ्चतुर्थ्यन्त समन्वितम् ।
स्वाहान्तं वा नमस्कारप्रान्तं प्रणवपूर्वकम् ॥ १४४१/२ ॥
अष्टोत्तरसहस्रात्तु त्यजेत्बाह्यावृतिं गुरुः ।
तत्राग्नेयादिकोणस्थञ्चतुर्व्यूहं समाचरेत् ॥ १४५१/२ ॥
अन्तः कोणचतुष्केषु शिवव्यूहस्य बाह्यतः ।
स्थापयेद्दिक्षुहोमार्थमेतेषामन्तरालके ॥ १४६१/२ ॥
तत्बाह्ये षोडशव्यूहाः पूर्ववत्संव्यवस्थिताः ।
अन्यत् सर्वं समानं स्यादष्टपञ्चशतं भवेत् ॥ १४७१/२ ॥
अष्टसंख्या समायुक्तो द्विशते मध्यमेष्टकम् ।
तत्बहिः पञ्चविंशच्च दिग्विदिक्षु प्रकल्पयेत् ॥ १४८१/२ ॥
बाह्ये षोडशसंख्यातान् गृहणीयाद्दिग्विदिग्गतम् ।
अष्टव्यूहन्तथात्वेतु उक्त संख्यान्वितं भवेत् ॥ १४९१/२ ॥
द्रव्याणान्तु प्रमाणं यत् विस्तारात्पुनरुच्यते ।
रत्नानि स्वस्वरूपेण शस्तानि द्विजसत्तमाः ॥ १५०१/२ ॥
दशभाषादितद्वृद्ध्या निष्कान्तं लोहमानकम् ।
लोहवृद्धया तु मानं स्यात्तथा पाषाणमानकम् ॥ १५११/२ ॥
निष्कपादादितद्वृद्ध्या पलान्तं बीजमानकम् ।
तावत्तण्डुलमानं स्यात् सितामानन्तथा मतम् ॥ १५२१/२ ॥
किन्तु नन्दपालान्तं स्यात् द्विगुणं गुलमानकम् ।
गन्धद्रव्यप्रमाणन्तु धातुवत्परिकीर्तितम् ॥ १५३१/२ ॥
फलानि पत्रचूर्णानि तद्वल्लाजाश्च सक्तवः ।
तिलसर्षपहारिद्रगोशकृत्भस्ममानकम् ॥ १५४१/२ ॥
पञ्चगव्यन्दधिक्षीरं मानं भस्मप्रमाणकम् ।
क्षीरवत्घृतमर्धं वा पादं क्षौद्रन्तथापलम् ॥ १५५१/२ ॥
फलाभावे यथालाभं शेषमद्भिः प्रपूरयेत् ॥ १५७ ॥
घृतवत्तैलमानं स्यात् सर्वं वा पात्रमानयेत् ।
अर्धपादन्तदर्धं वा पुष्पं हस्तमितं भवेत् ॥ १५७ ॥
ओषधिस्तत्समं प्रोक्तन्तन्मानञ्च तथा मतम् ।
तथैव पात्रमानं तु मूलमानन्तु गन्धवत् ॥ १५८ ॥
शुष्क पुष्पफलादीनाम्मानं गन्धवदिष्यते ।
मृन्मानं पूर्ववत्प्रोक्तमन्यदप्येवमूह्यताम् ॥ १५९ ॥
वज्रं समस्तरत्नानां लोहानामग्निदैवतम् ।
यवो निखिल बीजानां धातूनां हरितालकम् ॥ १६० ॥
ओषधीनामभावे तु सहदेवी प्रशस्यते ।
फलानां कदलीजातं पत्राणां बिल्वपत्रकम् ॥ १६१ ॥
नीलोत्पलन्तु पुष्पाणामुत्पलं विधीयते ।
चन्दनं सर्वगन्धानां मृदस्युर्दर्भमूलजाः ॥ १६२ ॥
त्वचामाश्वत्थजा प्रोक्ता मूलानान्तु कुटन्नटम् ।
सिताभावे गुलं प्रोक्तमिक्षूगक्षौद्रयोश्च तत् ॥ १६३ ॥
फलपुष्पाद्यभावे तु तत्पत्रादिकमेव वा ।
द्रव्याण्येतानि सर्वाणि मूलमन्त्रेण विन्यसेत् ॥ १६४ ॥
पिधाय बीजमुख्येन शरावैः पल्लवैस्तु वा ।
दत्वा हृदयमन्त्रेण वस्त्राणि विविधानि च ॥ १६५ ॥
वर्जयित्वाति कृष्णानि हीनानि शरहस्ततः ।
गन्धं स्वनाममन्त्रेण पुष्पन्धूपन्तथैव हि ॥ १६६ ॥
दीपेन सहितो मन्त्री लिंगमुद्रां प्रदर्शयेत् ।
कवचेनावकुण्ठ्याथ होमकर्म समारभेत् ॥ १६७ ॥
सहस्रकलशे पञ्चशतहोमं समाचरेत् ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि सर्वलक्षणसंयुते ॥ १६८ ॥
कृत्वा कुण्डादिसंस्कारमग्निकार्योक्तवर्त्मना ।
समिदाज्यान्नलाजांश्च तिलं वै होमयेत्क्रमात् ॥ १६९ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः पूर्वादितः क्रमात् ।
शमीरवादिरमायूरश्रीवृक्षाः पावकादितः ॥ १७० ॥
अष्टपक्षे तु समिधः त्यजेत्कोणचतुष्टयम् ।
पञ्चपक्षे तु समिधः त्यजेच्छम्यादि सम्भवाः ॥ १७१ ॥
चतुर्होमविधाने तु प्रधानेवाथ पूर्वके ।
शतमर्धं तदर्घं वा मूलहोमः प्रकीर्तितः ॥ १७२ ॥
मूलाद्दशांशतोंगानान्तथा ब्रह्म सुलोचने ।
कृत्वा होमं प्रविश्यान्तर्द्वारपूजां विधाय च ॥ १७३ ॥
प्रविश्य गर्भगेहे तु लिंगं संशोद्धय पूर्ववत् ।
संकल्प्य चासनं पीठे मूर्तिमावाह्य पूजयेत् ॥ १७४ ॥
ब्रह्मभिः सकलीकृत्य विद्यादेहं ततो न्यसेत् ॥ १७४१/२ ॥
पाद्यादित्रितयं दत्वा गन्धपुष्पं सधूपकम् ।
दीपञ्च मूलमन्त्रेण दत्वातोद्यसमन्वितम् ॥ १७५१/२ ॥
नृत्तगेयसमायुक्तं शंखध्वनिसमन्वितम् ।
वेदस्तोत्ररवोपेतं घण्टानादसमन्वितम् ॥ १७६१/२ ॥
जयशब्दसमोपेतं शिवं कुम्भञ्च वर्धनीम् ।
उद्धृत्य नीत्वा देवाग्रे त्रिपादोपरि विन्यसेत् ॥ १७७१/२ ॥
दत्वा घटस्थ देवाय देव्याः पाद्यादिकं त्रयम् ।
गन्धपुष्पं सधूपञ्च दीपमर्घ्यं विधाय च ॥ १७८१/२ ॥
अपनीय पिधानं तत् दक्षहस्तेन देशिकः ।
सकूर्चपुष्पतोयाढ्यं शिवमन्त्रं समुच्चरन् ॥ १७९१/२ ॥
संगृह्य तत्वचित्तस्तु लिंगमूर्ध्नि मनुं न्यसेत् ।
देवेशीमपि तद्वामे देवस्य विनिवेशयेत् ॥ १८०१/२ ॥
शिवमन्रं स्मरन्कुम्भतोयेन स्नापयेच्छिवम् ।
पिण्डिका रूपिणीं देवीं स्नापयेत्तं मनुस्मरन् ॥ १८११/२ ॥
दत्वा जातेन पाद्यन्तु पादयोस्तन्मुखेषु ।
ईशानाद्यैश्च सद्यान्तैः पञ्चभिर्विनिवेशयेत् ॥ १८२१/२ ॥
आचा * *? स्य चूडान्ते शिरस्यर्घ्यं प्रदापयेत् ।
पञ्चगव्याभिषेकादौ महाघण्टारवान्वितम् ॥ १८३१/२ ॥
उपस्थानसमायुक्तं धूपं वा विनिवेशयेत् ।
अवश्यमावृतान्तेस्यादुपस्थानं सधूपकम् ॥ १८४१/२ ॥
नानाफलानि गव्यानि पञ्चामृतयुतानि च ।
विद्यन्ते चेत् तदातैश्च स्नापयेत् परमेश्वरम् ॥ १८५१/२ ॥
विरुक्ष्य गन्धतोयेन स्नापयेल्लिंगमादरात् ।
अर्चनोक्तं समभ्यर्च्य होमोपेतं समापयेत् ॥ १८६१/२ ॥
सकलस्नपनञ्चेत्तु सकलस्थापनोक्तवत् ।
आसनं संप्रकल्प्यास्मिन् कुम्भे मूर्तिमनुं स्मरेत् ॥ १८७१/२ ॥
ब्रह्मभिस्सकलीकृत्य तत्कलास्तत्र विन्यसेत् ॥ १८८ ॥
न्यस्त्वा विद्यातनुं तत्तद्रूपं ध्यात्वा सदाशिवम् ।
स्नपनाद्यञ्च पाद्यादि कृत्वा दत्वा हृदा गुरुः ॥ १८९ ॥
गन्धं पुष्पञ्च धूपञ्च दीपमर्घ्यं विधाय च ।
प्रदर्श्य लिंगमुद्रान्तु कवचेनावकुण्ठयेत् ॥ १९० ॥
इष्ट्वा गौरीञ्च वर्धन्यां योनिमुद्रां प्रदर्श्य च ।
वर्मणा चावकुण्ठ्याथ रुद्रानावरणस्थितान् ॥ १९१ ॥
पूर्वोक्तविधिनावापि क्रमेणावाह्य पूजयेत् ।
गत्वा सकलसामीप्यमासनं मूर्तिमेव च ॥ १९२ ॥
संकल्प्य सकलिकृत्य विद्यादेहमनुं स्मरन् ।
स्नपनाद्यं ततः कृत्वा दत्वा पाद्यादिकत्रयम् ॥ १९३ ॥
गन्धं पुष्पञ्च धूपञ्च सदीपं विनिवेदयेत् ।
प्राग्वत् घटञ्च करकं नीत्वा हृदि मनुं न्यसेत् ॥ १९४ ॥
तत्तद्देवीमनुं देव्या हृदये विनिवेशयेत् ।
स्नापयित्वा क्रमेणैव पाद्यादिद्वित्रिभागिकम् ॥ १९५ ॥
देवे दत्वाऽवशिष्टन्तु देव्याश्च विनिवेदयेत् ।
पृथग्वा स्थापयित्वा तु देवेशीमभिषेचयेत् ॥ १९६ ॥
पादमूलञ्च देवस्य गन्धाद्यैर्वाभिषेचमेत् ।
चित्राद्यैर्दर्पणाद्यैश्च स्नापयेत् स्नपनोक्तवत् ॥ १९७ ॥
देव्याश्चेत् स्नपनं मध्ये कुम्भं वा करकन्यसेत् ।
द्रव्येषु भेदा नास्त्यत्र देवताभेद इष्यते ॥ १९८ ॥
शान्त्याद्याः पञ्चकॢप्तैस्युर्वामाद्या नवकल्पने ।
धारिकाद्या महादिक्षुस्त्रीपाठवशमागताः ॥ १९९ ॥
अनन्ताद्याविदिक्ष्वष्टपञ्चविंशतिसंज्ञकाः ।
पृथिव्याद्याः प्रधानान्तास्तत्र देवास्तु वामतः ॥ २०० ॥
ऊर्ध्वानुदेवताः प्रोक्तास्त्रीलिंगान्तास्समीरिताः ।
अत्रैव स्नपनं वक्ष्ये क्षीराद्यैर्द्विजसत्तमाः ॥ २०१ ॥
पयोदधिघृतक्षौद्रैः पुष्पैर्विशेषान्नालिकेरजैः ।
सलिलैस्सत्फलोपेतैस्सद्घटादिषु संस्थितैः ॥ २०२ ॥
चूर्णैर्हारिद्रकैः पुष्पैर्विशेषान्नालिकेरजैः ।
सलिलैस्सत्फलोपेतैस्सद्घटादिषु संस्थितैः ॥ २०३ ॥
गन्धाद्यैरौषधोपेतैश्शुद्धोदैर्गन्धतैलतः ।
गंगादिप्रभवैस्तोयैः पूर्वोक्तेन च वर्त्मना ॥ २०४ ॥
स्नापयेत् परमेशानं सर्वदोषापनुत्तये ।
सर्वाभीष्ट प्रसिद्ध्यर्थं राज्ञां विजयहेतवे ॥ २०५ ॥
सदारोद्यप्रसिध्यर्थमायुष्यार्थं विशेषतः ।
सर्वसम्पत्प्रसिद्ध्यर्थं बलार्थं कान्तिहेतवे ॥ २०६ ॥
राष्ट्रदुर्भिक्षनाशाय तत्स्थदुष्टनिवृत्तये ।
राष्ट्रक्षोभेऽद्भुतप्राप्तौ दुर्निमित्ते विशेषतः ॥ २०७ ॥
वश्यार्थं सर्वलोकानां गजाश्वादि प्रसिद्धये ।
तेषां रोगविनाशार्थं रोगानुत्पत्तिहेतवे ॥ २०८ ॥
युद्धोद्यते स्वसेनाया बलायामृति हेतवे ।
भयार्थं परसेनायाः क्षयार्थं तत्भ्रमार्थकम् ॥ २०९ ॥
नरनारी गवादीनां रोगनाशार्थमेव ।
जन्मर्क्षे दिने राज्ञामभिषेके तथापि वा ॥ २१० ॥
तत्तच्चन्द्राष्टमर्क्षे वा तस्य वैनाशिकोडुके ।
अयने विषुपे वापि ग्रहणस्थापनादिके ॥ २११ ॥
उत्सवे च पवित्रे च दमनारोपणेऽपिच ।
कृत्तिका दीपनक्षत्रे चान्यस्मिन् मासऋक्षके ॥ २१२ ॥
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां विशेषतः ।
मार्गशीर्षे च मासेथत्वार्द्रायान्तु विशेषतः ॥ २१३ ॥
प्रायश्चित्तेषु तत्कार्यं नवनैवेद्यकर्मणि ।
जनकल्याणकाले च नराणां रक्षणार्थके ॥ २१४ ॥
विशेष पूजाकाले च भक्तानामुत्सवेपि च ।
देवभ्रमणकाले वा मृगयायां विशेषतः ॥ २१५ ॥
कुर्यात्प्रतिदिनं वापि त्रिसंध्यायां गुरूत्तमाः ।
सन्ध्याद्वये वा चैकस्यां स्नपनं कारयेच्छिवे ॥ २१६ ॥
प्रागुत्तवर्त्मना कश्चित् विशेषस्तत्र गद्यते ।
कुम्भेनैकेन वा व्योमसंख्येन कलशेन वा ॥ २१७ ॥
प्रागुत्तद्रव्ययुक्तेन वर्धनी सहितेन वा ।
पञ्चब्रह्माधिपैः पञ्चघटैर्वाकलशैस्तु वा ॥ २१८ ॥
एकद्रव्ययुतैर्वापि वर्धनी सहितैस्तु वा ।
इष्टद्रव्यं भवेन्मध्ये तद्वान्यत्करकस्थितम् ॥ २१९ ॥
एकद्रव्यंचतुर्दिक्षु भिन्नद्रव्यमथापि वा ।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यन्तु वा भवेत् ॥ २२० ॥
नवकुम्भविधानेऽपि विधानं सदृशं मतम् ।
एकद्रव्यन्तु वा हीने दिक्षु पाद्यादिकन्तु वा ॥ २२१ ॥
स्वर्णादि निर्मिते पात्रे विधानं वैतदीरितं ।
प्रागुक्तत्रितयञ्चैतत् विशेषान्नित्यकर्मणि ॥ २२२ ॥
पञ्चविंशतिसंख्यातमपि नित्ये प्रशंस्थितम् ।
उत्तमोत्तमपूजायामष्टोत्तरशतावधि ॥ २२३ ॥
स्नपनं वा प्रकर्तव्यं नित्याद्ध्याय प्रचोदितम् ।
नैमित्तिकं तदूर्ध्वस्थं पूर्वोक्तमपि संस्थितम् ॥ २२४ ॥
पञ्चविंशतिसंख्यादि साष्टसाहस्रकावधौ ।
अन्तरावरणे कश्चित् विशेषस्त्वभिधीयते ॥ २२५ ॥
हित्वा चतुष्टयं कोणसंस्थितन्तद्युतन्तु वा ।
स्नापयेद्देवदेवेशमुदगैः प्राग्वदेव हि ॥ २२६ ॥
श्रेष्ठ पूजादि संयुक्ते स्थाने स्नपनपूर्वकम् ।
कर्म तद्वद्विधेयं स्यात् श्रेष्ठहीनां क्रियां त्यजेत् ॥ २२७ ॥
हीनकर्मणि न श्रेष्ठाः क्रियाशस्ता द्विजोत्तमाः ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्नपनं त्रिविधं मतम् ॥ २२८ ॥
नित्य नैमित्तिके कार्ये प्रत्यवायजिघांसया ।
काम्यार्थं काम्यकर्मेष्टन्निषिद्धन्न समाचरेत् ॥ २२९ ॥
कर्तव्यं वा न कर्तव्यमितिसन्देहसंगतौ ।
करणेभ्युदयो ज्ञेयो करणे दोष इष्यते ॥ २३० ॥
समश्चेल्लोकशास्त्राभ्यां विधेर्न्यायस्समीरितः ।
ताभ्यामेव निषिद्धे तु सन्दिग्धं तत्परित्यजेत् ॥ २३१ ॥
क्रियामन्त्रादिभेदेन शास्त्रभेदेन वा भवेत् ।
क्रियामन्त्रादिभेदेन तन्त्र भेदो यतस्ततः ॥ २३२ ॥
तस्मात्तत्रच शैवोक्तं कर्तव्यन्नान्य शास्त्रतः ।
प्रशस्तन्नोदितन्तत्र शास्त्रान्तरमथाश्रयेत् ॥ २३३ ॥
तद्विधानानुपन्ने तत्राप्येषो विधीयते ।
प्रायश्चित्तादिकेऽनुक्ते स्वशास्त्रे परशास्त्रतः ॥ २३४ ॥
वर्तमाने तु शास्त्रार्थे तदंगं सृक्स्रुवादिकम् ।
स्वशास्त्रसिद्धं वाग्राह्यमथ शास्त्रान्तरोदितम् ॥ २३५ ॥
एकमादिकमालोच्य कारयेद्यो नृपोत्तमः ।
सोऽचिरेण तु कालेन सकलाधिपतिर्भवेत् ॥ २३६ ॥
तस्याप्यायुषमारोग्यम्मनस्संकल्पितञ्चयत् ।
सर्वन्तत्रभवेत्तस्य शिवे भक्तिः प्रजायते ॥ २३७ ॥
विपरीतक्रियान्दृष्ट्वाप्यौदासीनं करोति यः ।
स राजा क्षयमाप्नोति नात्रकार्या विचारणा ॥ २३८ ॥
तस्मादाचार्यवर्येण पञ्चगोचरवर्तिना ।
शैवागमपरिज्ञानपारगेण क्रियावता ॥ २३९ ॥
क्रियानिर्वर्तनीयास्यात् स्वस्यराष्ट्राभिवृद्धये ।
गुरो र्गुरूत्तमो ग्राह्यश्शिवशास्त्रविशारदः ॥ २४० ॥
तेनैवस्नपनाद्यन्तु कारयेत् मुनिसत्तमाः ।
विशेषपूजातेनैव वर्तनीयेष्टसिद्धये ॥ २४१ ॥
पयोदधिघृतक्षौद्रप्रमुखैर्देवमीश्वरम् ।
संस्नाप्यामलपिष्टाद्यैर्विरूक्ष्येशं संवेदिकम् ॥ २४२ ॥
गन्धतोयेन संस्नाप्य वाससा परिमार्जयेत् ।
चन्दनाद्यैस्समालिप्य पट्टाद्यैर्भूषयेच्छिवम् ॥ २४३ ॥
गन्धपुष्पसगाद्यैश्च धूपयेत्तदनन्तरम् ।
कर्पूरवर्तिसंयुक्तं दीपमारात्रिकन्नयेत् ॥ २४४ ॥
पञ्चवर्णहविष्यं वा पायसं शुद्धमेव वा ।
नानोपदंशसंयुक्तं नानाफलसमन्वितम् ॥ २४५ ॥
दत्वा तदन्ते ताम्बूलम्मुखवाससमन्वितम् ।
एलालवंकेकर्पूरजातीतक्कोलचूर्णयुक् ॥ २४६ ॥
मञ्जिष्टाखण्डसम्मिश्रं मुखवासमिदं भवेत् ।
प्रणम्याध्येष्यलब्धाज्ञो होमार्थं कुण्डमाश्रयेत् ॥ २४७ ॥
समिधाज्येन चरुणा तिलेनापि समन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते समाचरेत् ॥ २४८ ॥
तस्मात् भस्मसमादाय यजमानाय दापयेत् ।
संप्रार्थ्य वाञ्छितं कर्म प्रणमेच्च पुनः पुनः ॥ २४९ ॥
दिनमेकं समारभ्य सप्ताहान्तं समाचरेत् ।
द्विगुणं त्रिगुणं चतुष्पञ्चगुणन्तु वा ॥ २५० ॥
षट्सप्तगुणसंख्यातं कर्मसिद्ध्यर्थमेव वा ।
पूजावैशेषिकीख्याता पूर्वोक्तफलदायिनी ॥ २५१ ॥
नैमित्तिकञ्च नित्यान्ते कर्तव्यमविरोधतः ।
नित्येप्रवर्तमाने तु यदा नैमित्तिकं भवेत् ॥ २५२ ॥
समाप्याल्पेन कालेन नित्यनैमित्तिकञ्चरेत् ।
सन्ध्यापरार्द्धकालाचेत् पूर्वार्धे विद्यते यदि ॥ २५३ ॥
नैमित्तिकं स्वकाले तु कर्तव्यमविचारतः ।
सन्ध्यामप्यल्पकालेन चापरार्धे समाचरेत् ॥ २५४ ॥
तन्त्रैणैवाप्यनुष्ठानमुभयत्र समाचरेत् ।
धूपान्तं वाथ नैवेद्यपर्यन्तन्नित्यकर्म च ॥ २५५ ॥
विधाय प्राप्तकाले तु नैमित्तिकमथाचरेत् ।
नैमित्तिकं महच्चेद्धि समारभ्यस्वकालके ॥ २५६ ॥
एकाद्यावरणान्तं तु सन्ध्याशेषं समाप्य च ।
सन्ध्यान्ते सर्वकलशैः स्नापयेदुक्तवर्त्मना ॥ २५७ ॥
नैमित्तिकद्वयप्राप्तौ महदादौ समाचरेत् ।
लघ्वन्ते सदृशन्तश्चेत् कामचारो विधीयताम् ॥ २५८ ॥
नैमित्तिकस्यकालोपि द्विविधः परिकीर्तितः ।
अल्पानल्पविभागेन स्वल्पस्यादयनादिकः ॥ २५९ ॥
ग्रहणादिर्माहाकालस्वल्पकालोऽग्रतो भवेत् ।
ग्रस्यमाने रवौकुर्यान्मुच्यमाने निशाकरे ॥ २६० ॥
भविष्यत्ययने दक्षे त्वतीते चोत्तरायणे ।
विषुवे मध्यकाले च स्नपनाद्यं समाचरेत् ॥ २६१ ॥
कन्यायां मिधुने धनुष्यन्ते समाचरेत् ।
सिह्मे च वृश्चिके कुम्भे वृषेश्चादौ समाचरेत् ॥ २६२ ॥
अर्धमेकं द्वयं वापि यामं वा घटिकामपि ।
आदौ चान्ते च गृह्णीयात् स्नपनादिषु कर्मसु ॥ २६३ ॥
आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्वस्त्रहेमांगुलीयकैः ।
उपयुक्तमिहद्रव्यं यागे स्वर्णाम्बरादिकम् ॥ २६४ ॥
आचार्याय प्रदेयं स्यात् नान्यभोगाय कल्पयेत् ।
यागावशिष्टं यत् द्रव्यं भूषणं मण्डपस्य तु ॥ २६५ ॥
स्थण्डिलञ्चाम्बरं स्वर्णं कुम्भं वा कलशादिकम् ।
तोरणं स्रुक्स्रुवावष्टमंगलन्नवरत्नकम् ॥ २६६ ॥
तद्धोमचरुनैवेद्यशेषंयन्मण्डपस्य च ।
वलयन्तत्प्रपादींश्च मदन्यदुपयुक्तकम् ॥ २६७ ॥
आचार्यायैव देयं स्यात् पञ्चगोचरवर्तिने ।
निष्कादिदशनिष्कान्ता देशिके दक्षिणे मता ॥ २६८ ॥
निष्काष्टमांशं हीनस्यादधमांशन्तदर्धकम् ।
नवधा धक्षिणा क्षुद्रक्रमे स्याद्धीन वृत्तिके ॥ २६९ ॥
नित्ये तु कल्पयेद्वृद्धिं मनस्सन्तोषणं तथा ॥ २६९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्पनविधिः चतुर्थः पटलः
स्नपनविधि पटलः
पञ्च हस्तादि षट् सप्त हस्तपर्यन्तकेऽपि वा ।
चतुर्गात्रादिकेऽष्टाष्ट गात्र पर्यन्तकेऽपि वा ॥
सूत्रन्यास मधोरेण तालमात्रान्तरं यथा
कषायोदकं
चतुक्षीरकुजोद्भूत त्वक् सारस्यात् कषायकः ।
आम्रजम्बूतरूत्थत्वक् सारो वा परिकीर्तितः ॥
मार्जनोदकं
दूर्वातील कुशाग्रैस्तु मार्जनं त्वभिधीयते ।
रत्नोदकम्
माणिक्कं चेन्द्रनीलस्य मुक्ता वैडूर्य रत्नकम् ।
पुष्परागं प्रवालं च वज्रं स्फटिक खण्डकम् ॥
मरकतञ्च रत्नानि नवरत्नानि पञ्चकम् ॥
पञ्चरत्नमिति ज्ञेयं आद्यभावे द्वितीयकम् ॥
लोहोदकम्
सुवर्णं रजतं ताम्रं आयसं त्रपु सीसकम् ।
आरकूटं ततः कांस्य युक्तं लोहोदक मतः परम् ॥
धातूदकम्
सौराष्ट्रं मञ्जनं श्यामा हरितालं मनश्शिला ।
गौरिकं रोचना चान्ते धातूदकमितं मतम् ॥
बीजोदकम्
शालिकोद्रव नीवार प्रियंगुतिल सर्षपाः ।
श्यामाष्टकं यवो बीजो बीजोदक मिहोदितम् ॥ १०६ ॥
गन्धोदकम्
नवनीतं च कर्पूरं त्वगेलापत्रसंयुतम् ।
चन्दनं लघुकुष्टं च वरालो शीर मुस्तकाः ॥ १०७ ॥
कुंकुमं हरिबेरं च कच्चोलं जातिरेव च ।
एभिस्तु चूर्णितैर्युक्तं गन्धोदक मिति स्मृतम् ॥ १०८ ॥
मृदोदकम्
पर्वते च नदीतीरं वल्मीके कर्कटावटे ।
वृषशृंगे च सुक्षेत्रे समुद्रे गजदन्तके ॥
अष्टभिश्च समायुक्तं मृदंभः परिकीर्तितम् ॥ १०९ ॥
मार्जनोदकम्
गोक्षुरा सहदेवी च विष्णु क्रान्ता कृताञ्जली ।
शिरीषेन्दीवरं रात्रिरेभि र्मार्जन मुच्यते ॥ ११० ॥
परिमाणोदकम्
दूर्वांकुरञ्च पद्मं च कुशाग्रं गौर सर्षपम् ।
भद्रा कृताञ्जलीयुक्तं परिमाणं तदुच्यते ॥
पत्रोदकम्
तुलसी बिल्वपत्रं तमालश्च तपस्विनी ।
अपामार्ग समायुक्तं पत्रतोय मिहेरितम् ॥
पुष्पोदकम्
पद्मं रक्तोत्पलं पश्चात् पटली चम्पकाकृतः ।
पुन्नाग कुरव नारंग नद्यावर्तं च मल्लिका ॥
श्वेतार्क वकुलैर्युक्तं पुष्पतोय मिहेरितम् ॥
कुष्टं कुटन्नटं लोहञ्चन्दनं कुंकुमन्तथा ।
कर्पूरोशीर संयुक्त माडयोदक मिहेरितम् ॥
अस्त्रोदकम्
शूलं कपाल हरिणी पिनाकः परशुस्तथा ।
पाशाक्षमाला हैमाश्च तैरस्त्रोदकं भवेत् ॥
फलोदकम्
पनसो नालिकेरश्च मातुलुंग द्वयं ततः ।
नारङ्गद्वयरंभाद्यैः उक्तमस्मिन् फलोदकम्
कषायोदकम्
पलाशोदुम्बराश्वत्थ मायूरप्लक्ष पाटली ।
जम्बू त्वग्भिस्समायुक्तं कषायोदकमीरितम्
आङ्योदकम्
अभ्रक त्रितयं पश्चात् आक्षिक त्रितयन्ततः ।
गन्धत्रय समायुक्तं आडयतोय मिति स्मृतम् ॥
कान्तोदकम्
सूर्यकान्तस्त्वयस्कान्तो भ्रामरश्चन्द्रकान्तकम् ।
निकुन्दः पञ्चभिर्युक्त कान्तोदक मितिस्मृतम् ॥
मूलोदकम्
उशीरो हरिबेरश्च पीवरिः पुष्करन्तथा ।
श्रीकण्ठश्चेति पञ्चभिर्युक्तम्मूलोदकं स्मृतम् ॥
वल्कलोदकम्
मयूर शिखि भूर्जत्व ग्रोचना भ्रंगराजकम् ।
कृताञ्जलिश्च पञ्चैभिः युक्तं स्याद्वल्कलोदकम् ॥
त्वगोदकम्
लक्ष्मी भद्रा कुशादान्तो नीवारं चम्पकं पुनः ।
विहिता गोक्षुराद्यष्टौ लोघ्रत्वक्वारि निर्मितम् ॥
चतुर्दलं यथा पञ्चकलश स्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात् [समन्तात् एकमावृतम् १२
विधिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ॥ ४९ । १०९ ॥
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः
मार्गबाह्ये तु कोणे स्यादेकविंशति संख्यकः
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते १०८
द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम् ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ॥ १० ॥
अथवोत्तरवीधिस्यात् करकस्य स्थितिर्यथा ।
तथा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम् ॥ ११ ॥
चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि । १११/२ ।
विधिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ॥
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः
चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात्पञ्चविंशतिः
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम्
मध्य व्यूहस्य परितः चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम्
स्व स्व संख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत्
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम्
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत्
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि निगद्यते
१३ एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः
१४ आवृतिद्वयसंयुक्तं तद्बाह्ये परिकल्पयेत्
पञ्चविंशति संख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितान्
१५ परिहृत्यसमन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेन मार्गिकम्
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादावृतित्रयम्
१६ मध्यमे तिथिसंख्यास्स्युः नवकोणे व्यवस्थिताः
मध्यमे तिथिसंख्ये तु मध्यमं तत्रयं त्यजेत्
१७ अष्टोत्तरशतं ह्येतत् सहस्रं चेन्नवाधिकम्
सूत्रद्वयं न्यासेत्पूर्वापरगं याम्यसौम्यगम्
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापिवा
स्याच्चतुर्दशसंख्याता वीथिबाह्ये क्रमेण च
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा
१० द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम्य ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ॥
११ अथवोत्तर वीधिस्यात् करकस्यस्थितिर्यथा ।
तथा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम्
१११/२ चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि ।
१२ चतुर्दलं यथा पञ्चकलश स्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात् [समन्तात् एकमावृतम्]
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ॥
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम्
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ॥
१३ एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ।
१४ आवृतिद्वयसंयुक्तं तद्वाह्ये परिकल्पयेत्
पञ्चविंशति संख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितान्
१५ परिहृत्य समन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेन मार्गिकम्
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादाष्टतित्रयम्
१६ मध्यमे तिथि संख्यास्स्युः नवकोणे व्यवस्थिताः
मध्यमे तिथिसंख्ये तु मध्यमं तत्रयं त्यजेत्
१७ अष्टोत्तरंशतं ह्येतत् सहस्रं चेन्नवाधिकम्
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः
मार्गबाह्ये तु कोणे स्यादेकविंशति संख्यकः
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते
१००८ चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात्पञ्चविंशतिः ।
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम् ॥
मध्य व्यूहस्य परितः चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम् ।
स्व स्व संख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत् ॥
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम् ।
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत् ॥
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि निगद्यते ॥
सूत्रद्वयं न्यसेत्पूर्वापरगं याम्य सौम्य सौम्यगम् ।
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापिवा ॥
स्याच्चतुर्दश संख्याता वीथि बाह्ये क्रमेण च ।
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा ॥
</poem>
== पञ्चमे पटले नित्योत्सवविधिः ==
<poem>
नित्योत्सवविधिं वक्ष्ये नित्यपूजांगमुत्तमम् ।
शिवाग्रे वाथ तद्वामे वामे शुद्धमहीतले ॥ १ ॥
प्रासादमण्टपादौ वा गोमयेनोपलेपिते ।
प्रोक्षितेऽस्त्रेण संस्थाप्य पात्रं लक्षणसंयुतम् ॥ २ ॥
सौवर्णं राजतन्ताम्रं कांस्यनिर्मितमेव वा ।
तिथ्यंगुलं समारभ्य व्योमांगुलविवृद्धितः ॥ ३ ॥
द्वात्रिंशदंगुलान्तं तु पात्रमानमुदीरितम् ।
वृत्तमिष्टघनोपेतं कर्णिकादलशोभितम् ॥ ४ ॥
तत्पात्रे रससप्ताष्टनवदिग्रुद्रभाजिते ।
एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्भागैः कर्णिका भवेत् ॥ ५ ॥
शेषेण दलमाख्यातं विकाराष्टदलम्मतम् ।
अर्धत्रिपादमात्रं वा द्विमात्रं कर्णिकोच्छ्रयम् ॥ ६ ॥
तद्वदोष्टसमोपेतं केवलं पात्रमेव वा ।
कुडुपद्वयमारभ्य कुडुपादाढकावधि ॥ ७ ॥
तण्डुलं कल्पयेदन्नलिंगार्थं वाऽक्षतार्थकम् ।
मध्वाज्य मिश्रितं वान्नं प्रक्षिपेत्पात्रमध्यमे ॥ ८ ॥
तेनान्नलिंगं कर्तव्यं भूतमात्रप्रमाणतः ।
एकांगुलं तु दैर्घ्यंस्याद्यावदष्टादशांगुलम् ॥ ९ ॥
अंगुलत्रयमारभ्य तिथिमात्रं तु विस्तरम् ।
अग्रद्वित्रिचतुःपञ्चमात्रं षण्मात्रमेव वा ॥ १० ॥
नैमित्तिकार्थन्नित्यार्थमन्नलिंगमुदाहृतम् ।
त्रिकालमन्नलिंगं वा प्रातर्मध्याह्नयोस्तु वा ॥ ११ ॥
मध्याह्ने वाथ पूर्वाह्ने पुष्पलिंगमुदाहृतम् ।
प्रदोषेऽक्षतलिंगंस्यात्तत्रपाशुपतं यजेत् ॥ १२ ॥
चन्द्रशेखरसंयुक्तन्तद्विहीनकमेव हि ।
त्रिधा पाशुपतो ज्ञेयो मिश्रश्शान्तोऽग्रहेतुकः ॥ १३ ॥
सौम्यस्सौम्येक्षणापेतः द्विचतुर्हस्त संयुतः ॥ १३१/२ ॥
विद्युन्मालानिभश्वेतः जटामकुटमण्डितः ।
दक्षेऽभयाक्षमालायुगितरे वरपाशयुक् ॥ १४१/२ ॥
वरदाभयपाणिर्वा सर्वलक्षणसंयुतः ।
हित्वाऽक्षमालां पाशञ्च पद्मं घण्टां क्रमेण वा ॥ १५१/२ ॥
योजयेत्सौम्यमूर्तिस्यादुग्रमूर्तिरथोच्यते ।
शूलमूलाभये दक्षे शूलाग्रवरदेऽन्यतः ॥ १६१/२ ॥
रौद्रदृष्टिं ज्वलत्केशं व्यत्यासकरशूलकम् ।
त्रिशूलाक्षकरं वापि त्रिधा रौद्रं स्मरन्यजेत् ॥ १७१/२ ॥
एवं रौद्रन्तु मिश्रं स्यात् परशुं शूलमावहम् ।
दक्षे पाशं मृगं वामे त्वन्यथा वा निगद्यते ॥ १८१/२ ॥
त्रिशूलमभयं सव्ये पाशञ्चवरदप्रदम् ।
दक्ष द्विधा समाख्यातं मिश्रं पाशुपतं त्रिधा ॥ १९१/२ ॥
पुष्पाक्षतान्नलिंगेषु पूजनीयस्स्वमन्त्रतः ।
अथवा प्रतिमाकारो विधेयस्तत्प्रमाणतः ॥ २०१/२ ॥
सपीठे गोलकाकारे विपीठे वा तमर्चयेत् ।
अन्नलिंग प्रमाणे तु मूलाग्रसमविस्तरे ॥ २११/२ ॥
हस्तावधिप्रमाणान्ते सर्वलक्षणलक्षिते ।
स्थलिकामानदण्डेन सहितं वा समर्चयेत् ॥ २२१/२ ॥
इन्दु शेखरमूर्तिस्यात् प्रतिमालक्षणेन तु ।
पादुके त्र्यंगुले तस्मादंगुलांगुलवर्धनात् ॥ २३१/२ ॥
तिथिमात्रावसानन्तु तयोर्दैर्घ्यं प्रकीर्तितम् ।
दैर्घ्यानुसारतः कार्यो विस्तारस्यार्ध उच्छ्रयः ॥ २४१/२ ॥
अष्टांशावधिको मध्यमानेन नवमानकः ।
तयोस्तु वृषभः पूज्यस्त्वनन्तो वा प्रकीर्तितः ॥ २५१/२ ॥
समन्ताल्लोकपाः पूज्याः पूजादाववसानके ।
नवान्नलिंगसंयुक्तमथ नित्योत्सवं नयेत् ॥ २६१/२ ॥
सर्वैरेतैस्समायुक्तन्नित्योत्सवमथाचरेत् ।
द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिः वा पूर्वाह् णे च प्रदोषके ॥ २७१/२ ॥
मध्याह्ने केवलः पूज्यो देवः पाशुपताह्वयः ।
रंगे वा शिबिकायां वा परिचारकमूर्धसु ॥ २८१/२ ॥
आरोप्यलंकृतान्देवान्वितानेन समन्वितम् ।
छत्रचामरसंयुक्तं नानाध्वजसमन्वितम् ॥ २९१/२ ॥
गीतनृत्तसमायुक्तं वाद्यध्वनिसमन्वितम् ।
धूपदीपसमायुक्तं प्रदक्षिणं समाचरेत् ॥ ३०१/२ ॥
आद्यं प्रदक्षिणं कुर्यात् मंगिणी तालसंयुतम् ।
वृषस्य ब्रह्मतालं स्यादग्नेस्तालन्तु भृंगिणी ॥ ३११/२ ॥
मातृणां चण्डवाद्यं स्यात् विघ्नराजस्य ढक्करी ।
षण्मुखस्योद्घटञ्चैव ज्येष्ठायाः कुञ्चिततालकम् ॥ ३२१/२ ॥
तटप्रहारं दुर्गायाः चण्डके विषमचिह्नकम् ।
ग्रामे वा नगरे वापि तथा प्राकार एव वा ॥ ३३१/२ ॥
द्वितीयभ्रमणं ह्येतन्महापीठप्रदक्षिणम् ।
एकं वापि द्वयं वापि त्रयं स्याच्छबरीयुतम् ॥ ३४१/२ ॥
अथवा बलिपीठन्तु ब्रह्मतालसमन्वितम् ।
गणतालेन संयुक्तं द्वयं कुर्यात् प्रदक्षिणम् ॥ ३५१/२ ॥
पैशाचेत्वेकमेवं स्याच्चबरीतालसंयुतम् ।
गोपुरे वाद्यहीनं वा शंखध्वनिसमन्वितम् ॥ ३६१/२ ॥
इन्द्रस्य समतालंस्यात् गान्धारस्वरसंयुतम् ।
बद्धावणं भवेदग्नेः कोल्लिगानसमन्वितम् ॥ ३७१/२ ॥
दक्षिणे भृंगिणी तालं कौशिकेन समन्वितम् ।
मल्लतालं समाख्यातं नैऋत्यां नट्टभाषया ॥ ३८१/२ ॥
पश्चिमे नवतालन्तु कामरध्वनिसंयुतम् ।
वायव्यां बलितालन्तु तक्केशीस्वरसंयुतम् ॥ ३९१/२ ॥
सौम्यायां कोटिकः प्रोक्तस्तर्करागः समन्वितः ।
शाला पाणिसमायुक्तं शांकरे ढक्करी मता ॥ ४०१/२ ॥
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा तृतीयं धामसंविशेत् ।
पक्षालितांघ्रयस्सर्वे प्रविशेयुश्शिवालयम् ॥ ४११/२ ॥
अथवा मण्टपादौ तु पीठसंस्थान मूर्तिषु ।
पाद्याद्यैरुपचारैस्तु पूजयित्वा प्रवेशयेत् ॥ ४२१/२ ॥
लिंगाद्देवं समाहृत्य लिंगे दक्षे निवेशयेत् ।
शिवस्य पादौ पूज्यौ पादुके वामदक्षिणौ ॥ ४३१/२ ॥
अन्येषामपि देवानां देवीनां मूलबिम्बवत् ।
रूपान्तरं वा स्वाध्याय सिद्धन्नित्योत्सवार्थकम् ॥ ४४१/२ ॥
संपाद्य तेन नित्यन्तु नित्योत्सवमथाचरेत् ।
तदस्त्रमन्नलिंगादौ पूजनीयं स्ववाहनम् ॥ ४५१/२ ॥
पादुका द्वितये पूज्यमन्यत्सर्वं समानकम् ॥ ४६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नित्योत्सवविधिः पञ्चमः पटलः
</poem>
== षष्ठे पटले महोत्सवविधिः ==
<poem>
उत्सवं संप्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वकम् ।
ध्वजारोहावरोहान्ता क्रिया उत्सव उच्यते ॥ १ ॥
ध्वजांकुरो ध्वजंगस्यात् ध्वजात् पूर्वन्तु तन्नयेत् ।
तीर्थर्क्षमादौ निश्चित्य तत्पूर्वे त्रिगुणेपि वा ॥ २ ॥
द्विगेणे तद्दिने वापि ध्वजारोहणमारभेत् ।
मासभं तीर्थनक्षत्रमार्द्रक्षं सर्वमासके ॥ ३ ॥
राज्ञां जन्मावसानर्क्षमाभिषेकर्क्षमेव वा ।
माघमासे तु षष्ठ्यन्तं पर्वान्तं सर्वमासके ॥ ४ ॥
विषुवायनपर्यन्तं ग्रहणान्तन्तु तीर्थभम् ।
भूताष्टम्यन्तमन्येषां स्वस्वतीर्थावसानकम् ॥ ५ ॥
त्रिगुणे द्विगुणे वापि तद्दिने वाह्नि रात्रिके ।
अधिवासनपूर्वन्तु ध्वजमारोपयेत् गुरुः ॥ ६ ॥
पञ्चहस्तादि विस्वान्तं ध्वजदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
मानमेतत् समाख्यातं शिरः पुच्छान्तरे द्विजाः ॥ ७ ॥
तत्संयुक्तञ्च वा ग्राह्यं चतुस्सप्तसमावधि ।
भागं कृत्वैकभागेन पटविस्तार उच्यते ॥ ८ ॥
विस्तारेण समः पुच्छस्त्रिपादंवार्धमुच्यते ।
विस्तारार्धं शिरो ज्ञेयं पुच्छद्वयसमन्वितम् ॥ ९ ॥
वेत्रद्वयसमायुक्तं तन्मध्ये वृषभं लिखेत् ।
आयादि शुभसंयुक्तं स्थितं वा शयनान्वितम् ॥ १० ॥
श्वेतं वा रक्तवर्णं वा पीतं वालसमन्वितम् ।
रक्तशृंगसमायुक्तं तद्वत् खुरसमन्वितम् ॥ ११ ॥
ग्रामाभिमुखसंस्थानं ग्रामादिभ्रमणे वृषम् ।
विश्वामित्रादि षट्त्रिंशन्मात्रोत्सधसमन्वितम् ॥ १२ ॥
जात्यायांशसमायुक्तं त्रिवर्णनयनान्वितम् ।
सर्वलक्षणसंयुक्तं स्वर्णमालासमन्वितम् ॥ १३ ॥
मानं मात्रांगुलाभ्यां स्यात् ध्वजदण्ड पटोवृषः ।
पद्मासनसमायुक्तं पार्श्वे दीपद्वयान्वितम् ॥ १४ ॥
चामरद्वयसंयुक्तं छत्रसंवृतमस्तकम् ।
पूर्णकुम्भयुतं वापि त्रिशूलेन युतन्नवा ॥ १५ ॥
एवं वृषं समापाद्य कृत्वा वा नेत्रमोक्षणम् ।
अस्त्र तोयेन संप्रोक्ष्य शिवाग्रे मण्टपेपि वा ॥ १६ ॥
मनोरम्येऽन्यदेशे वा स्थण्डिलद्वयसंयुते ।
स्थालिकोर्ध्वे न्यसेत्पात्रं त्रिपाद्युपरिसंस्थितम् ॥ १७ ॥
ध्वजन्नवघटं वस्त्रहेमरत्नं सकूर्चकम् ।
सापिधानं ससूत्रञ्च मध्यमे वृषभाधिपम् ॥ १८ ॥
कलशैरष्टसंख्यातैस्सापिधानैस्सवस्त्रकैः ।
सलोकपैस्सकूर्चैस्तु वृतं वृषभपूर्वकम् ॥ १९ ॥
आधाराख्यमनन्तञ्च धर्माद्यञ्च चतुष्टयम् ।
वृषासनपदञ्चोक्त्वा चतुर्थ्यन्तं हृदान्वितम् ॥ २० ॥
प्रणवादि नमोन्तञ्च कृत्वोक्षासनमत्रहि ।
वृकारं हृत्पुटं कृत्वा वृषमूर्तिं प्रकल्पयेत् ॥ २१ ॥
ऊर्ध्वे ब्रह्माणि विन्यस्य मूलन्तत्कल्पितन्यसेत् ।
संकल्पितहृदादींश्च क्रमेण विनिवेशयेत् ॥ २२ ॥
तत्वतत्वेश्वरोपेतं मूर्तिमूर्तिश्व्रान्यसेत् ।
आवाहनादिकं पूर्वं प्रमुखं वृषमूलतः ॥ २३ ॥
कृत्वा वृषभगायत्र्या गन्धाद्यैः क्रमशोर्चयेत् ।
मध्यकुम्भेऽपि संपूज्य लोकपान् परितो यजेत् ॥ २४ ॥
वृषभ गायत्री- तीक्ष्णशृङ्गाय विग्रहे वेदपादाय धीमहि ।
तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ॥
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि पूर्ववत्परिकल्पिते ।
निरीक्षणादि संस्कारैश्शिवाग्निं संप्रकल्पयेत् ॥ २५ ॥
तन्मध्ये वृषमावाह्य सांगं सन्तर्पयेत्तदा ।
सामिदाज्येन चरुणा शतेनाष्टोत्तरेण च ॥ २६ ॥
तत्वतत्वेश्वरादींश्च होमयेत्तदनन्तरम् ।
पूर्णान्दत्वा समूलेन सर्वकामप्रपूरणीम् ॥ २७ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः मुद्गान्नन्तु निवेदयेत् ।
पटस्थाय घटस्थाय वृषायासन रूपिणे ॥ २८ ॥
प्रातस्संपूज्य गन्धाद्यैः पटं कुम्भं यथाक्रमम् ।
मुखवासनताम्बूलं वृषभाय निवेदयेत् ॥ २९ ॥
पुनः पूर्णाहुतिन्दत्वा सर्वमंगलसंयुतम् ।
सर्वातोद्य समायुक्तन्नृत्तवाद्यसमन्वितम् ॥ ३० ॥
रंगे वा शिबिकायां वा समारोप्य वृषध्वजम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तन्देवेशेन युतन्नवा ॥ ३१ ॥
ग्रामदक्षिणन्नीत्वा प्रविशेदालयं प्रति ।
दण्डं संस्थापयेत्पश्चात् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३२ ॥
ध्वजारोहणदिने वापि अधिवासदिनेपि वा ।
धामोच्चस्तारसदृशः द्विगुणस्त्रिगुणोपि वा ॥ ३३ ॥
षट्सप्तवसुहस्तेन दण्डस्यादधमत्रये ॥ ३३१/२ ॥
एकादितलपर्यन्तं गोपुरान्तमथापि वा ॥ ३४ ॥
रुद्रद्विगुणमध्यस्थकरसंख्यामितन्तु वा ।
मध्येकनीयसे चेत्तु खातं चेत्तद्बहिष्कृतम् ॥ ३५ ॥
सर्वश्शूलोक्तवृक्षो वा त्वक्सारक्रमुकादिकः ॥ ३५१/२ ॥
पलाशखदिराश्वत्थवटचन्दन दारवः ॥ ३६ ॥
सालम्माधूकतालं वा साराम्रकमथापि वा ॥
वैणवं जाति वृक्षै वा शमीबिल्वमथापि वा ॥ ३७ ॥
चम्पको वा द्विरष्टादि त्रिगुणावधिनाहयुक् ।
स्वभावनाहसंयुक्तस्त्वक्सारद्रुमर्निमितः ॥ ३८ ॥
ध्वजदण्डस्समाख्यातो ध्वजयष्टिश्च कथ्यते ।
द्विभागादि नवांशान्तन्दण्ड दैर्घ्यं विधाय च ॥ ३९ ॥
एकांशेन विधातव्या ध्वजयष्टिर्गुरूत्तमाः ।
पञ्चांगुलं समारभ्य चांगुलात्षोडशांगुलम् ॥ ४० ॥
यावत्तावत्परीणाहमुपदण्डस्य कल्पयेत् ।
पञ्चांशात् द्वादशांशान्तं मूलनाहं विधाय च ॥ ४१ ॥
एकांशेनोनमग्रंस्यात्तथा दण्डाग्रमिष्यते ।
दण्डोक्तो वेणुवृक्षो वा ध्वजयष्टिमहीरुहः ॥ ४२ ॥
उभयोर्योगासिद्ध्यर्थं स्कन्धत्रयमथाहरेत् ।
स्कन्धं द्वयं तन्मानद्वादशांगुलमानतः ॥ ४३ ॥
षट्त्रिंशम्मात्रपर्यन्तं स्कन्धदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
सप्तांगुलं समारभ्य गायत्र्यर्णांगुलावधि ॥ ४४ ॥
स्कन्धविस्तार उद्दिष्टो मूलांग्रे तु त्रिभागतः ।
अर्धेन वा त्रिपादेन दर्व्याकारो यथा तथा ॥ ४५ ॥
चतुस्त्रिद्वयंगुलं वापि मानमेषां प्रकीर्तितम् ॥ ४५१/२ ॥
अर्धछिद्रमधस्कन्ध प्रान्ते यष्ट्यग्रदेशके ॥ ४६ ॥
मूलाग्रसुषिरोपेत दण्डयष्ट्यनुरूपतः ॥ ४६१/२ ॥
अर्धछिद्रमधस्कन्ध प्रान्ते यष्ट्यग्रदेशके ॥ ४७ ॥
दण्डप्रान्ते विधेयं स्याद्वलयं स्कन्ध एव वा ।
बृहत्स्कन्ध त्रिभागार्थं त्रिपादगुणमानतः ॥ ४८ ॥
षडंगुलं समारभ्य षडंगुल विवृद्धितः ।
दण्डखातप्रमाणान्तन्दण्दाग्रा द्वलय स्थितः ॥ ४९ ॥
तदर्धं वलयादूर्ध्वं यष्ट्यग्रं परिकीर्तितम् ।
भू प्रविष्ट प्रमाणं यद्दण्डाग्रे यष्टिदैर्घ्यकम् ॥ ५० ॥
कल्पयेन्महदल्पं वा खातञ्चेत्तत्बहिष्कृतम् ।
दण्डाग्रावधि संस्थाप्यो वलयस्कन्ध एव च ॥ ५१ ॥
पञ्चविंशतिमात्रादि त्रित्र्यंगुलविवर्धनात् ।
द्विगुणान्तं विधेयं वा भूमानं भूगतद्विजाः ॥ ५२ ॥
एकांगुलं समारभ्य पादमात्रविवृद्धितः ।
त्रिमात्रान्तो विधेयं स्याद्वलयः कीलसंयुतः ॥ ५३ ॥
वलयाकाश एषो वा वलयस्याद्यथा बलम् ।
रज्जुर्वलयमध्येस्याज्ज्येष्ठाद्यंगुलनाहयुक् ॥ ५४ ॥
ध्वजारोहक्रियायोग्यदैर्घ्येण च समन्वितम् ।
तन्तु जस्त्रिप्रदिष्टं स्यादशक्तौ बन्धनाहकम् ॥ ५५ ॥
एवं रज्जुं समापाद्य शुद्धिर्दण्डे विधाय च ।
संवेष्ट्य दर्भमालाभिरूर्ध्वात्सर्वं क्रमेण तु ॥ ५६ ॥
शतदर्भकृतं कूर्चं यष्ट्यग्रे विनिवेशयेत् ।
अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य शिवतत्वादिकन्यसेत् ॥ ५७ ॥
साधिपञ्च त्रिधादण्डं विभज्याग्रात् क्रमेण तु ।
स्कन्धत्रये च तान्येव वलये रविमर्चयेत् ॥ ५८ ॥
रज्जु शक्तिस्समाख्याता शिवस्स्याद्दण्डनायकः ।
गन्धाद्यैरर्चयेद्देवन्ततस्स्थापनमारभेत् ॥ ५९ ॥
रत्नन्यासन्ततः कुर्याद्दण्डमूले निवेशयेत् ।
कूर्मं वा वृषभं वाऽपि दण्डमूले निवेशयेत् ॥ ६० ॥
हैमगुञ्जादि निष्कान्तं मानन्देवालयाननम् ॥ ६०१/२ ॥
अधोमुखञ्च दष्डाधस्स्वस्वमन्त्रार्चितं द्विजाः ।
तदूर्ध्वे स्थापयेद्दण्डं यष्टिरग्रे यथा भवेत् ॥ ६११/२ ॥
देवालयाननो दण्डो वृषाग्रे पृष्टतोपि वा ।
तथैव गोपुरस्यापि महापीठान्तिकेपि वा ॥ ६२१/२ ॥
अन्तर्मण्डलसालादि मध्यगोपुरमध्यतः ।
नवपञ्चैकदण्डो वा वसुदिक्षु चतसृषु ॥ ६३१/२ ॥
प्रधानस्त्वग्रेदेशस्थो ध्वजास्तत्संख्ययामताः ।
अष्टदिक्षु च विद्येशाश्चतुर्दिक्षु नरादिकाः ॥ ६४१/२ ॥
दण्डाधिपास्समाख्याता पटेषु वृष एव हि ।
दण्डमूले तु कर्तव्या वेदिका सा त्वनेकधा ॥ ६५१/२ ॥
हस्तमात्रं समारभ्य त्र्यंगुलादि विवृद्धितः ।
द्विहस्तमानपर्यन्तं वेदिका विस्तरो मतः ॥ ६६१/२ ॥
समोत्तुंगा त्रिपादा वा अष्टांशात् सप्तपञ्च वा ।
चतुस्त्र्यंशार्धतुंगं वा वेदिका परिकीर्तिता ॥ ६७१/२ ॥
त्रिमेखला युता वापि प्रत्येकं वसुमात्रतः ।
द्वित्र्यंगुलक्षयाद्वापि मेखला मानमीरितम् ॥ ६८१/२ ॥
मेखला रहिते पीठे मूलेस्यादुपवेदिका ।
द्वयंगुलात् पादवृद्धया तु षडंगुलसमाविधि ॥ ६९१/२ ॥
पादार्धार्धत्र्यंघ्रिसमा उत्सेधाः परिकीर्तिताः ।
वेद्युर्ध्वेब्जं प्रकर्तव्यं चतुरंगुलमानतः ॥ ७०१/२ ॥
व्योमांगुलविवृद्ध्याष्टादशांगुल समावधि ।
पद्मोत्सेधस्समाख्यातो विस्तारो वेदिका समः ॥ ७११/२ ॥
एकैकांगुल वेशात्तु रुद्रमात्रसमाविधि ।
पद्मवेशस्समाख्यातः पद्मं स्यात् कर्णिकायुतम् ॥ ७२१/२ ॥
कर्णिका निर्गमो दण्डात् पादावृद्धयैकमार्गतः ।
गुणांगुलावधिः कार्यः तदुत्सेधनमुच्यते ॥ ७३१/२ ॥
चतुरष्टदलं पद्मं विकारदलमेव वा ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा विधेयन्दलवेष्टनम् ॥ ७४१/२ ॥
तथोपदलसंयुक्तं तद्वियुक्तन्तु वा भवेत् ।
एवं संपाद्य पीठन्तु कारयेछ्शिल्पितोषणम् ॥ ७५१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु अस्त्रेणाभ्युक्ष्य वेदिकम् ।
दर्भैः दण्डं समावेष्ट्य वृषकुम्भञ्च तत्पटम् ॥ ७६१/२ ॥
त्रिशूलेन समायुक्तं मंगलांकुरशोभितम् ।
धाम्नः प्रदक्षिणवशान्नीत्वा दण्डस्य सन्निधिम् ॥ ७७१/२ ॥
आधाराख्यमनन्तञ्च कूर्मे तु विनिवेशयेत् ।
कोणमध्ये च धर्मादीन् अधर्मादीन् प्रकल्पयेत् ॥ ७८१/२ ॥
दलेष्वष्टसु वामाद्या कर्णिकायाम्मनोन्मनीम् ।
दण्डे सदाशिवञ्चेष्ट्वा गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ७९१/२ ॥
त्रिवर्गसहिता सा च स्नपनोक्तविधानतः ॥ ८० ॥
बद्ध्वा वृषपटं रज्वा वृषगायत्रिमन्त्रतः ।
क्षुद्र घण्टां समायोज्य शस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ॥ ८१ ॥
कुम्बात्बीजं समादाय वृषरूपं स्मरन् गुरुः ।
वृषेन्द्रहृदये न्यस्त्वा गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ ८२ ॥
आरोपयेद्वृषं शीघ्रं वृषमूलेन देशिकः ।
आदौ स्पृष्ट्वा स्वयञ्चान्यंप्रेरयेद्रोहणायवा ॥ ८३ ॥
अधोमुखे वृषेराज्ञश्शान्तिर्भूम्यां विशेषतः ।
पटोर्ध्वगे वृषेराज्ञो जयो देवादितृप्तये ॥ ८४ ॥
आप्येन्दु शर्वपूर्वासुध्वजस्य गमनं शुभम् ।
क्षेमारोग्यजयाः पुष्टिः क्रमेण फलमीरितम् ॥ ८५ ॥
तपोमृत्युर्महारोगो वह्निकोणात्फलं भवेत् ।
वायौ भयं विजानीयात् पुच्छेप्येवं फलं भवेत् ॥ ८६ ॥
आरोहणे निरुद्धश्चेत् पटे देशिकदोषतः ।
दोषशान्तिं तदा कुर्यात् बहुरूपमनुस्मरन् ॥ ८७ ॥
शतमष्टोत्तरं ब्रह्म समिदाज्यान्नसंयुतम् ।
वृषकुम्भस्थतोयेन प्रोक्ष्येद्दण्डमूलकम् ॥ ८८ ॥
वृषविद्येश्वरानष्टौ पूर्वादिषु दलेषु च ।
तत्तोयैर्दलानष्टौ क्रमेण प्रोक्षयेत् गुरुः ॥ ८९ ॥
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य मुद्नान्नं विनिवेदयेत् ।
पुण्याहन्तत्समारभ्य यावन्नैवेद्यदानकम् ॥ ९० ॥
सर्वातोद्यसमायुक्तं गानध्वनिसमन्वितम् ।
चतुर्दिङ्नर्तनं कुर्याद्विशेषाच्छुद्धनर्तनम् ॥ ९१ ॥
अतः प्रभृतितीर्थान्तमवरोहावसानकम् ।
एककालंद्विकालं वा त्रिकालं पूजयेद्वृषम् ॥ ९२ ॥
यत्रैतत् क्रियते राष्ट्रे ध्वजयष्टिनिवेशनम् ।
नाकालमृत्युस्तत्रास्ति नालक्ष्मीः पापकृत्स्वपि ॥ ९३ ॥
नोपसर्गभयन्तत्र न परागमविभ्रमः ।
विपरीता न मतयो रोगिणामपिभूयसा ॥ ९४ ॥
स्वकालवर्षी पर्जन्यस्सुभिक्षं विजयी नृपः ।
शान्तानि सर्वपापानि पयस्विन्यः पयोभृतः ॥ ९५ ॥
कृतघ्नो ब्रह्महागोघ्नो दृष्ट्वा ध्वजनिवेशनम् ।
प्राप्नोति पापनिर्मोक्षं मखकर्तुः कुलद्वयम् ॥ ९६ ॥
भेरीसन्ताडनं रात्रौ कर्तव्यन्तु यथाविधि ।
स्थण्डिलद्वितयं कुर्याद्देवदेवस्य सन्निधौ ॥ ९७ ॥
षडुत्थमासनं कुर्माच्छूलभेर्यां गुरूत्तमाः ।
एकत्र विन्यसेच्छूलं भेरीं तत्सन्निधौ न्यसेत् ॥ ९८ ॥
पूर्वापरायतं पूर्वस्थितन्दक्षाननान्वितम् ।
पुण्याहं वाचयित्वादौ त्रिशूले देवतां न्यसेत् ॥ ९९ ॥
मध्यपत्रे भवेद्रुद्रो ब्रह्मादक्षिणपत्रके ।
वामे विष्णुं समावाह्य पालिकायां तु पार्वती ॥ १०० ॥
सेनानीः कुम्भदेशे तु तदास्ये विघ्नराजकः ।
दण्डाग्रे मदने ज्ञेयो भास्करो दण्डमध्यमे ॥ १०१ ॥
दण्डमूले तु चण्डेशो लक्ष्मीः पूर्वदलाग्रके ।
मातरस्सप्तदक्षे तु ज्येष्ठापश्चिमदिक्दले ॥ १०२ ॥
कात्यायनी तु कौबेर्यां शूलमूले मता इमे ।
रुद्रार्कवसवोश्विन्यावष्टादशगणाश्चये ॥ १०३ ॥
तानाहूयाशिषश्चोक्त्वा भेर्यां तद्देवतान्यसेत् ।
भेरीं वस्त्रेण संवेष्टय मध्ये रुद्रं समर्चयेत् ॥ १०४ ॥
ब्रह्माणन्दक्षिणे वक्त्रे विष्णुं वाममुखे यजेत् ।
वलये दक्षिणे सूर्यमितरे चन्द्रमर्चयेत् ॥ १०५ ॥
सप्तकीलेषु मातृश्च नवकीले नवग्रहान् ।
रुद्रांस्तत्संख्यके न्यस्त्वा चर्मसूत्रेषु वासुकीम् ॥ १०६ ॥
प्रहरे षण्मुखं पूर्वं मस्तकेभ्यर्चयेत् गुरुः ।
गन्धपुष्पादिभिर्द्रव्यैः नैवेद्यान्तैः पृथक् हृदा ॥ १०७ ॥
भेर्यास्सन्ताडनं कुर्यादस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ।
एकप्रहारतः पूर्वं द्वितीयं द्विप्रहारतः ॥ १०८ ॥
तृतीयं त्रिःप्रहारेण त्रयंवैकप्रहारतः ।
सन्ताड्य वादकं प्रोक्ष्य मन्त्रं पञ्चाक्षरं स्मरन् ॥ १०९ ॥
वस्त्रं गन्धं च माल्यञ्च सोत्तरीयं ससूत्रकम् ।
तद्धस्ते कुसुमं दद्यात्तन्मन्त्रं समनुस्मरन् ॥ ११० ॥
भेर्यां पुष्पं विनिक्षिप्य देशिकानुज्ञया तदा ।
भेरीं स्कन्दे समारोप्य वादयेत् सर्वतालवित् ॥ १११ ॥
गन्धारादि स्वरोपेतं समतालादि तालकम् ।
गीतनृत्तसमायुक्तमन्नलिंगसमायुतम् ॥ ११२ ॥
प्रतिमा सहितं वापि चण्डेश्वरयुतन्तु वा ।
संग्रहीत्वास्त्रराजानं वितानच्छत्रसंयुतम् ॥ ११३ ॥
धूपदीपसमायुक्तं घण्टारवसमन्वितम् ।
प्रविश्य नगराद्यन्तु ब्रह्मास्थानादितः क्रमात् ॥ ११४ ॥
इद्रस्थानादितो वापि बलिन्दद्यात् स्वनामतः ।
बलिदानावसाने तु तालस्वरसमायुतम् ॥ ११५ ॥
नर्तनेन समायुक्तं कारयेत् स्वस्वदिक्षु च ।
ब्रह्माणि ब्रह्मतालं स्यात् मेघरागस्वरान्वितम् ॥ ११६ ॥
समतालञ्च गान्धारं कोल्ली बद्धावणन्ततः ।
भृंगिणी कौशिकन्नट्ट भाषया मल्लतालकम् ॥ ११७ ॥
श्रीकामरन्नवाख्येन तत्केश्या बलिदानकम् ।
कोटिकन्तर्करागेण शालापाण्यातु डक्करी ॥ ११८ ॥
पूर्वादि दिक्षुसंयुक्तं पूर्वतालं यथा तथा ।
ध्वजारोहण पूर्वं स्यादुत्सवे त्रिगुणे दिने ॥ ११९ ॥
भेरीताडन पूर्वं चेत् तद्दिने द्विगुणे मतम् ।
देवस्य सन्निधौ कृत्वा स्थण्डिलानाञ्चतुष्टयम् ॥ १२० ॥
न्यस्त्वास्त्रमूर्तिमादौ तु तदग्रे विन्यसेत्पटम् ।
तदग्रे वृषकुंभंस्यात् वृषविद्येश्वरान्वितम् ॥ १२१ ॥
तदग्रे विन्यसेत् भेरीं सर्वलक्षणसंयुतम् ।
क्रमेणैतान् समभ्यर्च्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ १२२ ॥
भेरी कुम्भान्तरे होमं स्थण्डिले कल्पयेत्तु वा ।
प्रागुक्त विधिना चेष्ट्वा तत्वादीन् विनिवेशयेत् ॥ १२३ ॥
त्रिशूले देवताह्वानं कृत्वा प्रागुक्तवर्त्मना ।
भेरीं सन्ताड्य संग्राह्य त्रिशूलं वृषभान्वितम् ॥ १२४ ॥
अन्नलिंगसमायुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ।
ग्रामप्रदक्षिण कृत्वा देवतावाहनान्वितम् ॥ १२५ ॥
बलिप्रदानकालान्ते ध्वजस्थानं प्रविश्य च ।
ध्वजस्यारोहणं कुर्यात् प्रागुक्तविधिना गुरुः ॥ १२६ ॥
रात्रावेतत् समुद्दिष्टिं भेरीताडनपूर्वकम् ।
ध्वजस्य भ्रमणञ्चाह्निं कुर्याद्वा संस्कृतस्य च ॥ १२७ ॥
देवताह्वानकाले तु वर्जयेत् वृषभभ्रमम् ।
ततोंकुरार्पणं रात्रौ यागारम्भदिने मतम् ॥ १२८ ॥
तदर्थमंकुरं कुर्यात् तत्पूर्वे वर्जयेत्तु वा ।
ग्रामप्रदक्षिणन्तीर्थांकुरस्यावश्यकम्मतम् ॥ १२९ ॥
अन्येषामपि सर्वेषां कारयेद्वर्जयेत्तु वा ।
अंकुरार्पण पूर्वे तु सायाह्नसमयेमृदम् ॥ १३० ॥
संग्राह्य वापयेत् रात्रौ बीजान्यंकुरसिद्धये ।
तद्दिनेचैतदिष्टंस्यात् भेरीताडनपूर्वकम् ॥ १३१ ॥
अन्यत्सर्वं समुद्दिष्टमंकुरार्पण पूर्वके ।
तद्रात्रावैवकर्तव्यः यागारम्भश्शिवस्य तु ॥ १३२ ॥
केत्वंकुरो नवाहे स्यात् स्प्ताहे चोत्सवांकुरम् ॥ १३२१/२ ॥
एवन्निश्चित्य पूर्वेद्युरस्त्रराजन्तु वार्चयेत् ।
यागशालान्ततः कुर्यादग्रे वा त्वग्रपार्श्वयोः ॥ १३३१/२ ॥
वामेऽवामे तथा पञ्चशालानामिष्टदेशके ।
मध्यागारे विशेषेण पञ्चहस्तप्रमाणतः ॥ १३४१/२ ॥
एकहस्तविवृद्धया तु तिथिहस्तसमाविधिः ।
पङ्क्तित्रयसमायुक्तं पञ्चपङ्क्तिसमन्वितम् ॥ १३५१/२ ॥
समानपंक्तयोवास्युर्मात्रादेकांशवर्धनात् ।
नवांगुलान्तमानेन त्वधिकाः पञ्चपङ्क्तयः ॥ १३६१/२ ॥
एकपङ्क्तियुतावापि चतुर्द्वारं महीयसी ।
एकद्वारयुतां वापि मण्डपाकारसंस्थिताम् ॥ १३७१/२ ॥
शालाकूटनिभां वापि नवपञ्चाग्निसंयुताम् ।
एकाग्निसहितां वापि वितानध्वजसंयुताम् ॥ १३८१/२ ॥
दर्भमालासमायुक्तां मुक्तादामप्रलम्बिताम् ।
नालिकेरफलोपेतां सर्वमण्डनमण्डिताम् ॥ १३९१/२ ॥
मध्यमे वेदिकोपेतां वसुमात्रप्रमाणतः ।
एकांगुलविवृद्धयाष्टाविंशत्यंगुलकावधि ॥ १४०१/२ ॥
वेदिकोत्सेध उद्दिष्टो विस्तारस्य त्रिभागतः ।
अथवा पङ्क्तिमानेन चोपदेवी समन्वितम् ॥ १४११/२ ॥
मुष्ट्यरत्नीमितं कुण्डं करमानन्तु वा भवेत् ।
युगाश्रं वर्तुलं वापि त्रिमेखलसमन्वितम् ॥ १४२१/२ ॥
मण्डपे मालिकादौ वा कुर्यात् यागाधिवासनम् ।
एवं सर्वञ्च संपाद्य शिल्पिमोचनमाचरेत् ॥ १४३१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वान्ते वास्तुहोमं समाचरेत् ।
भूपरिग्रहकं वापि सर्वाध्वर शिरोयुतम् ॥ १४४१/२ ॥
स्थण्डिलं वेदिका मध्ये कुर्याल्लक्षणसंयुतम् ।
द्रोणात् द्रोणविवृद्धयातु नवद्रोणावसानकम् ॥ १४५१/२ ॥
तदर्धतण्डुलोपेतं तदर्धतिलसंयुतम् ।
तद्वल्लाजसमोपेतं तदर्धतिलसंयुतम् ॥ १४६१/२ ॥
विचित्रकर्णिकोपेतं प्रज्वलद्दलशोभितम् ।
तिललाजादिरेखाढ्यन्दर्भवेष्टनसंयुतम् ॥ १४७१/२ ॥
पञ्चाद्येक विवृद्धया तु तत्वदर्भान्तसंख्यया ।
तन्मध्ये स्थापयेत्कुम्भं शिवाख्यं वर्धनीयुतम् ॥ १४८१/२ ॥
अष्टविद्येश्वरोपेतं कुम्भावरणसंयुतम् ।
सर्वे ससूत्रवस्त्राढ्याहेमपंकजभूषिताः ॥ १४९१/२ ॥
सापिधानास्सकूर्चाश्च पक्वबिम्बफलप्रभाः ।
स्नपनाद्ध्यायसंसिद्धप्रमाणेन समन्विताः ॥ १५०१/२ ॥
शिवाख्ये नवरत्नं स्यात् वर्धन्यां पञ्चरत्नकम् ।
लोकेशादिषु हेमानि क्षिपेल्बाह्यघटेष्वपि ॥ १५११/२ ॥
आढ्येनैवं प्रकर्तव्यं वस्त्रयुग्मञ्च मध्यमे ।
तोरणद्वारकुम्भांश्च लोकपालघटानपि ॥ १५२१/२ ॥
हित्वा विद्येशसहितशिवं शक्तिसमन्वितम् ।
मङ्गलाष्टकसंयुक्तं दशास्त्रं विनिवेशयेत् ॥ १५३१/२ ॥
एवं संपाद्य सर्वन्तु कुर्यात्प्रतिसरक्रियाम् ।
सौवर्णं राजतं सूत्रं यद्वा कार्पासनिर्मितम् ॥ १५४१/२ ॥
सौवरणं राजतं बेरप्रकोष्ठपरिणाहतः ।
स्वल्पाधिकप्रमाणाढ्य नागराजफणान्वितम् ॥ १५५१/२ ॥
तत्पुच्छसंयुतं सूत्रं पटाकारसमन्वितम् ।
अनन्तस्त्वधि देवस्यात् सौवर्णे राजतेऽपि वा ॥ १५६१/२ ॥
सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं सूत्रमेकतमं भवेत् ।
ग्रथितं श्रेष्ठमित्युक्तं वलयग्राहकान्वितम् ॥ १५७१/२ ॥
क्षौमपट्टादिसूत्रोक्तं यदि तत्वत्रयात्मकम् ।
शान्त्यर्थं विजयार्थन्तत्कलात्मकमितिस्मृतम् ॥ १५८१/२ ॥
नवतत्वात्मकं कार्यमारोग्यार्थं प्रमाणतः ।
षडंगमूर्तिपांगञ्चेत् पुत्रायुष्यफलप्रदम् ॥ १५९१/२ ॥
एकद्वित्र्यंगुलाधिक्यं योग्यनाहप्रमाणतः ।
संशोद्ध्य वारिणा चैवञ्चन्दनेनोपलिप्य च ॥ १६०१/२ ॥
भस्माधारे न्यसेत्भस्म मध्येनेत्रमनुस्मरन् ।
प्रत्येकं स्थण्डिलं कृत्वा तदूर्ध्वे यन्त्रिकोपरि ॥ १६११/२ ॥
पात्रं संस्थाप्य संपूर्य तण्डुलैरुडुसन्निभैः ।
द्विप्रस्थान्तैर्नतद्धीनैः द्रोणाद्यै र्हृदयं स्मरन् ॥ १६२१/२ ॥
तन्मध्ये विन्यसेत्सूत्रं भस्माधारसमन्वितम् ।
अभिन्नयुग्मसुश्लक्ष्णपूगसारसमन्वितम् ॥ १६३१/२ ॥
अच्छिन्नमूलपूर्वोदक् वक्त्रताम्बूलकान्वितम् ।
ताम्बूलं सूत्रसहितं स्थण्डिलोपरि विन्यसेत् ॥ १६४१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेद्धृदयेन तु ।
स्थण्डिले पूजयेच्छक्तिं यंत्रिकायां त्रितत्वकम् ॥ १६५१/२ ॥
प्रधानतत्वं पात्रेस्यात् दण्डवत्तण्डुलेमता ।
भस्माधारे उमाख्यास्यात् भसिते लकुलीश्वरम् ॥ १६६१/२ ॥
अनन्तादींश्च सूत्रे तु गन्धाद्यैरर्चयेत्क्रमात् ।
पात्रमाच्छाद्य पट्टाद्यैः मालान्तदुपरिन्यसेत् ॥ १६७१/२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ।
ग्रामदक्षिणं वाथ प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ॥ १६८१/२ ॥
कारयेद्वर्जयेद्वाथ देवेशं पूजयेत्ततः ।
अंगुष्ठानामिकाभ्यन्तु ग्रहीत्वा वामहस्तके ॥ १६९१/२ ॥
आलभेत् भस्म संयुक्तं सूत्रन्दक्षांगुलद्वयात् ।
मन्त्रेणानुष्टुभानेत्रंस्मरन् सर्वप्रकोष्ठके ॥ १७०१/२ ॥
देवानां बन्धयेत्तत्र भसितं विनिवेशयेत् ।
सर्वात्मनाथ देवीनां वामे वा दक्षिणेथ वा ॥ १७११/२ ॥
जनेभ्यो भसितन्दद्याद्देशिकप्रमुखस्तथा ।
ताम्बूलञ्च फलापूपनालिकेरफलान्वितम् ॥ १७२१/२ ॥
दद्यात् देवाय भक्तेभ्यः दापयेद्वर्जयेत्तु वा ।
स्कन्दो मा सहिते स्कन्दहीने वा चन्द्रशेखरे ॥ १७३१/२ ॥
देवियुक्ते वियुक्ते वा नृत्तरूपे विशेषतः ।
उमा महेश्वरे वामे सुखासीने महेश्वरः ॥ १७४१/२ ॥
अन्यस्मिन् सौम्यरूपे च कल्पयेदुत्सवाय च ।
एकद्वित्रिषु सर्वत्र वाञ्छया कौतुकं मतम् ॥ १७५१/२ ॥
कौतुकञ्चेत्कृतं कार्यं ग्रामादीनं प्रदक्षिणम् ।
यागारम्भदिनेत्वेतत् विधानं परिकीर्तितम् ॥ १७६१/२ ॥
अन्यस्मिन् दिवसे कार्यं मध्यमे चोत्सवस्य वा ।
कौतुकं वाञ्छिते बिम्बेतद्दिनात् पूर्वरात्रिके ॥ १७७१/२ ॥
रौद्रे शान्तेऽपि वा बेरे शिवभक्ते विधिर्मतः ।
त्रिशूले मध्यपत्रे वा तत्स्थ देवकरेपि वा ॥ १७८१/२ ॥
दशायुधानां सर्वेषां सूत्रबन्धनमिष्यते ।
यागारम्भस्य पूर्वेद्युः तद्दिने वा समाचरेत् ॥ १७९१/२ ॥
तीर्थार्थमंकुरं कुर्यादनयोः पूर्वकालतः ।
देशिको मूर्तिपैस्सार्धं सकलीकृतविग्रहः ॥ १८०१/२ ॥
द्वारपूजान्ततः कृत्वा यागशालां प्रविश्य च ।
ब्रह्मेष्टिं भूतशुद्धिञ्च सकलीकरणं पुनः ॥ १८११/२ ॥
पाद्यादि त्रितयं कृत्वा प्रोक्षयेदर्घ्यवारिणा ।
वेदिकायां ततः कृत्वा स्थण्डिले तु शिवासनम् ॥ १८२१/२ ॥
कृत्वा शिवघटे मूर्तिं मूर्तिमन्त्रेण कल्पयेत् ।
पञ्चब्रह्माणि विन्यस्य कल्पयेत्तत्कलामयम् ॥ १८३१/२ ॥
विद्यादेहञ्च संकल्प्य प्रणवं विन्यसेत् शिवम् ।
हृदयादीनि विन्यस्य पाद्यद्यैरर्चयेत्ततः ॥ १८४१/२ ॥
एवं मनोन्मनीन्न्यस्त्वा शक्तिमन्त्रेण पूजयेत् ।
विद्येशान् परितश्चेष्ट्वा लोकपालान् प्रपूजयेत् ॥ १८५१/२ ॥
तदस्त्राणि च संपूज्य दर्पणादीनि पूजयेत् ।
तानि वा वेदिका बाह्ये स्थण्डिलोर्ध्वे स्थलेपि वा ॥ १८६१/२ ॥
अष्टदिक्षु वा पूज्य महादिक्षु द्वयं द्वयं ।
तदन्ते चास्त्रराजानमष्टदिक् स्थण्डिलेस्थितम् ॥ १८७१/२ ॥
एवं क्रमेण संपूज्य यायात्कुण्डान्तिकं गुरुः ।
संस्कृत्य विधिना कुण्डं शिवाग्निं विधिना नयेत् ॥ १८८१/२ ॥
नवधा पञ्चधा कृत्वा स्वस्वकुण्डे स्वदिक् गतम् ।
न्यस्त्वाऽवाह्य शिवं सांगं सब्रह्मांगञ्च तर्पयेत् ॥ १८९१/२ ॥
चतुर्दिक्षु नराद्यास्युः हृदयाद्या विदिक्षुवै ।
स्वस्वमन्त्रप्रधाने तु सर्वैर्मन्त्रैश्च तर्पयेत् ॥ १९०१/२ ॥
वेणुबिल्वयवा वापि सक्तुक्षीरं यवंगुलम् ।
तिलसर्षपमुद्गा वा होमकर्मणिसंस्थिताः ॥ १९११/२ ॥
ब्रह्मशालियवैर्वापि माषशालियवैस्सह ।
तिलसर्षपमुद्गाश्च सक्तुवेणुर्गुलं मधु ॥ १९२१/२ ॥
चतुर्द्धैवं समाख्यातं होमद्रव्यं मुनीश्वराः ।
समिदाज्यान्नलाजांस्तु चतुर्वर्गेषु होमयेत् ॥ १९३१/२ ॥
शतमष्टोत्तरं होमं शिवेनांगैर्दशांशतः ।
प्रधानेत्वन्य कुण्डेषु कलार्थञ्जुहुयुः क्रमात् ॥ १९४१/२ ॥
द्रव्यभेदेन मन्त्रास्तु क्वचिदुक्ता शिवागमे ।
तत्र भेदेन मन्त्राणां भेदो नात्र विधीयते ॥ १९५१/२ ॥
होमान्ते तु हविर्दिद्याद्धोमादौ वा हविर्भवेत् ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् तद्विधानमिहोच्यते ॥ १९६१/२ ॥
नित्योत्सवविधानेन कृत्वा लिंगंहविर्मयम् ।
तत्रेष्ट्वा चास्त्रराजन्तु त्रिशूलेन समन्वितम् ॥ १९७१/२ ॥
दशायुधसमोपेतं धूपदीपसमन्वितम् ।
घण्टारवसमोपेतं बलिद्रव्यसमायुगम् ॥ १९८१/२ ॥
नानाछत्रसमायुक्तं नानावाद्यसमन्वितम् ।
प्रविश्य नगराद्यन्तु देशिकश्शिष्य एव वा ॥ १९९१/२ ॥
देवताह्वानदेशे तु बलिं दद्यात् क्रमेण तु ।
लड्डुकं मोदकं मौद्गं गुलं सक्तुं गणेश्वरे ॥ २००१/२ ॥
पायसं रात्रिचूर्णन्तु पद्मपुष्पं सलाजकम् ।
ब्रह्मप्रियमिदं देयं द्वितीयेहनिकीर्तितम् ॥ २०११/२ ॥
कृसरान्नं घृतोपेतं कदलीफलसंयुतम् ।
तृतीयेहनि दातव्यं भूतानां प्रीतिकारणम् ॥ २०२१/२ ॥
रात्रिचूर्णसमोपेतं नालिकेरफलान्वितम् ।
चतुर्थेहनिदातव्यं गन्धर्वप्रियमेव च ॥ २०३१/२ ॥
घृतं प्रियंगुसंयुक्तं इन्द्रवल्ली समन्वितम् ।
पञ्चमेहनि दातव्यं इन्द्रप्रियकरं भवेत् ॥ २०४१/२ ॥
वेण्वन्नं घृतसंयुक्तं पनसोत्थ फलान्वितम् ।
षष्ठेहनि प्रदातव्यं ऋषीणां प्रीतिसिद्धये ॥ २०५१/२ ॥
गुलान्नं घृतसंयुक्तं बृहतीफलसंयुतम् ।
सप्तमेहनि दातव्यं श्रियः प्रीतिकरं भवेत् ॥ २०६१/२ ॥
माषोदनं घृतोपेतं अजमांससमन्वितम् ।
अष्टमेहनि दातव्यं राक्षसः प्रीतिसिद्धये ॥ २०७१/२ ॥
शुद्धान्नन्दधिसक्तुञ्च लाजपुष्पसमन्वितम् ।
नवमेहनिदातव्यं शिवप्रीतिकरं भवेत् ॥ २०८१/२ ॥
अथवान्यप्रकारेण देवताद्रव्यमुच्यते ।
शुद्धान्नन्दधिसंयुक्तं लड्डुकापूपसंयुतम् ॥ २०९१/२ ॥
फलैश्च गुलसंयुक्तं गणेशस्य प्रियं भवेत् ।
फलैश्च रजनीचूर्णं घृतान्नं दधिसक्तुकम् ॥ २१०१/२ ॥
भूतेभ्यः कृसरः प्रोक्तः तेन तेभ्यो बलिर्भवेत् ॥ २११ ॥
पद्ममूलकुशाग्रञ्च शाल्यान्नं घृतमिश्रितम् ।
कदलीफलसंयुक्तं ऋषिभ्यो बलिमाचरेत् ॥ २१२ ॥
इन्द्रवल्ली हरिद्रा च प्रियंगुघृतसंयुतम् ।
चतुर्थेऽहनि दातव्यं शक्रस्यास्य तु तृप्तये ॥ २१३ ॥
पायसं रात्रिचूर्णञ्च पद्मपुष्पं सलाजकम् ।
पञ्चमेहनि दातव्यं ब्रह्मप्रीतिकरं भवेत् ॥ २१४ ॥
गुलान्नमाज्यसंयुक्तं बृहतीफलसंयुतम् ।
षष्ठेहनिप्रदातव्यं विष्णुप्रीतिविवृद्धये ॥ २१५ ॥
कृसरान्नं घृतोपेतं नालिकेरफलान्वितम् ।
सप्तमेहनिदातव्यं शिवप्रीतिकरं भवेत् ॥ २१६ ॥
वेण्वन्नं दधिसंयुक्तं कदलीपनसान्वितम् ।
अष्टमेहनिनिदातव्यमीश्वरप्रीतिसिद्धये ॥ २१७ ॥
शुद्धान्नन्दधिसंयुक्तं लाजपुष्पसमन्वितम् ।
नवमेहनि दातव्यं चण्डेशप्रीतिहेतवे ॥ २१८ ॥
नवानां दिवसानान्तु देवद्रव्याणि च द्विजाः ।
कथितान्यत ऊर्ध्वन्तु कथ्यते द्वादशाहके ॥ २१९ ॥
मुद्गान्नं लड्डुकं सर्पिकदलीगुलसंयुतम् ।
प्रथमेहनि दातव्यं विघ्नमन्त्रमनुस्मरन् ॥ २२० ॥
रक्तान्नं मांससंयुक्तं कृसरापूपसंयुतम् ।
घृतमत्स्यसमायुक्तं जपाकुसुमसंयुतम् ॥ २२१ ॥
द्वितीयेहनि दातव्यं पैशाचम्मन्त्रमुच्चरन् ।
पायसं सक्तुपुष्पञ्च पद्मपुष्पसमन्वितम् ॥ २२२ ॥
तृतीयेहनि दातव्यं ब्रह्ममन्त्रमनुस्मरन् ।
कृसरान्नं घृतं सक्तु लड्डुकैश्च समन्वितम् ॥ २२३ ॥
चतुर्थेहनिदातव्यं गन्धर्वम्मन्त्रमुच्चरन् ।
इन्द्रवल्ली हरिद्रान्नं सघृतं लाजसंयुतम् ॥ २२४ ॥
पञ्चमेहनितातव्यं भूतमन्त्रमनुस्मरन् ।
गुलान्नं घृतसंयुक्तं नालिकेरफलान्वितम् ॥ २२५ ॥
षष्ठेहनिप्रदातव्यं स्कन्दमन्त्रमनुस्मरन् ।
कुशाग्रं घृतसंयुक्तं शुद्धान्नं दधिसंयुतम् ॥ २२६ ॥
सप्तमेहनि दातव्यं ऋषीणां मन्त्रमुच्चरन् ।
क्षीरान्नं शालिपिष्टञ्च इक्षुखण्डसमन्वितम् ॥ २२७ ॥
अष्टमेहनि दातव्य नागमन्त्रमनुस्मरन् ।
दधिकान्नं गुलोपेतम्मातुलंगफलन्तथा ॥ २२८ ॥
नवमेहनि दातव्यमैन्द्रमन्त्रमनुस्मरन् ।
गुलान्नमाज्यसंयुक्तं कदलीपनसमन्वितम् ॥ २२९ ॥
दशमेहनिदातव्यं विष्णुमन्त्रमनुस्मरन् ।
रक्तान्नं मांससंयुक्तं अपूपं तिलचूर्णयुक् ॥ २३० ॥
एकादशाहे दातव्यं रक्षसाम्मन्त्रमुच्चरन् ।
शाल्यन्नं दधिसंयुक्तं गुलखण्डसमन्वितम् ॥ २३१ ॥
द्वादशेहनि दातव्यं शिवमन्त्रमनुस्मरन् ।
सप्ताहे वाथ पञ्चाहे त्रिदिने व्योमरात्रिके ॥ २३२ ॥
पूर्वं त्यक्त्वा परं प्रोक्तं दिनद्रव्याश्च देवताः ।
दिनद्रव्यबलिद्रव्यं कथितं मुनिसत्तमाः ॥ २३३ ॥
पूर्वं ब्रह्मादि देवेषु द्रव्यैरेतैर्बलिर्भवेत् ।
दिनाधिपति तृप्त्यर्थं शुद्धान्नं दधिसंयुतम् ॥ २३४ ॥
दद्याल्लोकेशतृप्त्यर्थं लोकपालादि मन्त्रतः ।
वृषादि परिवारेषु ध्वजे ब्रह्मादिषु क्रमात् ॥ २३५ ॥
बलिन्दत्वा तदन्ते तु बलिपीठे बलिं क्रमात् ।
ध्वजादि बलिपीठान्तं अथवा बलिरीरितः ॥ २३६ ॥
ब्रह्मादि बलिपीठन्तं शक्रात् पीठान्तमेव वा ।
तत्तत् दिनाधि देवानां बलिपीठे बलिस्तु वा ॥ २३७ ॥
दिन देवादि तृप्त्यर्थं शुद्धान्नेन बलिस्तु वा ।
लोकेशेभ्यो बलिर्वापि दिनदेवेषु वामतः ॥ २३८ ॥
दिनदेवबलिद्रव्यैः लोकपालेऽथ वा बलिः ।
दिनानामपि सर्वेषां दिनं प्रतिबलिद्वयम् ॥ २३९ ॥
कुर्यात् वाद्यं तयोरेकं बलिर्दिवसयोस्तु वा ।
सायं प्रातर्बलिन्दद्यात् तत्काले वा तदन्तके ॥ २४० ॥
बेरयात्रा प्रकर्तव्या यानक्रममिहोच्यते ।
प्रथमे वृषयन्त्रं स्यात् द्वितीये भ्रमणार्हकम् ॥ २४१ ॥
डोलायन्त्रं तृतीये स्यात् वाजियन्त्रं ततः परम् ।
सिह्मयन्त्रं ततः प्रोक्तं दीपयन्त्रं ततो भवेत् ॥ २४२ ॥
मेषयन्त्रं ततो ज्ञेयं रथयन्त्रं ततो भवेत् ।
अन्योन्यञ्चारुरूपाणि कार्याणि द्विजसत्तमाः ॥ २४३ ॥
बेराण्यनेकरूपाणि तदन्ते कथितानि च ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् बलिपीठसमन्वितम् ॥ २४४ ॥
अन्नलिंगसमायुक्तं त्रिशूलेन समायुतम् ।
दशायुधसमायुक्तं गोलकालिंगसंयुतम् ॥ २४५ ॥
रथस्थितगणेशानां तदन्ते नन्दिकेश्वरम् ।
रथे वा शिबिकायां वा सर्वालंकारसंयुतम् ॥ २४६ ॥
एतैस्सर्वैविहीनोग्रे बल्यंगैश्च समन्वितः ।
तदन्ते वृषभं पश्चात् वृत्तार्थं मुखरंगकम् ॥ २४७ ॥
तदन्ते देवदेवेशरथस्सर्वांगसुन्दरः ।
रथाग्रोभयसंस्थाभ्यां भूषिताभ्यां विशेषतः ॥ २४८ ॥
घृतचामरहस्ताभ्यां मत्कन्याभ्यां विराजितः ।
नवरत्नोज्वलच्छवेत छत्रेणोपरिगामिनाम् ॥ २४९ ॥
मदन्तिक गतेनैव शैवाचार्येण शोभितः ।
मत्पृष्ठभागसंस्थेन मत्कर्मनिरतेन च ॥ २५० ॥
परिचारक संज्ञेन मत्भक्तेनाप्रमादिना ।
पद्मकुड्मलसन्नद्धपाश संबन्धहस्तया ॥ २५१ ॥
पुरुषाकारधारिण्या शोभितो रुद्रकन्यया ।
मद्दास्यावाथ सर्वांगसुन्दर्यास्स्यन्दनस्य च ॥ २५२ ॥
तदन्ते देवदेवेशिरथस्तद्वत् विभूषितः ।
तदन्ते चण्डनाथस्यात् प्रथग्वान्यसमन्वितम् ॥ २५३ ॥
षोडशप्रतिमादीनि यान्यन्यानि शिवस्य तु ।
शिवभक्ताश्च ये ख्यातास्तेषां रंगान्यनेकधा ॥ २५४ ॥
तानि अग्रगान्यनेयानि पृष्टतो वा द्विजोत्तमाः ।
एषामिष्टन्तु यत्ग्राह्यं बल्यंगं कौतुकं विना ॥ २५५ ॥
नानावाद्यसमायुक्तं गजाश्वाद्युष्ट्रसंयुतम् ।
वीथिसम्मार्जनोपेतं जलसेकसमन्वितम् ॥ २५६ ॥
गृहं प्रतिकृतालेपचूर्णचित्रसमन्वितम् ।
मंगुलांकुरसद्वीपवर्धनीकुम्भवारियुक् ॥ २५७ ॥
कदलीपूगसंयुक्तं पट्टवस्त्रादि शोभितम् ।
दर्भमाला समायुक्तं मुक्तादामविभूषितम् ॥ २५८ ॥
उपरिष्टादधस्तात्तु तलं प्रति तलं प्रति ।
विन्यसेद्दीपदण्डांश्च रात्रौ चेद्दीपमालया ॥ २५९ ॥
गृहालंकार उद्दिष्टो गृहहीनस्थलेपि च ।
नानाध्वजसमोपेतं नानावाद्यसमन्वितम् ॥ २६० ॥
नानागानसमोपेतं नानानृत्तसमन्वितम् ।
नानाच्छत्रसमोपेतं पिच्छचामरसंयुतम् ॥ २६१ ॥
तालवृन्तसमोपेतं धूपदीपसमन्वितम् ।
प्रतिदिनं कुर्यादह्निरात्रौ महोत्सवे ॥ २६२ ॥
रथादौ शिबिकादौ वा परिचारकमूर्धसु ।
यानकाले तु ताम्बूलं देयं नानाफलानि च ॥ २६३ ॥
भक्ष्यापूपादिकन्देयं दत्वा काण्डपटादिकम् ।
योग्यायोग्य विभागेन दग्धार्द्र विषयः क्रमात् ॥ २६४ ॥
दग्धं सर्वं द्विजैस्सिद्धमार्द्रं शूद्रे तु वा मतम् ।
वित्वक् सत्वक् कृतं युक्तया वीक्षणादिविशोधितम् ॥ २६५ ॥
शंखध्वनिसमायुक्तं पाद्याचमनसंयुतम् ।
प्रच्छन्नपटमावर्ज्य निर्माल्यापनये कृते ॥ २६६ ॥
दत्वोपहारान् सर्वेभ्यो मद्भक्तेभ्यः क्रमेण तु ।
आगन्तुकेभ्य स्त्वन्येभ्यः तत्तत् भक्त्यनुसारतः ॥ २६७ ॥
प्रवेश्यस्थानकूटाद्यमासनस्थाय शम्भवे ।
दत्वा पाद्यादिकं नित्यं स्नपनं शान्तिहोमयुक् ॥ २६८ ॥
कार्यं तक्षादिसंस्पृष्टरथादिस्पर्शशान्तये ।
चण्डालपाणदृक्दोषनिवृत्यर्थं विशेषतः ॥ २६९ ॥
आवश्यकमिदं ज्ञेयं प्रतिधानं गुरूत्तमाः ।
शान्तिहोमं विनावाथ अशक्तौ स्नपनं नयेत् ॥ २७० ॥
पञ्चप्राकारबाह्ये तु मम याने प्रकल्पिते ।
विधाय स्नपनं वाथ पञ्चखारिसमन्विते ॥ २७१ ॥
चत्वारिंशमितैर्भारैः जलैर्वाथ तदर्धतः ।
पादेन वाथ तन्यूनैस्नापयेद्देवमादरात् ॥ २७२ ॥
मृगयात्रां विशेषेण स्नपनं कर्म कल्पयेत् ।
स्वकालविहितञ्चैतदिष्टदं परिकीर्तितम् ॥ २७३ ॥
प्रातस्सन्ध्यार्चनन्नित्यं यागमण्टपवेशनम् ।
रथाद्यारोहणं यानन्ततो मध्याह्नपूजनम् ॥ २७४ ॥
रथेचेद्धूपदानान्तं नैवेद्यान्तं शिवालये ।
यात्रार्थस्नपनं पश्चात्ततो नैमित्तिकार्चनम् ॥ २७५ ॥
विनोददर्शनञ्चान्ते प्रदोषे पूजनन्ततः ।
पुनर्होमनिवेशश्च ततो ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ २७६ ॥
यात्रार्थस्नपनं पूजा नृत्तगेयादि दर्शनम् ।
ततो धाम निवेशश्च देव्या सह निवेशनम् ॥ २७७ ॥
काले षोडशसंख्याते यामार्धपरिनिष्ठिते ।
कृतसर प्रति सरस्यैता देवताः विहितः क्रियाः ॥ २७८ ॥
स्वकालेनुष्ठितास्त्वेता क्रियास्सर्वार्थसाधकाः ।
पूर्वपूर्वग्रहेऽपुष्टिः पृष्ठपृष्ठग्रहेऽशुभः ॥ २७९ ॥
तस्मात्सर्व प्रयत्नेन पूर्वकाले समाचरेत् ।
स्वकालेपि च दोषस्स्यात् पृष्ठकाले समाचरेत् ॥ २८० ॥
यानकाले बलेः काले पूर्वकालेऽथवामतः ।
परिवारोक्तमार्गेण बलिपीठे समाचरेत् ॥ २८१ ॥
मार्दवार्क्षन्तु वा पीठं लोहं वाभू विलेपनम् ।
यागमण्डपवेशञ्च हित्वान्तर्वेशनन्तु वा ॥ २८२ ॥
तत्र ताम्बूलदानाद्यं वर्जयेद्वाथ कारयेत् ।
उक्तकाले परित्यागे शान्तिहोमञ्च कारयेत् ॥ २८३ ॥
रात्रौ नीराजनं कार्यं धूपदीपावसानके ।
प्रभूतन्तु हविर्दद्याद्यानकालावसानके ॥ २८४ ॥
एवं प्रतिदिनं कुर्यात् विशेषस्त्वघुनोच्यते ।
ग्रामादौ तत्बहिः वापि कल्पिते मण्डपादिके ॥ २८५ ॥
नीत्वा देवं समाराध्य विनोदालोकनन्ततः ।
प्रविश्य धाम वा नो नयेत् ग्रामं समस्तकम् ॥ २८६ ॥
प्रवेशेवाथ वृष्ट्यादावेवमेव समाचरेत् ।
भविष्यद्वृष्टिशंकायान्धकारे महत्यपि ॥ २८७ ॥
शान्तिहोमो विधेयस्यादवशिष्टप्रदक्षिणे ।
यागारम्भदिने वाथ तीर्थदानदिनेपि च ॥ २८८ ॥
सकलं भ्रामयेत् ग्रामं प्रायश्चित्तन्नचोच्यते ।
ग्रामप्रदक्षिणे हीने दिशाहोमन्तु कारयेत् ॥ २८९ ॥
निर्मले नभसीन्दोश्च दर्शनेऽवश्यमेव च ।
बेरयात्रा प्रकर्तव्या बलिन्नित्यं समाचरेत् ॥ २९० ॥
तीर्थाह्नः पञ्चमे पूर्वे चतुर्थे वा समाचरेत् ।
तैलाभ्यंगञ्च तद्वारे रात्रिचूर्णयुतन्तु वा ॥ २९१ ॥
ताम्बूलदानसहितन्देवे भक्तेषु च क्रमात् ।
अन्यत्रापि च कर्तव्यं ध्वजारोहेपि वामतम् ॥ २९२ ॥
देवाग्रे स्थापयेत्तैलं स्थण्डिलेयंत्रिकोपरि ।
अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य संहिता मनुना लभेत् ॥ २९३ ॥
कवचेनाव कुण्ठ्याथ यजेद्गन्धाधिभिः हृदा ॥ २९३१/२ ॥
शिवतत्वादिभिस्तैलं मूलयुक्तैर्नमोन्तकैः ।
सपुष्पन्निक्षिपेन्मूर्ध्नि रात्रिचूर्णमनुक्रमात् ॥ २९४१/२ ॥
ललाटात् पादबाह्वन्तं देव्याः कण्ठान्तमाचरेत् ।
तत्र वन्यत्र वा स्नानं कृत्वा मौद्गन्निवेदयेत् ॥ २९५१/२ ॥
तीर्थाह्नात् पूर्वदिवसे तत्पूर्वे वा समाचरेत् ।
नटेशभ्रमणं कुर्यात्तदर्धं पूर्वरात्रिके ॥ २९६१/२ ॥
कौतुकं पूर्वविधिना कारयेन्नृत्तमूर्तये ।
सर्वाभरणयुक्ताय पूजिताय विशेषतः ॥ २९७१/२ ॥
तस्मादन्यत्र कूटेवा रंगे वाऽस्थानमण्टपे ।
सर्वालंकारसंयुक्तं कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ २९८१/२ ॥
तत्काले वा प्रभाते वा देवदेवं प्रवेश्य च ।
विनोददर्शनञ्चापि कारयेद्विजसत्तमाः ॥ २९९१/२ ॥
प्रातस्नानादिकं कृत्वा भूषयेत् भूषणार्हकैः ।
नानागरुसुगन्धञ्च कर्पूरेण विमिश्रितम् ॥ ३००१/२ ॥
धामप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वातोद्यसमन्वितम् ॥ ३०१ ॥
स्थण्डिलोपरि संस्थाप्य पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
संप्रोक्ष्यार्घ्याम्भसास्त्रेण मन्त्रयेत् शर्वशम्बरैः ॥ ३०२ ॥
गन्धादिभिस्समभ्यर्च्य कवचेनावकुण्ठयेत् ।
समिदाज्येन चरुणा तिललाजगुलैस्तु वा ॥ ३०३ ॥
मूलेन शतहोमस्स्यादस्त्रहोममतो न वा ।
पञ्चाग्नि संस्कृतिर्युक्तो होमस्सर्वार्थसाधकः ॥ ३०४ ॥
प्रायश्चित्तंत्वघोरेण कृत्वा पूर्णासमन्वितम् ।
सद्योजातेन संस्पृश्य गन्धंमूलेन दापयेत् ॥ ३०५ ॥
सवत्सांगां सुवर्णञ्चकांस्यपात्रं सुवस्त्रयुक् ।
तिलमाज्यमथान्यद्वा दद्यादाचार्य तृप्तये ॥ ३०६ ॥
जलदानसमोपेतं यात्रादानमिदंमतम् ।
अथान्यद्वा हरिद्राञ्च लवणन्तिलसर्षपौ ॥ ३०७ ॥
ताम्बूलन्तण्डुलञ्चैव गन्धाज्यं तिलतैलकम् ।
शिवदानमिति ख्यातं कर्तुरिष्ट प्रदायकम् ॥ ३०८ ॥
योगिनां ध्यानयुक्तानां शिवज्ञानार्थवेदिनाम् ।
तत्पूजादानमिष्टं स्यात् सर्वेषां प्राणिनामपि ॥ ३०९ ॥
उष्णीषाद्यं प्रदेयं स्याद्विशेषेषु दिनेषु च ।
प्रतिदानं तु देयं स्याज्जलोपेतं तु तद्भवेत् ॥ ३१० ॥
उष्णीषाद्यं प्रदातव्यं दद्याचार्यधीमतः ।
आचार्यश्शिव एवस्यादनयोरन्तरन्नहि ॥ ३११ ॥
यः पश्येदनयोर्भेदं सोधोगतिमवाप्नुयात् ।
सर्वागमज्ञं शान्तञ्च शिवलिंगार्चनारतम् ॥ ३१२ ॥
नित्यहोमादिभिर्युक्तं शिवार्थान्नप्रकल्पितम् ।
ग्रहबल्यादिसंयुक्तं भिक्षा प्रदमनिन्दितम् ॥ ३१३ ॥
किमत्र बहुनोक्तेन देशिकस्त्वीदृशो यदा ।
तृप्तो यत्र तदातस्य पुरुषार्थगतिर्द्विजाः ॥ ३१४ ॥
सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं त्रिसत्यं सत्यमेव हि ।
तद्वित्तमाहृतं येन त्रिजगच्चोर उच्यते ॥ ३१५ ॥
देवस्वादपिनिस्तार्यं कल्पकोटिशतैरपि ।
तस्मात् पापं परिज्ञाय बहुधा देशिकस्य च ॥ ३१६ ॥
तद्दत्तं श्रद्धया ग्राह्यन्तछ्राव्यन्तारकम् यतः ।
यात्रादान मिदं कार्यान्नैवेद्यादि निवेदयेत् ॥ ३१७ ॥
पूर्वान्ते भवेल्लिंगप्रतिष्ठादौ च सम्मतम् ।
अन्यत्रापि च कर्तव्यं राज्ञां विजयहेतवे ॥ ३१८ ॥
सर्वदानोत्तमं ह्येतत् ग्रहणादौ विशिष्यते ।
सर्वालंकारसंयुक्तं मुखेणसमन्वितम् ॥ ३१९ ॥
शैवाचार्यसमोपेतमारोप्य शिबिकोत्तमम् ।
पञ्चप्राकारमध्ये वा तत्बाह्ये वा प्रदक्षिणम् ॥ ३२० ॥
कृत्वा यानक्रमं प्रोक्तं सर्वमंगल संयुतम् ।
राजवेषधरैः पुंभिर्नानानृत्तसमन्वितैः ॥ ३२१ ॥
आरूढ शिबिकैर्दक्षैः पुष्पोदैर्गन्धतोयकैः ।
अग्रतः पृष्ठतो वापि कृतसेवा समन्वितैः ॥ ३२२ ॥
वर्जयेद्वाथ मुखं राजवेषधरान्वितम् ।
प्रवेश्य भवनं पश्चात् स्थापयेत् पूर्ववर्त्मना ॥ ३२३ ॥
कौतुकञ्च परित्यज्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
तदन्ते बेरयात्रादि तत्पूर्वे वा प्रकीर्तितम् ॥ ३२४ ॥
रात्र्यन्ते रथमारोप्य देवदेवन्नटेश्वरम् ।
पूर्वयानक्रमेणैव ग्रामादीनां ग्रदक्षिणम् ॥ ३२५ ॥
कृत्वा निवेशयेदन्तः पुनस्नपनमाचरेत् ।
अन्येष्वपि च बेरेषु विधानं सदृशं मतम् ॥ ३२६ ॥
तीर्थाह्नः पूर्वदिवसे तत्पूर्वे वा द्विजोत्तमाः ।
युद्धारम्भक्रियोपेतं मृगयात्रावसानकम् ॥ ३२७ ॥
अन्येन चोत्सवार्थेन बेरेण पुनराचयेत् ।
विशेषेण स्नपनन्तस्य विधेयं पूर्ववर्त्मना ॥ ३२८ ॥
तद्रात्रौ कौतुकं कुर्यात् तीर्थार्थं पूर्ववर्त्मना ।
तीर्थार्थं साधयेद्रात्रौ कलशान्नवसंख्यया ॥ ३२९ ॥
ससूत्रान् सापिधानांश्च सकूर्चान् पल्लवान्वितान् ।
सवस्त्रान्वा विवस्त्रान्वा प्रधाने वस्त्रमेव वा ॥ ३३० ॥
रात्रौ वा साधयेत्तीर्थं स्नाने तत्समयेपि वा ।
प्रातः प्रागुदयात् पूर्वन्तीर्थकार्यं समाचरेत् ॥ ३३१ ॥
तीर्थस्थानञ्च संप्राप्य शुद्धिं कृत्वा महीतले ।
स्थण्डिलद्वितयं कुर्यात् शूलार्थं कलशार्थकम् ॥ ३३२ ॥
पश्चिमे स्थापयेच्छूलं तदग्रे कलशान्यसेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु देवानाहूयपूर्वकम् ॥ ३३३ ॥
त्रिशूले सर्वतीर्थञ्च सर्वंदुर्गासमन्वितम् ।
मध्ये मनोन्मनीयुक्तं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ ३३४ ॥
तज्जलैः स्नापयेच्छूलं नद्याद्यन्तः प्रविश्य च ।
तीर्थसंग्रहणं कुर्यात् गंगाद्यावाहनेन च ॥ ३३५ ॥
हे देवि गंगे यमुने नर्मदे च सरस्वति ।
सिन्धो गोतावरित्वञ्च कावेर्यत्रजलाशये ॥ ३३६ ॥
सन्निधीभवशर्वस्य तीर्थार्थमिदमुत्तमम् ।
खेरस्तमनं यावत् तीर्थानां पापशुद्धये ॥ ३३७ ॥
तीर्थसंग्रहणं तन्मध्ये प्राक्शिरान्वितम् ।
त्रिशूलं स्नापयेदप्सु शिवमन्त्रमनुस्मरन् ॥ ३३८ ॥
जलादुत्तीर्य शूलन्तु जलतीरे निवेशयेत् ।
तीर्थसंग्रहणं कृत्वा तीर्थं देवालयेपि वा ॥ ३३९ ॥
अवगाहनहीनन्तु नयेद्दूरजलाशये ।
सर्वालंकारसंयुक्तं प्रविशेदालयं प्रति ॥ ३४० ॥
होमञ्च बलिदानञ्च कृत्वा प्रागुक्तवर्त्मना ।
चूर्णोत्सवं ततः कुर्यात् देवस्यास्थानमण्टपे ॥ ३४१ ॥
स्थण्डिले द्वितयं कुर्यात् देवदेवस्य सन्निधौ ।
त्रिशूलं पश्चिमेन्यत्रोलूखलं विनिवेशयेत् ॥ ३४२ ॥
तन्मध्ये विन्यसेद्रात्रिमथतच्चूर्णसिद्धये ।
वस्त्राणावेष्ट्य तन्मध्ये रात्रिचूर्णन्तु वा क्षिपेत् ॥ ३४३ ॥
त्रिशूलं पूजयित्वादौ ततो रात्र्यधिवासनम् ।
संक्ल्प्योलूखलेशक्तिम्माधाराख्यं प्रकल्पयेत् ॥ ३४४ ॥
मुसले पूजयित्वेशं कुर्यात् घृतशिरोर्पणम् ।
दूर्वा पुष्पसमोपेतैः व्रीहितण्डुलकादिभिः ॥ ३४५ ॥
सम्मुखं विमुखं वापि शूलं देवस्य कीर्तितम् ।
तद्वन्मुसलमुद्दिष्टं तथैवोलूखनं भवेत् ॥ ३४६ ॥
सवस्त्रं वा विवस्त्रं वा मूसलं परिकीर्तितम् ।
मुसलं पूर्वमभ्यर्च्योलूखनं तदनन्तरम् ॥ ३४७ ॥
शिवतत्वादितो वा स्यादात्मतत्वादितोपि वा ।
दूर्वाप्रदानं कर्तव्यं गुरुणा वा नियोगिना ॥ ३४८ ॥
राज्ञा देव्या च तस्याथ तन्नियुक्तैर्महात्मभिः ।
पुरोहितमुखैर्देयं ततो माहेश्वरैर्जनैः ॥ ३४९ ॥
मत्कन्याभिश्चदासीभिः कर्तव्यं राजसन्निधौ ।
नो चेत्राजनियुक्ताभिरुद्रकन्याभिरेव वा ॥ ३५० ॥
दासीभिर्वार्थ भक्तैर्वा योग्यैर्रन्यैः क्रमेण च ।
दूर्वादानं प्रकर्तव्यं विद्धैर्देशिकाज्ञया ॥ ३५१ ॥
अन्यस्मिन्नपि देवस्य देव्या वा कौतुकान्तरे ।
तदादौ स्नानकालादौ कर्तव्यम्मंगलार्थकम् ॥ ३५२ ॥
तदन्ते चूर्णयेद्रात्रिं त्रिःकृत्वा चास्त्रमुच्चरन् ।
दूर्वादानं क्रमेणैव चूर्णयेद्रात्रिमादरात् ॥ ३५३ ॥
तच्चूर्णं तन्मनुं स्मृत्वा तस्मादादाय निक्षिपेत् ।
नानाविधेषु पात्रेषु लिंगार्थकं प्रतिमार्थकम् ॥ ३५४ ॥
उत्सवप्रतिमार्थकञ्च त्रिशूलार्थं विशेषतः ।
परिवारार्थमेकञ्च भागं संकल्पयेत् क्रमात् ॥ ३५५ ॥
अवशिष्टजनार्थञ्च संग्रहेत् कलशादिषु ।
केवलं गन्धतैलं वा पृथक् पात्रेषु कल्पयेत् ॥ ३५६ ॥
संप्रोक्ष्य हेतिना पश्चात् हृण्मन्त्रेण समर्चयेत् ॥ ३५६१/२ ॥
अमृतीकृत्य गोस्तन्या दद्यात्ताम्बूलपूर्वकम् ।
रात्रिचूर्णं च देयं स्यात् प्रागुक्तविधिना द्विजाः ॥ ३५७१/२ ॥
चूर्णोत्सवं त्रिशूलेन ग्रामादावालयेऽपि च ।
कारयेत् शीघ्रगत्या तु समर्थैः परिचारकैः ॥ ३५८१/२ ॥
महातीर्थं प्रकर्तव्यं समुद्रादौ महाजले ।
नाल्पोदके विधातव्यं तच्च कौतुकतीर्थवत् ॥ ३५९१/२ ॥
किं तु बेरसमोपेतं प्रपादि परिमण्डिते ।
कलशस्थापनोपेतं देवताह्वानसंयुतम् ॥ ३६०१/२ ॥
विबेरं वापि प्रकर्तव्यं तीर्थकार्ये द्विजोत्तमाः ।
तीर्थसंग्रहणं पूर्वं न कृते तु जलान्तरे ॥ ३६११/२ ॥
तीर्थसंग्रहणं कृत्वा महातीर्थं समाचरेत् ।
विमोच्य कौतुकं सर्वं भक्तेभ्यो विनिवेश्य च ॥ ३६२१/२ ॥
महातीर्थं प्रकर्तव्यं शूलबेरसमन्वितम् ।
त्रिशूलसहितं वापि नानादेवालयागतैः ॥ ३६३१/२ ॥
त्रिशूलैर्देवतोपेतैः सहितं वा समाचरेत् ।
अथवा पद्मचक्राभ्यां सहितं वा समाचरेत् ॥ ३६४१/२ ॥
महामोटिसमायुक्तं रात्रौ वा तीर्थमाश्रयेत् ।
अह्नितीर्थं प्रकर्तव्यं मध्याह्ने तीर्थमुत्तमम् ॥ ३६५१/२ ॥
पूर्वाह्ने मध्यमं तीर्थमपराह्नेऽधमं भवेत् ।
हित्वेन्दु ग्रहणं तीर्थं रात्रौ वा वरमिष्येते ॥ ३६६१/२ ॥
तच्च (मोटि) समायुक्तं उत्तमोत्तममिष्यते ।
तिथिप्रधानं सामुद्रयमन्यद्दक्षप्रधानकम् ॥ ३६७१/२ ॥
तिथिनक्षत्रसंयोगयुक्तं दुर्लभमुच्यते ।
पूर्वाह्ने वा पराह्नेवा तिथिऋक्षसमन्वितम् ॥ ३६८१/२ ॥
समुद्रे वाथ नद्यादौ कार्यं मध्यन्दिने वरम् ।
नक्षत्रमधिकं त्वह्निसंग्राह्यं तिथिरेव वा ॥ ३६९१/२ ॥
वारद्वयगते ऋक्षे तिथौ वा योगसम्भवे ।
तीर्थर्क्षद्वयसंप्राप्तावेकमासे परं वरम् ॥ ३७०१/२ ॥
तत्रापि योगयुक्तञ्चेत् पूर्वं संग्राह्यमेव वा ।
यस्मिन् मासे तु यदृक्षं पूर्वं तीर्थमनुष्ठितम् ॥ ३७११/२ ॥
तस्मिन् मासे तु तदृक्षे पश्चादपि समाचरेत् ।
लिंगे स्वायम्भुवे चेत्तु दैविके चार्षिकेपि वा ॥ ३७२१/२ ॥
मानुषे पूर्वतीर्थक्षे मासर्क्षन्तद्विमासके ।
नक्षत्रे वा तिथौ वापि तीर्थकार्यं द्विजोत्तमाः ॥ ३७३१/२ ॥
जलमध्ये ततस्तीर्थं कारयेद्देशिकोत्तमः ।
द्विधावगाहनं प्रोक्तं बेरयोगवियोगतः ॥ ३७४१/२ ॥
वियोगे तीरदेशे तु बेरस्नपनमेव वा ।
कारयेत् पूजयेत् पश्चात् गन्धाद्यैरुपचारकैः ॥ ३७५१/२ ॥
नैवेद्यं दापयेत्तत्र नोचेद्देवालयेपि वा ।
आरामादौ च देवेशं तोषयेत् सर्वमंगलैः ॥ ३७६१/२ ॥
ग्रामप्रदक्षिणोपेतमथवा तद्विवर्जयेत् ।
सर्वेर्भक्तजनोपेतं तैर्विहीनन्तु वा भवेत् ॥ ३७७१/२ ॥
पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा सर्वमंगलसंयुतम् ।
धामप्रदक्षिणोपेतं विशुद्धैः परिचारकैः ॥ ३७८१/२ ॥
ग्राहयित्वा तु देवेशं देव्या विद्येश्वरैर्युतम् ।
गर्भगेहे सुसंस्थाप्य लिंगे पीठेह्यनुक्रमात् ॥ ३७९१/२ ॥
देवं देवीञ्च विन्यस्य विद्येशान् परितोन्यसेत् ।
तत्तत् तोयैश्च संप्रोक्ष्य शुद्धोदैस्नापयेद्विभुम् ॥ ३८०१/२ ॥
ततस्संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ।
ध्वजावरोहणं तस्यां रात्रौ श्रेष्ठमुदाहृतम् ॥ ३८११/२ ॥
तृतीये पञ्चमे वापि सप्तमे नवमेव वा ।
एकादशाहे विश्वर्क्षे कुर्यात्पञ्चदशाहके ॥ ३८२१/२ ॥
कुर्यात् सप्तदशाहे वैकोन विंशत्यहेऽपि च ॥ ३८३ ॥
मूर्तिहोमयुतं कुर्याद्दिशाहोमन्तदूर्ध्वतः ।
ध्वजादि तीर्थपर्यन्तं दिनसंख्यास्थिता यदि ॥ ३८४ ॥
पुनरुत्सवमारभ्य तीर्थान्तं सर्वमाचरेत् ।
ध्वजावरोहऋक्षेतु शुद्धाख्यं स्नपनं नयेत् ॥ ३८५ ॥
लिंगे बेरे शूले ध्वजे स्नपनमाचरेत् ।
अर्चनोक्तं समभ्यर्च्य मलाभिर्धामभूषयेत् ॥ ३८६ ॥
गर्भगेहं समारभ्य गोपुरान्तं स्वशक्तितः ।
कालागरूद्भवै र्धूपैर्धूपयेद्देवमन्दिरम् ॥ ३८७ ॥
नैवेद्यं विविधन्दद्यात् तोषये द्देवं मादरात् ।
चण्डपूजान्ततः कुर्यात् होमेन सहितन्नवा ॥ ३८८ ॥
ततो ग्रामबलिं दद्यात् अन्नलिंगसमन्वितम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तं चण्डनाथयुतन्तु वा ॥ ३८९ ॥
भेरिका मद्दलोपेतं पटहैः काहलैर्युतम् ।
श्रीखण्ट शंखसंयुक्तं बलिकाले तु घोषणम् ॥ ३९० ॥
कृत्वा विसर्जयेद्देवान् ब्रह्मदीन् ग्रामवर्तिनः ।
ध्वजेवादौ बलिन्दद्यात्तदन्ते च ध्वजं पुनः ॥ ३९१ ॥
अवतार्यपटस्थञ्च योजयेत् वृषभं वृषे ।
ध्वजावरोहणस्यादौ चान्ते वा बलिरिष्यते ॥ ३९२ ॥
आचार्यं पूजयेत्कर्ता वस्त्रहेमांगुलीयकैः ।
अंकुरार्पणकाले च ध्वजारोहणकालके ॥ ३९३ ॥
यागाधिवासेन होमप्रारम्भे सन्ध्ययोर्द्वयोः ।
अथवा चैकसन्ध्यायाः प्रारम्भेवावसानके ॥ ३९४ ॥
नृत्तमूर्त्युत्सवे तीर्थे शुद्धस्नपनकालके ।
दक्षिणान्दापयेत्पश्चात् त्रिविधा सा च सम्मता ॥ ३९५ ॥
अधमा पञ्चनिष्का च द्विगुणा मध्यमा भवेत् ।
त्रिगुणा चोत्तमा ज्ञेया देशिकस्य तु दक्षिणा ॥ ३९६ ॥
तदर्धसंख्यया प्रोक्ता दक्षिणाकन्यसक्रमे ।
श्रेष्ठं तु द्विगुणा प्रोक्ता त्वन्यथा वा निगद्यते ॥ ३९७ ॥
निष्कमर्धं तदर्धं वा प्रत्यहं दक्षिणा मता ।
भक्तोत्सवन्ततः कुर्यात् पक्षाहात् पूर्व एव वा ॥ ३९८ ॥
उत्सवादौ च मध्ये वा भक्तानामुत्सवो मतः ।
संवत्सरोद्भवेकाले यदा मासोत्सवो भवेत् ॥ ३९९ ॥
बलि होमादिसंयुक्तो बेरयात्रादि संयुतः ।
वर्जयेद्वानयेत्बेर यात्रामात्रमथापि वा ॥ ४०० ॥
मासोत्सवद्वयप्राप्तावेवमेव समाचरेत् ।
मासोत्सवमिहप्रोक्तस्त्वेकाहोत्सवत् द्विजाः ॥ ४०१ ॥
कुर्यादेकमनेकं वा मास्येकस्मिन् तदुत्सवम् ।
अंकुरार्पणपूर्वं वा तद्वियुक्तमथाचरेत् ॥ ४०२ ॥
एकाहमुत्सवं कुर्यात् भेरीताडनपूर्वकम् ।
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा शूलमेकत्र विन्यसेत् ॥ ४०३ ॥
तदग्रे स्थापयेद्भेरीं पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
अस्त्रं भेरीञ्च संपूज्य भेरीं सन्ताडयेत् क्रमात् ॥ ४०४ ॥
ततः प्रतिसरं बद्ध्वा देवे शूले यथाक्रमम् ।
धामप्रदक्षिणं कृत्वा यागशालां प्रविश्य च ॥ ४०५ ॥
स्थण्डिले स्थापयेत् शूलं वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिले शुभे ।
विन्यसेत् शिवकुम्भञ्च वर्धनी सहितं गुरुः ॥ ४०६ ॥
समन्तात् स्थापयेदष्टौ घटान्वाकलशान्वथ ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ॥ ४०७ ॥
हेमाब्जं निक्षिपेत्कुम्भे वर्धन्यां वस्त्रवेष्टितम् ।
उभयञ्च विधातव्यं सूत्रकूर्चपिधानयुक् ॥ ४०८ ॥
फलपल्लवसंयुक्तं कुम्भे शम्भुम्मनोन्मनीम् ।
वर्धन्यामष्टविद्येशान् कलशेषु समर्चयेत् ॥ ४०९ ॥
द्वाराणि द्वारपान्नन्दि प्रमुखान् कलशेषु वा ।
स्थण्डिलेतान् समभ्यर्च्य तोरणैरष्टमंगलैः ॥ ४१० ॥
संयुक्तन्तद्विहीनं वा दशायुधयुतन्नवा ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि होमकर्मसमाचरेत् ॥ ४११ ॥
पञ्चसंख्येऽथवैकस्मिन् पूर्वद्रव्यसमन्वितम् ।
ततो ग्रामबलिं दद्यात् बिम्बेन सहितन्तु वा ॥ ४१२ ॥
एवं रात्रौ प्रकर्तव्यं प्रातर्यागेश्वरान् यजेत् ।
कृत्वा होमं बलिं कुर्याद्बेरेण च समन्वितम् ॥ ४१३ ॥
आलयं प्रविश्यान्ते कुर्याच्चूर्णोत्सवं गुरुः ।
ततस्तीर्थं प्रकर्तव्यमत्रानुक्तन्तु पूर्ववत् ॥ ४१४ ॥
प्रातर्वाकारयेत् सर्वं भेरीताडन वर्जितम् ।
सद्योधिवासनं कृत्वा प्राग्वत्सर्वं समाचरेत् ॥ ४१५ ॥
चूर्णोत्सवविहीनं वा विधानमिदमाचरेत् ।
आलये बलियाने च स्यातां तीर्थं विहाय वा ॥ ४१६ ॥
बेरयात्रा प्रकर्तव्या सायाह्ने वा प्रदोषके ।
तीर्थोर्ध्वञ्चेत् भवेत् यात्रा बलिकालेऽन्यबेरतः ॥ ४१७ ॥
बेरयात्रा विधेया वा त्वन्यथा च निगद्यते ।
बलिहोमादिकं हित्वा भ्रमणं केवलन्तु वा ॥ ४१८ ॥
देवस्य कौतुकं कुर्याद्दिनेष्वेतदपीरितम् ॥ ४१८१/२ ॥
कर्तुर्वाञ्छावशात् कॢप्तकालेष्वेतच्च वा मतम् ।
कर्तृजन्मावसानर्क्षे चार्द्रा नक्षत्र एव वा ॥ ४१९१/२ ॥
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पर्वण्युभयपक्षयोः ।
अयने विषुवे राहु दर्शनेदमनोत्सवे ॥ ४२०१/२ ॥
पवित्रेमासपूजायां कृत्तिकादीपरोहणे ।
संवत्सरादिलेखायान्नवतोयागतावपि ॥ ४२११/२ ॥
पूर्वफाल्गुननक्षत्रे नवनैवेद्यकर्मणि ।
अन्यस्मिन् मंगले कार्ये कुर्यादेकोत्सवं बुधः ॥ ४२२१/२ ॥
एवं प्रत्यब्धसंयुक्तं भुक्त्यै नोचे द्विमुक्तये ।
वारपूजादि कर्तव्या रविवारादितः क्रमात् ॥ ४२३१/२ ॥
पञ्चगव्यामृतैर्वापि स्नापयेत् स्नपनांगकैः ।
पुष्पकलैर्गन्धपुष्पाद्यैः पूजयेत् परमेश्वरम् ॥ ४२४१/२ ॥
स्थलपद्ममपामार्गं श्रीपर्णन्तुलसी तथा ।
गोक्षुरा बिल्वपत्रञ्च विष्णुक्रान्तिः क्रमेण तु ॥ ४२५१/२ ॥
अर्कवारादि वारेषु पत्राण्येतानि योजयेत् ।
माणिक्कमर्कवारेस्यात् चन्द्र वारे तु मौक्तिकम् ॥ ४२६१/२ ॥
प्रवालं गुजवारे तु बुधे मरकतं भवेत् ।
सुरेढ्ये पुष्परागं स्यात् शुक्रे वज्रमिति स्मृतम् ॥ ४२७१/२ ॥
इन्द्रनीलं च सौरे स्यात् सर्वाण्यन्यानि यानि च ।
सर्ववारेषु योग्यानि भूषणानां विधिर्मतः ॥ ४२८१/२ ॥
तद्वर्णाभानि च पुष्पाणि वस्त्राणि च नियोजयेत् ॥ ४२९ ॥
तत्तद्वर्णानि नैवेद्यन्तत्तद्वारे निवेदयेत् ।
वारपूजावसाने तु वारोत्सवमथाचरेत् ॥ ४३० ॥
अर्कवारोत्सवं वापि कारयेदिष्टसिद्धये ।
ग्रहपीडाविनाशार्थमारोग्यार्थं विशेषतः ॥ ४३१ ॥
जगत्क्षोभविनाशार्थं बाधायेन ग्रहेण च ।
तद्वारपूजा कर्तव्या तद्वारोत्सवसंयुता ॥ ४३२ ॥
तत्तद्वारविभेदेन गन्धादिग्रहणेन वा ।
संवत्सरोत्सवः प्रोक्तः तथा मासोत्सवोपि च ॥ ४३३ ॥
वारोत्सवस्य विप्रेन्द्रा विशेषस्तत्र कथ्यते ।
पूर्वाह्ने ब्राह्मणानान्तु मध्याह्ने क्षत्रियस्य तु ॥ ४३४ ॥
सायाह्ने वैश्यजातेस्तु चतुर्थस्यार्धरात्रके ।
ध्वजस्यारोहणं कुर्यात् ध्वजारोहण पूर्वकम् ॥ ४३५ ॥
भेरीताडनपूर्वं वा बीजनिर्वापपूर्वकम् ।
ब्राह्मणादि त्रयाणां वा शूद्रे वांकुरपूर्वकम् ॥ ४३६ ॥
नगरे ध्वजपूर्वं वा मंगले भेरिपूर्वकम् ।
पत्तनेंकुरपूर्वं वा तद्वछ्शूद्रे प्रकीर्तितम् ॥ ४३७ ॥
चतुस्सहस्रकादूर्ध्वे वैप्रे ग्रामे महत्तरे ।
पुरादौ संकरोनोक्तः उत्सवानां द्विजोत्तमाः ॥ ४३८ ॥
सप्तषट्पञ्चवेदैस्तु तालैर्वाध्यजदण्डकैः ।
ध्वजस्य वेदिकां कुर्यात् शूद्रादीनां विलोमतः ॥ ४३९ ॥
ध्वजे ध्वजन्न कर्तव्यं कर्तव्यो वृषभध्वजः ।
उत्सवे चोत्सवन्नेष्टमिष्टं शैवोत्सवं द्विजाः ॥ ४४० ॥
सर्वानुकूल नक्षत्रे ध्वजारम्भादिको वरः ।
श्वेतं रक्तञ्च पीतञ्च ब्राह्मण्यादि त्रये मतः ॥ ४४१ ॥
शूद्रस्य पीतः सर्वेषां श्वेतो वा परिकीर्तितः ।
आरम्भस्तु पटे मूर्धा पुच्छस्यादवसानयुक् ॥ ४४२ ॥
ध्वजप्रदक्षिणे काले गच्छेदग्रे गुरुर्नवा ।
गान्धारं पूर्वभागे तु दक्षिणो कौशिको भवेत् ॥ ४४३ ॥
पश्चिमे कामरो ज्ञेयस्तर्करागस्तदुत्तरे ।
एवञ्च दिक्विभागेन स्वरास्तु परिकल्पयेत् ॥ ४४४ ॥
ध्वजारोहणकाले तु चतुर्ष्वेकतमोपि वा ।
ध्वजारोहादि तीर्थान्तं रोत्रौ ग्रामबलिस्तु वा ॥ ४४५ ॥
अथवा ध्वजमूले तु देवानां बलिरेव वा ।
नित्योत्सवयुतस्थाने चोत्सवेन्यत्रवापि वा ॥ ४४६ ॥
ब्राह्मणादि विभेदेन सौम्यादारभ्य कुण्डकम् ।
प्रदक्षिणक्रमाद्वापि कुर्यादेकाग्निकल्पने ॥ ४४७ ॥
चण्डरूपधरोब्रह्मचारी सम्मृष्टभोजनः ।
आत्मानञ्चण्डवत् ध्यात्वा छिन्द्याद्वाध्वजदण्डकम् ॥ ४४८ ॥
उत्सवं वा पवित्रं वा कल्पयेदुभयन्तु वा ।
केत्वंकुरन्नवाहे स्यात् सप्ताहेचोत्सवांकुरम् ॥ ४४९ ॥
तीर्थांकुरन्तु तत्संख्ये सर्वं सर्वत्र वामतम् ।
मध्याह्ने ध्वजपूजां वा सोमकुम्भे जलस्य च ॥ ४५० ॥
निक्षेपञ्चाथ तत्पूजा रात्रौ वाथ विधीयते ।
कृतकौतुकबेरस्य तत्ग्रामान्निर्गमोपि वा ॥ ४५१ ॥
मृगयाचेष्टकालेषु कर्तव्यं द्विजसत्तमाः ।
सौरश्चान्द्रो द्विधाप्रोक्ता वत्सरः कामिकागमे ॥ ४५२ ॥
सौरश्रेष्ठ इह प्रोक्तश्चान्द्रो मध्यम उच्यते ।
सावनस्त्वधमः प्रोक्तस्तेन कार्यन्तु नेष्यते ॥ ४५३ ॥
उत्सवादिषु कालेषु प्रतिष्ठाद्यन्न कारयेत् ।
विधाय शान्तिहोमन्तु प्रतिष्ठाद्यन्तु वा नयेत् ॥ ४५४ ॥
अथवान्यप्रकारेण उत्सवन्तु विधीयते ।
ध्वजमेकं समारोप्य ध्वजारोहणपूर्वकम् ॥ ४५५ ॥
तस्मिन्नेवदिने विप्रा मन्दीभूते दिवाकरे ।
श्रावयेत्तीर्थदिवसं गजाद्यारोहितेन च ॥ ४५६ ॥
चण्डालेन सदारेण कुर्यात् घोषयुतेन च ।
तद्रात्रावेव कर्तव्यं भेरीताडनपूर्वकम् ॥ ४५७ ॥
बेराग्रे शूलसंयुक्ते देवानावाह्यपूर्ववत् ।
आश्राव्य तीर्थदिवसं ग्रामादिबलिवर्जितम् ॥ ४५८ ॥
धामन्येव विधायैवं तस्माद्गत्वा जलाशयम् ।
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा जलतीरे गुरूत्तमाः ॥ ४५९ ॥
एकत्र स्थापयेच्छूलमन्यत्र कलशान्न्यसेत् ।
नवकैस्नापयेच्छूलं तच्छूलमवगाहयेत् ॥ ४६० ॥
प्रविश्य देवतास्थानं तद्दिनाद्वा दशाहके ।
यागारम्भं पुनः कुर्यादंकुरार्पणपूर्वकम् ॥ ४६१ ॥
एकहोमसमायुक्तं ग्रामादिबलिमाचरेत् ।
बेरयात्रा समायुक्तं दिवसं प्रत्यहर्निशम् ॥ ४६२ ॥
पञ्चमे दिवसे तत्र सिकता अस्त्रमन्त्रिताः ।
विकिरेत् सदनं सर्वमन्तर्बाह्य विकल्पितम् ॥ ४६३ ॥
अष्टादाशदिने प्राप्ते बीजानिर्वापमाचरेत् ।
तीर्थाथं तन्निशायान्तु धाम्नस्त्वष्टादिशास्वपि ॥ ४६४ ॥
ध्वजानष्टौ समारोप्यांकितान् लोकेशवाहनैः ।
तदस्त्राकान् वृषाङ्गान्वा मूर्तिपैश्च समन्वितः ॥ ४६५ ॥
ततः प्रभृतिकर्तव्यं होमकर्मविशेषतः ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् बेरयात्रासमन्वितम् ॥ ४६६ ॥
एवं नवदिनं कृत्वा दशमे तीर्थमाचरेत् ।
ध्वजानामष्टसंख्यानां तद्रात्राववरोहणम् ॥ ४६७ ॥
कृत्वा तद्दिनमारभ्य नानावाद्य समन्वितम् ।
नानागानसमायुक्तं नानानृत्तसमन्वितम् ॥ ४६८ ॥
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा परिवेषक्रमं नयेत् ।
सप्ताहमेवं कृत्वान्ते तस्माद्गत्वा जलाशयम् ॥ ४६९ ॥
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा जलतीरे गुरूत्तमः ।
एकत्र स्थापयेच्छूलमन्यत्र कलशान्न्यसेत् ॥ ४७० ॥
नवकैः स्नापयेच्छूलं तच्छूलमवगाहयेत् ।
प्रविश्य देवतास्थानं सर्वातोद्यं विवर्ज्य च ॥ ४७१ ॥
स्थापयेन्मौनमास्थाय सप्ताहं तदनन्तरम् ।
चण्डेश्वरं पुरो नीत्वा बेरयात्रामनन्तरम् ॥ ४७२ ॥
बलिहोमविहीने तु नयेत् सप्ताहमाचरेत् ।
चण्डपूजा समायुक्तं होमंस्नपनसंयुतम् ॥ ४७३ ॥
तदन्ते कारयेत्तीर्थं त्रिशूलेन समन्वितम् ।
ध्वजावरोहणं कुर्यात् तद्रात्रौ पूर्ववर्त्मना ॥ ४७४ ॥
बेरयात्रा विहीनं वा विधिमेनां समाचरेत् ।
नवान्नलिंगं कृत्वा वा दिक्पालास्त्रार्थमेव वा ॥ ४७५ ॥
तैस्त्रिशूलेन वा कुर्यात् ग्रामादौ वा बलिक्रियाम् ।
नित्योत्सवान्नलिंगानि दश वा परिकल्पयेत् ॥ ४७६ ॥
द्वादशाब्दावसानान्त ध्वजस्थापनमेव वा ।
जीर्णादि दोषे तं त्यक्त्वा ध्वजमन्यं निवेशयेत् ॥ ४७७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे महोत्सवविधिः षष्ठः पटलः
पञ्चहस्तादि विश्वान्तं ध्वजदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
मानमेतत् समाख्यातं शिरःपुच्छान्तरे द्विजाः ॥
तत् संयुक्तं वा ग्राह्यं चतुस्सप्त समावधि ।
भागं कृत्वैक भागेन पट विस्तार उच्यते ॥
विस्तारेण समः पुच्छः त्रिपादं वार्धमुच्यते ।
विस्तारार्धं शिरोज्ञेयं पुच्छद्वय समन्वितम् ॥
वेत्रद्वय समायुक्तं तन्मध्ये वृषभं लिखेत् ।
आयादि शुभ संयुक्तं स्थितं वा शयनान्वितम् ।
श्वेतं वा रक्तवर्णं वा पीतवाल समन्वितम् ।
रक्तशृंग समायुक्तं तद्वत्खुर समन्वितम् ॥
मान मात्राङ्गुलाभ्यां स्यात् ध्वजदण्डः पटोवृषः ।
पद्मासन समायुक्तं पार्श्वेदीप द्वयान्वितम् ॥
चामरद्वय संयुक्तं छत्रसंवृत मस्तकम् ।
पूर्णकुंभयुतं वापि त्रिशूलेन युतं न वा ॥
एवं वृषभं समापाद्य कृत्वानेत्र विमोक्षणम् ॥
सर्वशशूलोक्त वृक्षो वा त्वक् सारः क्रमुकादिकः ।
द्विभागादि नवांशान्तं दण्डदैर्घ्यं विधाय च ॥
एकांशेन विधातव्या ध्वजयष्टिर्गुरूत्तमाः ।
पञ्चांगुलं समारभ्याङ्गुल वृद्ध्या षोडशाङ्गुलम् ॥
यावत्तावत्परीणाह मुपदण्डस्य कल्पयेत् ।
पञ्चांशात् द्वादशां शान्तं नूलनाहं विधाय च ॥
एकांशेनोनमग्रं स्यात् तथा दण्डाग्रमिष्यते ।
दण्डोक्तो वेणु वृक्षो वा ध्वजयष्टिर्महीरुहः ॥
उभयोर्योग सिद्ध्यर्तं स्कन्धत्रयमधाहरेत् ॥
</poem>
== सप्तमे पटले निराजनविधिः ==
<poem>
नीराजनविधिं वक्ष्ये स च रात्रौ विधीयते ।
प्रदोषादौ विधेयो वा धूपदीपावसानके ॥ १ ॥
उत्सवादौ च कर्तव्यमन्यस्मिन् मंगलेपि च ।
तदर्थं स्थण्डिलं कुर्यात् मण्डलं वा समाचरेत् ॥ २ ॥
गर्भेऽर्धमण्डपे वापि स्नपनाख्ये तदग्रके ।
महानसेवाचान्यस्मिन् प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ ३ ॥
पात्राण्याहृत्य शुद्धानि दीपाधारयुतानि च ।
पात्राणि च विधेयानि बलिपात्रोक्तवर्त्मना ॥ ४ ॥
दीपाधारांश्च तन्मध्ये कारयेदेकमात्रतः ।
पादांगुलविवृद्ध्यातु नवांगुलसमाविधि ॥ ५ ॥
विस्तारस्तत्समोवापि तदर्धं वोच्चमिष्यते ।
वसुधा मध्यमे भक्ते नवधामानमीरितम् ॥ ६ ॥
ओष्ठो यवद्वयादर्धवृद्ध्या मात्रावसानकः ।
पात्रमान घनं चार्धं मध्ये सुषिरसंयुतम् ॥ ७ ॥
पद्माकारञ्च वा कुर्यात् पालिकापादसन्निभम् ।
धुर्तूरकुसुमाकारं शरवाकारमेव वा ॥ ८ ॥
चतुरष्टदलोपेतं सर्वालंकारसंयुतम् ।
एकपात्रे भवेदेकदीपाधारन्तु पञ्च वा ॥ ९ ॥
नव वा कारयेत्तांश्च संसक्तान् सान्तरांस्तु वा ।
पिष्टेनान्नेन वा दीपाधारान्देवार्थमेव वा ॥ १० ॥
देव्यर्थं प्रतिमार्थञ्च विशेषान्नृत्त रूपिणः ।
एकत्र तिलमन्यत्र सर्षपं लवणन्तथा ॥ ११ ॥
कार्पासबीजमन्यत्र गोमयं पिष्टमेव वा ।
वर्णभक्त हविष्यं च वटाश्वदकानि ॥ १२ ॥
चतुर्दिक्षु च कोणोषु क्रमेण परिकल्पयेत् ।
मध्यमे दीपपात्रन्तु पञ्च वा परिकल्पयेत् ॥ १३ ॥
गन्धमर्घ्यञ्च पुष्पञ्च भस्मचाग्नेयकोणतः ।
सर्वत्र दीपान्वा कुर्यान्नवसंख्यान् समुज्वलान् ॥ १४ ॥
घृतार्द्रांस्तैलसंयुक्तान् ब्रह्मांगसहितान्यसेत् ।
लोकपाला विरिञ्चेन मूर्तयोमूर्तिपास्तु वा ॥ १५ ॥
वसवो वह्निसंयुक्ता वामाद्याश्शक्तयः पराः ।
कलाभूतानि देवांश्च ब्रह्माद्याः कारणेश्वराः ॥ १६ ॥
पात्रदेवास्समाख्याता वह्निर्वादीपदेवताः ।
प्रस्थपादादि तद्वृद्ध्यातु चाढकान्तमुदाह्रतम् ॥ १७ ॥
तिलादीनां प्रमाणन्तु पात्राणां कर्तुरिच्छया ।
संस्कारैस्सर्वसामान्यैः संस्कृत्योक्त क्रमेण च ॥ १८ ॥
वह्नि बीजमनुस्मृत्य दीपं दीपेन नियोजयेत् ।
सर्वातोद्यसमायुक्तं शंखध्वनि समन्वितम् ॥ १९ ॥
गामनृत्तसमायुक्तं धारयेत्तान्यथाक्रमात् ।
स्त्रीभिर्वावाहयेद्दीपानथवा परिचारकैः ॥ २० ॥
देवाग्रे स्थापयित्वा तां त्रिपाद्युपरि पूजयेत् ।
दत्वा पाद्यमजातेन दद्यादाचमनं हृदा ॥ २१ ॥
गन्धादिनार्चयेत् सर्वान् स्वबीजेन हृदादिना ।
त्रिवारमेकवारं वा भ्रामयेच्छिवमूर्धनि ॥ २२ ॥
संगृह्य तानि हस्ताभ्यां दीपपात्राणि पूजयेत् ।
आत्मतत्वादिभिर्मन्त्रैः दद्याच्छिष्य कराम्बुजे ॥ २३ ॥
सोपि संगृह्य तं दीपं सप्रणामन्निवेशयेत् ।
सितं पूतं सुगन्धञ्च निर्वालुकमनन्तरम् ॥ २४ ॥
गृहीत्वा भस्महस्तेन भ्रामयित्वा शिवोपरि ।
त्रिवारन्दीपमध्ये तु निक्षिप्य तदनन्तरम् ॥ २५ ॥
अंगुष्ठानामिकाभ्यान्तु तिलकं पञ्चवक्त्रके ।
ललाटेषु क्रमात् कुर्याद्धृदि बाह्वोरनुक्रमात् ॥ २६ ॥
पीठेपि तिलकं कुर्याद्देवीं वामप्रदेशके ।
देवी व्यक्तस्वरूपाचेत्तिलकञ्च पुरो भवेत् ॥ २७ ॥
कण्ठप्रदेशे मूलेन हृदयेनाथवानयेत् ।
बेरे ललाटहृत्बाहुप्रदेशे तिलकन्नयेत् ॥ २८ ॥
तद् भस्मना समादाय स्वल्पञ्चण्डेश्वरादिषु ।
भक्तेष्वन्येषु लोहादि कृतबेरेषु दापयेत् ॥ २९ ॥
ततो भक्तजनेभ्यश्च दद्याद्देशिक पूर्वकम् ।
सर्वालंकारसंयुक्तं पात्राण्याहृत्यपूर्ववत् ॥ ३० ॥
सज्वालान्यथ निर्ज्वालान्यादाय शिवमन्दिरात् ।
पीठाग्रे वृषभागे वा गोपुरस्यान्तिकेपि वा ॥ ३१ ॥
वृषमूलेथवान्यस्मिन्निक्षिपेत्ताननुक्रमात् ।
द्रव्याणि गुरवे दद्याद्दहेद्वातेन वह्निना ॥ ३२ ॥
तिलादीनां प्रमाणन्तु यथेष्टं वा प्रकीर्तितम् ।
राज्ञामपि च कर्तव्यं किन्त्वग्निस्तत्र देवता ॥ ३३ ॥
राज्ञाभिषेककलादौ कुर्याद्विजयहेतवे ।
देशिकस्याभिषेकेपि किन्तु दीपविवर्जितम् ॥ ३४ ॥
तण्डुला विहितास्तत्र रात्रौचेद्दीपसंयुतम् ॥ ३४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे निराजनविधिःसप्तमः पटलः
</poem>
== अष्टमे पटले कृत्तिकादीपावलिविधिः ==
<poem>
दीपावलिं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।
मासे तु कार्तिकाख्ये तु नक्षत्रे कृत्तिकाह्वये ॥ १ ॥
पूर्णायां वाथ तद्योगे सर्वकामप्रसिद्धये ।
रव्यस्तमय वेलायान्दीपारोहणमाचरेत् ॥ २ ॥
कर्तुरष्टमराश्यादि लग्नदोषनिरीक्षणम् ।
वृष्टिवैनाशिकर्क्षादि प्रेक्षणन्तत्र सम्मतम् ॥ ३ ॥
रवेरस्तमयात्पूर्वं यामपादावसानकम् ।
कालस्तदूर्ध्वं यामार्धपर्यन्तः काल एव वा ॥ ४ ॥
एवन्निश्चित्य कालन्तु कारयेद्वांकुरार्पणम् ।
दीपाराधनपूवेद्युरधिवासनमारभेत् ॥ ५ ॥
देवाग्रे स्थापयेद्दण्डं प्रतिगोपुरमेव वा ।
अष्टदिक्षु चतुर्दिक्षु त्रिष्वेकत्र च वा द्वयोः ॥ ६ ॥
दीपदण्डप्रमाणन्तु ध्वजदण्डप्रमाणवत् ।
स दण्डो नालिकेरो वा तालः क्रमुकवेणुजौ ॥ ७ ॥
ध्वजदण्डोक्तदण्डो वा तत्र कीलांश्च योजयेत् ।
द्वादशांगुलमारभ्य व्योमांगुलविवृद्धितः ॥ ८ ॥
पञ्चाशत्करजान्तं तुदण्डात्कीलविनिर्गमः ।
द्विमात्रात् पादवृद्ध्यातु षडंगुलसमावधि ॥ ९ ॥
विस्तारस्यात् घनस्तस्य त्र्यंशमर्धं त्रिपादकम् ।
दण्डप्रोक्ता भवेयुर्वा लग्ना वा कीलपादपाः ॥ १० ॥
नवकीलं समारभ्य व्योमकीलविवृद्धितः ।
सप्तविंशतिकीलान्तं दिश्येकस्यां नियोजयेत् ॥ ११ ॥
विसृष्वन्यासु दिक्ष्वेवं कीलांश्च विनिवेशयेत् ।
त्रिकीलं वा चतुष्कीलमिष्टमानसमन्वितम् ॥ १२ ॥
तदग्रे स्थापयेत् पात्रधारणार्थं विशेषतः ।
दारूद्भवानि चक्राणि प्रतिकीलन्तु योजयेत् ॥ १३ ॥
दीपिकाः प्रतिचक्रन्तु वसुद्वादशषोडश ।
योजयेद्वा बहिश्शुष्कैः नालिकेरदलादिभिः ॥ १४ ॥
छादयेद्वाथ चक्राणि तन्निच्छिद्रं यथा भवेत् ।
एकहस्तविशालन्तु द्विगुणायतसंयुतम् ॥ १५ ॥
दक्षिणे कल्पयेत् द्वारं दण्डारोहणसिद्धये ।
कल्पमेतत्समाख्यातमनुकल्पमथोच्यते ॥ १६ ॥
हित्वा चक्राणि सर्वाणि प्रतिकीलन्तु दीपिकाः ।
योजयेदुपकल्पं स्याद्धोमकूटविवर्जितम् ॥ १७ ॥
दण्डं विहाय यत्कॢप्तमकल्पमिति कथ्यते ।
दीपकूटान्नयेद्दिक्षु विदिक्ष्वपि तदन्तरे ॥ १८ ॥
प्रतिवेदन्तु कर्तव्या दीपिका बहुसंख्यया ।
स्थापयेत् दीपदण्डांश्च मालाकारेण वा बहून् ॥ १९ ॥
तोरणाकारतोपिवा वृत्ताकारेण वा बहून् ।
प्रभाकारांश्च वा कृत्वा तत्र दीपांश्च योजयेत् ॥ २० ॥
प्रासादे गोपुरे शाले परिवारालयादिषु ।
मण्टपे बलिपीठादौ कूपे वाथ गृहेपि वा ॥ २१ ॥
वृषे महानसे कुर्यात् पुष्पमण्टपिकादिषु ।
बहिर्वा कल्पयेद्दीपान् ग्रामादिष्वपि सर्वतः ॥ २२ ॥
दीपावलिरियं कार्या अधिवासनपूर्वकम् ।
अस्त्रेण शोधयेद्दण्डं प्रणवेन तु पूजयेत् ॥ २३ ॥
षट्चतुःपञ्चतालेनावटं भूमौ समाचरेत् ।
स्थापयित्वा तु पूर्वेद्युः स्तन्मूले वेदिकां नयेत् ॥ २४ ॥
ध्वजदण्डे यथा देवी किन्तु पद्मयुतन्तु वा ।
शिल्पिनं मोचयित्वान्ते पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ २५ ॥
दीपेन पूजयेद्दण्डं गन्धपुष्पादि संयुतम् ।
बध्वा प्रतिसरञ्चान्तः प्रविश्येदं समाचरेत् ॥ २६ ॥
आलये मण्टपे वापि यागमण्टप एव वा ।
मनोरमे शुभेन्यत्र गोमयेनोपलेपिते ॥ २७ ॥
स्थण्डिलन्तत्र संकल्प्य शस्त्रेण प्रोक्षयेत् गुरुः ।
नववा पञ्चपात्राणि वैकं वा तत्र विन्यसेत् ॥ २८ ॥
नीराजनविधौ देवास्ते सर्वेत्रापि च सम्मताः ।
पात्रे प्रणव इत्युक्तश्चन्दनाद्यैस्समर्चयेत् ॥ २९ ॥
कुण्डं वा स्थण्डिलं वापि तत्पूर्वस्मिन् प्रकल्पयेत् ।
शिवाग्निं तत्र संपाद्य शिवं सांगञ्च तर्पयेत् ॥ ३० ॥
समिधाज्येन चरुणा ततः कार्पासबीजतः ।
क्षीरेण शतमर्धं वा तदर्धं वा समाचरेत् ॥ ३१ ॥
मूलेनांगैर्दशांशेन वह्निबीजमनुस्मरन् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते विधाय च ॥ ३२ ॥
देवं सांगं विसृज्याथ दीपानारोपयेत् गुरुः ।
तैलाज्येनवापूर्य पात्रं सर्वात्मकं स्मरन् ॥ ३३ ॥
वह्निबीजमनुस्मृत्य मध्यादिभ्यः क्रमेण तु ।
गन्धपुष्पादिभिश्चेष्ट्वा शिवाग्निञ्च विसर्जयेत् ॥ ३४ ॥
गृहीत्वा मध्यपात्रं तु दीपदीपिकया गुरुः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं तरुणाख्यन्तु दीपकम् ॥ ३५ ॥
दण्डोर्ध्वे स्थण्डिलेवापि हृदयेन निवेशयेत् ।
होमान्ते दीपदण्डस्य कौतुकं वा समाचरेत् ॥ ३६ ॥
ततो द्वितीयदिवसे चतुर्दिक्षुविदिक्षु च ।
चतुस्तोरणसंयुक्तञ्चतुष्कूटसमन्वितम् ॥ ३७ ॥
कूटानि पञ्चवेदाग्नि हस्तानिष्टान्तराणि च ।
पूर्वस्यामथवाग्नेययां कूटमेकन्तु वा नयेत् ॥ ३८ ॥
तोरणानि यथायोग्यन्नयेदिच्छावशेन तु ।
सर्वत्र तोरणं कूटन्दर्भमालादिशोभितम् ॥ ३९ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तं कदलीपूगसंयुतम् ।
एवं संपाद्य सर्वन्तु मन्दीभूते दिवाकरे ॥ ४० ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु दण्डं गन्धादिनार्चयेत् ।
वस्त्रयुग्मेन चैकेन वेष्टयेद्दण्डमूलकम् ॥ ४१ ॥
स्वर्णादि निर्मितं पात्रं दण्डोर्ध्वे विनिवेशयेत् ।
कार्पास बीजसाराभ्यां युक्तन्तैलाज्यसंयुतम् ॥ ४२ ॥
कूटेषु योजयेद्धीमान् कुण्डेषु स्थण्डिलेषु वा ।
अधिवासन होमेन समं होमं समाचरेत् ॥ ४३ ॥
वह्नावीशे तु कूटे वा देशिको होममाचरेत् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ॥ ४४ ॥
अत्र होमाधिपाः प्रोक्ता दीपदण्डे सदाशिवः ।
पलाशवटशम्यर्कान् सर्वे वह्नेरथापि वा ॥ ४५ ॥
आचार्यं पूजयेत्पश्चात् वस्त्रकाञ्चनभूषणैः ।
पूर्णाहुतिप्रदानान्ते सर्वादीपाद्विजोत्तमाः ॥ ४६ ॥
एकीकृत्य हृदा पात्रे स्थापयेत् वह्निबीजतः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं मंगलांकुर शोभितम् ॥ ४७ ॥
वितानध्वजसंयुक्तं छत्रचामरसंयुतम् ।
नानावाद्यसमायुक्तन्नानानृत्तसमन्वितम् ॥ ४८ ॥
बेरेण च समायुक्तं बेरयात्रायुतन्नवा ।
ग्रहस्थे ब्रह्मचारी वा दीपं संग्राह्य पाणिना ॥ ४९ ॥
दण्डं शीघ्रं समारुह्य तदूर्ध्वे सौम्यवक्त्रयुक् ।
दीपयेदूर्ध्वपात्रे तु तस्मात् सोप्यवतार्य तु ॥ ५० ॥
विज्ञापयेन्महेशाय तस्मिन् काले तु चक्रगान् ।
मूर्धादि पादपर्यन्तन्दीपानारोप्ययेत्ततः ॥ ५१ ॥
दीपारोपणकर्तारं पूजयेत् परिचारकम् ।
वस्त्राद्यैर्देशिको धीमानुत्तराभि मुखस्थितः ॥ ५२ ॥
ज्योतिलिंगमनुस्मृत्य दहेत् कूटचतुष्टयम् ।
अथवा कूटदाहञ्च हित्वान्यत् सर्वमाचरेत् ॥ ५३ ॥
तोरणाधो नयेद्देवं दीपदण्डप्रदक्षिणम् ।
कारयित्वा त्रयं ग्रामं नयेद्दीपसमन्वितम् ॥ ५४ ॥
हर्म्य प्रदक्षिणं कृत्वा नयेदास्थानमण्टपम् ।
प्रासादादिषु सर्वत्र दीपानारोपयेत्तदा ॥ ५५ ॥
प्रविश्य देवतास्थानं परिवेषक्रमं नयेत् ।
स्नपनं कारयेन्नो वा बेरलिंगं तदुक्तितः ॥ ५६ ॥
प्रभूतन्तु हविर्दत्वा ताम्बूलन्तु निवेदयेत् ।
पृथुकन्दापयेद्देवे नालिकेरफलान्वितम् ॥ ५७ ॥
मरीचजीरकोपेतं गुलसारसमन्वितम् ।
अंकुरार्पणहीनं वा क्रियामेनां समाचरेत् ॥ ५८ ॥
गुरवे दक्षिणान्दद्याद्धोतृभ्यस्तदनन्तरम् ।
अत्रोपयोगियत् द्रव्यं होमकूटादि दण्डकम् ॥ ५९ ॥
तदंगमपरं चान्यद्देशिकाय प्रदापयेत् ।
इदं कर्म विधेयं स्यात् राज्ञामावासकेपि च ॥ ६० ॥
ग्रामादौ च विधेयं स्यात् ब्रह्मस्थानादिषु द्विजाः ।
अन्येषामपि मर्त्यानां वाहनानां क्षयेपि च ॥ ६१ ॥
गोशालायां विशेषेण तेषां रोगनिवृत्तये ।
यान्तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ॥ ६२ ॥
सा तिथिस्सकला ज्ञेया शुक्ले कृष्णे द्विजोत्तमाः ॥ ६२१/२ ॥
यदृक्षं समनुप्राप्य अस्तं याति भास्करः ।
तदुक्तं सकलं ज्ञेयं नक्षत्रेप्येवमेव तु ॥ ६३१/२ ॥
एवं ज्ञात्वा प्रयोक्तव्यं सर्वकर्मद्विजोत्तमाः ॥ ६४ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कृत्तिका दीपावलि विधिः अष्टमः पटलः
८
ध्वज दण्डोक्त दण्डोवा तत्रकीलांश्च योजयेत् ।
द्वादशांगुलमारभ्य व्योमांगुल विवृद्धितः ॥
पञ्चाशत्करजान्तं तु दण्डात्कीलविनिर्गमः ।
द्विमात्रात् पाद वृद्ध्यां तु षडङ्गुल समावधिः ॥
विस्तारः स्यात् घनं तस्य त्र्यंशमर्धं त्रिपादकम् ।
दण्डप्रोता भवेयुर्वा लग्नावा कीलपादपाः ॥
नव कीलं समारभ्य व्योमकील विवृद्धितः ।
शप्तविंशति कीलान्तं दिश्येकस्यां नियोजयेत् ॥
त्रिकीलं वा चतुष्कीलं मिष्टमान समन्वितम् ।
तदग्रे स्थापयेत् पात्रधारणार्धं विशेषतः
दारूद्भवानि चक्राणि प्रतिकीलं तु योजयेत्
दीपिकाः प्रतिचक्रं तु वसु द्वादश षोडश ॥
दक्षिणे कल्पयेद्वारं दण्डारोहण सिद्धये ॥
लोकः ३
कर्तुरष्टमराश्यादि लग्नदोष निरीक्षणम् ।
विष्टि वैनाशिकर्क्षादि प्रेक्षणं तत्र संमतम् ॥
करणदोषः विष्टिः
चतुर्थ्यां अपरे विष्टिः अष्टम्यां पूर्वभागतः
एकादश्यां परे विष्टिः पूर्वे पूर्णे तु पर्वणि
तृतीयायां पटे कृष्णे सप्तम्यां पूर्वभागतः
दशम्यां अपरे विष्टिः चतुर्दश्यां तु पूर्वतः
वैनाशिकः
द्वाविंशज्जन्मनक्षत्राद्वैनाशिकमिति स्मृतम्
</poem>
== नवमे पटले ==
<poem>
मार्गशीर्षे घृतस्नान डोलारोहण पुष्ये
क्षौद्रपूजा विधिः
मार्गशीर्षाख्य मासे तु यजेदार्द्रोडुके शिवम् ।
घृतस्नानसमोपेतं प्रागुक्तविधिना सह ॥ १ ॥
केवलस्नपनं वापि कारयित्वा विशेषतः ।
गन्धाद्यैरर्चयेद्देवं नानागानैश्च तोषयेत् ॥ २ ॥
ग्रामप्रदक्षिणन्नीत्वा देवं धाम्नि निवेशयेत् ।
अथवा बलिहोमाभ्यां युक्तं रात्रौ दिवावपि ॥ ३ ॥
बेरप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वालंकार संयुतम् ।
चूर्णोत्सव समायुक्तं तीर्थं कृत्वाऽऽलयं विशेत् ॥ ४ ॥
डोलारोहन्ततः कुर्यात् सायाह्न समये द्विजाः ॥ ४१/२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तं कृत्वा स्तम्भद्वयं तथा ।
स्तम्भलक्षणसंयुक्तं तयोर्यष्टिन्निवेशयेत् ॥ ५१/२ ॥
तन्मध्ये विन्यसेड्डोलाञ्चतुर्हस्तसमन्विताम् ।
चतुर्बाहु समायुक्तामूर्ध्वप्रच्छादनान्विताम् ॥ ६१/२ ॥
नानालंकारसंयुक्ता मथबाहुद्वयान्विताम् ।
एकहंसासनोपेतां पुण्याह प्रोक्षणान्विताम् ॥ ७१/२ ॥
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य कल्पयेदासनं यथा ।
फलकायां यजेद्धंसं हृदा हंसासने यजेत् ॥ ८१/२ ॥
ब्रह्माणन्दक्षिणे बाहौ वामबाहौ यजेद्धरिम् ।
विष्टरे रुद्रमिष्ट्वा तु फलकोर्ध्वे शिवं यजेत् ॥ ९१/२ ॥
वामे देवीं समभ्यर्च्य सेनानीन्मध्यमे यजेत् ।
गन्धाद्यैरथवा देवीमर्चयेत् फलकोपरि ॥ १०१/२ ॥
नानागानसमायुक्तन्नाना नृत्तसमन्वितम् ।
नानावाद्यसमोपेतं तदा सन्तोषयेद्धरम् ॥ १११/२ ॥
अन्यत्रापि च कर्तव्यं डोलरोहणमिष्टदम् ।
प्रत्यहं वा विधेयं स्यात् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ १२१/२ ॥
डोलाचलनमिष्टं स्यात् बेरस्यारोहणेन च ।
अस्मिन् मासे सपित्रर्क्षे विशेषाज्यसमन्वितम् ॥ १३१/२ ॥
पायसं दापयेच्चम्भोर्देव्या अपि च सम्मतम् ॥ १४ ॥
पुष्यमासे तु पुष्यर्क्षे कुर्यात् क्षौद्राभिषेचनम् ।
महाहविर्निवेद्यान्ते बेरयात्रां प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥
पूर्वोक्तविधिना कर्ता फलमिष्टमवाप्नुयात् ॥ १५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे मार्गशीर्ष पुष्यमास पूजाविधिः
नवमः पटलः
९
डोरारोहं ततः कुर्यात् सायान्हसमये द्विजाः ।
सर्वालङ्कार संयुक्तं कृत्वा स्तंभद्वयं तथा ॥
स्तम्भलक्षण संयुक्तं तयोर्यष्टिं निवेशयेत् ।
तन्मध्ये विन्यसेड्डोलां चतुर्हस्त समन्विताम् ॥
चतुर्बाहु समायुक्तां ऊर्ध्व प्रच्छादनान्विताम् ।
नानालङ्कार संयुक्तामथ बाहुद्वयान्विताम् ॥
एक हंसासनोपेता पुण्याह प्रोक्षणान्विताम् ।
<poem>
== दशमे पटले माघमासे घृतकम्बलपूजाविधिः ==
<poem>
माघमासे मघर्क्षे तु कुर्याद्वै घृतकम्बलम् ।
कापिलं केवलञ्चाज्यं कृमि कीटादिवर्जितम् ॥ १ ॥
नीरोमं नूतनं शुद्धं सुगन्धं स्थापयेत् गुरुः ।
शस्त्रेण निक्षिपेत् तोये वारुणं बीजमुच्चरन् ॥ २ ॥
तदाज्यं पिण्डवत् कृत्वा कुंकुमागरुसंस्कृतम् ।
हरिद्राचूर्णकर्पूर चूर्णाभ्यामपि संस्कृतम् ॥ ३ ॥
हेमादि पात्रे संस्थाप्य धूपयित्वाभिमन्त्रयेत् ।
पञ्चब्रह्मषडंगैश्च शिवेन तदनन्तरम् ॥ ४ ॥
विशेषस्नपनं कुर्यात् पञ्चगव्यामृतैस्तु वा ।
विशेषपूजां कृत्वान्ते स्थण्डिले स्थापयेत् घृतम् ॥ ५ ॥
गनधाद्यैरर्चयेद्धीमान् हृन्मन्त्रं सम्यगुच्चरन् ।
तत्पूर्वे स्थण्डिले धीमान् तर्पयेच्छिवपावकम् ॥ ६ ॥
पलाशसमिदाज्यान्न तिललाजसमन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते विधाय च ॥ ७ ॥
घृते संपातहोमञ्च पवित्रारोहवर्त्मना ।
कृत्वा संस्थापयेत्पूर्वं स्थण्डिले सापिधानकम् ॥ ८ ॥
कवचेनावकुण्ठ्याथ प्रातर्मध्याह्न एव वा ।
संपूज्य पूर्ववद्देवं स्नपनादि समन्वितम् ॥ ९ ॥
विशेषेणार्चयित्वा तु सर्वालंकारसंयुतम् ।
धामप्रदक्षिणं कृत्वा शिवमन्त्रं समुच्चरन् ॥ १० ॥
लिंगं सर्वत्र चालिप्य पीठान्तं सर्वपीठकम् ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु कम्बलेन च वेष्टयेत् ॥ ११ ॥
दद्यादेवं हविश्शम्भोस्ताम्बूलेन समन्वितम् ॥ १११/२ ॥
सन्ध्यन्तरेपरेद्युर्वा कम्बलाद्यं विवर्ज्य च ।
पूर्ववत् पूजयेद्देवं गुरुं संपूजयेत्तदा ॥ १२१/२ ॥
दक्षिणां दापयेत्तस्य यथा विभवविस्तरम् ।
अंकुरार्पणपूर्वं वा रहितं वैतदाचरेत् ॥ १३१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे घृतकम्बलपूजाविधिः दशमः पटलः
<poem>
== एकादशे पटले माघे शिवरात्रिपूजाविधिः ==
<poem>
अथ वक्ष्ये विशेषेण शिवरात्रिव्रतं द्विजाः ।
श्रुण्वन्तु संयतायूयं व्रतानामुत्तमोत्तम् ॥ १ ॥
अनुष्ठितं पुरा देव्या यदन्यैरप्यनुष्ठितम् ।
मया सह मुदा सार्धं रमन्तीप्सितमाययुः ॥ २ ॥
न बाध्यन्ते यमादेशात् किंकरैः क्रूरदृष्टिभिः ।
यमञ्चापि न पश्यन्ति नरकाणि च नो ययुः ॥ ३ ॥
श्रिणुध्वं तद्विधानं हि सर्वेषामपिसम्मतम् ।
माघमास्यासिते पक्षे विद्यते या चतुर्दशी ॥ ४ ॥
तद्रात्रिश्शिवरात्रिस्यात् सर्वपुण्यशुभावहा ।
तस्यामेव शिवपूजा शिवलिंगे शिवालये ॥ ५ ॥
कृतस्नानोपवासेन पूर्वेह्नि नियतेन च ।
साधकेनोपचारेण कर्तव्या श्रद्धया सह ॥ ६ ॥
पञ्चशुद्धिः पुरा कृत्वा पूर्वोक्त विधिना ततः ।
शिवासनं प्रकल्प्यात्र मूर्तिं विद्यातनुं ततः ॥ ७ ॥
आवाह्य सन्निधीकृत्य शिवं पाद्यादिनार्चयेत् ।
अभ्यर्च्य गन्धतैलेन पिष्टेनोद्वर्त्य शोधयेत् ॥ ८ ॥
पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैस्तत्तद्युक्त्या भषेचयेत् ।
गन्धोदकेन विधिना घृताद्यैरभिषेचयेत् ॥ ९ ॥
पवित्रैः पञ्चभिः कुर्यात् पञ्चांगैश्च क्रमेण तु ।
पिष्टेन पुनरप्येवमुद्वर्त्यामलकेन तु ॥ १० ॥
चूर्णेनापि सपिष्टेन रजन्या धूपितेन च ।
अस्त्रेण शोधितेनैव शोधयेदुदकेन च ॥ ११ ॥
नालिकेरोदकेनैव तं पश्चादभिषेचयेत् ।
गन्धोदकेन मूलांगब्रह्मभिश्चाभिषेचयेत् ॥ १२ ॥
कार्पासकेन शुद्धेन वस्त्रेण परिमार्जितम् ।
लिंगमाच्छाद्य देवांगाद्येन शुद्धेन वाससा ॥ १३ ॥
यामं प्रति पृथक् द्रव्यैर्गन्धाद्यैश्च समर्चयेत् ।
चन्दनागरुकर्पूर कुंकुमाद्यैः क्रमेण तु ॥ १४ ॥
मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च जाति पुष्पैश्च बिल्वकैः ।
दूर्वाक्षततिलैश्चापि संयुक्तं सम्यगर्चयेत् ॥ १५ ॥
गुग्गुल्वगरुनिर्यास सर्जसारैश्च धूपयेत् ।
दीपयेत् सुसितेनैव वर्तिनाज्यप्लुतेन च ॥ १६ ॥
पायसं प्रथमे यामे द्वितीये कृसरं भवेत् ।
गौलमन्नन्तृतीयेन शुद्धान्नञ्च चतुर्थके ॥ १७ ॥
निवेद्य च ततः पश्चात् सर्वव्यञ्जन संयुतम् ।
सघृतं गुलसंयुक्तन्ताम्बूलञ्च निवेदयेत् ॥ १८ ॥
धूपमारात्रिकोपेतं शिवाय विनिवेद्य च ।
होमं कुर्याद्विशेषेण कुण्डे वा स्थण्डिलेथवा ॥ १९ ॥
कुण्डे कल्पेऽथवा पात्रे कुण्डसंस्कारपूर्वकम् ।
शिवाग्निं कल्पयित्वाग्नौ हृदि कल्प्य शिवासनम् ॥ २० ॥
संपूज्य तत्र देवेशञ्जुहुयात् ज्वलितेनले ।
समादाज्य हविर्लाज तिलैर्मूलांगब्रह्माभिः ॥ २१ ॥
शिवाद्दशांशमन्येषां मन्त्राणामागुतिर्भवेत् ।
दशादिदशवृद्ध्यातु यावत्पञ्चदशाहुतिः ॥ २२ ॥
कृत्वा पूर्णां शिवेनैव निच्छिद्रपरिपूरणीम् ।
वन्दयित्वाथ तम्भस्मदेवेशमभिवन्द्य च ॥ २३ ॥
पूजयेत् पुनरप्येवं प्रतियामं पुनः पुनः ।
स्वयं कर्तृमशक्तश्चेत् स्वार्थमन्येव कारयेत् ॥ २४ ॥
नीत्वा जागरणं रात्रौ प्रभाते विमले ततः ।
कृतनित्यक्रियः पश्चात् स्नपनं विधिपूर्वकम् ॥ २५ ॥
देवं पूर्ववदभ्यर्च्य गुरुपूजान्ततो नयेत् ।
दक्षिणाञ्च ततो दद्यात् वित्तशाठ्य विवर्जितः ॥ २६ ॥
लिंगिनश्शिवभक्तांश्च ब्राह्मणानतिथीनपि ।
पूजयेच्छक्तितो भक्त्या पूजां सम्यक् समाप्य च ॥ २७ ॥
गत्वा बन्धूजनैस्सर्धं स्वगृहं प्रतिसाधकः ।
पादौ हस्तौ च संक्षाल्य पारणन्तु समाचरेत् ॥ २८ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे माघशिवरात्रिपूजाविधिः एकादशः पटलः
</poem>
== द्वादशे पटले फाल्गुनमासगन्धपूजाविधिः ==
<poem>
उत्तरे फाल्गुने मासे सर्वगन्धैश्च पूजयेत् ।
विशेषस्नपनोपेतं विशेषयजनान्वितम् ॥ १ ॥
दिक्पालात्पलवृद्ध्या तु पलसाहस्रकावधि ।
प्रमाणञ्चन्दनस्योक्तन्तदर्धमगरुर्भवेत् ॥ २ ॥
तत्पादं वा तदर्धं वा कुंकुमं स्यात्तदर्धतः ।
पादमष्टांशकं वेष्टन्तदर्धं पादमेव वा ॥ ३ ॥
कर्पूरद्विगुणं वापि पिष्ट्वा सर्वञ्च धूपयेत् ।
वासितं गन्धपुष्पैश्च सर्वमन्त्रैश्च मन्त्रितम् ॥ ४ ॥
घृतकम्बलमार्गेण संस्कृतं होमवर्त्मना ।
गन्धैरालिप्य लिंगन्तु सपीठं शिवमन्त्रतः ॥ ५ ॥
सुगन्धपुष्पमालाभिर्भूषयेल्लिंगपिण्डिके ।
कम्बलेन विना सर्वं घृतकम्बलवन्नयेत् ॥ ६ ॥
सर्वरोगसमुत्पत्तावद्भुते वाञ्छिताप्तये ।
आभिचारकृते दोषे विधानमिदमाचरेत् ॥ ७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे फाल्गुनमास गन्धपूजाविधिः द्वादशः पटलः
<poem>
== त्रयोदशे पटले चैत्रमास दमन पूजा विधिः ==
<poem>
दमनारोपणं वक्ष्ये चैत्रमासफलप्रदम् ।
हरकोपात् पुराजातः बैरवो दमनाह्वयः ॥ १ ॥
दान्तास्तेन सुरास्सर्वे दानवाश्च महाबलाः ।
प्रीतेनाथ शिवेनोक्तो विटपो भवभूतले ॥ २ ॥
दान्तनुत्वमनुप्राप्य मत्भोगाय भविष्यसि ।
पूजयिष्यन्ति येमर्त्या देवन्त्वत्पल्लवादिभिः ॥ ३ ॥
ते यास्यन्तिपरं स्थानन्दमनस्य प्रभावतः ।
ये पुनर्नुकरिष्यन्ति दामनं पर्वमानवाः ॥ ४ ॥
तेषान्तु चैत्रमासोत्थन्दत्तं पुण्यफलं मया ।
सप्ताम्यां वा त्रयोदश्यां गत्वा दमनकान्तिकम् ॥ ५ ॥
शोधयित्वास्त्र मन्त्रेण पजयेत्संहिताणुभिः ।
अथ संबोधयेद्दामं शिववाक्येन मन्त्रवित् ॥ ६ ॥
हरप्रसादसंलब्द त्वमन्त्रसन्निधी भव ।
शिवकार्यं समुद्दिश्यनेतव्योसि शिवाज्ञया ॥ ७ ॥
एवन्दमनमामन्त्र्य संरक्ष्य भवनं व्रजेत् ।
यदिदूरं समानीय समूलम्मृत्तिकान्वितम् ॥ ८ ॥
पुनरारोप्य मृत्पूर्णे पात्रे संसिच्य वारिणा ।
ग्रहेप्यामन्त्रणं कार्यं पूर्वोक्तविधिना बुधः ॥ ९ ॥
सायाह्नसमये प्राप्ते विदध्यादधिवासनम् ।
आहृत्य यागवस्तूनि कृतस्नानादि सत्क्रियः ॥ १० ॥
यथा विधिसमभ्यर्च्य भानुशंकरपावकान् ।
पश्चिमे देवदेवस्य तस्य मूलम्मृदायुतम् ॥ ११ ॥
सद्योजातेन मनुना दीपितं हृदयेन वा ।
वामेन शिरसा वापि नालन्धात्रीमथोत्तरे ॥ १२ ॥
दक्षिणे भस्मपात्रञ्च शिखया रूपिणाथवा ।
पुंसा वा वर्मणा प्राच्यां सपुष्पं दन्तधावनम् ॥ १३ ॥
फलंमूलेन गायत्र्या ऐशान्यां गन्धसंयुतम् ।
पञ्चांगमञ्जलौ कृत्वा दामं पुष्पाक्षतान्वितम् ॥ १४ ॥
विज्ञापयेज्जगन्नाथन्दमणारोपणं प्रति ।
आमन्त्रितोसि देवेश प्रातः काले मया प्रभो ॥ १५ ॥
कर्तव्यञ्च यथा लाभं पूर्णं पर्वतवाज्ञया ।
इति विज्ञाप्य देवस्य मस्तके कुसुमाञ्जलिम् ॥ १६ ॥
संयोज्य शिवमन्त्रेण विदधीत जपादिकम् ।
शेषं पात्रे विनिक्षिप्य द्वितीयेन पिधाय तत् ॥ १७ ॥
पवित्रकविधानेन कवचेनावकुण्ठयेत् ।
एवं सुरक्षितं कृत्वा शिवाय विनिवेदयेत् ॥ १८ ॥
हविस्तदनु भुञ्जीत यदि वा पवनाशनः ।
शिवाग्रे जागरं कृत्वा ध्यानगानजपादिभिः ॥ १९ ॥
प्रातस्नात्वा जगन्नाथमष्टपुष्पैस्समर्चयेत् ।
नित्यान्नैमित्तिकीञ्चैव कृत्वा पूजां विशेषतः ॥ २० ॥
दमनैः पूजयेद्देवं पञ्चांगैरपि खण्डितैः ।
शेषमञ्जलिनादाय दूर्वापुष्पाक्षतान्वितम् ॥ २१ ॥
ध्यायन्नभिमुखन्देवं पञ्चवक्त्रं सदाशिवम् ।
आत्मविद्याशिवैस्तत्वैश्शिवाद्यैरीश्वरान्तकैः ॥ २२ ॥
पवित्रक विधानेन क्रमेण शिवमर्चयेत् ।
पूर्वोक्तैरात्मतत्वाद्यैः द्विचतुष्षट्स्वरान्वितैः ॥ २३ ॥
सबिन्दुकैश्च शान्तैश्च पवित्रमनुनाचरेत् ।
चतुर्थाञ्जलिमन्त्रस्तु प्रणवं शिवमन्त्रकम् ॥ २४ ॥
मखेश्वराय च मखं पूरयेति च वीप्सितम् ।
शूलपाणिञ्चतुर्थ्यन्तन्नमस्कारान्तमाचरेत् ॥ २५ ॥
प्रणम्य शिवमभ्यर्च्य पावकञ्च विधानवित् ।
विज्ञापयेत् शिवं पश्चात् वाञ्छितार्थफलप्रदम् ॥ २६ ॥
भगवन्नतिरिक्तं वा हीनं वा यन्मयाकृतम् ।
सर्वन्तदस्तु संपूर्णंपर्व दामनकं मम ॥ २७ ॥
एवं दामविधिं कृत्वा कुर्वीत गुरुपूजनम् ।
परितोषकरं पश्चात् दीक्षितानपि तर्पयेत् ॥ २८ ॥
ग्रहस्थो ब्रह्मचारीवा य एनं कुरुते विधिम् ।
पूजा जपादिकन्तस्य स फलञ्चैत्रमासजम् ॥ २९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चैत्रमासदमनपूजाविधिः त्रयोदशःपटलः
</poem>
== चतुर्दशे पटले चैत्रमास वसन्तोत्सवविधिः ==
<poem>
तस्मिन् मासे विधेयस्याद्वसन्तोत्सव इष्टदः ।
पूर्वेद्युः कौतुकं बद्ध्वा नानावृक्षसमाकुले ॥ १ ॥
नानामाला समाकीर्णे नानाफलविचित्रते ।
नानागानसमोपेते नानावाद्यसमन्विते ॥ २ ॥
नानानृत्तसमायुक्ते नानायन्त्रसमन्विते ।
प्रकीर्णपुष्पप्रकारे नानागन्धसमायुते ॥ ३ ॥
पताकाभिस्समाकीर्णे ज्वलद्दीपैश्च दीपिते ।
आस्थानमण्टपोपेते जलक्रिडासमन्विते ॥ ४ ॥
देवोद्यानेनयेद्देवं सर्वालंकारसंयुतम् ।
ग्रामप्रदक्षिणोपेतं मन्दीभूते दिवाकरे ॥ ५ ॥
परिवेषक्रमन्तस्मिन् कृत्वा देवं विशेषतः ।
पूजयेदुपचारैस्तु गन्धधूपसृगादिभिः ॥ ६ ॥
सेवार्थमागतं स्मृत्वा वसन्तं कुसुमायुधम् ।
देवस्य दक्षिणे वामे नानागन्धादिभिः क्रमात् ॥ ७ ॥
कुम्भयोरर्चयेत्तौ तु हेमवस्त्राद्युपेतयोः ।
स्थण्डिलद्वितये वापि नानापुष्पसमन्विते ॥ ८ ॥
वस्त्रेणाच्छाद्य नैवेद्यं पायसं विनिवेदयेत् ।
ताम्बूलन्दापयेदन्ते तोषयेत्तौ विशषतः ॥ ९ ॥
नृत्तवाद्यसमोपेतैर्दिव्यगानैर्व्यपोह्य च ।
एवं काले तु देवेशन्नयेद्देवालयं पुनः ॥ १० ॥
स्नपनं कारयेच्चैव विशेषणार्चयेच्छिवम् ।
एवं देवं विशेषणाभ्यर्चयेच्छिवमादरात् ॥ ११ ॥
एवं यः कुरुते मर्त्यस्सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ १११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चैत्रमासवसन्तोत्सवविधिः चतुर्दशः पटलः
</poem>
== पञ्चदशे पटले वेशाखमासशीतकुम्भविधिः ==
<poem>
ततो वक्ष्यो विशेषेण शीतकुम्भमनुक्रमात् ।
विशाखर्क्षे तु वैशाखेऽवग्रहे वा विधीयते ॥ १ ॥
सर्वारिष्टविनाशार्थं सर्वाद्भुत निवृत्तये ।
प्रायश्चित्तादिके कार्ये ग्रामदाहादिके नयेत् ॥ २ ॥
चतुष्पाद्रोगसमये ज्वरमार्यादि संभवे ।
शीतकुम्भविधिः कार्यस्तत्तंद्दोषापनुत्तये ॥ ३ ॥
यज्ञयोग्यैः द्रुमैः कृत्वा त्रिपादीं लिंगमूर्धनि ।
वस्त्वंगुलं समारभ्यांगुलवृद्ध्याकरान्तकम् ॥ ४ ॥
यथान्तरं तथा कृत्वा संप्रक्षालयाम्बुना गुरुः ।
वस्त्रेणाच्छाद्य पादांश्च ब्रह्माणन्दक्षिणे यजेत् ॥ ५ ॥
विष्णुं वामे वृषं प्रष्ठे त्रिषु पादेषु देवताः ।
महामायान्नयसेदूर्ध्वं फलाकायां समन्ततः ॥ ६ ॥
एवं कृत्वा त्रिपादींश्च विन्यसेल्लिंगपूर्धनि ।
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा वसुद्रोणादिशालिभिः ॥ ७ ॥
तण्डुलैस्तिललाजैश्च तत्र कुम्भन्निवेशयेत् ।
चतुर्द्रोणेन संपूर्णं श्रेष्ठं द्रोणत्रयेण तु ॥ ८ ॥
मध्यमं खारिसंपूर्णं कन्यसं सूत्रवेष्टितम् ।
पक्वबिम्बफलाकारं सवस्त्रं कूर्चसंयुतम् ॥ ९ ॥
कनकाब्जसमायुक्तं पञ्चरत्नोदरं शुभम् ।
पृष्ठे सुषिरसंयुक्तं हेमनालसमन्वितम् ॥ १० ॥
एकद्वित्र्यंघ्रिसंयुक्तन्निष्कमानकृतेन तु ।
युगांगुलसदैर्घ्येण सूच्यग्रसुषिरेण तु ॥ ११ ॥
पिधानेन समोपेतं पल्लवेन समन्वितम् ।
उपकुम्भन्तदग्रे वस्त्रहेमादि संयुतम् ॥ १२ ॥
पृष्ठरन्ध्रविहीने तु दक्षिणे तस्य विन्यसेत् ।
आसनञ्च ततः कृत्वा मूर्तिमावाहयेत्घटे ॥ १३ ॥
ब्रह्माभिश्च कलोपेतैर्विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
प्रणवं शिवमावाह्य गन्धाद्यैस्सम्यगर्चयेत् ॥ १४ ॥
प्रधाने चोपकुम्भे च क्रियामेनां समाचरेत् ।
गन्धोदं वा मधुपयस्सर्वार्थं विनियोजयेत् ॥ १५ ॥
प्रायश्चित्तेद्भुतेन्यस्मिन् दुरितानां क्षयार्थकम् ।
पञ्चगव्यं विनिक्षिप्य शुद्धोदकमथापि वा ॥ १६ ॥
गन्धं स्याच्चन्दनं भस्म सहितं वाथ कल्पयेत् ।
अथवाचमनीयार्थं कल्पितो गन्ध एव वा ॥ १७ ॥
नीरोमजन्तुकं द्रव्यं उपकुम्भे विनिक्षिपेत् ।
हृदा संपूज्य गन्धाद्यैस्ततो होमं समाचरेत् ॥ १८ ॥
नवपञ्चैककुण्डेषु समिदाज्यान्न संयुतम् ।
तिललाजसमायुक्तं मधुसस्येन्द्रसंयुतम् ॥ १९ ॥
समिधोवञ्चुलोत्थास्युः सर्वावारुणमन्त्रतः ।
आप्येनामृतबीजेन संपुटेन शिवेन च ॥ २० ॥
आप्याधारणयोपेतं सहस्रं वा तदर्थकम् ।
शतमष्टोत्तरं वापि प्रतिद्रव्यन्तु होमयेत् ॥ २१ ॥
आप्याणुसंपुटं मूलं जपेत्तत्संख्यकं यथा ।
जप्तव्या वारुणा मन्त्रा मन्त्रजापिभिरिष्टिभिः ॥ २२ ॥
आप्यायस्वेति वक्तव्या चतुर्वेदिभिरादरात् ।
कृतस्नानैर्बिनीतैश्च हविष्यान्नाशनैर्द्विजैः ॥ २३ ॥
अनन्यमानसैश्शान्तैराचार्याज्ञानुपालनैः ।
शिवदीक्षासमोपेतैः सर्वेर्वृष्ट्यभिकांक्षिभिः ॥ २४ ॥
सर्वं देवालयं वारिसेकैस्सिञ्चेदहर्निशम् ।
तत्काले पातयेत् क्षीरं गोस्तनेभ्यः विशेषतः ॥ २५ ॥
सहस्रसंख्यकावास्युः अर्धसंख्या समन्विताः ।
शतसंख्याश्च पाताश्चेत् पुष्टावृष्टिर्भविष्यति ॥ २६ ॥
एवं प्रतिदिनं कार्यं होमकाले द्विजोत्तमाः ।
पूजायाञ्चाथ पूर्णायां वारुणीन्धारणां द्विजाः ॥ २७ ॥
ध्यात्वाऽमृतमयम्मूलमुच्चरन्वौषडन्ततः ।
कुर्याच्छंखस्वनोपेतं प्रत्यहं चैवमाचरेत् ॥ २८ ॥
नित्यपूजावसाने तु नैमित्तिकमुपक्रमेत् ।
नैमित्तिकं महच्चेत्तु महदादौ समाचरेत् ॥ २९ ॥
नानागन्धसमोपेतैश्शीतोदैस्थापनान्वितैः ।
संस्थाप्य देवदेवेशममृताप्लावनं स्मरन् ॥ ३० ॥
चन्दनागरुकर्पूरकुंकुमैः प्रचुरैर्गुरुः ।
गन्धपुष्पैरनेकैश्च तत्क्षणं प्रतिबोधितैः ॥ ३१ ॥
कृष्णागरुद्भवैर्धूपैः हृष्टराज्यप्रकल्पितैः ।
कर्पूरवर्तिभिर्दीपैः पायसैः प्रचूरैः क्षणात् ॥ ३२ ॥
नवभाण्डप्रकॢप्तैश्च नैवेद्यैश्शालिकल्पितैः ।
पानीयैश्शीतलैर्गन्धैः मृष्टैर्नूतनभाण्डकैः ॥ ३३ ॥
ताम्बूलैर्गौरपत्रैश्च सुगन्धैः क्रमुकोद्भवैः ।
मुखवाससमोपेतैः गानैर्वाद्यैश्च नर्तनैः ॥ ३४ ॥
नवनाट्यरसोपेतैः स्तोत्रैर्वेदस्वरैरपि ।
जापिभिर्जयशब्दैश्च नमस्कारैरनेकशः ॥ ३५ ॥
पूजयेत् प्रत्यहं देवं यावत्स्यात् कांक्षितं फलम् ।
तदन्ते होमकर्मेष्टं प्रत्यहं विधिरीतितः ॥ ३६ ॥
प्रथमेह्नि विशेषोऽयं पूर्णान्ते तु घटद्वयम् ।
संग्राहयित्वादोस्थञ्च शिरस्थं वा प्रदक्षिणम् ॥ ३७ ॥
आभ्यां कृत्वा सुधाम्नस्तु च सुवारके
आचार्यस्यानुकूलर्क्षे यजमानस्य चैवहि ॥ ३८ ॥
सितिथौ च सुलग्ने वा रोपयेच्छिवमुच्चरन् ।
घटं ससुषिरन्तस्मिन् नवकुम्भस्थितञ्जलम् ॥ ३९ ॥
शिवमन्त्रं समुच्चार्य ध्यात्वा चामृत धारणम् ।
निक्षिपेदुत्तरास्यस्तु त्रिपाद्युपरिमध्यगम् ॥ ४० ॥
तोयशेषन्नयेन्नित्यं यावत्कर्मप्रसिद्ध्यति ।
सप्ताहं वा द्विसप्ताहं त्रिसप्ताहन्तु मासकम् ॥ ४१ ॥
द्विमासंन वा त्रिमासं वा विधिमेवंन समाचरेत् ।
आचार्यं पूजयेदादौ वस्त्रैः पञ्चांगभूषणैः ॥ ४२ ॥
दक्षिणान्दापयेदादौ दशनिष्कादिकान्नृपः ।
अन्ते च द्विगुणां पूजां दक्षिणामपि मानवाः ॥ ४३ ॥
अन्येषामपि सर्वेषां हेमवस्त्रांगुलीयकान् ।
निष्कैकन्दक्षिणोपेतां दद्याच्छ्रद्धासमन्वितम् ॥ ४४ ॥
प्रत्यहं भोजनार्थन्तु तण्डुलव्यञ्जनान्वितम् ।
ताम्बूलञ्च नृपस्तेभ्यः दद्याच्छ्रद्धासमन्वितम् ॥ ४५ ॥
नित्यञ्च भोजनं कार्यं भक्तानां योगिनामपि ।
दीनानाथ जनानाञ्च प्रत्यहं भोजनं भवेत् ॥ ४६ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते प्रचुरन्दापयेद्धविः ॥ ४६१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे वैशाखमासशीतकुम्भविधिः
पञ्चदशः पटलः
१५
यज्ञयोग्यद्रुमैः कृत्वा त्रिपादीं लिङ्गमूर्धनि ।
वस्त्वङ्गुलं समारभ्याङ्गुलवृद्ध्याकरान्तकम् ॥
यथान्तरं तथा कृत्वा सप्रक्षाल्यांबुनागुरुः ।
वस्त्रेणाच्छाद्यपादां ब्रह्माणां दक्षिणे यजेत् ॥
विष्णुं वामे वृषं पृष्ठे त्रिषु पादेषु देवताः ।
महामायाः न्यसेदूर्ध्वफलकायां स्वमन्त्रतः ॥
एवं कृत्वा त्रिपादीं च विन्यसेल्लिंग मूर्धनि ।
चतुर्द्राणेन संपूर्णं श्रेष्ठं द्रोणत्रयेण तु ॥
मध्यमं खारि संपूर्णं कन्यसं सूत्रवेष्टितम् ।
पक्वबिम्बपलाकारं सवस्त्रंकूर्चसंयुतम् ॥
कनकाब्ज समायुक्तं पञ्चरत्नोदरं शुभम् ।
पृष्ठे सुषिरं संयुक्तां हेमनाल समन्वितम् ॥
</poem>
== षोडशे पटले ज्येष्ठमासफलपूजाविधिः ==
<poem>
ज्येष्ठमासे तु मूलर्क्षे पूजयेत् स्वादुभिः फलैः ।
विशेषस्नपनोपेतं पञ्चामृत समन्वितम् ॥ १ ॥
विशेषपूजा संयुक्तं पायसेन समन्वितम् ।
विशेषहोम संयुक्तं समिदाज्यान्नकैस्सह ॥ २ ॥
नानाफलसमायुक्तैर्द्रव्यैः पूर्णां विधाय च ।
पीठादि लिङ्गमूर्धान्तं फलैर्मूलेन पूरयेत् ॥ ३ ॥
कृत्वान्तर्हितलिङ्गं तु तद्बहिः पूरणं तु वा ।
वस्त्राभ्यां वेष्टयेल्लिङ्गं पीठं कवचनमन्त्रतः ॥ ४ ॥
सन्ध्यन्तरे परे वाह्नि तानि तस्माद्बहिर्नयेत् ।
क्रियान्ते पूजयेत् कर्ता देशिकं वस्त्रकाञ्चनैः ॥ ५ ॥
यद्यदिष्टफलं कर्तुस्तत्तच्छीघ्रं भविष्यति ॥ ५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे ज्येष्ठमास फल पूजाविधिः षोडशः पटलः
</poem>
== सप्तदशे पटले ==
<poem>
आषाढ मास पूर्वफल्गुनी पूजा विधिः
आषाढे मासि नक्षत्रे पूर्वफाल्गुन संज्ञके ।
आश्वयुज्यथ वा मासे क्रियामेनां समाचरेत् ॥ १ ॥
कौतुकं बन्धयेद्रात्रौ देव्याः पूर्वोक्तवर्त्मना ।
देवदेव्यौश्च वा प्रातः कन्याभ्यः काञ्चनादिकम् ॥ २ ॥
वस्त्रं च भोजनं दत्वा देव्याः क्षीरं निवेदयेत् ।
ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वालङ्कार संयुतम् ॥ ३ ॥
तत्काले दापयेन्मुद्गाङ्कुरं लक्षण संयुतम् ।
ग्रामप्रदक्षिणात्पूर्वं नैवेद्यं दापयेन्न वा ॥ ४ ॥
आस्थान मण्डपं नीत्वा परिवेषक्रमं नयेत् ।
रात्रिचूर्णं च तैलं च चूर्णोत्सवविधानतः ॥ ५ ॥
दद्याद्देवाय देव्यै च जयेभ्यस्तदनन्तरम् ।
ताम्बूलसहितं नानाव्यञ्जनं तण्डुलान्वितम् ॥ ६ ॥
हित्वा वा चूर्णकार्यं च तण्डुलादिप्रदानकम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तं देवीं नद्यादिकं नयेत् ॥ ७ ॥
स्थण्डिलद्वितयं कुर्याच्छालिभिर्विधिना गुरुः ।
एकत्र शूलं संस्थाप्य देव्याः पूर्वं तदग्रके ॥ ८ ॥
संस्थाप्य तान्घटान् सम्यक् स्नपनोक्तविधानतः ।
सक्तुभिश्च फलोपेतैस्तान् संपूज्य ह्रदा गुरुः ॥ ९ ॥
तैः संस्नाप्य च तच्छूलमवगाहनमाचरेत् ।
तीर्थमध्ये जनैस्सार्धं प्रविशेदालयं प्राति ॥ १० ॥
तीर्थकर्मविहीनं वा ग्रामादिभ्रमणावधि ।
आस्मिन्दिने वा निर्वाणदीपमम्लानमालया ॥ ११ ॥
प्रतिसंवत्सरं कुर्याद्बलिदान समन्वितम् ।
अथवा बलिहोमाभ्यां युतं रात्रौ दिवापि वा ॥ १२ ॥
बेरप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वालङ्कार संयुतम् ।
नानाभक्तजनैस्सार्धं नानास्वादुफलानि च ॥ १३ ॥
गुडखण्ड समोपेतं सक्तु संदापयेद् गुरुः ।
नानापूप समायुक्तं नानाफल समन्वितम् ॥ १४ ॥
जलतीरे निवेद्यैशे गुडादि फलसक्तुकम् ।
विमोच्य देवदेवाग्रे ततस्तीर्थं नवोदके ॥ १५ ॥
विधाय केवलं वापि त्रिशूलेन समन्वितम् ।
नीत्वालयं ततः कुर्यात् स्नपनं पूजया सह ॥ १६ ॥
प्रभूतहविषोपेतं मुखवासेन संयुतम् ।
ताम्बूलेन तदन्ते तु पूजयेद्गुरुमादरात् ॥ १७ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैर्दक्षिणां दापयेत्तः ।
सर्वपापविनाशार्थं सर्वारिष्टनिवृत्तये ॥ १८ ॥
सर्वाभीष्ट प्रसिध्यर्थं सर्वकार्याथ सिद्धये ।
विधानमेतत् कर्तव्यं देव्यास्सन्तुष्टिकारणम् ॥ १९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे-आषाढ मास पूर्वफल्गुनी पूजा विधिः सप्तदशः पटलः
</poem>
== अष्टादशे पटले श्रावणमासे पवित्रारोहण विधिः ==
<poem>
दुरितस्य विनाशार्थं संवत्सरकृतस्य तु ।
पवित्रकमहं वक्ष्ये त्रूयतां मुनि पुङ्गवाः ॥ १ ॥
प्रायश्चित्तमकुर्वाणो मन्त्री विधि विलङ्घनात् ।
सिद्धि भ्रंशमवाप्नोति देशिको रोग भाग् भवेत् ॥ २ ॥
पुत्रको भुक्ति भांङ्नस्यात् जन्मनैकेन रोधनात् ।
समयी समयस्थोऽपि नैव यस्मात् पवित्रकम् ॥ ३ ॥
विधातव्यं प्रयत्नेन येन केन प्रकारतः ।
प्रत्यहं वाङ्मनः कायव्यापारजनितादलम् ॥ ४ ॥
पतनात् त्रायते यस्मात् तस्मादेदत् पवित्रकम् ।
आषाढादि त्रयोमासाः ज्येष्ठ मध्यमकन्यसाः ॥ ५ ॥
अश्विनी कृत्तिकामासावथवा संप्रकीर्तितौ ।
पूर्व पक्षे चतुर्दश्यामाषाढे तु पवित्रकम् ॥ ६ ॥
इतरेषु च मासेषु पक्षयोश्शुक्लकृष्णयोः ।
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पवित्रं विधिनाचरेत् ॥ ७ ॥
कृत्तिकादीपतः पश्चान्नैव कार्यं पवित्रकम् ।
शुक्लपक्षे गृहस्थस्य यतेरुभय पक्षयोः ॥ ८ ॥
कर्तुः कारयितुश्चानुकूलर्क्षं वा न वा मतम् ।
क्षौमकार्पासजं सूत्रं मौञ्जं वा तदसंभवे ॥ ९ ॥
दर्भं सवत्कलोत्थं वा समाहृत्याधिवासयेत् ।
त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य शोधयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ १० ॥
रोमाद्यं शुद्धतोयैश्च क्षालयेदस्त्र मन्त्रतः ।
शुष्कं कृत्वा हृदा तेन पवित्रं कारयेद्गुरुः ॥ ११ ॥
शक्तयो नव वामाद्या नव सूत्राधिपा मताः ।
दिगुणास्तन्तवो हस्ते दशवृद्ध्या ततः क्रमात् ॥ १२ ॥
शतमष्टोत्तरं तेषां तन्तूनामुत्तमोत्तमम् ।
द्वादशोत्तरया वृद्ध्या द्वादशाभ्यस्तदन्तिकाः ॥ १३ ॥
तन्तवो वाथ संसिद्धाः कन्यसादिषु सिद्धिषु ।
यवीयसां कलासंख्या मध्याना वर्ण लक्षिताः ॥ १४ ॥
ज्येष्ठानां पदसंख्याता स्तन्तवो मानुषे मताः ।
स्वायं भुवादिलिङ्गेषु बाणे वा रत्नजेऽपि वा ॥ १५ ॥
स्थण्डिले मण्डलेवापि चले वा प्रतिमासु च ।
संख्यास्सर्वाश्च संग्राह्यास्समा वा विषमाश्च वा ॥ १६ ॥
समा एव गृहस्थस्य परिवारामरादिषु ।
तथैवहीन वित्तेषु लिङ्गादिषु मुनीश्वराः ॥ १७ ॥
एकाद्येकैक वृद्ध्यातु तन्तवो द्वादशान्तकाः ।
ग्रन्थयस्तन्तु संख्याताः स्निग्ध गर्भा नवा मताः ॥ १८ ॥
यथेष्ट ग्रन्थतो वापि समास्सर्वत्र संस्थिताः ।
एकादित्र्यंगुलं वापि ग्रन्थिमानमिहागमे ॥ १९ ॥
ग्रन्थयो वेष्ट देशेऽथ विधातव्या विचक्षणैः ।
रक्त चन्दन काश्मीर गैरिकागरुचन्दनैः ॥ २० ॥
कुष्ठकर्पूर संयुक्तं हरिद्राकृष्ण गन्ध युक् ।
रञ्जयेद्धृदयेनैव रक्तसूत्रादिभिस्तु वा ॥ २१ ॥
त्रितयं मूर्ध्नि कर्तव्यमात्मविद्याशिवात्मकम् ।
पिण्डिकास्पृक् चतुर्थं तु पवित्रं सर्व तात्विकम् ॥ २२ ॥
यज्ञसूत्राख्यमाला च बाहुमला ततः परम् ।
मुखलिङ्गे विधेयास्यात् सकलेऽप्यथवा मताः ॥ २३ ॥
आजानुशोभिव्यक्तेषु त्रिपूर्वं स्वेष्टतन्तु युक् ।
यन्त्रलिङ्ग प्रमाणं वा पुष्पलिङ्गमितं तु वा ॥ २४ ॥
क्षुद्रलिङ्गे पवित्रं स्यात् स्थण्डिलादौ यथामतम् ।
आशृङ्गमेकं वृषभे ककुदः खुरगं परम् ॥ २५ ॥
पवित्रमेकं सर्वेषामावृतानां विधीयताम् ।
एकैक मेव दातव्यं चण्डेश क्षेत्र पालयोः ॥ २६ ॥
क्षेत्रनेभ्यां लोकभृद्भ्यस्सूत्रमेकं प्रदक्षिणम् ।
यागधामवृषस्थान प्रासादालय संश्रयान् ॥ २७ ॥
कारकाणि च सर्वाणि त्रिवृत्सूत्रेण वेष्टयेत् ।
एवं निश्चित्य पूर्वेद्युरधिवासनमारभेत् ॥ २८ ॥
प्रासाद स्याग्रदेशे वा तद्वामे दक्षिणेऽपि वा ।
मण्डपे पञ्चहस्तादि चतुर्विंशत्करान्तके ॥ २९ ॥
षोडशस्तंभसंयुक्ते रविस्तंभ युतेऽपि वा ।
मध्यमे वेदिकायुक्ते सर्वलक्षण सम्युते ॥ ३० ॥
त्रिभागायामयुक्ते वा विंशति स्तंभ संयुते ।
मण्डपे पूर्व कॢप्ते वा द्विगुणायतवेदिके ॥ ३१ ॥
तत्समन्तात् सुसंकॢप्त नव पञ्चैक कुण्डके ।
तत्संख्ये स्थण्डिलेवापिवेदिकारोहितेऽपिवा ॥ ३२ ॥
पश्चिमे मण्डलं कुर्यात् पवित्रं प्राचि विन्यसेत् ।
कृतशौच विधस्नान सन्ध्यावन्दन तर्पणः ॥ ३३ ॥
कृतानित्यार्चनो मन्त्री सूर्यार्चन समन्वितः ।
अविसृज्य रविं शुद्धो मन्त्रसन्नद्ध देहयुक् ॥ ३४ ॥
परिगृह्य भुवं द्वारं द्वारपान् वास्तुनायकम् ।
लक्ष्मी यागेशवर्धन्यौ लोकपान् गणपं गुरून् ॥ ३५ ॥
इष्ट्वा संप्रार्थ्यतत्पश्चात् मण्डलेऽपिचशङ्करम् ।
संपूज्य विधिवद्देव समीपे स्वासनेस्थितः ॥ ३६ ॥
आसनार्चनमारभ्य कुर्यादावाहनान्तकम् ।
कर्म पञचामृतोपेतं विशेषस्नपनान्वितम् ॥ ३७ ॥
नानागन्धान्वितां नाना भक्ष्यभोज्यान्नसंयुताम् ।
पूजां विशेषतः कृत्वा गत्वा कुण्डान्तिकं गुरुः ॥ ३८ ॥
कुण्डसंस्कारमारभ्य पूर्णान्तं होममाचरेत् ।
समिदाज्यचरुल्लाजां स्तिलसस्येन्द्र संयुतान् ॥ ३९ ॥
पलाशोदुम्बरावत्थवटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शमीखादिरश्रीवृक्षप्लक्षाः स्युःवह्निकोणतः ॥ ४० ॥
प्रधानेतु पलाशस्स्याच्छतं वार्धं शिवस्य तु ।
शिवाद्दशांशतोऽङ्गानां कुण्डे प्राधानिके मते ॥ ४१ ॥
तदर्धमन्य कुण्डेषु नरादिषु हृदादुषु ।
स्थालीपाकहविः कृत्वा तद्धृता विभजेत् त्रिधा ॥ ४२ ॥
शिवांशमग्नि भागं च मध्वाज्याभ्यां तु मिश्रितम् ।
कुर्यादात्मीय भागं तु केवलेन घृतेन च ॥ ४३ ॥
हृदा देवांशमभ्यर्च्य तमादाय शिवान्तिकम् ।
गत्वा संपूज्य देवेशं व्रताङ्गानि निवेदयेत् ॥ ४४ ॥
दन्त काष्ठं न्यसेत् प्राच्यां विध्युक्तं पुरुषं स्मरन् ।
भस्मदक्षिणतश्शुद्धपात्रे ऽघोरेण मन्त्रवित् ॥ ४५ ॥
पश्चाद्दद्यान्मृदं शुद्धां सद्योजातं च तां स्मरन् ।
धात्रीफल मुदक् पूर्वे पञ्च भक्ष्यं निवेदयेत् ॥ ४६ ॥
होमद्रव्याणि सर्वाणि सकुशान्यपरानने ।
दण्डाक्षमालाकौपीन भिक्षापात्राणि दक्षिणे ॥ ४७ ॥
रोचनं कुङ्कुमं तैलं शलाकां केशशोधिनीम् ।
दर्पणं कर्त्रिकां दन्त नखशोधन मञ्जनम् ॥ ४८ ॥
तत्पात्रमपरं दद्याद्वाम देव मनुस्मरन् ।
तांबुलं भस्म संमिश्रं दद्यात्तत्पुरुषं स्मरन् ॥ ४९ ॥
ऐशान्यामासनं छत्रं पादुके योगपट्टिकाम् ।
स्थण्डिले सूत्रनिकटे परितशिचाधिवास्य वा ॥ ५० ॥
अस्त्रेण प्रोक्षितं वर्म कुण्ठितं हृदयार्चितम् ।
धेनु मुद्रामृती भूतं शिवांशं विनिवेदयेत् ॥ ५१ ॥
ब्रह्मभिर्देव देवाय पवित्राण्याहरेत्ततः ।
स्थण्डिलं वेदिकोर्ध्वे स्यात् अष्टद्रोणेन शालिना ॥ ५२ ॥
तदर्धतण्डुलोपेतं तिल लाजसमन्वितम् ।
तत्र संस्थापयेत् पात्रे पवित्राण्यऽथ देशिकः ॥ ५३ ॥
मण्डले वेदिकोर्ध्वे चेदत्र कुंभान्तिकेऽपि वा ।
संस्थाप्यार्घ्योदकेनैव प्रोक्ष्य संहितयालभेत् ॥ ५४ ॥
मृगाजिनादिनाच्छाद्य स्थापयेत् पावकान्तिके ।
संवत्सरात्मकं सर्वकृत्य साक्षिणमव्ययम् ॥ ५५ ॥
गोप्तारं संश्रयं कर्म फलप्राप्तिनिबन्धनम् ।
अनुस्मरन् शिवं ब्रह्म षडङ्गं शिवमन्त्रतः ॥ ५६ ॥
त्रिस्सप्तकृत्वः संपातं तथैव जुहुयात्ततः ।
दत्वा गन्धपवित्रं तु भानोराचम्य देशिकः ॥ ५७ ॥
याग धामवृषस्थान प्रासादानल संश्रयान् ।
कारकान् पञ्च सूत्रेण वर्मणा परिवेष्टयेत् ॥ ५८ ॥
दद्याद्गन्ध पवित्रं तु नन्द्यादिभ्यः प्रदक्षिणम् ।
प्रविश्य पूर्ववच्चान्तः ब्रह्मणे च पवित्रकम् ॥ ५९ ॥
तदेतानि पवित्राणि भगवन् संस्कृतानि हि ।
अर्पयामि घटस्थाय शिवायाध्येषये दिति ॥ ६० ॥
समर्प्य रक्षणायास्मै तेभ्यो गन्धपवित्रकम् ।
आदौ वा कुंभवर्धन्योर्दत्वायायाच्छिवान्तिकम् ॥ ६१ ॥
स्वमूर्तौ गुरु पङ्क्तौ च दद्याद् गन्ध पवित्रकम् ।
एक ग्रन्थि समायुक्तमल्प तन्तु विनिर्मितम् ॥ ६२ ॥
धूपितं पुष्पसंयुक्तं समादायाञ्जलौ गुरुः ।
आमन्त्रणपवित्रं तत् सुधामुद्रा प्ररोचितम् ॥ ६३ ॥
शिवायारोप्य तन्मूर्ध्नि रेचकेन शिवाणुना ।
आमन्त्रणात्मकं मन्त्रं पठेद्देवेश सन्निधौ ॥ ६४ ॥
समस्तविधिविच्छिद्र पूरणेशमखंप्रति ।
प्रभो वामन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारकः ॥ ६५ ॥
तत्सिद्धि मनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते ।
सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे ॥ ६६ ॥
जप्त्वा निवेद्य देवाय स्तुत्वा नत्वा क्षमापयेत् ।
दद्यादाशाधिपालानां तदस्त्राणां पवित्रकम् ॥ ६७ ॥
दत्वा वह्निस्थ देवाय तृतीयांशं चरोर्गुरुः ।
आमन्त्रण पवित्रं च दद्यात्तस्यैव पूर्ववत् ॥ ६८ ॥
इन्द्राय संगृहाणेति नत्यन्तं प्रणवादिकम् ।
अन्येषां चैव मूर्तिना/ क्रमाद्दद्यात् बहिर्बलिम् ॥ ६९ ॥
वायव्यांक्षेत्रपालाय दत्वाचम्य बलिं पुनः ।
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णां दत्वा ततो गुरुः ॥ ७० ॥
भूर्भुवस्वः पदैर्व्यस्तैसमस्तैरपि होमयेत् ।
अग्नये त्वथ सोमाय ताभ्यां स्विष्टकृदा हुतिम् ॥ ७१ ॥
स्वाहान्तैर्दीप पूर्वेस्तु हुत्वा मन्त्रैर्यथादितैः ।
मण्डलस्थ शिवेनैव पावकस्थं शिवं ततः ॥ ७२ ॥
नाडी सन्धानमार्गेन योजयेद्भावयेच्छिवम् ।
सिद्धान्त पुस्तके दत्वा स्वगुरौ च पवित्रकम् ॥ ७३ ॥
निस्सृत्य यागधाम्नस्तु समाचम्यगुरुश्शुचिः ।
पञ्चगव्यं चरुं दन्त धावनं च क्रमाद्भवेत् ॥ ७४ ॥
आचम्य पुनरप्यन्ते स्वपेच्छिवमनुस्मरन् ।
अथ प्रातः कृतावश्यस्नान सन्ध्याणुतर्पणः ॥ ७५ ॥
अविसर्जित देवेशात् पवित्राण्यवरोपयेत् ।
तानीश मण्डले पात्रे चण्डेशार्थं प्रकल्पयेत् ॥ ७६ ॥
दत्वाष्ट पुष्पकं देवे लिङ्गाद्देवं विसर्जयेत् ।
समाचम्य कृतन्यासस्सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ॥ ७७ ॥
कृत्वा नित्यविधिं सम्यगाचान्तो मन्त्र विग्रहः ।
द्वारद्वाराधिपानिष्ट्वा प्रविश्यास्त्राणि कुंभयोः ॥ ७८ ॥
दिक्पालानां च सास्त्राणां क्रमेणाभ्यर्चनं नयेत् ।
स्वासने दीपसंकॢप्ते सैम्यास्योर्ध्व स्थित स्थितिः ॥ ७९ ॥
मन्त्रकायो विशेषार्घ्यद्रव्य शुद्धि समन्वितम् ।
शिवहस्तं च संकल्प्य पञ्चगव्यं च पूर्ववत् ॥ ८० ॥
विशेषस्नपनोपेतं पञ्चामृतसमन्वितम् ।
पञ्चगव्य समायुक्तं विशेषेण शिवं यजेत् ॥ ८१ ॥
जपं कृत्वा समावेद्य यायात् कुण्डान्तिकं गुरुः ।
कुण्डमस्त्रेण संप्रोक्ष्य मेखलापरिधिस्थितान् ॥ ८२ ॥
सम्पूज्य स्रुक्स्रुवावाज्यं संस्कृत्य च विधानवित् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं देवमावाह्याभ्यर्च्य तर्पयेत् ॥ ८३ ॥
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णाहुतिमथाचरेत् ।
दत्वा भानोः पवित्रं तु समाचम्याणुदेहयुक् ॥ ८४ ॥
नन्द्यादिभ्यो पवित्रं तु दत्वान्तस्संप्रविश्य च ।
ब्रह्मणे कुम्भवर्धन्योः क्रमाद्दद्यात् पवित्रकम् ॥ ८५ ॥
गत्वा देवान्तिकं स्वस्य चासने सूपविश्य च ।
कृत्वा विशेष पूजां च विभवस्यानुसारतः ॥ ८६ ॥
स्वमूर्तौ गुरु पङ्क्तौ च दत्वा सूत्रं शिवं स्मरन् ।
वर्षर्तुमास पक्षाहर्नाडी प्राणादि विग्रहम् ॥ ८७ ॥
सर्वेन्द्रिय शरीरर्थ व्यवहारैक कारणम् ।
कृताकृत समुत्सृष्टक्लिष्ट कर्मैक साक्षिणम् ॥ ८८ ॥
क्षेत्रगोप्तारमीशानं शरण्यं शुचिमानसः ।
प्रब्रूयादीश्वराशास्यस्सपवित्रकरो विभुम् ॥ ८९ ॥
कालात्मना त्वयादेव यद्दृष्टं मामके विधौ ।
कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं हृतं गुप्तं च मत्कृतम् ॥ ९० ॥
तदस्तु क्लिष्टमक्लिष्टं कृतं पुष्टमसत्कृतम् ।
सर्वात्मनामुना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया ॥ ९१ ॥
पूरयेति द्विरुच्चार्य मखव्रत फलं ततः ।
नियमेश्वरायेति पदं स्वाहेत्यन्तं समुच्चरन् ॥ ९२ ॥
आत्मतत्त्वाधिपतये शिवाय नम इत्यपि ।
तत्वविद्याशिवाख्यं च मुक्तिकामपदं पठेत् ॥ ९३ ॥
पवित्रकत्रयंमूर्ध्नि तद्भोगी शिवादिकम् ।
शिवाणुमादावुच्चार्य शिवविद्यात्मकं पुनः ॥ ९४ ॥
सर्वतत्त्वेश्वरायेति दद्याद्गङ्गावतारकम् ।
पुष्पाञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या विज्ञापयेत्प्रभुम् ॥ ९५ ॥
त्वं गति स्सर्वभूतानां संस्थितत्वं चराचरे ।
अन्तश्चारेण भूतानां द्रष्टात्वं परमेश्वर ॥ ९६ ॥
कर्मणा मनसा वाचात्वक्तो नान्योगतिर्मम ।
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्य हीनं च यत्कृतम् ॥ ९७ ॥
जपहोमार्चनाहीनं कृत्यं नित्यं मया तव ।
अकृतं वाक्यहीनं च तत्पूरय महेश्वर ॥ ९८ ॥
सुपूतत्वं सुरेशान पवित्रं पाप नाशनम् ।
त्वया पवित्रितं सर्वं जगत्स्थावरजडगमम् ॥ ९९ ॥
खण्डितं यन्मया देव व्रत वैकल्य योगतः ।
एकी भवतु तत्सर्वं तवाज्ञासूत्रगुंभितम् ॥ १०० ॥
जपं कृत्वा निवेद्यास्मै स्तुत्वा नियममीश्वरात् ।
गृह् णीयात्प्रणतो भक्त्याचतुस्त्रिद्व्येकमासकम् ॥ १०१ ॥
अर्धमासं च सप्ताहं पञ्चाहं तु त्र्यहं तु वा ।
अथवैकाह मारब्ध कर्मान्तं नियमं नयेत् ॥ १०२ ॥
एक भुक्त्यादि यत्सर्वं शक्त्यानुष्ठेय मीश्वरात् ।
व्रतं गृहीत्वा कर्तव्यं यावत्सूत्रा वरोहणम् ॥ १०३ ॥
सास्त्रेभ्यो दिक् पतिभ्यस्तु सूत्रं मत्वाग्निसंस्थिते ।
शिवे पवित्रं तुर्यं तु दत्वा व्याहृतिभिर्गुरुः ॥ १०४ ॥
वह्निं संरोध्य स्विष्टान्तं गुत्वान्तस्संप्रविश्य च ।
देवं सम्पूज्य गुरवे सैद्धान्ते पुस्तकेऽपि च ॥ १०५ ॥
दत्वा पवित्रं दिक्पालबलिमाचम्य देशिकः ।
प्रायश्चितं ततो दत्वा पूर्णां वै छिद्र पूरणीम् ॥ १०६ ॥
मण्डलस्थं च सम्पूज्य ततो देवं क्षमापयेत् ।
तदन्ते भोजनाच्छाद मात्रोपकरणादिभिः ॥ १०७ ॥
सम्पूज्य दीक्षितान्ब्रूयात् प्रीयतां मे सदाशिवः ।
लिङ्गात्पवित्रमुद्वारस्य निर्माल्यापनये कृते ॥ १०८ ॥
स्नातेऽर्चिते तदारोप्य मा विसर्ज्य दिने दिने ।
ब्रतान्ते प्राग्वदाभ्यर्च्य चातीतदिनवच्छिवम् ॥ १०९ ॥
व्रतं निवेदयेदुक्त्वा ममास्तु फल साधकम् ।
भुक्तिकामो व्रती कामेकर्मबन्धक इत्यपि ॥ ११० ॥
मन्त्र तर्पण कर्मान्तं कृत्वा निष्कृतिमाचरेत् ।
भसितं वन्दयित्वाथ वह्निस्थं योजयेच्छिवे ॥ १११ ॥
वह्नेर्मन्त्रांश्च संहृत्य नीत्वा तां द्वादशान्तिके ।
हृदये संनिवेश्याग्निं विसृत्योद्वारस्य विष्टरात् ॥ ११२ ॥
परिधींश्च बलिं दत्वा समाचम्य गुरुश्शुचिः ।
शिवकुंभास्त्रवर्धन्योर्मनून् संहृत्य योजयेत् ॥ ११३ ॥
ईशे सापेक्षमुक्त्वैवं क्षमस्वेति विसर्जयेत् ।
दिक्पालानस्त्र संयुक्तान् द्वारपान् द्वारसंस्थितान् ॥ ११४ ॥
रव्यन्तं तु विसृज्याथ पवित्राणि महेश्वरात् ।
आदाय सति चण्डेशे तस्मै दद्यात्पवित्रकम् ॥ ११५ ॥
निर्माल्यादिकमन्यं च पवित्रं न कृतं यदि ।
लक्षं त्वघोरमावृत्या दशांशं होममाचरेत् ॥ ११६ ॥
पवित्रं नित्य पूजाङ्गं पुष्याद्यैः परिकल्पयेत् ।
दत्ते नित्यपवित्रे वा सांवत्सरिकमाचरेत् ॥ ११७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे श्रावणमासे पवित्रारोहण विधिः अष्टादश पटलः
</poem>
== एकोनविंशत्तमे पटले नवनैवेद्यविधिः ==
<poem>
अतः परं प्रवक्ष्यामि नवनैवेद्यलक्षणम् ।
मार्गशीर्षमथाषाढं माघमासं विवर्ज्य च ॥ १ ॥
अन्येषु सर्वमासेषु नवनैवेद्यमाचरेत् ।
निश्चित्य शुभनक्षत्रं तत्पूर्वेऽङ्कुरमाचरेत् ॥ २ ॥
विना वाङ्कुरकार्यं तु सुमुहूर्ते सुलग्नके ।
शङ्खदुन्दुभिनादैश्च गीतनृत्तादिमङ्गलैः ॥ ३ ॥
नानाध्वजवितानैश्च धूपदीपाङ्कुरैर्युतम् ।
मम भक्तजनैस्सार्धं त्रिशूलेन समन्वितम् ॥ ४ ॥
चण्डेश्वर समायुक्तं देवक्षेत्रे समाविशेत् ।
चण्डेशास्त्रं विना वापि क्षेत्रं गत्वा विचक्षणः ॥ ५ ॥
हविषा दधियुक्तेन भूतानां तु बलिं क्षिपेत् ।
पूर्वाद्यष्टदिशास्वेवं गन्धपुष्पादि संयुतम् ॥ ६ ॥
सलक्षणेन दात्रेण पूजितेनैव हेतिना ।
प्राङ्मुखोदङ्मुखो भूत्वा शस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ॥ ७ ॥
शूकं लूत्वा युग्मे तु स्थलिकोर्ध्वे निवेशयेत् ।
तच्छूकेन समायुक्तं नवव्रीहि समायुतम् ॥ ८ ॥
तण्डुलैश्च समोपेतं नानाव्यञ्जन संयुतम् ।
नालिकेरफलोपेतं नवपूगफलान्वितम् ॥ ९ ॥
मरीचगुलखण्डाद्यैः इक्षुभिश्च समन्वितम् ।
नानाशाकसमायुक्तं नानाव्यञ्जनसंयुतम् ॥ १० ॥
पृथक्कन्दफलोपेतैः पूजाद्रव्यैस्तथाविधैः ।
आश्चर्यकारकैरन्यैस्सर्वातोद्य समन्वितम् ॥ ११ ॥
नृत्तगानसमायुक्तं नानाध्वजसमन्वितम् ।
नानाछत्रसमायुक्तं प्रविश्य नगरादिकम् ॥ १२ ॥
ग्रामं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ।
पूर्णकुम्भसमायुक्तं नानदीप समन्वितम् ॥ १३ ॥
कदलीस्तम्भसंयुक्तं नानामङ्गलमण्डितम् ।
विमोच्य व्रीहिं शूकेभ्यश्शोषयेदातपेन वै ॥ १४ ॥
वेत्रादिनिर्मिते पात्रे भूतले केवलेऽपि वा ।
गोमयालेपिते पिष्टचित्रिते दीपसंयुतम् ॥ १५ ॥
चूर्णोत्सवक्रमप्रोक्तमार्गेणाकुट्य वर्जयेत् ।
तुषादीन तण्डुलाञ्शुध्दान् सङ्ग्राह्य क्षालयेत्ततः ॥ १६ ॥
मरीचजीरकोपेतं गुलसारसमन्वितम् ॥ १६१/२ ॥
नालिकेरफलोपेतं संस्कुर्यात्तण्डुलं पुरा ।
स्नपनं कारयेद्देवं भूषयेद्भूषणार्हकैः ॥ १७१/२ ॥
मुहूर्ते समनुप्राप्ते व्रीहिनास्तीर्य भूतले ।
पटं तदूर्ध्वे विन्यस्य रम्भापत्राणि विन्यसेत् ॥ १८१/२ ॥
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य मृत्युञ्जयमनुस्मरन् ।
तण्डुलं तत्र निक्षिप्य गुलतोयेन सेचितम् ॥ १९१/२ ॥
कवचेनावकुण्ठ्यान्ते हृदा संपूजयेद् गुरुः ।
धेन्वाख्ययामृतीकृत्य ब्रह्मभिः पुरुषेण वा ॥ २०१/२ ॥
नैवेद्यं परमेशाय पानीयं दापयेत् क्रमात् ।
तैर्मन्त्रैर्देवदेवाय ताम्बूलं विनिवेदयेत् ॥ २११/२ ॥
नवपूगफलोपेतं देव्यै च विनिवेदयेत् ।
सर्वेभ्यस्सकलेभ्यश्च प्रागुक्तविधिना गुरुः ॥ २२१/२ ॥
अथवा स्थलिकायां वा सर्वेभ्यो विनिवेदयेत् ।
वृषादिपरिवारेभ्यो होमकर्म समापयेत् ॥ २३१/२ ॥
नैवेद्यं दापयेदन्ते ताम्बूलं विनिवेदयेत् ।
बलिदानसमोपेतमतिथीनां समर्पणम् ॥ २४१/२ ॥
निवेद्य तण्डुलं चान्नं पश्चाद्धोमोऽथवा भवेत् ।
तदन्ते चोत्सवं कुर्यात्तं विना वा समाचरेत् ॥ २५१/२ ॥
हित्वा क्षेत्रबलिं वाथ हित्वा वोलूखलक्रियाम् ।
सर्वमन्यत्समानं स्यात् तदन्ते पूजयेद्गुरुम् ॥ २६१/२ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयादैर्दक्षिणां दापयेत्ततः ।
एवं यः कुरुतेमर्त्यस्स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ २७१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नवनैवेद्य विधिः
एकोनविंशतितमः पटलः
</poem>
== विंशतितमे पटले समयविशेषदीक्षा विधिः ==
<poem>
अथेदानीं प्रवक्ष्यामि दीक्षां समय संश्रिताम् ।
आचार्य कृतनित्यस्तु कृतमन्त्रादि तर्पणः ॥ १ ॥
कृतभान्वर्चनश्शुद्धः कृतमन्त्र परिग्रहः ।
सामान्यार्घ्यकरो भूत्वा प्रविशेद्यागमण्टपम् ॥ २ ॥
द्वाराण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वारद्वाराधिपान्यजेत् ।
आदौ शान्तिकला शब्दद्वाराय नम इत्यपि ॥ ३ ॥
पठित्वा पूजयेत्पूर्वद्वारं विद्याख्यदक्षिणम् ।
वारुणं च निवृत्याख्यं प्रतिष्ठाख्यमुदाहृतम् ॥ ४ ॥
प्राच्यां नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ ।
पश्चिमे तु वृषस्कन्दौ देवीचण्डावुदग्दिशि ॥ ५ ॥
प्रणवादिनमोऽन्तं तु चतुर्थ्यन्तं क्रमाद्यजेत् ।
तोरणस्थान् घटस्थान् वाभित्तिस्थानपि पूजयेत् ॥ ६ ॥
पश्चिमद्वारमाश्रित्य पुष्पक्षेपं विधाय च ।
अस्त्रेण पार्ष्णिंघातस्य त्रयं कृत्वाथ भूगतान् ॥ ७ ॥
कृत्वा ताकत्रयं मन्त्री विघ्नानाकाशवर्तिनः ।
छोटिकात्रयतो विघ्नात् धाम्नः प्रोत्सारयेद्बहिः ॥ ८ ॥
दक्षजङ्घां समुक्षिप्य वामशाखाश्रयी विशेत् ।
अस्त्रेणोदुम्बरे पुष्पं क्षिप्त्वा धाम्नश्च मध्यमे ॥ ९ ॥
वास्तोष्पतये चेति ब्रह्मणे नम इत्यपि ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरस्त्रप्राकारकल्पनात् ॥ १० ॥
वर्मावकुण्ठनाद्यागगेहं संरक्ष्य देशिकः ।
उपविष्ट उदग्वक्त्रो भूतशुद्धिं समाचरेत् ॥ ११ ॥
सकलीकरणं कृत्वा कृतान्तर्यजनोगुरुः ।
विशेषार्घ्यं ततः कुर्याद्यवसिद्धार्थकाक्षतैः ॥ १२ ॥
अद्भिस्तिलकुशाग्रैश्च क्षीरपुष्पैः समन्वितम् ।
तदम्भसा तु संप्रोक्ष्य स्वशिरोद्रव्य संहितम् ॥ १३ ॥
अस्त्रमन्त्रेण तत्सर्वं कवचेनावकुण्ठयेत् ।
हृदाभिमन्त्र्य प्रत्येकं तिलकं चन्दनं नयेत् ॥ १४ ॥
शिवहस्तं च संकल्प्य तदारोपितमस्तकः ।
ज्ञानासिं तत्वसंख्यातैश्चतुरूनैरथापि वा ॥ १५ ॥
दर्भैः प्रादेशमात्रं तु निर्मितं शस्त्रमन्त्रितम् ।
कल्पयेत् पञ्चगव्यं तु तद्विधानमिहोच्यते ॥ १६ ॥
मण्डपस्य शुभे भागे क्षेत्रे नवपदीकृते ।
पञ्चतत्वाकृतन्यासे पञ्चपात्राणि विन्यसेत् ॥ १७ ॥
शिवेसदाख्ये विद्यायां काले पुंसि च देशिकः ।
सुप्रतिष्ठं सुशान्तं च तेजोवदभृतात्मकम् ॥ १८ ॥
रत्नोदकं च संकल्प्य क्षीरं दधिघृतं न्यसेत् ।
गोमयं चैव गोमूत्रमीशानाद्यैस्तु मन्त्रितम् ॥ १९ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चवारैष्षड्भिः कुशोदकम् ।
अमृतीकृत्य संपूज्य शिवेनैकत्वमाचरेत् ॥ २० ॥
मण्डपं तेन संप्रोक्ष्य विकिरानभिमन्त्रयेत् ।
लाजचन्दनसिद्धार्थ भस्मपुष्पकुशाक्षताः ॥ २१ ॥
हेतयोऽस्त्रेण सप्तैते विधातव्या विमिश्रिताः ।
नैऋत्यां मण्डपेस्थित्वा संस्कृती मण्डपस्य तु ॥ २२ ॥
कुर्यादीशानवक्त्रस्तु संस्कारैर्वीक्षणादिभिः ।
कुण्डस्येवं पुरास्यापि गुरुरष्टादशात्रतु ॥ २३ ॥
विकीर्य विकीरानीशे कुशकुर्च्या समाहरेत् ।
वेद्यां वा मण्टपे वापि ईशाने वापि पश्चिमे ॥ २४ ॥
हेमाद्येकतमं कुम्भमानीय गलिताम्मसा ।
पूरितं पल्लवोपेतं स्वर्णवस्त्रादि संयुतम् ॥ २५ ॥
संहृतौ विकिरास्त्राणामासनं तु चलाचलम् ।
संकल्प्य मूर्तिमन्त्रेण मूर्तीभूतं घटं न्यसेत् ॥ २६ ॥
वर्धनीं सोदकां वस्त्रसूत्रस्वर्णादिसंयुताम् ।
विन्यसेदस्त्रभूतांतां प्रत्यङ्गनालसमन्विताम् ॥ २७ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्घटास्त्रालू गुरूत्तमाः ।
इन्द्रमग्निं यमं चैव निऋतिं वरुणं तथा ॥ २८ ॥
वायुं सोमं तथैशान्यं पूजयेत्प्राग्दिगादितः ।
विरिञ्चिमीशदक्षस्थं विष्णुं निऋतिवामगम् ॥ २९ ॥
घटस्थं कलशस्थं वा कुंभस्थं वाजयेद्गुरुः ।
तथैव वज्रशक्त्यादिदशास्त्राण्यपि पूजयेत् ॥ ३० ॥
भो भो शक्र त्वया स्वस्यां दिशि विघ्नप्रशान्तये ।
सावधानेन यागान्तं स्थातव्यं तु शिवाज्ञया ॥ ३१ ॥
सर्वेषां लोकपालानामनेन क्रमयोगतः ।
शिवाज्ञां श्रावयेत् कुभ्भं भ्रामयेदग्रतोऽस्त्रकम् ॥ ३२ ॥
विन्यसेत्कुम्भवर्धन्यौ पूर्ववत्तदनन्तरम् ।
स्थिरासनं च संपूज्य देवमस्त्रं च पूजयेत् ॥ ३३ ॥
मूर्तिविद्यातनुं साङ्गं शिवं सावरणास्त्रकम् ।
पूजयित्वा तयोरैक्यं कल्पयेद्भगमुद्रया ॥ ३४ ॥
सव्यमुष्टिरुमापिण्डिलिङ्गमङ्गुष्ठको हरः ।
भूतये कलशं स्पृष्ट्वाः पूर्वमङ्गुष्ठपर्वणा ॥ ३५ ॥
संस्पृशेद्वर्धनीं पश्चान्मुष्ठिनाहृदयाणुवा ।
मुक्तये च पुरस्पृष्ट्वा वर्धनीं मुष्ठिनैव तु ॥ ३६ ॥
स्पृशेदङ्गुष्ठकाग्रेण चरमं च घटं तथा ।
उमायै भगरूपिण्यै लिङ्ग रूपधराय च ॥ ३७ ॥
शङ्कराय नमस्तुभ्यमितिस्तुत्वाऽनुमोद्य च ।
यज्ञस्यास्य पतिस्त्वं हि मूर्तिरेषा तवाचला ॥ ३८ ॥
एतत्ते ज्ञाननिस्त्रिंशत्तद्गृहाण स्वमायुधम् ।
मया प्रवर्तितश्चायं यज्वना भवतुः क्रतुः ॥ ३९ ॥
रक्षणीयं त्वयैतद्धि समाप्तिर्यावदस्यहि ।
यज्ञरक्षाधुरं तस्मिन्नेवमारोप्य देशिकः ॥ ४० ॥
अर्घ्यपात्रं विधायाथ दद्यादर्घ्य मथाम्भसा ।
निरोधनाय तत्पात्रं तथैव स्थापयेद्गुरुः ॥ ४१ ॥
वर्धनीविकिरोत्थास्त्रैस्समन्ताद्यागमण्टपम् ।
अपसारितविघ्नं तु भावयेद् भूपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥
मण्डलेस्थण्डिले वापि लिङ्गे वा शिवमर्चयेत् ।
विशेषपूजयोपेतं पावके शिवमर्चयेत् ॥ ४३ ॥
भगवन् देहमाविश्य मदीयमनुकम्पया ।
कर्तव्योऽनुग्रहस्तेषां शिष्याणां भावितात्मनां ॥ ४४ ॥
संप्रार्थ्यैवं करोमीति लब्धानुज्ञश्शिवात्गुरुः ।
मन्त्रितं मूलमन्त्रेण सप्तकृत्वः सितं शुभम् ॥ ४५ ॥
उष्णीषं शिरसि न्यस्य शिवेनैक्यं तु भावेयेत् ।
सर्वेषां कर्मणां साक्षी मण्डले समुपस्थितः ॥ ४६ ॥
यज्ञस्य रक्षकत्वेन शिवकुम्भे व्यवस्थितः ।
होमाधि करणत्वेन पावकस्थस्सदाशिवः ॥ ४७ ॥
शिष्यदेहे तु तच्छिष्यपाशमोचनकारकः ।
अनुग्रहकरो देवो मम देहे व्यवस्थितः ॥ ४८ ॥
पञ्चाधिकरणो देवस्सोऽहमेव सदाशिवः ।
अपृथग्भूतमात्मनां तत्समानगुणं स्मरेत् ॥ ४९ ॥
ममापि हृदयादीनि साधनानि न संशयः ।
स्वातन्त्र्यमेव संभाव्य शिवं विज्ञापयेदिति ॥ ५० ॥
यदर्थोऽयं मया देव भवद्यागः प्रवर्तितः ।
त-इमे पशवश्शान्ता द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ ५१ ॥
अविसंवादिभिलिङ्गैरुद्धूतध्वन्तवृत्तयः ।
भवदीयकरैर्ज्ञात्वा चिरं युष्मत्प्रचोदितैः ॥ ५२ ॥
विहितावश्यकाः स्नातानिवर्तितदिनक्रियाः ।
सितवस्त्रोत्तरीया स्त्वत्पादपद्मदिदृक्षवः ॥ ५३ ॥
तत् करोतु प्रसादं मे तत्प्रवेशाय शङ्कर ।
प्रवेशयामि तानेतान् भवत्पादाम्बुजान्तिकम् ॥ ५४ ॥
कुरुष्व वचनं भद्र प्रवेशाय किलेत्यहम् ।
उक्तश्शिवेन संभाव्य ततश्शिष्यान् प्रवेशयेत् ॥ ५५ ॥
द्वारस्य संमुखं बाह्ये प्रणवे कुशमण्डले ।
शिष्यं तत्रैवं संस्थाप्य स्थित्वा स्वयमुदङ्कुखः ॥ ५६ ॥
वोलोकयेच्छिखान्ताच्च यावत्पदनखाग्रकम् ।
नखाग्रच्चूलिकां यावत् तत्वज्ञानदृशा गुरुः ॥ ५७ ॥
अयमात्मा शिवत्वार्हश्शिथिलीकृतबन्धनः ।
पतिशक्त्या निवेशाय पाशव्रातश्च मद्वशः ॥ ५८ ॥
तदामुं ताम्रसंस्थानं स्वगुणोदययोग्यकम् ।
स्पर्शवेधिमणिप्रख्यं चोदितोऽहं च शम्भुना ॥ ५९ ॥
संस्पर्शाद्विमलीकृत्य कलधौतमिवाचिरात् ।
करोमि गुणसंपन्नं सतां मस्तकभूषणम् ॥ ६० ॥
ततस्संप्रोक्ष्य दर्भेण शिरस्याताङ्यभस्मना ।
दर्भमूलाग्रभागाभ्यां हृत्प्रदेशादधोर्ध्वयोः ॥ ६१ ॥
उल्लिखेत् पाशसंतानं प्रवृत्तकरणोन्मुखम् ।
सकलीकृत्य तं शिष्यं नेत्रबन्धं विधाय च ॥ ६२ ॥
अस्त्रेण प्रोक्षितेनैव कुण्ठितेनैव वर्मणा ।
संस्तुतेनैव मूलेन सितवस्त्रेण देशिकः ॥ ६३ ॥
प्रवेश्य पुष्पक्षेपं तु कारयित्वा तु दर्शयेत् ।
शिवमण्डलदक्षस्थे मण्डले पूर्ववन्नयेत् ॥ ६४ ॥
प्रणवं तत्र संस्थाप्य शिष्यमुन्नतदेहकम् ।
धारणाद्यैश्च संशोध्य सकलीकृत्य तन्तनुम् ॥ ६५ ॥
गन्धाधिवासितं कृत्वा स्वसव्यकरपल्लवम् ।
शासनेन सदेहेन शिवेन समधिष्ठितम् ॥ ६६ ॥
शिवहस्तमिति ध्यात्वा सापेक्ष निरपेक्षकम् ।
हृद्देशाद्भ्रूप्रदेशान्तं नीत्वा वै चूलिकान्तकम् ॥ ६७ ॥
सह प्रासादोच्चारेण समस्तग्रन्थिभेदिना ।
रुद्रेश्वरस्पदावाप्तिदायकं शिरसि न्यसेत् ॥ ६८ ॥
कुर्याच्छिष्यस्य सर्वाङ्गालम्भनं च विशेषतः ।
ततस्तस्याञ्जलौ पुष्पगन्धधूपाधि वासितम् ॥ ६९ ॥
न्यस्य सर्वात्मना शम्भोः प्रत्येकं प्रार्थयेत् स्थितम् ।
अपनीय दृगालोकाच्छादनं वसनम् क्रमात् ॥ ७० ॥
सहसालोकितेशान शिववक्त्रसरोरुहम् ।
यात्तमङ्गमुञ्चेति प्रसूनं शिवसंमुखम् ॥ ७१ ॥
स्फुटभक्ति शिवाम्भो जपरागामिव पुञ्जितम् ।
तत्पातसूचिते स्थाने पूर्वं शिवपदोत्तरम् ॥ ७२ ॥
नामावधार्यं विप्रस्य देवकण्ठगणात्मकम् ।
क्षत्रविट्छूद्रजातीनां स्त्रीणां शक्त्यन्त संज्ञकम् ॥ ७३ ॥
शिवनामाथ सर्वेषां सर्वं सर्वत्र वा मतम् ।
सप्रदक्षिणमष्टाङ्गं प्रणामं चोपदिश्यच ॥ ७४ ॥
नीत्वाकुण्डान्तिकं स्वस्य दक्षिणे प्रणवासने ।
संस्थाप्य शिष्यं तद्धस्ते दत्वा दर्भस्य मूलकम् ॥ ७५ ॥
दर्माग्रं स्वस्य जङ्घायास्सन्धौ संयोज्य देशिकः ।
पिङ्गलामध्य देहस्थां विनिःसृत्य शिशोः स्वतः ॥ ७६ ॥
स्वस्यनाड्यां विलीनेति भावयेन्मूलमन्त्रतः ।
दत्वाहुतित्रयं नाडीसन्धानार्थतया गुरुः ॥ ७७ ॥
प्रवेशनिर्गमौ कार्यौ चैतन्यग्रहणाय च ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा शिवमङ्गानि वै दश ॥ ७८ ॥
पूर्णां हुत्वा शिवेनैव प्रायश्चित्तनिमित्ततः ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा तेनैव शिवमन्त्रतः ॥ ७९ ॥
विप्रादयोऽपि शूद्रास्स्युर्गुणतस्तान् समुद्धरेत् ।
शूद्रादिजातिमुद्धृत्य स्वाहान्तेनैव मूलतः ॥ ८० ॥
हुत्वाहुतित्रयं पश्चाच्छिवं प्राति वदेदिति ।
आहारभावदोषाभ्यां योनि बीजशरीरतः ॥ ८१ ॥
शुद्धो द्विजो भवत्वात्मा भगवन् परमेश्वर ।
रुद्रांशापादनेऽप्येवमाहुत्रयमाचरेत् ॥ ८२ ॥
अयं रुद्रो भवत्वात्मा भगवंस्वत्प्रसादतः ।
इत्येवं प्रार्थनां कृत्वा कुर्यात्प्रोक्षणताडने ॥ ८३ ॥
प्रविश्य शिष्यदेहे तु रेचकेनात्मनो गुरुः ।
विधायास्त्रेण विश्लेषच्छेदनं चाङ्कुशाख्यया ॥ ८४ ॥
मुद्रया शिष्यचैतन्यमाकृष्य द्वादशान्तके ।
समानीय ध्रुवेणैव संपूज्य शिशुमस्तकात् ॥ ८५ ॥
संहारमुद्रया स्वस्य हृदये पूरकेण तु ।
प्रविश्य कुम्भकेनैव स्मृत्वा समरसं शिशोः ॥ ८६ ॥
रेचकेन प्रयोगेण केशेशानसदाशिवान् ।
नीत्वात्मानं समावर्त्य द्वादशान्ते ततश्शिवम् ॥ ८७ ॥
संहारमुद्रया शिष्यदेहे संयोजयेद् गुरुः ।
दद्याद्यज्ञोपवीतं तु मूलमन्त्राभिमन्त्रितम् ॥ ८८ ॥
शतं सहस्रं वा हुत्वा पूर्णां दद्याच्छिवेन तु ।
एवं समयसंस्कारयुक्तो यश्शिवपूजने ॥ ८९ ॥
होमे चाध्ययने चैव मन्त्राणां श्रवणेऽपि च ।
योग्यस्स्यान्मुनयो रौद्रं पदं प्राप्नोति मानवः ॥ ९० ॥
ततो निर्वाणदीक्षायामधिकारि भवेद्द्विजः ।
शूद्रं हि दीक्षयित्वा तु विधानेवाग्रजन्मनः ॥ ९१ ॥
सोऽपि शुद्रत्वमाप्नोति दीक्षादानान्न संशयः ॥ ९११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे समयविशेषदीक्षाविधिःविंशतितमः पटलः
</poem>
== एकविंशत्तमे पटले स्थालीपाकविधिः ==
<poem>
स्थालीपाकविधिं वक्ष्ये नैवेद्यचरुकल्पने ।
स्थालीं ताम्रमयीं वाथ मृण्मयीं लक्षणान्विताम् ॥ १ ॥
प्रक्षाल्य पात्रमस्त्रे कवचेनावकुण्ठ्य च ।
निरीक्ष्य प्रोक्ष्य चाभ्युक्ष्य संताड्यालिप्य गन्धतः ॥ २ ॥
कण्ठे संवेष्ट्य कौशेन रज्जुना वर्मरूपिणा ।
मण्डले गोमयालिप्ते प्रोक्षिते शस्त्रवारिणा ॥ ३ ॥
वर्माकुण्ठिते पात्रे मन्त्रविन्यस्तदर्भके ।
षडुत्थमासनं चेष्ट्वा तां न्यसेन्मूर्तिरूपिणीम् ॥ ४ ॥
शिवं सावरणं तत्रावाह्य संपूज्य संत्यजेत् ।
पुष्पाद्यमाज्येनाभ्यज्य वस्त्रपूतं पयो न्यसेत् ॥ ५ ॥
चुल्लीमस्त्रेण चोल्लिख्य तेन प्रोक्ष्यावकुण्ठ्य च ।
संमृज्य चोपलिप्याथ धर्माधर्मद्वयं यजेत् ॥ ६ ॥
दक्षवामस्थ भुजयोश्शिवाग्निं मध्यमे न्यसेत् ।
आसनं प्रणवं कृत्वा तां तस्यामधिरोपयेत् ॥ ७ ॥
द्विप्रस्थमाढकं वापि पञ्चप्रसृतिनिर्मितम् ।
चतुर्थं कल्पयेद्धीमान् शालीतण्डुलकादिकम् ॥ ८ ॥
चालनोद्घाटनेऽस्त्रेण कृत्वघोरमनुस्मरन् ।
विपचेत्पूर्ववक्त्रस्सन् मध्यपक्वं यथा भवेत् ॥ ९ ॥
उष्णे तप्ताभिघारस्स्यात् शीते शीताभिघारणम् ।
स्वान्तया मन्त्रसंहत्या शिवहव्यवहे पुरा ॥ १० ॥
हविष्यान्ते च हेत्युक्त्वा सुस्स्विन्नो भव इत्यपि ।
तप्ताभिघार एवं स्यात् द्वितीये मण्डले ततः ॥ ११ ॥
प्रोक्षणादि समायुक्ते पूजितेऽप्यवरोप्य ताम् ।
सुशीतले भवेत्येवं वौषट्पल्लवया तथा ॥ १२ ॥
शीताभिघार एवं स्यान्मन्त्रसंहितया भवेत् ।
संमृज्य च मृदम्भोभ्यां स्थालीं सुरभिमुद्रया ॥ १३ ॥
अमृतीकृत्य कुण्डस्य पश्चिमे पूर्वमण्डले ।
पूजिते हृदयेनेष्ट्वा चाङ्गैरेकैकशः क्रमात् ॥ १४ ॥
शिवेनाष्टोत्तरशतं संपातं पूर्ववन्नयेत् ।
एवं संपादितेनैव चरुणा होम-इष्यते ॥ १५ ॥
तण्डुलेनाम्भसा चाथ चरुं नित्यं विपाचयेत् ।
हविष्यचतुरंशेन होमकर्माथवा मतम् ॥ १६ ॥
होमावशिष्टं देयं स्यादाचार्याय प्रयत्नतः ।
पञ्चगोचर संस्थाय समस्तागमवेदिने ॥ १७ ॥
शिष्टमन्यप्रदत्तञ्चेद्धोमो निष्फल एव हि ।
शेषहीने चरोर्होमे सहोमः स्यादनिष्टदः ॥ १८ ॥
हविषो न्यूनवेदांशश्चरुर्वा होमकर्मणि ।
आद्यांशो दैविकः प्रोक्तो द्वितीयो होमकर्मणि ॥ १९ ॥
परिवारे तृतीयः स्याच्चतुर्थो देशिकाय हि ।
पृथक् चरुश्चेन्नैवेद्यं सर्वमीशे निवेदयेत् ॥ २० ॥
प्राणाग्निहोत्रं कर्तव्यं साधकैः फलकांक्षिभिः ।
एतेषामन्यथाभावे सर्वं भवति चान्यथा ॥ २१ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्थालीपाकविधिः
एकविंशतितमः पटलः
</poem>
== द्वाविंशत्तमे पटले स्वप्नाध्याय विधिः ==
<poem>
अथ वक्ष्ये विशेषेण स्वप्नाध्यायं द्विजोत्तमाः ।
दीक्षापूर्वे च काम्ये वा लक्षयेत् स्वप्नमुत्तमम् ॥ १ ॥
तत्र हि प्रथमे यामे स्वप्नोयदि भविष्यति ।
लक्षयेदात्मनः काले फलभाक्त्वं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥
संवत्सरे तु सिद्धिस्यात् द्वितीये यामके यदि ।
षण्मासेनतु सिद्धिस्यात् तृतीये यामके यदि ॥ ३ ॥
मासेनैवतु सिद्धिस्यात् चतुर्थे यामके यदि ।
शीघ्रमेव फलं तस्य भविष्यति न संशयः ॥ ४ ॥
रश्मिमन्तं विवस्वन्तं शशाङ्कं तारकावृतम् ।
प्रदीप्तमग्निहोत्रञ्च प्रदीपमति भास्वरम् ॥ ५ ॥
मातरं पितरं दारान् पुत्रान् भ्रातृन् सुहृज्जनान् ।
यदि पश्येन्नरः स्वप्ने विपुलां श्रियमाप्नुयात् ॥ ६ ॥
चन्द्रार्क तारग्रसनं परिमार्जनमेव च ।
भक्षणं धारणं तेषां राज्यं संप्राप्नुयान्नरः ॥ ७ ॥
श्वेत पुष्पज मालानां धवलानां च पक्षिणाम् ।
सौवर्णानां खगानां च दर्शनाल्लभते श्रियम् ॥ ८ ॥
गन्धर्व नगरं वापि देवगन्धर्व योषिताम् ।
दर्शनात्प्रापणात्स्वप्ने विपुलां श्रियमाप्नुयात् ॥ ९ ॥
जातरूपमयं छत्रं श्वेतमाला विभूषितम् ।
चूतादि पुण्यवृक्षाणां सफलनां तु दर्शनम् ॥ १० ॥
तेषामारोहणं शस्तं तत्फलानां च संग्रहः ।
तेषां च भक्षणं शस्तं शैलहर्म्याश्वहस्तिनाम् ॥ ११ ॥
गो सिंह वृषभाणां च वीक्षणारोहणे हिते ।
सिंहासन चतुर्दन्ति शिबिकारोहणं शुभम् ॥ १२ ॥
सूर्येन्द्वग्न्युदधिव्योमधरित्रीशैल वीक्षणम् ।
तरणं निम्नगाम्भोधि काननानां जलस्य च ॥ १३ ॥
प्रशस्तं दोहनं कर्म महिषीणां गवामपि ।
सिंहीनां हस्तिनीनां च बान्धवानां स्ववेश्मनि ॥ १४ ॥
प्रसवो वाथ चैतासां भूतिलिङ्गमितिस्मृतम् ।
पयसः पाटलाया गोः पानं यद्वत्सलीलया ॥ १५ ॥
दध्नश्चापक्वमांसानां विष्ठापायस भक्षणम् ।
एतेषामपि लाभश्च प्रशस्तो मुनिपुङ्गवाः ॥ १६ ॥
सुधारुधिरमद्यानां पानं मत्स्यस्य भक्षणम् ।
एतेषां वीक्षणां वापि स्नानं वा रुधिरेण यत् ॥ १७ ॥
अम्भसा त्वभिषेकस्तु गवां शृङ्गस्रुतेन च ।
चन्द्रश्रुतेन वा राज्याभिषेकश्शुभमिष्यते ॥ १८ ॥
पशुसिंह गजानां च लाभो युद्धे विशेषतः ।
अध्यापनं च शास्त्राणामन्नलेपनमेव च ॥ १९ ॥
तृणदारूद्भवौ नाभौ कुसुमस्योदकस्य च ।
बहिर्शीर्षकर्हस्तत्वं सितमाल्यानुलेपनम् ॥ २० ॥
सिताम्बरत्वं विप्रस्य दर्शनं चाशिषश्शुभाः ।
श्वेताभस्य फलस्यापि व्यजनस्य ध्वजस्य च ॥ २१ ॥
सरोजस्यातपत्रस्य मणीनां दर्पणस्य च ।
दीपस्य चामरस्यापि शस्त्रस्यकमलस्य च ॥ २२ ॥
विमलस्यांभसश्शस्तं दर्शनं हाटकस्य च ।
राज्ञश्च दर्शनं तेन भाषणं शुभदं मतम् ॥ २३ ॥
देवालयं सप्रतिमं दृष्ट्वा श्वेतां च गामपि ।
सागरं सरितो वापि तोययुक्ता श्रियं लभेत् ॥ २४ ॥
एतेषामपि पनेन राज्यं संप्राप्नुयान्नरः ।
शङ्खमाभरणं श्वेतवस्त्रं पुरुषमेव च ॥ २५ ॥
रूपयौवन संपन्नां श्रियंवा तादृशीमपि ।
उत्तमां श्रियमाप्नोति स्वप्ने दृष्ट्वा तु मानवः ॥ २६ ॥
कुमारं सर्पमुक्षाणं गजं दृष्ट्वा सुतं लभेत् ।
तृणं च विपुलं धान्यं गृहमग्नियुतं तथा ॥ २७ ॥
दृष्ट्वा स्वप्ने लभेल्लक्ष्मीं दृष्ट्वा शक्रध्वजं तथा ।
भूम्यम्बु वैरिग्रसनं शत्रूणां च वधक्रियाम् ॥ २८ ॥
जयं विवादद्युतादौ संग्रामे विजयं तथा ।
कृत्वा तु श्रियमाप्नोति भूमौ चन्द्र निवेशनम् ॥ २९ ॥
निर्मलं गगनं दृष्ट्वा ह्योदनाप्तिं मृतिं तथा ।
दृष्ट्वाग्निं संग्रहं कृत्वा लब्ध्वा वैराजचिह्नकम् ॥ ३० ॥
नरस्सुखमवाप्नोति तन्त्रीवाद्यस्य वादनम् ।
तयोरुल्लङ्घनं चैव रोदनं च शुभावहम् ॥ ३१ ॥
परस्त्रीणां च तथा लाभस्तथाऽऽलिङ्गनमेव च ।
निगलैर्बन्धनं धान्यं स्वदेहदहनं तथा ॥ ३२ ॥
निकृत्य च तनुं दिक्षुक्षेपणं शुभदं मतम् ।
स्वागतेनोरगेणाथ सिंहेनैवाथ भक्षणम् ॥ ३३ ॥
हृन्मूर्ध्नोदर्शनं शस्तं सस्यानां च विशषटः ।
पात्रे मणिमये वाथ राजते वाथ भोजनम् ॥ ३४ ॥
सौवर्णेपद्मपत्रेवा दध्नोवान्नस्य भोजनम् ।
लाभोवाहयशब्दस्य जय भुक्ष्वेति शब्दयोः ॥ ३५ ॥
मुद्रा भृङ्कार वृष्टीनां दर्शनं शुभदं द्विजाः ।
पिण्याको गोशकृत् शस्ता चोच्छ्रितं स्वात्मनो गृहम् ॥ ३६ ॥
बन्धुभिस्संवृतं दीप्तमात्मानं वेश्मसंस्थितम् ।
शिवाङ्कुराणि बीजानि तथा विद्याधरागमम् ॥ ३७ ॥
चिन्नाभ्यां रुधिराक्ताभ्यां पादाभ्यां स्वंच पश्यति ।
ऐश्वर्य शीघ्रमाप्नोति पुत्रांश्च लभते बहून् ॥ ३८ ॥
छिन्नस्याद्दक्षिणोहस्तः स्वप्ने यस्य सशोणितः ।
पुत्रं च लभते शीघ्रमायुष्मन्तं यशस्विनम् ॥ ३९ ॥
छिन्नं यस्यशिरः स्वप्ने दृश्यते रुधिराप्लुतम् ।
लभते क्षिप्रमारोग्यं धनं चास्य विवर्धते ॥ ४० ॥
सुवर्णाकृतिभिर्गात्रं स्वप्ने यस्य विशीर्यते ।
धनधान्यमवाप्नोति सर्वाभरण भूषितः ॥ ४१ ॥
आपणा जीवमात्मानं स्वप्नान्ते यस्तु पश्यति ।
वृद्धिं तस्य विजानीयादायुश्चास्य विवर्धते ॥ ४२ ॥
चक्रं च पूर्ण कुंभं च श्रीवत्सं स्वस्तिकं तथा ।
सोमपानं तथा प्राश्य लभते वाच्छितं फलम् ॥ ४३ ॥
शिवागमादि शब्दानां श्रवणं धनदं भवेत् ।
गुरुप्राज्ञागमश्चापि शुभो वृश्चिक दर्शनम् ॥ ४४ ॥
देवद्विजमरुत्स्त्रीभिर्भाषणं शुभतं मतम् ।
ताम्बूलमञ्जनं बिल्वपत्रं कुङ्कुममण्डले ॥ ४५ ॥
पश्येदिष्ट्यादि करणं कुड्यगोष्ठक्रियामपि ।
उद्यानारामकरणं शुभप्रदमिहोच्यते ॥ ४६ ॥
आगम्यागमनं चैव सर्वगात्रेषु बन्धनम् ।
बन्धुभिर्घर्षणं धन्यं कन्यायाः पतिसंग्रहः ॥ ४७ ॥
स्नानं शिवार्चनं वह्नेस्तर्पणं दर्शनं सताम् ।
गणानां विबुधानां च सुधापानं नभोगतिः ॥ ४८ ॥
इत्येवमादिकं स्वप्ने दर्शनं शुभशूचकम् ।
भूवस्त्रलाभ पर्यङ्कशयया दाहोंबरस्य च ॥ ४९ ॥
आसनस्य च दाहो वा नावा रोहणमेव च ।
नवशुक्लांबरत्वं च तथा शुद्धोदनाशनम् ॥ ५० ॥
मधुनः पङ्कजस्येव जननं हननं स्वकम् ।
शंखपद्म निधेर्ल्लाभः शुभस्वप्नोयमीरितः ॥ ५१ ॥
दृष्टानामपि चैतेषां प्राप्तानां च कथञ्चन ।
अप्राप्तिरपहारश्च स्वप्नेऽनिष्टार्थसूचकः ॥ ५२ ॥
लिङ्गस्य प्रतिमाया वा भङ्गादौ नृपतेर्मृतिः ।
पिण्डिकाया महिष्यास्तु धाम्नो राष्ट्रस्य विभ्रमः ॥ ५३ ॥
बन्धूनां च क्षयः पुत्रनाशस्त्वग्नि प्रवेशनम् ।
हस्तध्वस्तफलं भस्म गुलशाकस्त्वनिष्टदः ॥ ५४ ॥
विदेशगमनं जातीस्थौल्यं व्याधि प्रपीडनम् ।
उद्दन्तता विनाशश्च मलिनत्वमशोधनम् ॥ ५५ ॥
सुवर्ण रजताङ्गार मुद्रविष्ठोद्गमोऽशुभः ।
चूर्णानां मूर्ध्नि कांस्यानां नग्नता मलिनाम्बरः ॥ ५६ ॥
अभ्यङ्गपतनं चोच्चाङ्डोलारोहस्त्वनिष्टदः ।
रक्तपुष्पद्रुमाणां च चण्डाल व्याध दर्शनम् ॥ ५७ ॥
भक्षणं पक्वमांसानां तैलस्य रुधिरस्य च ।
नर्तनं ग्रसनं चैव विवाहो गीतमेव च ॥ ५८ ॥
तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यनामपि वादनम् ।
स्त्रोतोनिमज्जनं यच्च स्नानं गोमयवारिणा ॥ ५९ ॥
पङ्कोदेनाथवा मातुः प्रवेशो जठरेऽशुभः ।
चितायां रोहणं शक्रध्वजस्य पतनं तु वा ॥ ६० ॥
सूर्या चन्द्रमसोस्तारा पतनं चाशुभप्रदम् ।
दिव्यान्तरिक्ष भौमानामुत्पातानां च दर्शनम् ॥ ६१ ॥
देव द्विजादि भूपालगुरूणां क्रोध एव च ।
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणां च मैथुनम् ॥ ६२ ॥
हानिश्चैव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिये ।
दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभि भवस्तथा ॥ ६३ ॥
गृहणाञ्चैव पातश्च गृह संमार्जनं तथा ।
पीडापिशाच क्रव्यादैः वानरैश्च नरैरपि ॥ ६४ ॥
परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः ।
काषायवस्त्र धारित्वं तद्वत्स्त्रीक्रीडनं द्विजाः ॥ ६५ ॥
स्नेह पानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् ।
क्रीडनं च लिहा स्फोटः क्षुत् पिपासा परिश्रमः ॥ ६६ ॥
नक्षत्राणां ध्वजानां च श्रोतसां गमनं च वा ।
रज्जुच्छेदः प्रतापेतु वपनं श्मश्रु केशयोः ॥ ६७ ॥
नखस्य दीर्घतासेवा सेवनं च स्त्रियोपिवा ।
विरूपेण नरेणाङ्गमर्दनं चोत्सवेऽपिवा ॥ ६८ ॥
पशुक्रीडाण्डजानां च स्तब्धस्य च मृतस्य च ।
प्लवनं भग्नयानत्वमशुभाय भविष्यति ॥ ६९ ॥
सरसि क्रीडनं नृत्तं जतुभाण्डेन द्विजाः ।
द्रव्यस्य नाशः सुहृदो वियोगः श्यामवस्त्रता ॥ ७० ॥
छेदः पाण्यो सरोजस्यापहारो जीर्णवस्त्रता ।
प्रासाद वेश्म शृङ्गानामवतारस्तु नेष्यते ॥ ७१ ॥
कर्णे च नासिकादौ वा सर्पवेशप्रवेष्टने ।
कार्पासतिल मूलादि लोहानि लभते च यः ॥ ७२ ॥
स्वस्थश्च लभते व्याधितो मृत्युमृच्छति ।
भग्न ध्वजाधिकं भग्नं छत्रंदृष्ट्वाऽशुभं लभेत् ॥ ७३ ॥
एकस्थ पुण्डरीकस्य धारणं तद्वदीरितम् ।
तथैवहसनं भुक्तिरोदनस्य तिलैः सह ॥ ७४ ॥
अधः शिरस्तस्या स्नानं तैले दन्तविदारिणम् ।
कुञ्चरस्य पृथिव्याश्च ज्वलनं जातवेदसा ॥ ७५ ॥
दारुणां पर्वतानां च पीठे कृष्णायसे द्विजाः ।
संस्थानं कृष्णवर्णत्वं रथे खर समन्विते ॥ ७६ ॥
यानं च कण्ठबन्धश्च शिंशुमाराहिपीठनम् ।
हीननृत्तसमजश्च नाभेरन्य प्रदेशके ॥ ७७ ॥
तृणवृक्षपशूनानां प्रोद्भवः क्रीडयापि च ।
खरेण कपिनोष्ट्रेण भोगो व्यालेन रौद्रकैः ॥ ७८ ॥
सत्वैरन्यैरनिष्टाय भवेत्कायस्य लेपनम् ।
स्नेहेन गोमयेनापि पङ्कैःकलुषवारिभिः ॥ ७९ ॥
नेष्टं जिह्वा भुजानां च रोम्णां विच्छेदतं नखैः ।
व्यालस्यारोहणं नेष्टं तदाघ्राणं न संमतम् ॥ ८० ॥
आघ्रायते यश्चभृशं श्वापदैर्विकृताननैः ।
सच दुःखमवाप्नोति पङ्कमग्रस्तथैव च ॥ ८१ ॥
परिष्वङ्गोऽथ यस्यापि प्रेतैः प्रव्रजितैरपि ।
अन्तावसायिभिर्योवा कृष्यते यमदूतकैः ॥ ८२ ॥
शाल्मलीं किंशुकं यूप चैत्यं वा परिभद्रकम् ।
पुष्पाढ्यं को वदारं वा योध्यारोहतिमानवः ॥ ८३ ॥
शोषणं कथिताख्यं च तोयपानं प्रमेहिणः ।
हरिद्राभोजनं चापि यद्भवेत्पाण्डुरोगिणः ॥ ८४ ॥
रक्तपित्तं पिबद्यश्च शोणितं स विनश्यति ।
भग्नयाना वरोहंश्च स्वप्नेऽलक्ष्मी प्रदो भवेत् ॥ ८५ ॥
आदित्यचन्द्रताराणां मलिनत्वमशोभितम् ।
पद्मं हव्यं कन्या वा भक्त्याकाशतो यदि ॥ ८६ ॥
ग्रहानां ग्रहणेनापि राज्ञो मरणमादिशेत् ।
दर्शनं चाशुभानां वा तैरेवालिङ्गनं तु यत् ॥ ८७ ॥
काकं गृध्रं तथाश्येनं पिशाचं राक्षसं तथा ।
पतन्तीं प्रतिमां वापि दृष्ट्वा व्यसनमाप्नुयात् ॥ ८८ ॥
पतन्तमुच्छितं केतुं पर्वतं वृषमेव वा ।
गृहं महत्तरं कुड्यं प्रधानमरणं भवेत् ॥ ८९ ॥
निर्वाणदीपं रजकं श्वित्रिणं द्यूतकारकम् ।
म्लेच्छं दृष्ट्वान्त्यजं वापि कृष्णदन्तं च दुर्मुखम् ॥ ९० ॥
कपालोन्मत्तवेषं च पुरुषं वा स्त्रियं च वा ।
कृष्णां सशूलां स्वप्नान्ते सद्योमरणमश्रुते ॥ ९१ ॥
निहतं च तथात्मानं ताभ्यां दृष्ट्वा तथा भवेत् ।
अश्वमुष्ट्रं खरं वापि महिषं श्वानमेव च ॥ ९२ ॥
सृगालं महिषीं तैलं दुर्वर्णं वायसं वृकम् ।
वृषं वराहं मार्जारमुलूकं कृष्ण सर्पकम् ॥ ९३ ॥
कृष्णकीटं च गांकृष्णां पश्येच्चेद्भयमाप्नुयात् ।
एतेषां स्पर्शने वापि ग्रहणे रोहणे तथा ॥ ९४ ॥
काञ्चनस्यापि वृक्षस्य दर्शनं मरणप्रदम् ।
वह्नियान रथादीनां छत्रादीनां च भग्नता ॥ ९५ ॥
विधवा दर्शनं चापि तत्सङ्गेन धनक्षयः ।
धूमायमानमात्मानं शिरोमुण्डनमेव च ॥ ९६ ॥
बद्धमन्यैर्निरुद्धं वा पश्येच्चेद्भयमाप्नुयात् ।
यवागू मारनालं वा पिपेद्धन विनाशनम् ॥ ९७ ॥
तण्डुलं पक्वमांसं वा तुषमङ्गारकोषरे ।
मुद्गं माषं मरीचं च सर्षपं पश्यतोऽशुभम् ॥ ९८ ॥
कुण्डादौ पतनं नेष्टं तथा केश विकीर्णता ।
वर्तितैलतिलादीनामञ्जनालेपनं तथा ॥ ९९ ॥
अन्धकारनिवेशस्तु महामार्गगतिस्तुवा ।
संन्यासि प्रेतकैः सार्धं कुण्डकादिषु वेशनम् ॥ १०० ॥
तारं च भक्ष्येद्वाथ शवं वा भक्षयेद्यदि ।
रक्तवर्णं तु यद्द्रव्यं कृष्णं वा न प्रशस्यते ॥ १०१ ॥
अशुभं च भवेद्रकं कृष्णवस्तु प्रकीर्तितम् ।
अन्यत्र शोणितान् पद्मात् पलाशाद्रक्त चन्दनात् ॥ १०२ ॥
तथा च रजकश्वत्रिद्यूतकम्लेच्छकारिणः ।
पश्येत्पाषण्डिनो वापि नशुभं तस्य जायते ॥ १०३ ॥
वल्मीकदर्शनं शुष्क विषवृक्षस्य दर्शनम् ।
भूतानां रोदनं नेष्टं वृक्षाणां पतनं क्षणात् ॥ १०४ ॥
देवताश्च द्विजातिश्च पितरो योगिनो नृपः ।
यद्वदन्ति नरं स्वप्ने तत्तथैव भविष्यति ॥ १०५ ॥
एष्यत्कर्मविपाकस्य शुभस्याप्य शुभस्य च ।
लिंगं स्वप्नोविधितस्य न क्वचिद्धातु दोषजः ॥ १०६ ॥
यद्धातु प्रकृतिर्येन धातुना वापि दूषितः ।
तद्विकारं ननु स्वप्ने प्रत्यक्षानिव पश्यति ॥ १०७ ॥
यश्च सुप्तोऽर्थमादृत्य दृष्टं वा यदि वा श्रुतम् ।
तच्चिन्ता सन्ततिः स्वप्ने प्रत्यक्षेवावभासते ॥ १०८ ॥
तद्द्वयं स्वप्नविज्ञानं नाभिप्रेत मिहागमे ।
दृष्टाक्षदूर विज्ञेय व्यभिचारि प्रकाशवत् ॥ १०९ ॥
समधातुरतः स्वप्ने यत्पश्यति शुभाशुभम् ।
प्रणिधानविनिर्मुक्त स्तत्सत्यं नाविशेषतः ॥ ११० ॥
अशुभं वा शुभं स्वप्नं आचार्याय निवेदयेत् ।
द्विजाति प्रक्रमेणैव वयसा वा धनेनवा ॥ १११ ॥
आचारेणाथ धर्मेण विद्यया वाथ यस्यतु ।
श्रेष्ठत्वं विद्यते विप्राः सर्वादौ निवेदयेत् ॥ ११२ ॥
अनेनैव क्रमेणाथ स्वंस्वं स्वप्नं निवेदयेत् ।
आचार्यानुज्ञया वाथ ज्येष्ठत्वं तेषु कीर्तितम् ॥ ११३ ॥
ब्राह्मण समयाख्येन संस्कारेण समन्वितः ।
निर्वाण दीक्षया युक्तः शूद्रो द्वावेकभागिनौ ॥ ११४ ॥
नियोगो यस्य तन्मध्ये स एव गुरुमाश्रयेत् ।
आदौ समानदीक्षायां सत्यामपि च यत्र तु ॥ ११५ ॥
नियोगः स शिशुः पूर्वं नमस्कुर्याद् गुरूत्तमम् ।
जात्यादि साम्ये संस्कार साम्ये सत्यपि यत्र तु ॥ ११६ ॥
नियोगो देशिकस्यासीत् स चादौ गुरुमाश्रयेत् ।
परस्पर नमस्कारेऽप्येवमेव क्रमोमतः ॥ ११७ ॥
ज्येष्ठत्वेऽप्यस्य संस्काराद्येषां तैर्गुर्वनुज्ञया ।
न संमान्यो नमस्कार प्रमुखैः कारणाद्गुरोः ॥ ११८ ॥
एकदेशिक शिष्याणा माचारः परिकीर्तितः ।
किमत्र बहुनोक्तेन यदुक्तं देशिकेन तु ॥ ११९ ॥
तदेव सर्वदा कार्यं शिष्यैः श्रोयोभिकांक्षिभिः ॥ १९९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्वप्नाध्याय विधिः द्वाविंशतितमः पटलः
</poem>
== त्रयोविंशत्तमे पटले निर्वाण दीक्षा विधिः ==
<poem>
निर्वाणाख्यां प्रवक्ष्यामि दीक्षां परममोक्षदाम् ।
आचार्यः कृतनित्यस्तु कृतमन्त्रादि तर्पणः ॥ १ ॥
कृत सूर्यार्चनः शुद्धः सकलीकृत विग्रहः ।
सामान्यार्घ्यकरो द्वार द्वारपार्चन संयुतः ॥ २ ॥
पश्चिमद्वार मार्गेण संप्रविश्य मखालयम् ।
कृत ब्रह्मार्चनः (शुद्धः) क्षेत्रे रक्षां कृत्वा विधानतः ॥ ३ ॥
भूतशुद्धिमणोर्न्यासं विशेषार्घ्यं च कृत्यवित् ।
कृत्वा ज्ञानाख्य खृड्गं च पञ्चगव्यं विधाय च ॥ ४ ॥
विकिरानभिमन्त्र्याथ भूमिशुद्धिं विधाय च ।
निक्षिप्य विकिरांस्तांश्च कुशैरीशे समाहरेत् ॥ ५ ॥
कुंभं च वर्धनीं तत्र संपूज्य परितो गुरुः ।
लोकपालानथाभ्यर्च्य तेषां आज्ञां तु श्रावयेत् ॥ ६ ॥
भ्रामयित्वा घटास्त्रालू ज्ञानखड्गं समर्च्य च ।
मण्डले देव देवेशं इष्ट्वाऽग्नौ तर्पयेन्मनून् ॥ ७ ॥
भगवन् देहमाविश्य मदीयमनु कंपया ।
अनुग्रहस्त्वया कार्यः शिष्याणां भावितात्मनाम् ॥ ८ ॥
इति विज्ञाप्य लब्धाज्ञश्चोष्णीषम् शिरसि न्यसेत् ।
सर्वेषां कर्मणां साक्षी मण्डलस्थः सदाशिवः ॥ ९ ॥
यज्ञस्य रक्षकः कुंभे पावके होम कारणम् ।
शिष्येतु पाशनाशाय मद्देहे पाशमोचकः ॥ १० ॥
पञ्चाधिकरणो देवः त्वमहमेव सदाशिवः ।
मन्त्राः कारणभूता ये शिवस्य हृदयादयः ॥ ११ ॥
ममापि ते तथैवेह स्वातन्त्र्यं स्वस्यचात्मनि ।
संभाव्याध्येषयेद्देवं प्राणैरन्तर्बहिस्थितैः ॥ १२ ॥
परीक्षितः समर्थोऽयं निर्वाणार्थ मुपस्थितः ।
उत्कृष्ट जातिरीशांशः समयेषु व्यवस्थितः ॥ १३ ॥
तदेतस्मिन् विमोक्षाय प्रसादः क्रियतां मम ।
पूर्णसंकल्पितार्थः सन् शिवशास्त्रोपबृंहितः ॥ १४ ॥
आरभ्य यागधाम्नस्तु प्रवेशं चाग्निसंमुखम् ।
आत्मनः सव्यभागे तु कृत्वा शिष्यस्य वेशनम् ॥ १५ ॥
नाडी सन्धानकर्मज्ञस्तर्पणं पूर्णया सह ।
कृत्वा शिवादिमन्त्राणां दीपनं सम्यगोचरेत् ॥ १६ ॥
अघोर संपुटं कृत्वा शिवं साङ्गं फटन्तकम् ।
कुटिलभ्रू समायुक्तं सरालवदनान्वितम् ॥ १७ ॥
आहुतीनां त्रयं कार्यं मन्त्राणां दीपनं च यत् ।
कन्या विनिर्मितं सूत्रं त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम् ॥ १८ ॥
अस्त्रेण प्रोक्षितं वर्म कुण्ठितं मूलमन्त्रतः ।
संपूज्य चोर्ध्वकायस्य शिखायां बन्धयेत्शिशोः ॥ १९ ॥
अंगुष्ठकाग्रपर्यन्तं तत्सूत्रमवलम्बयेत् ।
सूत्रं सुषुम्नारूपं तु ध्यात्वाशिष्यस्य देहतः ॥ २० ॥
सुषुम्नायै नमश्चेति संगृह्यास्मिन् नियोजयेत् ।
संपूज्यगंध पुष्पाद्यैः वर्मणाचाव कुण्ठयेत् ॥ २१ ॥
संनिधानाय मूलेन चाहुति त्रयमाचरेत् ।
शिष्यस्य हृत्प्रदेशं तु संप्रोक्ष्यास्त्रेण पुष्पतः ॥ २२ ॥
संताड्य हृदयं तस्य रेचकेन प्रविश्य च ।
हुंकारं उच्चरंस्तस्य चैतन्यं तारकाकृतिम् ॥ २३ ॥
हृद्ग्रन्थिमस्त्रमन्त्रेण छित्वा संगृह्यमूलतः ।
द्वादशान्ते न्यसेत् शिष्य जीवं हृदय संपुटम् ॥ २४ ॥
सान्तं बीजं समुच्चार्य तस्मिन् संहार मुद्रया ।
सूत्रे नियोजयेत् वर्म मन्त्रेणैव अवकुण्ठयेत् ॥ २५ ॥
हुत्वाहुतित्रयं तस्य संविधानाय मूलतः ।
मलं च कर्ममायेयं भोक्तृ भोलशरीरजम् ॥ २६ ॥
शान्त्यतीतादिकं सूत्रे भाजयेत्स्वस्वमन्त्रतः ।
शान्त्यतीतां चतुर्थ्यन्तां हुफट्कारां शिवादिकाम् ॥ २७ ॥
पुष्पास्त्रेणैव संताड्य शिष्यस्य शिरसि स्थिताम् ।
संहारमुद्रयाकृष्य शिवं प्रणव पूर्वकम् ॥ २८ ॥
शान्त्यतीतां चतुर्थ्यन्तां नमस्मकार समन्विताम् ।
उच्चार्य योजयेत्सूत्रे भ्रूमध्यान्तोपलक्षिते ॥ २९ ॥
अनेनैव क्रमेणाथ भूतशुद्ध्युक्तमार्गतः ।
कलाचतुष्टये कुर्यात्ताडनग्रहयोजनम् ॥ ३० ॥
गलश्वभ्रन्तनाभ्यन्तजान्वन्ताङ्गुष्ठकान्तिकम् ।
व्याप्यव्यापकभावं तु कुर्यात्तत्रविचक्षणः ॥ ३१ ॥
मन्त्राः पदानिवर्णाश्च तत्त्वानिभुवनानि च ।
व्याप्यानि व्यापकाः कर्ममलमायेयबन्धनाः ॥ ३२ ॥
व्याप्यामलादयश्चापि व्यापकास्तु कलास्मृताः ।
तासांच संग्रहे तस्मात् सर्वेस्युः स्वीकृतास्त्विह ॥ ३३ ॥
स्थापिताभिश्च शुद्धाभिरहोपस्थापिता अपि ।
शुद्धा भवन्ति सर्वेस्युस्तस्मात्तच्छुद्धिरिष्यते ॥ ३४ ॥
तासांच दीपनं कार्यमोङ्कारादि फडन्तकम् ।
अघोरबीजं मूलं च शान्त्यतीतकलामपि ॥ ३५ ॥
चतुर्थ्यन्तं समुच्चार्य हुंकारं तु समुच्चरन् ।
त्यक्त्वान्यासां च मूलं तु स्वस्वबीजं स्मरन् नयेत् ॥ ३६ ॥
आहुतीनांत्रयं हुत्वा पाशबन्धनमाचरेत् ।
शिरः संताड्यचास्त्रेण शिवमन्त्रं त्रिधास्मरन् ॥ ३७ ॥
भगवन् शान्त्यतीताख्यं मलकर्मसमन्वितम् ।
व्यापकं शान्ति तत्वादेः पाशं बन्ध पदद्वयम् ॥ ३८ ॥
हुंफडन्तं समुच्चार्य सूत्रे ग्रन्थिं समाचरेत् ।
शिवं संपुटितं स्वस्वबीजं च भगवत् पदम् ॥ ३९ ॥
कलाचतुष्टयंपाशं मल तत्वादिव्यापकम् ।
बन्ध बन्ध पदंचोक्त्वा हुंफषन्त समन्वितम् ॥ ४० ॥
पृथक् पृथक् समुच्चार्य सूत्रेग्रन्थिं समाचरेत् ।
तत्सूत्रं च समादाय शरावयुग संपुटम् ॥ ४१ ॥
कृत्वासंपात होमंच तत्सूत्रं मण्डलाधिपे ।
निवेद्य तस्य रक्षार्थं शिवकुंभान्तिकं न्यसेत् ॥ ४२ ॥
प्रणतिं कारयित्वा च शिवेन शिवकुंभके ।
आचार्यः शिष्यसहितो निःसृत्य मखमण्डपात् ॥ ४३ ॥
पञ्चगव्यं चरूं तेभ्यः प्रदद्यात् दन्धदावनम् ।
शुचौ सावरणे देशे विविक्ते लेपिते भुवः ॥ ४४ ॥
पृथङ्मण्डलकस्थेभ्यो भुक्तिमुक्तिव्यपेक्षया ।
भूतये पूर्ववक्त्रेभ्यः सौम्यास्येभ्यः विमुक्तये ॥ ४५ ॥
निर्णिक्तपादपाणिभ्यः प्रयतेभ्यो यथाक्रमम् ।
अन्तर्जानूपविष्टेभ्यः सकुशे दक्षिणेकरे ॥ ४६ ॥
उद्धृत्य दक्षिणेनैव सपवित्रेणपाणिना ।
चुलुकं पञ्चगव्यस्य दद्यादेकं हृदान्वितम् ॥ ४७ ॥
तत्पीत्वा प्रयतेभ्योऽथ तद्वदेव द्वितीयकम् ।
चुलुकं चापरं चापि दत्वा दद्यात्ततश्चरुम् ॥ ४८ ॥
अष्टग्रासप्रमाणंतु पुटके ब्रह्मवृक्षके ।
मुमुक्षुभ्यो भुभुक्षुभ्यः कृते पिप्पल पत्रकैः ॥ ४९ ॥
अद्विज स्पर्शमेतस्य भक्षणानन्तरं पुनः ।
शुचिभ्यो दन्तकाष्ठैश्च क्षीर वृक्षसमुद्भवम् ॥ ५० ॥
कनिष्ठिकाङ्गुलस्थूलमृजुं सरसमव्रणम् ।
मङ्गलार्काङ्गुलान्मुक्तिभुक्ति लिङ्गप्रकाशकम् ॥ ५१ ॥
राजदन्त्राग्रसन्दंशचर्वितं धौतमग्रतः ।
आमुक्तं निपतेद्यत्र तेन विद्याच्छुभाशुभम् ॥ ५२ ॥
अग्न्यन्तक पलाशानां दिक्षु वायौ न शोभनम् ।
मुखपातोऽस्य शेषासु शोभनः कर्मणां वशात् ॥ ५३ ॥
इति ज्ञात्वा तु तत्पातमाचान्तास्तान् समाहितान् ।
स्वप्नाधिगमनेनैव सरक्षान् स्वापयेन्निशि ॥ ५४ ॥
सद्योगोमंयसंस्पृष्ट भूतल स्पर्शनीषु च ।
पूर्वयाम्योत्तमाङ्गासु शययासु कुशभस्मना ॥ ५५ ॥
परस्परमलग्नासु सोपधानासु पार्श्वतः ।
चतुर्दण्डिकयास्त्रेण गुप्तासु वितमस्सु च ॥ ५६ ॥
अस्त्राभिरक्षितास्वस्त्रजप्तासु शतसंख्यया ।
हदारोप्य शिखाबद्धशिखान् वर्माभिमन्त्रितैः ॥ ५७ ॥
वस्त्रैराक्षादिताञ्छिष्यां स्तिलसर्षपभूतिभिः ।
अस्त्राभिमन्त्रितैस्तिस्त्रो रेखाः संकल्प्य बाह्यतः ॥ ५८ ॥
स्वप्नमाणवकं मन्त्रमनुज्ञाय च तानथ ।
दत्वा बाह्यबलिं दिक्षु दिक्पतिभ्यो यथाक्रमात् ॥ ५९ ॥
चरूं दन्तधवादिष्टप्रतिकूलोपशान्तये ।
विषमार्चिषमादीप्य हुत्वा चैकैकतः शतम् ॥ ६० ॥
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा मूलेनाष्टोत्तरं शतम् ।
प्रक्षालिताङ्घ्रिहस्तस्तु स्वाचान्तः स्नानमम्भसा ॥ ६१ ॥
निर्वर्त्य भस्मना वापि परिवर्त्य सितांशुके ।
शिवीकृततनुर्ध्यात्वा समस्ताध्वतनुं शिवम् ॥ ६२ ॥
चरुकं पञ्चगव्यं च प्राशये द्दन्तधावनम् ।
पूर्ववत्प्रयतो भूत्वा शुद्धः स्वयमपि स्वपेत् ॥ ६३ ॥
अथ प्रातर्द्वितीयेऽह्नि कृतनित्यक्रियो गुरुः ।
शिष्यान् पृष्ट्वा निशास्स्वप्नान् दुःस्वप्ने शान्तिमाचरेत् ॥ ६४ ॥
घृतदूर्वामधुक्षीरैः शतहोमं च कापिलैः ।
शुभे पूर्ववच्छिष्यप्रवेशादिकमाचरेत् ॥ ६५ ॥
आहूय शिष्यान् कुण्डस्य समीपे स्वस्य दक्षिणे ।
अवल्म्ब्य च तत्सूत्रं शिष्यदेहेऽधिवासितम् ॥ ६६ ॥
करोम्यनुग्रहं देव शिशो रध्येषयेदिति ।
लब्धानुज्ञो न्यसेदग्नौ शक्तिमाधार रूपिणीम् ॥ ६७ ॥
निवृत्तिं विन्यसेच्छक्तौ कला तत्वादि संयुताम् ।
पृथिवी तत्वं क्षकारश्च मन्त्रौ हृदयसद्यकौ ॥ ६८ ॥
कालाग्निरथकुऽऽमाण्डं हाडकं ब्राह्मवैष्णवौ ।
रौद्रं च भुवनान्यन्तर्ब्रह्माण्डस्यस्थितानि षट् ॥ ६९ ॥
कापालीशो ह्यजोबुद्धो वज्र देहः प्रमर्दनः ।
विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः ॥ ७० ॥
अग्निरुद्रो हुताशश्च पिङ्गलः खादको हरः ।
ज्वलनो दहनो बभ्रुः भस्मान्तकः क्षयान्तकः ॥ ७१ ॥
याम्यो मृत्युर्हरो धाता विधाता कर्तृसंज्ञकः ।
संयोक्ता च वियोक्ता च धर्मो धर्मपतिस्तथा ॥ ७२ ॥
निऋतिर्मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ।
ऊर्ध्वकेशो विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रिणः ॥ ७३ ॥
बलो ह्यतिबलश्चैव पाशहस्तो महाबलः ।
श्वेतोऽथ जयभद्रश्च दीर्घबाहुर्जलान्तकः ॥ ७४ ॥
मेघनादः सुनादश्च दशमः परिकीर्तितः ।
शीघ्रो लघुर्वायुवेगस्तीक्ष्णः सूक्ष्म क्ष्यान्तकः ॥ ७५ ॥
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः ।
निधीशो रूपवान् धन्यः सौम्यदेहो जटाधरः ॥ ७६ ॥
लक्ष्मीधृग्रत्नधृक्छ्रीधृक् प्रसादश्च पकामदः ।
विद्याधिपेशौ सर्वज्ञो ज्ञानभुग्वेदपारगः ॥ ७७ ॥
सुरेशःशर्वो ज्येष्ठश्च भूतपालो बलिप्रियः ।
वृषो वृषधरोऽनन्तः क्रोधनो मारुताशनः ॥ ७८ ॥
ग्रसनोढुम्बरेशौ च फणीन्द्रो वज्रदंष्ट्रिणौ ।
शंभुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्रियक्षस्त्रिदशेश्वरः ॥ ७९ ॥
संवाहश्च विवाहश्च नभो लिप्सुस्त्रिलोचनः ।
वीरभद्रो भद्रकाली सर्वोर्ध्वे भुवनद्वयम् ॥ ८० ॥
कपालीशादयः प्राच्यामग्निरुद्रादयोऽनले ।
याम्याद्या दक्षिणे भागे निऋत्याद्याश्च नैऋते ॥ ८१ ॥
बलाद्या वारुणे भागे शीघ्राद्या वायुगोचरे ।
उत्तरे तु निधीशाद्या ईशे विद्याधिपादयः ॥ ८२ ॥
वृषादयस्त्वधोभागे शम्भुमुख्या नभोगताः ।
भुवनानां शतं चाष्टाधिकमेवं तु विन्यसेत् ॥ ८३ ॥
एकाशीतिपदेष्वन्त्यप्रणवादि विलोमतः ।
नमोद्वयं प्रणवं षडक्षरमतः परम् ॥ ८४ ॥
सर्वदश्च ततः शर्वशिवसूक्ष्मद्वयं तथा ।
शब्दद्वयं तथा ज्ञानद्वयं पिङ्गद्वयं तथा ॥ ८५ ॥
पतङ्गं च द्विरभ्यस्तं तुरुयुग्मपदं भवेत् ।
साक्षियुग्मपदं पश्चात्पूर्वस्थितमतः परम् ॥ ८६ ॥
अस्तुत अस्तुत इत्येवं ततश्चानर्चितानर्चित ।
ब्रह्मविष्णुरुद्रपर सर्वसन्निध्यकारकः ॥ ८७ ॥
सर्वभूतसुखप्रद भवोद्भवपदं ततः ।
भवयुग्मं तथा शर्वयुग्मं च प्रथमद्वयम् ॥ ८८ ॥
मुञ्च मुञ्च पदं योगाधिपते च पदं भवेत् ।
महातेजः पदं सद्भावेश्वरं चेति कीर्तितम् ॥ ८९ ॥
महादेवपदं पश्चात्पदान्यष्टौ च विंशतिः ।
निवृत्त्या व्याप्तमध्वानं तत्त्वाद्यं कलया स्मरेत् ॥ ९० ॥
ह्लां निवृत्तिकलायै च नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ।
इत्युच्चार्य निवृत्तिं तु सूत्रात्संग्राह्य पावले ॥ ९१ ॥
आवाह्येष्वाहुतीनां तु त्रयं स्वाहान्तमाचरेत् ।
मलः कर्म च मायाख्यं भोक्तृभोगशरीरजम् ॥ ९२ ॥
भावयन् कल्पयेद्योनिरनन्ता देविगर्भगाः ।
तद्व्यापिकां च वागीशीं समावाह्य प्रपूजयेत् ॥ ९३ ॥
वागीश्वर्यै नमश्चेति हृत्पूर्वं प्रणवादिकम् ।
हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्स्वाहान्तेनैव मन्त्रतः ॥ ९४ ॥
संनिधीभव देवेशि पश्वनुग्रहकर्मणि ।
प्रार्थैवं शिष्यमस्त्रेण संप्रोक्ष्य हृदि ताडयेत् ॥ ९५ ॥
अस्त्राणुना फडन्तेन प्रणवेनान्वितेन च ।
स्वात्मनो रेचकेनैव तस्य देहे प्रविश्य च ॥ ९६ ॥
अस्त्रमन्त्रेण हृच्छेदं कृत्वा चाङ्कुशमुद्रया ।
आकृष्य मूलमन्त्रेण चाहुतित्रयमाचरेत् ॥ ९७ ॥
तृणाग्रबिन्दुवद्ध्यात्वा प्रणवेन पुटीकृतम् ।
सान्तबीजं समुच्चार्य शिशुं संहारमुद्रया ॥ ९८ ॥
पूरकेन हृदि स्वस्य संनिवेश्य च कुम्भकम् ।
कृत्वा मूलं स्मरन् स्वस्य द्वादशान्ते नियोज्य च ॥ ९९ ॥
आदाय तस्माच्चैतन्यं मुद्रयोद्भव संज्ञया ।
सर्वासु योनिषु शिशोः संयोगं युगपन्नयेत् ॥ १०० ॥
स्वाहान्तमूलमन्त्रेण चाहुतित्रयमाचरेत् ।
भगवन् देव देवेश शिशोस्सर्वासु योनिषु ॥ १०१ ॥
संयोगं कुरु कुर्वत्र दीक्षाकर्मणि मोक्षदम् ।
निष्पत्यै सर्वगर्भाणां दद्यान्मूलहुतित्रयम् ॥ १०२ ॥
भगवन्नस्य शिष्यस्य गर्भनिष्पत्तिमत्रच ।
सर्वासु योनिषु कुरुकुर्वित्येवन्नयेद्विजाः ॥ १०३ ॥
ततस्तु जननार्थन्तु दद्यात् मूलहुतित्रयम् ।
भगवन् सर्वगर्भाणां जननं कुरु कुर्वणोः ॥ १०४ ॥
इत्युक्त्वा जननार्थं च पशोः वृद्ध्यर्थमेव च ।
मूलहुतित्रयं दत्वा शिवंप्रतिवदेदिदम् ॥ १०५ ॥
भगवन् शिष्यदेहानां प्रवृत्तिं कुरु कुर्विति ।
कर्मार्जनाय मूलेन आहुतित्रयमाचरेत् ॥ १०६ ॥
भगवन् आत्मनो नानाभोगदं कुरु कुर्वथ ।
कर्मार्जनं पठित्वैवं विशेषो लोकधर्मिणि ॥ १०७ ॥
प्राक्कर्मागामिकं धर्मरूपं कर्मार्जनं कुरु ।
देशतः कालतश्चैव देहेन विषयेण च ॥ १०८ ॥
संचितागामिभेदेन भोगन्नाना विधं स्मरन् ।
भोक्तृत्व लिंगितेपुंसि सुखदुःखात्मवेदनम् ॥ १०९ ॥
मूलाहुतित्रयं दत्वा शिवंसंप्रार्थयेदिति ।
भगवन् भोगनिष्पत्तिं सर्वत्र कुरु कुर्वणोः ॥ ११० ॥
परमप्रीति रूपं च भोगेषु संस्मरन् ।
शिवाहुति त्रयं दत्वा परमप्रीति रूपकम् ॥ १११ ॥
लयंच कुरु कुर्वीति शिशोः निर्वाण कर्मणि ।
जात्यायुर्भोगसंस्कारशुद्ध्यर्थं निष्कृतावणोः ॥ ११२ ॥
हृदाहुति शतं हुत्वा नयेत्मूलाहुतित्रयम् ।
सर्वकर्मसु शुद्धिंच निष्कृत्या कुरु कुर्वणोः ॥ ११३ ॥
भगवन्निति विश्लेषम् भोगाभावादणोरिह ।
बहिर्निष्कामरूपन्तु मायापाशात् स्मरन्नयेत् ॥ ११४ ॥
मूलहुतित्रयं पश्चात् मलविश्लेषमाचरेत् ।
मलकार्यंच भोक्तृत्वंस्मृत्वा शुद्ध्यर्थमाहुतीः ॥ ११५ ॥
दश दत्वा हृदा पश्चात् दद्यात् मूलहुतित्रयम् ।
मलविश्लेष एवंस्यात् कर्म विश्लेष उच्यते ॥ ११६ ॥
अत्यन्ताभावरूपन्तु विश्लेषं कर्मणामिह ।
स्मृत्वाहुतित्रयं दद्यात् मूलमन्त्रं समुच्चरन् ॥ ११७ ॥
भगवन्नात्मनो मायाफल कर्मात्मकं त्विह ।
विश्लेषं कुरु कुर्वत्र तेभ्यो निर्वाणसंस्कृतौ ॥ ११८ ॥
ततो निवृत्तिपाशस्य व्यापिनस्तु मलादिषु ।
अस्त्राहुतित्रयं दत्वा शुद्ध्यै तस्य च मूलतः ॥ ११९ ॥
आहुतीनां त्रयं दत्वा निवृत्तिछेदननंत्विह ।
भगवन् कुरु कूर्वत्रेति आज्ञां प्रार्थ्यैव माचरेत् ॥ १२० ॥
अशेषाणां शरीराणां नाशेत्वेकत्वमात्मनः ।
संभाव्य वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां शिवाणुना ॥ १२१ ॥
ओंब्रह्मणे नमश्चेत्यावाह्य संपूज्य तर्पयेत् ।
शब्दस्पर्शौ गृहणात्र ब्रह्मन् स्वाहेति मन्त्रतः ॥ १२२ ॥
आहुतीनां त्रयं दत्वा शिवाज्ञां श्रावयेत् ततः ।
कारणेशत्वयानास्य धातुः पदमनामयम् ॥ १२३ ॥
प्रतिबन्धो विधातव्यस्त्वाज्ञैषा पारमेश्वरी ।
ब्रह्माणं संविसृज्याथ शुद्धतत्वाग्र संस्थितम् ॥ १२४ ॥
निवृत्ति पाशनिर्मुक्तं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।
ध्यात्वाहुतित्रयं दद्यान्मूलमन्त्रं समुच्चरन् ॥ १२५ ॥
निवृत्तिपाशादुद्धारं पूरकेण भगवन्नस्य चात्मनः ।
कुरुकुर्वीति संहारमुद्रया पूरकेन तु ॥ १२६ ॥
कृत्वात्मस्थं ततस्सूत्रे कवचेन निवेशयेत् ।
आहुतीनां त्रयं दद्याच्छिशोः स्थित्यै शिवाणुना ॥ १२७ ॥
वागीश्वर्यै नमश्चेति संपूज्यैनां तु तर्पयेत् ।
आहुतीनां त्रयेणाग्नेः कार्यमस्या विसर्जनम् ॥ १२८ ॥
अथ सूत्रे प्रतिष्ठायां शुद्ध्यर्थमवलोकयेत् ।
त्रयोविंशतितत्वानि चापस्तेजोमरुद्वियत् ॥ १२९ ॥
गन्धो रसो स्पर्शौ शब्दोपस्थौ च पायु च ।
पादौ पाणी च वाङ्नासा जिह्वा चक्षुस्त्वचश्श्रुतिः ॥ १३० ॥
मनोऽहङ्कारबुद्धि च प्रकृतिः स्यात्ततः परम् ।
तत्वानि कथितान्येवं लादिटान्ताः द्विजोत्तमाः ॥ १३१ ॥
चतुर्विंशतिवर्णाः स्युः शिशो वामस्तथैव च ।
अघोर इति मन्त्रास्स्युष्षट्पञ्चाशत् पुराणि तु ॥ १३२ ॥
अमरेशः प्रभासश्च नैमिशः पुष्करोऽवधिः ।
डिण्डिमुण्डिस्तथा भारभूतिश्च लकुलीश्वरः ॥ १३३ ॥
हरिश्चन्द्रश्च श्रीशैलो जल्पेशाम्रातकेश्वरौ ।
मध्यमेशो महाकालः केदारो भैरवस्तथा ॥ १३४ ॥
गया चैव कुरुक्षेत्रं नाखलो नखलस्तथा ।
विमलेशोऽट्टहासश्च महेन्द्रो भीमसंज्ञकः ॥ १३५ ॥
वस्त्रापदो रुद्रकोटिर विमुक्तो महालयः ।
गोकर्णोभद्रकर्णश्च स्वर्णाक्षः स्थाणुरित्यपि ॥ १३६ ॥
झगलण्डो द्विरण्डश्च माकोटो मण्डलेश्वरः ।
कालञ्चरः शङ्कुकर्णः स्थूलेश्वरः स्थलेश्वरः ॥ १३७ ॥
पैशाच राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च ।
सौम्यं चैव ताथाज्ञेयं प्राजेशं ब्राह्ममेव च ॥ १३८ ॥
अकृतश्च कृतश्चैव भेरवोब्राह्मवैष्णवौ ।
कौमारमौमं श्रैकण्ठमष्ट सप्तभवन्तिहि ॥ १३९ ॥
अमरेशादि चात्पत्वे हरिश्चन्द्रादितेजसि ।
गयादि वायु तत्वे च व्योम्नि वस्त्रापदादि च ॥ १४० ॥
झगलण्डाद्यहंकारे पैशाचाद्यं मनौस्थितम् ।
प्रकृतावकृताद्येवं षट्पञ्चाशत् पुराणानि तु ॥ १४१ ॥
महेश्वराद्यरूप्यन्ता पदानामेकविंशतिः ।
महेश्वर पदं चाद्यं परमात्मा द्वितीयकम् ॥ १४२ ॥
ततश्शर्वपदंचोक्तं शिवेति च ततः परम् ।
निधनोद्भवसंज्ञं च निधनाख्य पदं ततः ॥ १४३ ॥
अनिधनपदं चैवम् ओंस्वक्षःपदमतः परम् ।
ओंभुवश्चपदं चान्यदोंभूः पदमतः परम् ॥ १४४ ॥
चतुर्धू निर्मितम् चान्यन्नाना नाना पदं ततः ।
अनादे तुपदं चान्यदभस्मेति पदं ततः ॥ १४५ ॥
अधूमपदमन्यच्च अनग्नीति पदं ततः ।
अरूपपदमन्यच्च ज्यातिर्ज्योतिस्तथैव च ॥ १४६ ॥
तेजस्तेजः पदं प्रोक्तुं प्रथम प्रथमेत्यपि ।
अरूपिन् पदयुग्मंच पदान्येकं च विंशतिः ॥ १४७ ॥
प्रतिष्ठाकलयाचैतत् सर्वं व्याप्तं तु भावयेत् ।
इत्युक्त संख्यत त्वार्णंपदमन्त्रैस्त्रिविष्टपैः ॥ १४८ ॥
गर्भितां तामनुस्मृत्य संतधीतोपभुक्त्या ।
शुद्धं पाशं लघुं स्मृत्वा शोध्यं च गुरुमेतयोः ॥ १४९ ॥
वाचकं तद्वदुच्चार्य शोध्येशुद्धिं विलोकयेत् ।
सर्वसन्धानयोगाय चोपदिष्टश्शिवद्विजाः ॥ १५० ॥
ओं ह्रां ह्रीं पूर्वमुच्चार्य चतुर्थ्यन्तं कलाद्वयम् ।
नमस्कारान्तमिष्ट्वान्ते दद्यान्मूलाहुतित्रयम् ॥ १५१ ॥
कलोपस्थापनाद्यं तु सर्वं पूर्ववदाचरेत् ।
निष्कृतिं शिरसादद्याच्छत होमेन देशिकः ॥ १५२ ॥
हरेश्शुक्लं रसं दत्वा कलां विद्यां समाश्रयेत् ।
कलया विद्यया व्याप्तः पुरुषश्चादिमो भवेत् ॥ १५३ ॥
रागो नियतिविद्ये च कलाकालौ च मोहिनी ।
ञकारादिधकारान्ता वर्णास्सप्त विलोमतः ॥ १५४ ॥
मन्त्रश्शिखा पुराणीह सप्तविंशतिसंख्यया ।
वामो भीमस्तथोग्रश्च भवेशानैकवीरकाः ॥ १५५ ॥
प्रचण्डोमापती चाजोऽनन्तैकशिवसंज्ञकौ ।
क्रोधेशश्चवै संवर्तो ज्योतिः पिङ्गश्चादिमो भवेत् ॥ १५६ ॥
पञ्चान्तकैकवीरौ च शिखेदश्च महाद्युतिः ।
वामदेवो भवश्चैवोद्भवश्चाप्येकपिङ्गलः ॥ १५७ ॥
एकेक्षणस्तथैशानस्तथैवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
षट्कं च पञ्चकं चैवं युग्मं युग्मं द्वयं द्वयम् ॥ १५८ ॥
अष्टकं पुरुषादौ च मायान्ते तु पुराणि हि ।
पदानि विंशतिर्व्यापिन् व्यापिन्निति पदं भवेत् ॥ १५९ ॥
व्योमिन् व्योमिन् पदं पश्चादीप्सितं स्यादचेतनम् ।
परमेश्वर परायेति पदं चैव पुनर्भवेत् ॥ १६० ॥
ज्योतिरूपायसंज्ञं च सर्वयोगाद्यमेव च ।
पदं चानिधनायेति पदं गोप्त्रे प्रकीर्तितम् ॥ १६१ ॥
गुह्याय चातिगुह्याय पदं स्यादौ नमो नमः ।
पदं ब्रह्माणि पञ्चात्र सद्यादीनि क्रमेण तु ॥ १६२ ॥
शिवायेति पदं सर्वप्रभवेति ततः ।
शिवायेति पदं पश्चाद् ओं पदमन्ततः ॥ १६३ ॥
ध्यानाहारायसंज्ञं च कीर्तितानि पदानि च ।
संधानं पूर्ववत् कृत्वा विद्यामग्नौ निवेशयेत् ॥ १६४ ॥
निष्कृतिं शिखया दत्वा शतहोमं विधाय च ।
रूपगन्धौ हृहाणेति रुद्रे शुक्लं समर्पयेत् ॥ १६५ ॥
भवाख्यं पदमेतत्तु कलात्रितयगोचरम् ।
भवोत्तीर्णमथात्मानमात्मतत्वोपरि स्थितम् ॥ १६६ ॥
अधिकारमलाविष्टमुद्भवैश्वर्य भाजनम् ।
बुभोजयिषुराचार्यो भोगं शुद्धाक्षसाधनम् ॥ १६७ ॥
अनुकूलमसंकीर्णमनासक्तिनिबन्धनम् ।
विलोक्य मनसा शान्ति तस्यामन्तर्गतानि च ॥ १६८ ॥
तत्वानि त्रीणि विद्येशसादाख्यानि द्विजोत्तमाः ।
वर्णास्तु गखकाः प्रोक्ता मन्त्रौ वक्त्रतनुच्छदौ ॥ १६९ ॥
वामा ज्येष्ठा च रौद्री च काली कलविकरणी ।
बलविकरणी चैव बलप्रमथनीत्यपि ॥ १७० ॥
सर्वभूतदमन्येव मनोन्मन्यपरा भवेत् ।
पुराणि नव विद्यायामनन्तस्सूक्ष्मसंज्ञकः ॥ १७१ ॥
शिवोत्तमैकनैत्रौ चाप्येकरुद्रस्त्रिमूर्तिकः ।
श्रीकण्ठश्च शिखण्डी चेत्येवमीशे पुराष्टकम् ॥ १७२ ॥
सादाख्यभुवनं स्वस्मिन् पुराण्यष्टादशैव तु ।
एकादशपदान्यासन्नित्यंयोगिन इत्यपि ॥ १७३ ॥
योगपीठाद्यमन्यत् स्याच्छाश्वतायपदं पुनः ।
ध्रुवायेतिपदं चैवानाश्रितायपदं ततः ॥ १७४ ॥
अनाथायपदं प्रोक्तमनन्तायपदं पुनः ।
शिवायेतिपदं सर्वव्यापिने च पदं ततः ॥ १७५ ॥
व्योमादिव्योमरूपाय पदं व्योमाद्यमेव च ।
निष्कृतौ शतहोमं तु कवचेन समाचरेत् ॥ १७६ ॥
सर्वं पूर्ववदुद्दिष्टं शुक्लार्थं बुद्ध्यहङ्कृती ।
ईश्वरः कारणेशस्स्यात् प्राग्वत्सर्वमतः परम् ॥ १७७ ॥
शान्त्यतीतकलायां तु शिवतत्त्वं व्यवस्थितम् ।
बीजं षोडशकं मन्त्राश्चास्त्रेशानशिवास्त्रयः ॥ १७८ ॥
ओमित्येकं पदं ज्ञेयं पुराणि दश पञ्च च ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिश्च नाभसी ॥ १७९ ॥
पुराणि बन्दवामीह पञ्च प्रोक्तान्यतः परम् ।
इन्धिका दीपिका चैव रोचिका मोचिका तथा ॥ १८० ॥
तथोर्ध्वगामिनी चेति नादोत्थभुवनानि तु ।
व्यापिनी व्योमरूपा चाप्यनन्ता च ततःपरम् ॥ १८१ ॥
अनाथा च तथा प्रोक्ताऽनाश्रिता पञ्चमीरिता ।
भुवनानि तु शाक्तानि पञ्चैव कथितानि च ॥ १८२ ॥
एभिश्च गर्भिणीं ज्ञात्वा सन्धानं शुद्धया नयेत् ।
ह्यौं हौं चतुर्थ्यन्तं कलाद्वयमुदाहरन् ॥ १८३ ॥
संपूज्य मनसा युक्तं दद्यान्मूलहुतित्रयम् ।
कलोपस्थापनाद्यं तु सर्वं पूर्ववदाचरेत् ॥ १८४ ॥
निष्कृतौ शतहोमं तु शिवमन्त्रेण कारयेत् ।
अस्त्रं त्यक्त्वा तु दीपेन पाशच्छेदाय होमयेत् ॥ १८५ ॥
ततो निर्बीजदीक्षायां पूर्णान्ते कारयेदिदम् ।
समयं समयाचारं शक्तो पाशात्मके न्यसेत् ॥ १८६ ॥
समयं समयाचारपाशशुद्धिं महेश्वर ।
शिष्यस्य कुरु कुर्वत्रेत्युक्त्वा शुक्लं समर्पयेत् ॥ १८७ ॥
शिवबीजं समुच्चार्य सदाशिवपदं पुनः ।
मनो हृहाण स्वाहेति चाहुतित्रयमाचरेत् ॥ १८८ ॥
पूर्ववत्संविसृज्यात्म सूत्रं संगृह्य निर्मलम् ।
रेचकेनात्मसंस्थं तु शिष्यदेहे निवेशयेत् ॥ १८९ ॥
शिरस्युदकबिन्दुं च दत्वा वागीश्वरीं यजेत् ।
संतर्प्य पावकस्थां तु ततो विज्ञापयेदिति ॥ १९० ॥
पश्वर्थं खेदितोसि त्वं देवि गच्छ स्वगोचरम् ।
शान्त्यतीतां कलां शक्तितत्त्वे लीनां विचिन्त्य च ॥ १९१ ॥
आत्मतत्त्वं च मायान्तमुपस्थाप्य गुरूत्तमाः ।
आत्मतत्त्वं चतुर्थ्यन्तमादौ मूलसमन्वितम् ॥ १९२ ॥
नमः प्रणवसंयुक्तमुक्त्वा संपूज्य सन्निधौ ।
विधिवैकल्यशुद्ध्यर्थं स्वाहान्तं शिवमन्त्रतः ॥ १९३ ॥
सशब्दं तु शतं हुत्वा विद्यातत्त्वमुपांशुवत् ।
सदेशान्तमुपस्थाप्य हुत्वा चाष्टोत्तरं शतम् ॥ १९४ ॥
मन्त्रोच्चारणवैकल्याच्छिवमन्त्रेण शुध्यति ।
शिवतत्त्वमुपस्थाप्य शक्त्यन्तं मानसं स्मरेत् ॥ १९५ ॥
शतमष्टोत्तरं हुत्वा मनोवैकल्यमात्रतः ।
मुच्यते शिवमन्त्रेण शिखाच्छेदमथारभेत् ॥ १९६ ॥
अध्वान्तस्थां च सर्वाध्वव्यापिकामध्वकारणाम् ।
ध्यात्वा शिखां तदग्रस्थं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ १९७ ॥
संचिन्त्य शिष्यचैतन्यं कर्तरीं शिखयालभेत् ।
छिन्धाच्छिखां तु शिखया ततस्संस्नापयेच्छिवम् ॥ १९८ ॥
आचम्य सकलीकृत्य गुरुर्गोमयवेष्टिताम् ।
स्रुगग्रस्थां शिखां पूर्णां हुत्वाहुत्या च पावके ॥ १९९ ॥
ततो बहिर्विनिःसृत्य स्रुक्स्रुवौ कर्तरीमपि ।
प्रक्षाल्याचम्य शुद्धस्तु शिवमिष्ट्वा वदेदिदम् ॥ २०० ॥
अध्वशुद्धिश्शिखाच्छेदस्त्वत्प्रसादान्मया कृतः ।
यावत्वयं परं धाम भगवन् परमेश्वर ॥ २०१ ॥
शिष्यं संयोजयाम्येनमाज्ञेदानीं विधीयताम् ।
एवं कुर्वित्यनुज्ञातः प्रकृष्टोऽर्घ्यकरो गुरुः ॥ २०२ ॥
समाहूय शिशुं यायाच्छिष्ययुक्तोऽग्निसंमुखम् ।
शिष्यस्य प्रोक्षणं चैव सकलीकरणं ततः ॥ २०३ ॥
अन्तर्यागं ततो नाड्योस्सन्धानं मन्त्रतर्पणम् ।
सकलीकृतमन्त्राणामेकैकाहुतिदानतः ॥ २०४ ॥
सकलीकरणशुद्धिं च कृत्वा संयोजयेच्छिवे ।
विद्यातत्त्वास्पदाचार्यो बिन्दुकॢप्तासनस्थितः ॥ २०५ ॥
इन्धिका दीपिका चैव रोचिका मोचिका तथा ।
तथोर्ध्वगामिनी चेति सूक्ष्मा सुक्ष्मामृता मता ॥ २०६ ॥
बिन्दुशक्तिरिति प्रोक्ता नादशक्तिः कला द्विजाः ।
आभिः कलाभिस्संकॢप्तदेहयुग्देशिकोत्तमः ॥ २०७ ॥
व्यापिनी व्योमरूपा चाप्यनन्ता ह्यपरा मता ।
अनाथानाश्रिता चेति बहिः करणसंयुतः ॥ २०८ ॥
अन्तः करणसंयुक्तस्समनाकल्पितं च तत् ।
आत्मतत्त्वोन्मनाश्शर्वे समापूरितदेहयुक् ॥ २०९ ॥
कृत्वा पूरककुम्भौ तु जिह्वासंबद्धतालयुक् ।
ईषद्धयावृत्तवक्त्रः स दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशन् ॥ २१० ॥
सम्यगुन्नतगात्रस्तु शिशुं संयोज्य चात्मनि ।
नाडीं सुषुम्नां प्राणाख्यवायुनैकीकृतां स्मरन् ॥ २११ ॥
सम्न्त्रं शिष्यचैतन्यं शुद्धस्फटिकसंनिभम् ।
संभाव्य मन्त्रमुच्चार्य कारणत्यागयोगतः ॥ २१२ ॥
शिवे संयोजयेच्छिष्यं पूर्णया कुम्भकेन तु ।
व्यावर्तितमनः प्राणदानशक्तिकलात्मनः ॥ २१३ ॥
समीपे स्रुक्स्रुवौ मुक्त्वा मृतं संहारमुद्रया ।
शुद्धमुद्यच्छिखाकल्पं वह्नेरादाय पुद्गलम् ॥ २१४ ॥
योजयेदस्त्रबीजेन शरीरे तस्य पूर्ववत् ।
तत्र युक्तोऽप्यसौ तेन न समानगुणीकृतः ॥ २१५ ॥
यावत्तावत् प्रयातस्य तत्वप्राप्तिर्यथा विभोः ।
साम्राज्याधिगमेऽप्युच्चैर्नृपसूनोः कृतार्थता ॥ २१६ ॥
न षड्गुण्यानभिज्ञस्य शतस्यापि न राजते ।
स्वगुणव्यक्तये तेन स्रुवेणाज्याहुतीस्तु षट् ॥ २१७ ॥
होमयेद् देशिको धीमान् प्रयोगेणामुना यथा ।
सर्वज्ञो नित्यसंबोधः स्वतन्त्रस्तृप्तिमान् भव ॥ २१८ ॥
अलुप्तानन्तशक्तिस्त्वं ह्रस्वप्रासादपूर्वकम् ।
आत्मन्निति पदोपेतं स्वाहान्तं दीपसंयुतम् ॥ २१९ ॥
इत्येवं कथिता दीक्षा सर्वपापविमोचनी ।
चत्वारो ब्राह्मणाद्याश्चाप्यनुलोमाश्च ये मताः ॥ २२० ॥
न्यायजा गूढजाता वा दीक्षायामधिकारिणः ।
जामातृपितृपत्न्याद्याः योग्यास्स्युर्मोक्षकांक्षिणः ॥ २२१ ॥
दीक्षकर्ता शिवो यस्मात्तेषां तस्मान्न पुत्रया ।
अन्त्यजानां न होत्री स्यात् किं तु तेषां तु चाक्षुषी ॥ २२२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे निर्वाणदीक्षाविधिस्त्रयोविंशतितमः पटलः
</poem>
== चतुर्विंशत्तमे पटले आचार्याभिषेक विधिः ==
<poem>
अभिषेकमथो वक्ष्येयेन स्यात् देशिकोभुवि ।
आर्यावर्तोद्भवः श्रीमान् सर्वलक्षण लक्षितः ॥ १ ॥
यत्र विप्राः सदाचाराः यतयश्च तपोधनाः ।
सन्ति देवाः तथा वेदाः आर्यावर्त इतिस्मृतः ॥ २ ॥
एषदेशो समादिष्टो न च विन्ध्याब्धि मध्यगः ।
ककाराष्टक निर्मुक्तः प्रसंङ्गात् सोऽपि कथ्यते ॥ ३ ॥
कर्णाटश्च कलिङ्गाख्यः कच्छः काश्मीर संज्ञकः ।
कोङ्कणः करहाटश्च कुक्कुटः काङ्क ईरितः ॥ ४ ॥
आदिशैव कुलेजातः श्रेष्ठस्यात् स्थापनादिषु ।
विप्रादयश्चतुर्वर्णाः अपि योग्याः स्व कर्मणि ॥ ५ ॥
दीक्षायां सर्वमर्त्यानां पतिष्ठायामथोत्सवे ।
स्नपने प्रोक्षणेऽन्यत्र प्रायश्चित्तेऽभिषेचने ॥ ६ ॥
व्याख्यानादौ च शस्तस्यात् स्वार्थे वाथ परार्थके ।
सर्व देवार्चने विप्रास्त्वादि शैवो गुरूत्तमः ॥ ७ ॥
विप्रादयस्त्रयो वर्णाः दीक्षायां स्थापनेऽपि च ।
ब्राह्मणक्षत्रियादीनां क्षत्रियः शूद्र वैश्ययोः ॥ ८ ॥
वैश्यः शूद्रस्य दीक्षायां स्वस्यजातावपीष्यते ।
स्वार्थेष्टौ चल लिंगस्य प्रतिष्ठायां त्रयस्विमे ॥ ९ ॥
शूद्रोपि शूद्रदीक्षायां स्वार्थे च चलसंज्ञके ।
बाणलिंगेक्षणेवापि स्थापको यदि नैष्ठिकः ॥ १० ॥
आचार्यं गौलकं चैव दयित परिवर्तकम् ।
तथैव पारवेत्तारं देवलं च पुनर्भवत् ॥ ११ ॥
अभक्ष्य भक्षकं चैव कुण्डं भस्माङ्कुरं तथा ।
खट्वाङ्गिश्यामदन्तौ चाप्यारूढं पतितं तु वा ॥ १२ ॥
अलसं वृषलं चैवं व्रात्यं वैश्यापतिं तथा ।
असच्छस्त्रकृतं क्लीबं व्याधितं कुनखं तथा ॥ १३ ॥
अथव्यसनिनं पारदारिकं वृषलीपतिम् ।
चित्रकं गायकं चैव नर्तकं च विवर्जयेत् ॥ १४ ॥
परराष्ट्र भृतं चैवाशुद्धबुद्धिं च तान्त्रिकम् ।
परापवाद शीलं च तथा बहुकिणैर्वृतम् ॥ १५ ॥
सूतकं कामुकं वैद्यं कुतर्कस्थं तथालभम् ।
बैद्धादि शास्त्रनिरतं सन्यासं व्रतिनं तथा ॥ १६ ॥
चपलं शठसञ्जारं वृद्ध्या जीवन मेव च ।
शुक्लकर्मरतं चैव न्याये वैशेषिकेपि च ॥ १७ ॥
सांख्ये विविधभेदे च मायावादेऽर्हतो मते ।
बौद्धे लोकायते शास्त्रे मीमांसां विशषतः ॥ १८ ॥
अन्येष्वपि कुमार्गेषु कापाले पाञ्चरात्रके ।
सोमसिद्धान्तके वापि पूर्वाम्नाये तु पश्चिमे ॥ १९ ॥
भैरवे कौलशास्त्रे च शेषेष्वनाद्दतेषु च ।
सिद्धप्रमेय जाले च कृताशं च निरन्तरम् ॥ २० ॥
काव्य नाटकसक्तं च भरते तु निरन्तरम् ।
कामशास्त्रकृताभ्यासं पदव्युत्क्रान्तकं नरं ॥ २१ ॥
ज्योतिज्ञानपरंवेद पुराणहित चेतसम् ।
तत् सिद्ध पुरुषार्थेषु कृतयत्नं परित्यजेत् ॥ २२ ॥
कामिकादि शिवज्ञानं वेदार्थज्ञानमेव च ।
समं यो मन्यते मोहात्तं प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ २३ ॥
शिव सिद्धान्त संसिद्ध ज्ञानयोग क्रियासु च ।
चर्यायां व स्व संसिद्ध प्रमेय शिवभाषिते ॥ २४ ॥
शैवार्थ देहिके हित्वा विचारं सन्ततं नरः ।
योध्यत्र कुरुते न्यासं दुर्मतिं च विवर्जयेत् ॥ २५ ॥
अन्यायेन शिवद्रव्य हारिणं हन्तृ सन्निभम् ।
अल्पविद्यामर्षकौ च विरूपं च विवर्जयेत् ॥ २६ ॥
दैवज्ञं च तथाम्बष्ट मूहापोह विवर्जितम् ।
समान गोत्र संबन्धं कुसुमाक्षं च वर्जयेत् ॥ २७ ॥
इत्युक्त लक्षणोपेतं शुद्धलग्नोदयेऽहनि ।
अभिषेकं ततःकुर्यात् अंकुरार्पण पूर्वकम् ॥ २८ ॥
पूर्वस्यां वाथ वैशान्यां पश्चिमायां चदिश्यथ ।
मण्डपे सौम्य वक्त्रे तु वितानेनोपशोभितम् ॥ २९ ॥
अर्धहस्तोच्छ्रयं तद्वद्युगाश्रं वेदिकाद्वयम् ।
चतुर्हस्त प्रविस्तारं दक्षिणोत्तर दिग्गतम् ॥ ३० ॥
स्वस्तिकेन चतुर्दिक्षु रञ्जितं दीपराजितम् ।
भुवः परिग्रहं कृत्वा मण्डपेग्नौ शिवं यजेत् ॥ ३१ ॥
लुप्तक्रियान्वितश्शिष्यो यदि संस्कृत्य दीक्षया ।
बहिरन्तर्बलिं दत्वा विधान मिद माचरेत् ॥ ३२ ॥
काञ्जिकोदन मृद्भस्म दूर्वा गोमय गौलकैः ।
सिद्धार्थदधि तोयैश्च निर्मृज्य तदनन्तरम् ॥ ३३ ॥
नवधा पञ्चधा वापि सर्वधान्यो परिस्थितान् ।
घटान्वा कलशान्वाथ सकूर्चान् सापिधानकम् ॥ ३४ ॥
स सूत्रान् सोदकान् गन्ध रत्न स्वर्ण वरान्वितान् ।
चूताश्वत्थ पलाशास्यान् बीजापूरफलावहान् ॥ ३५ ॥
सदेशानेन विद्येशैः नवपञ्चपवित्रकैः ।
पञ्चपक्षे निवृत्यादि कलाभिस्त्वभि मन्त्रयेत् ॥ ३६ ॥
शिवेन शतधालब्धान् पूजितान् स्नपनोचितान् ।
अथवा कलशानेकघटं वा शिव संयुतम् ॥ ३७ ॥
दक्षवेद्यां तु संस्थाप्य सौम्यायां तु शिशुं न्यसेत् ।
भद्र पीठे शिवेनैव साङ्गेनाधिष्टितं यथा ॥ ३८ ॥
स्वासनेन तथा सम्यक् अर्चितं विभवेन वा ।
वर्णभक्त शरावैस्तु निर्मज्य वा जलेन वा ॥ ३९ ॥
शुद्धोदकेन संस्नाप्य तस्मात् देशान्तरे पुनः ।
परि वर्तित सूत्राद्यं सोत्तरीयं समालकम् ॥ ४० ॥
सितचन्दनदिग्धाङ्ग भस्मोद्धूलितमेव च ।
आनीयं दक्षवेदिस्थो भद्रपीठे निवेशयेत् ॥ ४१ ॥
पूर्वास्यं गन्धपुष्पाद्यैः पूजयित्वा प्रवर्तयेत् ।
आरात्रिकं ज्वलद्दीपैस्सद्वर्त्या प्रतिबोधितैः ॥ ४२ ॥
ततोऽस्य दद्यादाचार्यः शिष्यस्योष्णिकादिभिः ।
करणीं कर्तरीं तद्वत् धटिकां स्रुक् स्रुवौपुनः ॥ ४३ ॥
दर्भं च पुस्तकान्यक्ष सूत्रमामकुटं गुरुः ।
पादुकां चामरं छत्रं हस्तिनं शिबिकादिकम् ॥ ४४ ॥
राजाङ्ग मन्यत् तत्काले दद्याच्छ्रद्धा समन्वितः ।
आज्ञां च श्रद्धया यावदद्य प्रभृति देशिकः ॥ ४५ ॥
दीक्षाव्याख्यादिकं ज्ञात्वा परिक्ष्य विधिना वुर्थ ।
तथैवं देव देवाय देशिकाय मयाकृतम् ॥ ४६ ॥
त्वत् प्रसादादविघ्नेन चाधिकारं करोत्विति ।
विज्ञापयेत् ततः कुण्ड सन्निधिं प्राप्य देशिकः ॥ ४७ ॥
निवृत्यादि कलानां तु पृथगेवाहुतिं नयेत् ।
स्व स्व मन्त्रैः ततः पूर्णां कृत्वा तद्दक्षिणे करे ॥ ४८ ॥
दर्भोल्मुखेन पञ्जाङ्गैः कनिष्टादिषु लाच्छयेत् ।
हरहस्तं च संकल्प्य स्वाधिकारं समर्पयेत् ॥ ४९ ॥
तदर्थं विधिनानेन प्रयश्चित्तं समाचरेत् ।
शिवासनाङ्गमन्त्रैश्च पूज्यदेवस्य नामभिः ॥ ५० ॥
अङ्गैर्दशाहुतीर्हुत्वा शिवेनान्ते दशाहुतीः ।
तेनैव पूर्णां दत्वान्ते भगवन्तं क्षमापयेत् ॥ ५१ ॥
अनेनैव प्रकारेण साधकं चाभिषेचयेत् ।
किंतु सध्यानुना लब्धै र्घटैरस्याभिषेचनम् ॥ ५२ ॥
दीक्षितः पुत्रकः प्रोक्तः संस्कृत स्समयी कृतः ।
सामान्य समयी यस्तु स तु माहेश्वरस्स्मृतः ॥ ५३ ॥
जात्युद्धार विहीनो यस्सामान्य समयी भवेत् ।
तद्युक्तस्तु विशेषस्यात् चाक्षुष्याद्यास्तु याः स्मृताः ॥ ५४ ॥
दीक्षास्ताभिस्समायुक्ताः परिचारक नामकाः ।
न तु लिंगार्चने योग्याः किमु दीक्षादि कर्मणि ॥ ५५ ॥
शापानुग्रह कर्ता चेत् गुर्वादीश्चैव दीक्षयेत् ।
शिवद्विज कुलोत्थाये ते च माहेश्वरा जनाः ॥ ५६ ॥
शिवेन दीक्षिताः पूर्वं सृष्ट्यादौ सर्व एव ते ।
मदर्चनार्थं तेषां च दीक्षा शुद्ध्यर्थमिष्यते ॥ ५७ ॥
शरीर बन्धनं यस्मात् प्रायश्चित्त मथाचरेत् ।
बहुधा दीक्षितोयस्तु शीघ्रं शिवमवाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
भौतुको ब्रह्मचारी वा देशिको गृहमेधिनाम् ।
नैष्टिको नैष्टिकेषु स्यात् भुक्तौ मुक्तौ क्रमाद्यतः ॥ ५९ ॥
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं गृहथो गुरुरिष्यते ।
सर्वानुग्राहकः प्रोक्तः सान्तानिक गुरुस्सदा ॥ ६० ॥
अनुलोम क्रमो वा स्यात् प्रतिलोमस्तु नेष्यते ।
योषित् युक्तस्स केशश्च जटारुद्राक्ष दण्डयुक् ॥ ६१ ॥
कौपीन मेखलाभिश्च परित्यक्तस्तुयो भवेत् ।
स गृहस्थ इति प्रोक्तः मुण्डिवा स्याज्जटादियुक् ॥ ६२ ॥
व्रती दार वियुक्तस्तु भिक्षाशी च तथा भवेत् ।
व्रती व्रताऽस मर्थो यो विधिना व्रतमर्पयन् ॥ ६३ ॥
पश्चात् कृतविवाहस्स व्रतार्पक इहेष्यते ।
सृष्ट्यानन्तर काले ये दीक्षिताः कौशिकादयः ॥ ६४ ॥
शिवेन तत्कुलोत्थाः स्युः शैवास्सान्तानिकाद्विजाः ।
आदिशैवास्तु ते ज्ञेयाः सर्वानुग्रहकामताः ॥ ६५ ॥
वर्णाचार व्रतास्तेषु तद्वियुक्तास्तु वा मताः ।
पक्षत्रय मधश्शायी नक्ताशी चरुभुक् सदा ॥ ६६ ॥
मौनी त्रिषवण स्नायी शिवाग्नि गुरु पूजकः ।
समूर्तिकं शिवं साङ्गमभ्यसेच्छक्तितो गुरुः ॥ ६७ ॥
आचार्य व्रतमेतस्यात् व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।
आचार्यस्साधकश्चान्यः पुत्रकः समयीयतः ॥ ६८ ॥
लिङ्गाद्यं पूजयेन्नित्यं नान्यो नैमित्तिके मतः ।
प्रत्यहं समनुष्ठेयं तन्नित्यमिह कीर्त्यते ॥ ६९ ॥
स्नपनोत्सव शान्त्यादि कर्म नैमित्तिकं मतम् ।
प्रयाश्चित्ते स्वनित्योत्थे तस्योस्स्यादधिकारिता ॥ ७० ॥
स्वार्थ नैमित्तिके योग्यः पुत्रको न परत्र च ।
यदि सान्तानिकौ तौ हि सोऽसौ नैमित्तिकेपि च ॥ ७१ ॥
स्वार्थे वाथ परार्थे वा स्थापनादि विवर्जिते ।
आचार्याधिकृते कृत्ये सर्वस्मिन् स्थापनादिके ॥ ७२ ॥
तदङ्ग होम कर्मादौ योग्यौ तौ देशिकाज्ञया ।
स्थापनाद्यङ्ग भूतेषु मङ्गलाङ्कुरकादिषु ॥ ७३ ॥
अधिकार स्तयोरस्ति देशिकाज्ञा भवेद्यति ।
आचार्य सर्व योग्यस्याद्यदि सान्तानिको भवेत् ॥ ७४ ॥
साधकश्च तथा भूतस्सर्वकर्माणि शंसितः ।
महा शैवादयो योग्या दीक्षिता नित्यकर्मणि ॥ ७५ ॥
नैमित्तिकं कृतं तैस्तु यदि दोषाय कल्पितम् ।
लक्षाध्यायी गुरुश्रेष्ठः भुक्ति मुक्ति फलप्रदः ॥ ७६ ॥
मध्यमस्स्यात्तदर्धज्ञस्तत्पादज्ञोऽधमो भवेत् ।
संहिता पारगो वाथ लक्षाध्याययुपदेशतः ॥ ७७ ॥
संहिता स्याच्चतुष्पादयुक्ता कामिक पूर्विका ।
शैवं चतुर्विधं प्रोक्तं शैवं पाशुपतं तथा ॥ ७८ ॥
सोमसिद्धान्तकं चैव लाकुलं च चतुर्विधम् ।
चतुर्वक्त्रान्महेशाच्च पुरुषाद्याननोद्भवम् ॥ ७९ ॥
पूर्वं पुर्वगुणोत्कृष्टं तत्र त्वेवं चतुर्विधम् ।
प्रत्येकं त्रिविधं प्रोक्तं वामदक्षिण भेदतः ॥ ८० ॥
सिद्धान्तास्येन तेषां च सिद्धान्तः श्रेष्ठ उच्यते ।
तत्रापि शैवसिद्धान्तः सर्वेभ्यो ह्युत्तमोत्तमः ॥ ८१ ॥
सिद्धान्तो मन्त्रतन्त्रं स्याद् अतिमार्गं ततोऽवरम् ।
अध्यात्मं यत्ततो नीचं तस्माद्वैदिकमेव च ॥ ८२ ॥
वैदिकाल्लौकिकं हीनं ब्रह्माद्याः पञ्चदेवताः ।
वक्तारो लौकिकादीनां तेषां भेद इहोच्यते ॥ ८३ ॥
सद्यमन्त्राद्विनिष्क्रान्तौ ब्रह्मनामखिलार्थ दृक् ।
तेन वै लौकिकं शास्त्रं मर्त्यलोकेऽवतारितम् ॥ ८४ ॥
शब्दशास्त्रमलंकारो निरुक्तं छन्द एव च ।
कौटिल्यं भारतं ज्योतिश्शास्त्रं वात्स्यायनादिकम् ॥ ८५ ॥
आयुश्शास्त्रं धनुश्शास्त्रं वृक्षायुर्वेद एव च ।
लोकायतं तथा सांख्य मार्हतो मतमेव च ॥ ८६ ॥
मीमांसा दण्डनीतिश्च वार्ताद्यं लौकिकं मतम् ।
वाम मन्त्रोद्भवो विष्णुः कारणेशो द्वितीयकः ॥ ८७ ॥
तेन वैदिक मुद्दिष्टं त्वष्टादश पुराणकम् ।
धर्मशास्त्रं च वेदान्तं पाञ्चरात्रं च बौद्धकम् ॥ ८८ ॥
रुद्रोऽघोराद्विनिष्क्रान्तो स्वध्यात्मं च प्रणीतवान् ।
न्याय वैशेषिकं सांख्यं सेश्वरं यत् प्रणीतवान् ॥ ८९ ॥
ईश्वरः पुरुषाज्जात स्त्वति मार्गं प्रणीतवान् ।
पञ्चार्थं लाकुलं तान्यत् तथा पाशुपतं मतम् ॥ ९० ॥
सदाशिवोहि भगवान् मन्त्र तन्त्र मपालयत् ।
ऋक्यजुस्सामाथर्वाश्च पुरुषाद्याननोद्भवाः ॥ ९१ ॥
पश्चिमं वाम संज्ञं तु वामाद्दक्षिणमुत्तमम् ।
दक्षिणात् कौलकं श्रेष्टं महाकौलं ततः परम् ॥ ९२ ॥
पूर्वाम्नायां ततःश्रेष्ठं तस्मात् सिद्धान्त उत्तमः ।
सिद्धान्तात् परमं ज्ञानं नेति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ ९३ ॥
अन्यतन्त्रेषु येमुक्ताः सिद्धान्ते पशवो मताः ।
सिद्धान्तो वेदसारः स्यादन्यद्वेद बहिष्कृतम् ॥ ९४ ॥
सिद्धान्त विहिताचारो वैदिकाचार उच्यते ।
गर्भा धानादिकं कर्म यावच्छ्राद्धावसानकम् ॥ ९५ ॥
तावत्तु वैदिकं कर्म शैवं वाथ समाचरेत् ।
तस्यापि दीक्षा कर्तव्या जातकर्मादिका क्रिया ॥ ९६ ॥
युक्ता समयया स्त्री चेत् दीक्षया पुरुषेण च ।
दीक्षा युक्तेन सोढा वै तद्गर्भाधान मेव च ॥ ९७ ॥
तथा पुंसवनादिश्च शैव आवश्यको मतः ।
तत्पुत्रस्यापि कर्तव्या जातकर्मादिका क्रियाः ॥ ९८ ॥
क्रियास्तस्यापि कर्तव्याः पुरुषार्थ प्रसिद्धये ।
वैदिक्यादौ तदन्ते वा कर्तव्या लोकसंवृतौ ॥ ९९ ॥
भार्या दीक्षा विहीना चेत् तस्याः पुत्रस्य चोभयोः ।
वैदिक्येन क्रियाकार्या भर्ता यद्यपि दीक्षिताः ॥ १०० ॥
निकृष्टेष्वनुलोमेषु वैदिकी नेष्यते क्रिया ।
हित्वा सुवर्णं दैवज्ञं तथा स्याद् वैदिकी क्रियाः ॥ १०१ ॥
शैव कर्म समायुक्ता शैवे शैवी च केवला ।
श्रुतिस्मृत्यादि संसिद्ध मनुष्टानं तु यद्भवेत् ॥ १०२ ॥
आवश्यके वा शौचे वा स्नाने त्वाचमनेऽपि च ।
सन्ध्याया वन्दने वापि तर्पणे होमकर्मणि ॥ १०३ ॥
गर्भाधानादिके वापि दहने श्राद्ध कर्मणि ।
अष्टका करणे वापि नित्यनैमित्तिकेपि वा ॥ १०४ ॥
वेदाध्ययन संस्कारे सोमयागादिकेपि वा ।
वेदाध्ययनकादौ वा द्विजानां विहितं तु यत् ॥ १०५ ॥
तत्सर्वं कर्म कर्तव्यं न वावश्यं तु शैवकम् ।
कर्तव्यं त्वप्यनिष्टेयं शैवकर्म विरोधियत् ॥ १०६ ॥
विरुद्धं चेत् परित्याज्यं न तु शैवीं परित्यजेत् ।
संग्राह्यं वैदिकं सर्वं शैव वाक्याऽविरोधतः ॥ १०७ ॥
शैव वैदिक मेवोक्तं वैदिकं शैवमेव वा ।
वैदिकान्न बहिर्भूतं शैवं शैवात्तदप्यथ ॥ १०८ ॥
तथापि वैदिकाच्छ्रेष्टं शैवं शैवात्परम् नहि ।
सिद्धान्तं कामिकादिस्यात् नास्मात् परमनुत्तमम् ॥ १०९ ॥
शैवन्तु मूलभूतं स्यात् चतुर्वेदास्तमुद्भवाः ।
तदापि वैदिकं वेदसार मित्यादि वाक्यतः ॥ ११० ॥
शैवे प्रोक्तं च सर्वत्र तदर्थोक्तया मुनीश्वराः ।
सर्वेषां कामिकादीनां शिवदेहत्वमिष्यते ॥ १११ ॥
स शिवो द्विविधः प्रोक्तः सृष्टि संहार इष्यते ।
कामिकाद्वातुलान्तेन वातुलात् कामिकान्तकः ॥ ११२ ॥
कामिकं तूर्ध्वमकुटं योगजं पुरुषाह्वयम् ।
अघोर मकुटं चिन्त्यं वामगं कारणं भवेत् ॥ ११३ ॥
अजितं सद्यमकुटं दीप्तमीशानवक्त्रकम् ।
सूक्ष्मं तु पुरुषास्यं स्यात् सहस्त्रंदक्षिणाननम् ॥ ११४ ॥
अंशुमान् वामवक्त्रं स्यात् सद्यास्यं सुप्रभेदकम् ।
विजयं कर्ण इत्युक्तो निश्वासं गलमुच्यते ॥ ११५ ॥
स्वायंभुवं च हृदयं नाभिरत्रानलं भवेत् ।
वीरं कटि प्रदेशस्यात् रौरवं गुदमुच्यते ॥ ११६ ॥
मकुटं तूरूप्रदेशः स्यात् विमलं वामगो भवेत् ।
चन्द्रज्ञानं तदग्रं स्यात् दक्षस्थं बिंबमन्यतः ॥ ११७ ॥
प्रोद्गीतं दक्षजानुस्यात् वामाङ्घ्रे र्ललितं भवेत् ।
जङ्घा सिद्धमिति प्रोक्तं संतानं वामगं भवेत् ॥ ११८ ॥
जङ्घाग्रं स्याच्च शार्वोक्तं वामकं पारमेश्वरम् ।
किरणं तल मित्युक्तं वातुलं वामकं तलम् ॥ ११९ ॥
सृष्टिभेदः शिवः प्रोक्तः संहारो विपरीततः ।
ऋषय ऊचुः
पूर्वं तन्त्रवतारे तु कामिकं पादयुग्मकम् ॥ १२० ॥
इत्यादि कथितं देव परस्परविरोधनं ।
ईश्वर उचाच
बहुधा कथितं विप्राः भवद्भिरवधारितम् ॥ १२१ ॥
मम सर्वत्र मकुटं तथा नेत्रं तथाप्यकम् ।
तदा पादौ च हस्ताश्च किं तु ध्यातु विभेदतः ॥ १२२ ॥
सृष्टि संहार मार्गेण ममदेहो विभिद्ययत् ।
भोग मोक्ष प्रसिद्ध्यर्थं ज्ञानदेहो ममाग्रजाः ॥ १२३ ॥
निराकारं भवेज्ज्ञानं संकरं तदुपास्यतः ।
परस्पर विरोधीति मतिहीनैः प्रबाध्यते ॥ १२४ ॥
ऐश्वर्यं यद्भवेद्वाक्यं तत्पूज्यं मतमुत्तमैः ।
न पुम्भिरार्षकं वाक्यं दैविक मृषिभिस्तथा ॥ १२५ ॥
न देवैः ब्राह्मणो वाक्यं वैष्णवं पद्मजेन वा ।
न शैवं विष्णुना वाक्यं बाध्यते न कदाचन ॥ १२६ ॥
उत्तरोत्तर वैशिष्यं सर्वेषां परिकीर्तितः ।
कामिकाद्यजितान्ताश्च ईश वक्त्रसमुद्भवाः ॥ १२७ ॥
दीप्तादि सुप्रभेदान्ताः पुरुषाख्यान नोद्भवाः ।
विजयाद्वीरतन्त्रान्ताः पञ्चैतेऽघोरवक्त्रकाः ॥ १२८ ॥
रौरवान्मुख बिंबान्ता वामदेव मुखोद्भवाः ।
प्रोद्गीताद्यष्ट तन्त्रं च सद्यवक्त्रसमुद्भवम् ॥ १२९ ॥
तन्त्रावतारे सद्यादि शब्दै ईशादयो मताः ।
अष्टाविंशति तन्त्रं त सोपभेदं च वेत्तियः ॥ १३० ॥
स गुरुश्शिव एव स्यात् श्रिणुयात् तं प्रयत्नतः ।
अन्येन गुरुणारब्धे तस्य स्यादधिकारिता ॥ १३१ ॥
विशिष्ट गुरुणारब्धे न हीनस्याधिकारिता ।
हीना रब्धे विशिष्टस्याधिकार कर्मणीरितः ॥ १३२ ॥
विशिष्टमरणादौ स्याद् गुर्वन्तर निवेशनम् ।
विशिष्टे विद्यमाने च हठादज्ञेन कारिते ॥ १३३ ॥
साहानिस्तन्महांश्छिद्र समूहश्चान्धमूकता ।
तेन राज्ञो बवेद्दोषो राष्ट्र स्यापि भयं भवेत् ॥ १३४ ॥
कर्तुः कारयितुश्चापि ग्रामस्यापि च दोषकृत् ।
लोकप्रख्यात विद्याय गुरवे दत्तमण्वपि ॥ १३५ ॥
द्रव्यं करोति सुमुखं सर्वलोकसमं यशः ।
ततो हि राज्ञो विज्ञेयं तद्दानं चोत्तमोत्तमम् ॥ १३६ ॥
तद्वित्तमाहृतं येन स पापी च स दुर्मतिः ।
नराधमस्स विज्ञेयः सर्वलोक बहिष्कृतः ॥ १३७ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे आचार्याभिषेक विधिः
चतुर्विंशतितमः पटलः
</poem>
== ज्ञानदीक्षाविधिः ==
<poem>
ज्ञानदीक्षामहं वक्ष्ये शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।
सुवारे सुदिने पक्षे सुमुहूर्ते विशेषतः ॥ १ ॥
एकान्ते निर्जने स्थाने मध्यरात्रवुपक्रमे ।
सच्छिष्याणां सदाचार्यो बोधं कुर्याद्विशेषतः ॥ २ ॥
शिवालये गुरुस्थाने शक्तिपीठे मठे गृहे ।
शुद्धदेशे सुखासीनः पञ्चगोचरसंभवः ॥ ३ ॥
दर्भासने व्याघ्रचर्मे षट्पदे पीठमध्यमे ।
सद्गुरूणां सुखावासे वसेज्ज्ञानमनुस्मरन् ॥ ४ ॥
स्नानोपचारकाद्यैश्च दुकूलाभरणैरपि ।
गन्धपुष्पादिभिः पूज्य योगपीठस्य मध्यमे ॥ ५ ॥
पायसं चाप्यपूपं च ताम्बूलं च निवेदयेत् ।
षोडशेनोपचारणाभ्यर्चयेद्गुरुपादयोः ॥ ६ ॥
ज्ञानदीक्षां विशेषेण कुर्यात्सद्देशिकोत्तमः ।
शरीरमर्थं प्राणं च सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् ॥ ७ ॥
दीर्घदण्डं नमस्कुर्यान्निर्लज्जो गुरुसंनिधौ ।
सच्छिष्ये तु विशेषेण बोधं कुर्यात्सदेशिकः ॥ ८ ॥
गन्ध पुष्करः स्थित्वा शिष्यमूर्ध्नि च कारयेत् ।
अर्चितं तु शिरोमध्ये पादं कारुण्य देशिकः ॥ ९ ॥
तत्पश्चाज्ज्ञान सद्भावमिदं शिष्यस्य बोधयेत् ।
प्रथमं तत्त्वरूपं च द्वितीयं तत्त्वदर्शनम् ॥ १० ॥
तृतीयं तत्त्वशुद्धिश्च चतुर्थं चात्मलक्षणम् ।
पञ्चमं चात्मसन्दर्शं षष्ठं स्यादात्मशोधमन् ॥ ११ ॥
सप्तमं शिवरूपाख्यमष्टमं शिवदर्शनम् ।
नवमं शिवयोगं च दशमं शिवभोगकम् ॥ १२ ॥
त्रित्रिभेदैश्चतुष्केण पति पाश पशु त्रयम् ।
गुरोर्वचनमात्रेण जीवन्मुक्तिप्रकाशकम् ॥ १३ ॥
इत्यर्थं दशकं ज्ञानमार्गेणास्य विधीयते ॥ १३१/२ ॥
</poem>
== पञ्चविंशत्तमे पटले गोत्र निर्णय विधिः ==
<poem>
ऋषीणामपि सर्वेषां वक्ष्ये गोत्रविनिर्णयम् ।
गोत्राणां सहस्राणि आयुतान्यर्बुदानि च ॥ १ ॥
ऊनपञ्चाशदेवैषां संख्या स्यान्महतामिह ।
कौशिकः काश्यपश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ॥ २ ॥
अत्रिर्वसिष्ठश्चागस्त्यो जामदग्निश्च भार्गवः ।
अङ्गिराश्च मनुश्चान्यो द्वि विधास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥
शिवसृष्टि समोपेताः मुनयस्तद्विवर्जिताः ।
शिवसृष्ट्यन्विता ये ते पञ्चवक्त्रेषु दीक्षिताः ॥ ४ ॥
कौशिकाद्याश्च मुनयस्सर्वे सर्वत्र दीक्षिताः ।
गोत्रं च दीक्षया नैषां किं त्वेषां तु स्वजातिकम् ॥ ५ ॥
क्षत्रियाणां तु वैश्याणां गोत्रमाचार्यजं तु वा ।
नैव शूद्रस्य गोत्रं स्यादेवं गोत्रविधौ मतम् ॥ ६ ॥
आदिशैवे यथा गोत्रमनुशैवे तथामतम् ।
किं तु दीक्षाविहीनं तु शिवसृष्टिविवर्जितम् ॥ ७ ॥
जातिसिद्धं विवाहे तु परिहार्य विचक्षणैः ।
उभयं परिपाल्यं वा कलौ नेष्टं तु वा द्विजाः ॥ ८ ॥
प्रधानमुनयश्चादौ कथ्यन्ते द्विजसत्तमाः ।
कौशिका लिहिता रौद्रा विश्वामित्राः कतास्तथा ॥ ९ ॥
धनञ्चयास्ततोवाजानाश्च परिकीर्तिताः ।
अघमर्षणपूर्वाश्च कौशिका इन्द्र पूर्वगाः ॥ १० ॥
पौरणाः काश्यपा रेफाश्शाण्डिल्याश्च ततो गताः ।
लोकाक्षयो भरद्वाजास्ततो रौक्षायणा मताः ॥ ११ ॥
भार्गवाःस्युः शरद्वन्तः कौमण्डाश्चततो मताः ।
ततो दीर्घतमा ज्ञेयाः ततः कारेण पालयः ॥ १२ ॥
उशना वामदेवोऽत्रिर्वार्धक्याश्च गविष्ठिराः ।
मुद्गलाश्च वसिष्टाश्च कुण्डिना उपमन्यवः ॥ १३ ॥
पराशरस्ततोऽगस्त्यस्साम्बवाहनसंज्ञकाः ।
सोमवाहनसंज्ञाश्च यज्ञवाहास्ततो मताः ॥ १४ ॥
वत्सा बिदा आर्ष्टिषेणा यस्का मित्रयुवास्तथा ।
वैन्याश्च शुनका विष्णुवृद्धा कण्वास्ततः परम् ॥ १५ ॥
हारिताः संकृतिश्चैव पश्चाद्रथीतरा मताः ।
मुद्भवाक्कथिताः प्रोक्ता ऊनपञ्चाशदेव हि ॥ १६ ॥
कौशिकानादितो वक्ष्ये कुशिकाः पार्णजङ्घकाः ।
पारक्या औदलिर्माणिरालर्विर्बृहदग्नगः ॥ १७ ॥
तथा घट्टिस्तथापत्तिस्ततस्त्वापाद्यवा मताः ।
कान्तका बाष्पका वाच्युकिता लोमका धनाः ॥ १८ ॥
साङ्कायनाश्च गौराश्च लोकास्सौगतयो मतर् ।
यम दूता आनभिन्ना ततस्तारायणा मताः ॥ १९ ॥
चौलकायनसंज्ञाश्च जाबाल्युदुम्बरौ मतो ।
दण्डा भुवनयो याज्ञबल्क्यः सौश्रतयस्तथा ॥ २० ॥
श्यातामयो भ्राष्टषट्क देहा निश्चिअत्यसंज्ञकाः ।
शालावतां मयूराश्च तथोदुत्सरित्यपि ॥ २१ ॥
चित्रयज्ञाश्च सौमत्याः श्वेतुन्दायनसंज्ञकाः ।
ततो मनुवतश्चैव मान्तवाः परिकीर्तिताः ॥ २२ ॥
येऽत्यन्तपादपर्यन्तास्ततोबालव्य इत्यपि ।
स्याद्रालवा उन्मनय इति रव्यातास्तु कौशिकाः ॥ २३ ॥
पञ्चार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तथैव च ।
देवरातो दधीचीति प्रवरे ऋषयस्त्रयः ॥ २४ ॥
लोहिताः स्युर्दण्डकायाश्चक्रवर्मायणास्स्मृताः ।
जक्ष्ययः प्राज्ञको वाजिजय इत्यपि लोहिताः ॥ २५ ॥
कुशिकाश्चैव एते च प्रवरे स्युस्त्र्यार्षयकाः ।
विश्वामित्रः स्टैषकयो लोहिताश्च त्रयस्त्वमी ॥ २६ ॥
प्रवर्या ऋषयः प्रोक्तास्ततो रौक्षास्तु संमताः ।
माणा उद्वहला एते रोक्षास्तु कुशिका मताः ॥ २७ ॥
प्रवरे त्रियार्षेयाः स्युर्विश्वामित्रश्च रौक्षकः ।
माणिश्चैव त्रयस्त्वेते मुनयो मुनिपुङ्गवाः ॥ २८ ॥
विश्वामित्रस्ततो देवश्रवसश्च परि भ्रमः ।
श्रौमितो देवतरसः कामकायनिकस्ततः ॥ २९ ॥
कामकायन इत्येते विश्वामित्राः प्रकीर्तिताः ।
त्रयार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तदादिमः ॥ ३० ॥
देवश्रावस इत्यन्तो देवतरस इत्यमी ।
कठाः स्वैरन्ध्रिसंज्ञाश्चकरभाः सहिताः परे ॥ ३१ ॥
वाजायनाश्च कौकृत्यास्ततो जाणायना मताः ।
कौकृत्याः शैशिराश्चैव ततश्चोदुम्बरायणः ॥ ३२ ॥
पिण्डिग्रीवास्ततो नारायणा नारद्य संज्ञकाः ।
एते कठाः समाख्यातास्त्रियार्षेयाः समीरिताः ॥ ३३ ॥
विश्वामित्रकठश्चाष्टिलश्चेत्यन्ये धनञ्चयाः ।
आश्ववीताः कारिषयो मयूराः सैन्धवायनाः ॥ ३४ ॥
तलव्याश्च महाक्षाश्च पुष्टा ये ते धनञ्जयाः ।
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टाः प्रवरे तु मुनीश्वराः ॥ ३५ ॥
विश्वामित्रो मधुच्छन्दो धनञ्जय इति त्रयः ।
आजायनस्ततः प्रोक्त एकवत्सश्च संमतः ॥ ३६ ॥
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तथैव च ।
स्यान्मधुश्चाथ सोजश्च प्रवर्या ऋषयस्त्रयः ॥ ३७ ॥
अघमर्षणपूर्वाश्च कौशिकाश्च ततो मताः ।
एते च त्रियेर्षेयाःस्युः विश्वामित्रोऽघमर्षणः ॥ ३८ ॥
कौशिकश्च त्रयस्त्वेते प्रवर्या मुनिपुङ्गवाः ।
कौशिकाश्चेन्द्रपूर्वाश्च ततः प्रोक्ता मुनीश्वराः ॥ ३९ ॥
त्र्यार्षेया इति विज्ञेया विश्वामित्रेन्द्र कौशिकाः ।
ऋषयस्त्रय आख्याताः प्रवर्या यागकर्मणि ॥ ४० ॥
पौरणाद्या द्व्यार्षेयाःस्युः कौशिकास्ते च संमताः ।
ऋषी द्वौ संमतौ विश्वामित्रः पौरणः इत्यपि ॥ ४१ ॥
कौशिकाश्च दशाप्येवं न समन्वयगामिनः ।
काश्यपानथ वक्ष्येऽहं काश्यपस्ते चादिमः ॥ ४२ ॥
ततश्चाङ्गिरसो ज्ञेया माठरा एतिशायनाः ।
आभूत्याश्चैव वैशिप्रा धूमा धूम्रायणा मताः ॥ ४३ ॥
धौमधौम्रायणा औधप्रचुराग्रायणा मताः ।
रुद्राग्नयश्च प्रवरास्तथा पैम्बकयोऽपरे ॥ ४४ ॥
कायाताया अकापाया निकामौषनिकिस्तथा ।
काद्रायणा औज्वलयो रोहितायनसंज्ञकाः ॥ ४५ ॥
पिङ्गाक्षिर्मितकुम्भाश्च मारायणय एव च ।
वैकर्णेयास्ततः प्रोक्ता धूमलक्ष्मणयः सुराः ॥ ४६ ॥
कौषीतकेया वात्स्यः स्यादग्निशर्मायणा मताः ।
कामिजङ्घोदरा गौरीवायना दौक्षकायनाः ॥ ४७ ॥
वैतम्बा देवयाताश्च महाचक्रेयसंज्ञकाः ।
पैठिनसाश्च बान्ध्रेप्रास्ततो मालन्दनामकाः ॥ ४८ ॥
वृषगणाश्च पानध्यो दाक्षपायण एव च ।
हरिता गाखमित्रेया पञ्चावाश्चैव स्वैरिकाः ॥ ४९ ॥
जारमण्डश्च वायुश्च स्वन्तिवर्ष गणायनाः ।
वैशम्पायनसंज्ञाक्ष ततः केशायताः स्मृताः ॥ ५० ॥
औकायनिस्ततो मार्जायनाः कांसायनाः परे ।
देवश्च होतसूच्यास्थूणा भागुरयस्तथा ॥ ५१ ॥
पाथिकार्याः खरेभा ये गोमयातास्ततः परम् ।
हिरण्यपापाः मुसला आविश्रेण्यस्ततः परम् ॥ ५२ ॥
अग्निदेविस्तथा सौम्यः शूलभिन्दव इत्यपि ।
उत्तरतो गण्यमाना मन्त्रवैकर्णयः परः ॥ ५३ ॥
नैध्रुवाः काश्यपा एते त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।
काश्यपश्चापवत्सारो निधवा ऋषयस्त्रयः ॥ ५४ ॥
त्रियार्षेयास्तथा रेफाः काश्यपा इति संस्मृताः ।
काश्यपश्चपवत्सारो रेफक्ष मुनयस्त्रयः ॥ ५५ ॥
शाण्डिल्याः कौलहाश्चैव पायकाः पायिकास्ततः ।
रभेरव्ययसौमानौ वनसंस्तु करेयुतः ॥ ५६ ॥
काकुण्डेयश्च कारेयस्ततः ष्टैषिकयो मताः ।
महाकायो जाणवंशाः कौश्रेयः कार्दमायनः ॥ ५७ ॥
ततः कामशयः पश्चान्महौजक्य एव च ।
ततो मौञ्जायनाः प्रोक्तास्ततो गांगायना मताः ॥ ५८ ॥
वात्सभालय इत्युक्तास्ततो गोमिलसंज्ञकाः ।
वेदायनास्ततो ज्ञेयास्ततो वाश्यायना मताः ॥ ५९ ॥
बहूदरय इत्युक्ता भागुरिर्वार्दती मुखाः ।
हिरण्यबाहुस्तेदेहा गोमूत्राश्च ततो मताः ॥ ६० ॥
वाक्यशुण्ठास्तथा जानन्धरिर्धन्वन्तरिस्ततश् ।
जालन्धरिरिति प्रोक्तस्त्रियार्षेयास्तु शण्डिलाः ॥ ६१ ॥
काश्यपश्चपवत्सारः शण्डिलश्च त्रयोऽथवा ।
काश्यपक्षापवत्सारोऽसितं इत्यथवा त्रयः ॥ ६२ ॥
शण्डिलोऽप्यसितोऽग्निस्तु देवलप्रवरस्तु वा ।
कोकाक्षयो मैत्रवादिर्वेहो दार्भायणस्ततः ॥ ६३ ॥
चैरन्घ्रिः पशवश्चिव पयणायनसंज्ञकाः ।
कलयश्चापि कापुष्टिर्लौगाक्षय इति स्मृताः ॥ ६४ ॥
कांसपत्राश्च इत्युक्ता वालुकायनिरित्यपि ।
कौनामिसौतयश्चोक्ताःस्युः परस्ताविरोदकी ॥ ६५ ॥
सैतकिंष्टिर्भेरोनिष्टिः ष्टैषिकिः सौसुकिस्ततः ।
यौथकालकिकालेयाः स्युर्लोकाक्षय इत्यपि ॥ ६६ ॥
यौधवा याजपा एते लोगाक्षय इति स्मृताः ।
अहर्वसिष्ठा नक्तं तु काश्यपास्त्रियार्षेयकाः ॥ ६७ ॥
काश्यपश्चापवत्सारो वसिष्ठो मुनयस्त्रयः ।
पूर्वोक्तैः काश्यपैः सिद्धैर्वसिष्ठस्य च संमताः ॥ ६८ ॥
भरद्वाजश्च मागण्डस्ततः क्षाम्यायणा मताः ।
देवाश्वा उद्वहव्याश्च ततः प्राग्वाशयो मताः ॥ ६९ ॥
ततो वाहलवाश् द्वयौगा अपरे वासिनायनाः ।
आजा औमाश्च तौदेहाः परिणद्धेधसंज्ञकाः ॥ ७० ॥
शैखेयाः भूरयो रूढाः शौद्ध्यः खारिग्रीवयः ।
वयोक्षिभेदा औपशया अग्निवेश्याः शठा अपि ॥ ७१ ॥
श्वेलकास्तनकर्णाश्च वेश्याः स्युगौरिवायनाः ।
ऋक्षाश्च माणभिद्याश्च काम्बोदकसुसंज्ञकाः ॥ ७२ ॥
पैलाः सौज्ज्वलयः कारुणादयः शुगसंज्ञकाः ।
भारुण्डेया इषुमतास्तथा वौदोदमेघयः ॥ ७३ ॥
सौरभरास्तथा भाद्रपथयः परिकीर्तिताः ।
ततः स्युर्देवमतयः कल्माषाश्च सदोपकृत् ॥ ७४ ॥
प्रवाहणेया विज्ञेयाः स्तम्भस्तम्भिस्ततो मताः ।
वाराहयोः देववेला वलभीगय इत्यपि ॥ ७५ ॥
भद्राङ्गगतसंज्ञाश्च शालाहलय इत्यपि ।
नृत्यायना महावेलास्ततः शालालयो मताः ॥ ७६ ॥
शार्दूलयस्ततो ज्ञेयाः काक्षला बाष्कलास्तथा ।
क्रोधायनास्तु कौटिल्याः सैंह्यकेन्द्रास्ततः परम् ॥ ७७ ॥
ब्रह्मस्तम्भास्तथा राजस्तम्भाक्ष परिकीर्तिताः ।
सोमाग्निवायुसूर्येन्द्रयमविष्णवापपूर्वकाः ॥ ७८ ॥
स्तम्भास्ततोऽन्ये स्तम्भान्तास्त्विष्टा अरुणसिन्धवः ।
ततः कौमुदगन्धिश्च शक्तिः स्यात्कौतुकायनाः ॥ ७९ ॥
आत्रेयाणाश्च मामण्डा धूमगन्धास्तथैव च ।
धूम्राः कौक्षेयका नितुतयो दाभय इत्यपि ॥ ८० ॥
मत्स्यक्रोधाश्चश्यामेयास्ततः क्षोक्षेयनामकाः ।
काब्ल्याः कारुपथयः कारिषायणसंज्ञकाः ॥ ८१ ॥
भरद्वाजवनौ द्वौ तु ऋषयः पञ्च संमताः ।
भारद्वाजा इमे सर्वे त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ ८२ ॥
अङ्गिराश्च बार्हस्पत्या भारद्वाजा इति स्मृताः ।
एको रौक्षायणः पञ्चार्षेयस्तु प्रकीर्तिताः ॥ ८३ ॥
भरद्वाजः विज्ञेयस्त्वङ्गिराश्च बृहस्पतिः ।
स्याद् मात वचसो वन्दनोऽथ गर्गाः समीरिताः ॥ ८४ ॥
सांभरायणसंज्ञाश्च तथा यौगन्धरायणः ।
सखीना बाहुलकयो भ्रष्टयो भ्रष्टुबिन्दवः ॥ ८५ ॥
ततः क्रोष्टकयः सौयामुनिः काणायना मुनिः ।
भाजिताक्षय इत्युक्ता गोत्रापचय इत्यपि ॥ ८६ ॥
सत्यापचय आख्याता जाणपक्वलसंज्ञकाः ।
पलाशशाखावन्तस्ते मर्कटायनसंज्ञकाः ॥ ८७ ॥
ततः संग्रहतुल्याश्च वैधूह्यः कारिरोतयः ।
त्रिस्त्रो तसा श्च कारवल्या राजयः पैलयस्तथा ॥ ८८ ॥
पञ्चत्रिमुनिका गर्गा भारद्वाजः समीरिताः ।
अङ्गिराश्च भरद्वाजो बार्हस्पत्याश्चशैन्यकाः ॥ ८९ ॥
गर्गश्च प्रवर्याः पञ्च अङ्गिरश्शैन्यगर्गकाः ।
ऋषयस्त्रय आख्याताः प्रवर्याश्च त्रिपक्षके ॥ ९० ॥
भारद्वाजास्त्रयश्चापि न समन्वयगामिनः ।
गौतमानथ वक्ष्येऽहमायास्यास्तौडिनिस्ततः ॥ ९१ ॥
आणीचयाश्च मूढाश्च बाध्याः काचाक्षतो मताः ।
सात्यकायश्च तैदेहाः कौमाराः सात्यमुग्रिकाः ॥ ९२ ॥
व्याप्यापौ नैकरिष्टिश्च ष्टैषकिर्देवकिस्ततः ।
कठोरिः कारुणिः कीलालयः पार्थिवसंज्ञकाः ॥ ९३ ॥
काशिवाजा इमे ज्ञेया आयास्या गौतमा मताः ।
एतेषां त्रियार्षेयास्तु प्रवरे मुनिपुङ्गवाः ॥ ९४ ॥
प्रवर्या ऋषयः ख्याता आङ्गिरायास्य गौतमाः ।
शरद्वन्ताश्च रोहिण्यास्ततस्त्वभिजिता मताः ॥ ९५ ॥
ततः क्षीरकम्भाश्च ततः सौमुचयो मताः ।
सौर्यामुनिस्तथा औपबिन्दवो रायणो मताः ॥ ९६ ॥
राहूगणाश्च माषण्याः शरद्वन्ता इमे मताः ।
एते च गौतमा ज्ञेयास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ॥ ९७ ॥
अङ्गिरा गौतमश्चैव शरद्वन्तश्च ते त्रयः ।
कौमाण्डा मासुराक्षश्च ततो मामान्यरेषणः ॥ ९८ ॥
पयन्त्याता यनाश्चाथ काष्टेयः पशवस्ततः ।
ऊर्जायना इमे ज्ञेया गौतमा द्विजसत्तमाः ॥ ९९ ॥
पञ्चार्षेयास्त्वाङ्गिरसौचथ्यौ काक्षीवतस्ततः ।
कौमाण्डो गौतमः पञ्च ततो दीर्घतमा मताः ॥ १०० ॥
पञ्चार्षेयास्तु विज्ञेयास्त्वेक एव च सम्मताः ।
आङ्गिरसौचथ्य काक्षीवता गौतमा इत्यपि ॥ १०१ ॥
ततो दीर्घतमश्चेति पर्यायाः पञ्च संमताः ।
कारेणुपालयश्चैव वास्तव्याश्चोदिवास्ततः ॥ १०२ ॥
बृहदुक्था अपि पौञ्जिष्ठा राजगन्धय इत्यपि ।
औदुञ्चायनसज्ञाश्च एते कारेणुपालयः ॥ १०३ ॥
गौतमास्ते त्रियार्षेयास्त्वङ्गिरा गौतमस्ततः ।
कारेणु पालिरित्येते त्रयस्त्वौशनसस्ततः ॥ १०४ ॥
सह दिष्टाः प्रशस्ताख्याः सुरूपाक्षामहोदराः ।
विकंहतः सुबुद्ध्याश्च निहताश्च गुहा इति ॥ १०५ ॥
प्रोक्ता उशनसा एते त्रियार्षेयास्तु गौतमाः ।
अङ्गिरा गौतमस्त्वौशनसश्च ऋषयः स्मृताः ॥ १०६ ॥
सह दिष्टाः प्रशस्ताख्याः सुरूपाक्षा महौजसः ।
तथैव वामदेवश्च त्रियार्षेयास्तु गौतमाः ॥ १०७ ॥
अङ्गिरा गौतमो वामदेवश्चेति त्रयस्त्विमे ।
अत्रीन्वक्ष्ये समासने तेष्वादाव त्रयो मताः ॥ १०८ ॥
भोजश्चादितिसंज्ञश्च चान्द्रोशीः पार्व इत्यपि ।
कामङ्गुल्यश्च शैवाश्च छगालाश्छागलास्तथा ॥ १०९ ॥
ततश्च तृणबिन्दुश्च तथा भागन्तयो मताः ।
ततो मालरुकः प्रोक्तस्ततो व्याकलयो मताः ॥ ११० ॥
शाम्ब व्यसन संज्ञाश्च कार्मर्यायनयो मताः ।
ततो दाक्षिश्च तैदेहो गाणिस्पतय इत्यपि ॥ १११ ॥
औद्दालकिर्द्रोण भवा गौरीग्रीवायतास्तथा ।
ततो गविष्टिरः प्रोक्तः शिशुपालस्ततो मताः ॥ ११२ ॥
गौरात्रेयस्ततः कृष्णात्रेयश्चारुणपूर्वकाः ।
श्वेत नील महाश्याम पूर्वात्रेयाश्चतुर्विधाः ॥ ११३ ॥
हालेयाश्चैव वालेया ह्नेलेयाश्च ततो मताः ।
वामरथिनो वैदेहा वाजो भ्रेयास्ततो मताः ॥ ११४ ॥
कौद्रेयास्तु कौपमानास्ततः कालतपः स्मृताः ।
अनीलाययनसंज्ञाश्च अङ्गिराश्च ततो मताः ॥ ११५ ॥
गौरङ्गिश्चैव सौरङ्गिर्मानङ्गिः पुष्पयो मताः ।
शैलेलश्च पुनः साकेतायनाः प्रकीर्तिताः ॥ ११६ ॥
भारद्वाजायनाश्चेन्द्रातिथिरित्यत्रयो मताः ।
त्रियार्षेयाः समाख्याताः पालिकाश्चात्रिरेव च ॥ ११७ ॥
अर्चनानस इत्येते ऋषयस्त्रय ईरिताः ।
तथा वाग्भूतका ज्ञेयास्त्रियार्षेयास्तत्र वा मताः ॥ ११८ ॥
अत्रिरर्चनानसो वाग्भूतका ऋषयस्त्रयः ।
ततो गविष्ठिरा ज्ञेयास्त्रियार्षेयास्तु चात्रयः ॥ ११९ ॥
अत्रिरर्चनानसेति गविष्ठिर इति त्रयः ।
मुद्गलो व्यालसन्धिश्च चूर्णवाबोधवाजकिः ॥ १२० ॥
वैत भावय इत्येते ऋषयश्च ततो मताः ।
ततः शालिमतो गौरीमतो ब्राह्मीमतस्ततः ॥ १२१ ॥
ततो गौरकयो वायुपूरकाः सायनास्ततः ।
इत्येते त्रियार्षेयाः स्युर्मुद्गलाः संप्रकीर्तिताः ॥ १२२ ॥
अर्चानानसः पूर्वादिस्तिथिश्चेति त्रयो मताः ।
चतुर्विधा अप्यात्रेया न समन्वयगामिनः ॥ १२३ ॥
वसिष्ठानथ वक्ष्येऽहं तत्रादौ वैकलिर्मतः ।
वाठरकिस्ततः प्रोक्तो गौरीश्रवस इत्यपि ॥ १२४ ॥
आश्वलायनसंज्ञाश्च गविष्ठास्त्वाश्वलयनाः ।
शौचिवृक्षास्ततः प्रोक्तास्ततः स्युः व्याघ्रपादयः ॥ १२५ ॥
औडुलोमिर्जतूकर्णो वाष्टव्यो वाह्यकायनिः ।
कोलायनाश्च को भोजिस्ततः पौलायना मताः ॥ १२६ ॥
सुन्दहरित इत्युक्तः काण्डेय विधिरेव च ।
सप्तवेलां इमे ख्याता वसिष्ठाश्च द्विजोत्तमाः ॥ १२७ ॥
एकार्षेयास्तु एतेस्युः वसिष्ठस्त्वेक एव सः ।
प्रवर्यश्च समादिष्टः कुण्डिनाश्च ततो मताः ॥ १२८ ॥
ततो गुग्गुलयः प्रोक्तस्ततो लोहायना मताः ।
आविश्वाश्वत्थवैकर्णिराजीवखदिराः स्मृताः ॥ १२९ ॥
पेठकाश्च नवग्रामास्तथाश्मरथ्यवाहवाः ।
सोमरङ्गलिनः कोकास्ततः कापटवा मताः ॥ १३० ॥
हिरण्याक्षायणाश्चैव पुलाभक्षास्ततैव च ।
माध्यान्दिनिश्च शान्तिश्च सौपदार्थश्च कौण्डिनः ॥ १३१ ॥
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टा वसिष्ठश्चेति शंसिताः ।
वसिष्ठमित्रावरुणौ कुण्डिनश्च त्रयस्त्वमी ॥ १३२ ॥
उपमन्युरौपगवा मण्डलेखय एव च ।
जालागतो जयो लोकास्ततः प्रोक्ताः कपिञ्जलाः ॥ १३३ ॥
त्रैवर्ण वैवशागारिसारक्षा रक्षसंज्ञकाः ।
शैलालयो महाकर्णानया बालशिखा मताः ॥ १३४ ॥
औद्दाहमानयो बालानया भागास्ततो मताः ।
इत्युन्मायन संज्ञाश्च ततः कुण्डोदरायणाः ॥ १३५ ॥
लक्ष्मणेयास्ततः काचान्वयलाकुलयो मताः ।
अनृक्षर वसंज्ञाश्च कापिला वय एव च ॥ १३६ ॥
कपिकेशा इति ज्ञेयाएते स्युरूपमन्यवः ।
वसिष्ठास्त्रियार्षेयास्ते वसिष्ठाश्चाभरद्वसुः ॥ १३७ ॥
इन्द्रप्रमद इत्येवं त्रयः पश्चात् पराशराः ।
ततो वा त्रितयः प्रोक्ता भरदवसुरिति स्मृतः ॥ १३८ ॥
भैमतायनो वाजिश्च गोपालिः पञ्चमस्ततः ।
कृष्णा पराशराः प्रोक्तास्ततः प्रारोहयो मताः ॥ १३९ ॥
कौमुदि प्लाक्षयश्चैव ततो वैकलयो मताः ।
हार्यश्विः पञ्चमस्तेषामिति गौराः पराशराः ॥ १४० ॥
खल्वायनय इत्युक्ता गोपयः कार्कयस्ततः ।
श्वेतयोवारुणिस्तेषां पञ्चमः प्रकीर्तिताः ॥ १४१ ॥
पराशराः स्युररुणास्ततो भालुक्य संज्ञकाः ।
बादरिश्च तथा गार्गो वना वै कौकसादयः ॥ १४२ ॥
इत्येते कथिता पञ्च प्रनीलाश्च पराशराः ।
ततः सौधवसानाश्च आलंभायन संज्ञकाः ॥ १४३ ॥
स्वर्याः काकुक्षताश्चैव लोमाद्याः पूर्णकायनाः ।
चोलकायन संज्ञाश्च वार्णवल्कास्तथैव च ॥ १४४ ॥
पुनर्देवनगौख्याः श्रविष्टायन संज्ञकाः ।
ततो वाशवयः पञ्चवाजयस्तदनन्तरम् ॥ १४५ ॥
आद्यक्षायत इत्युक्ताः पूतिमाषास्तथैव च ।
कैमीयतय इत्येते पञ्च नीलाः पराशराः ॥ १४६ ॥
कृष्णाजिना काविशुभास्ततः श्यामायना मताः ।
ततः पौष्करसादिश्च श्वेतयूपय इत्यपि ॥ १४७ ॥
श्वेताः पराशराः पञ्च वात्स्यायन एव च ।
श्यामेया पार्णयश्चैव सहचौलिश्च सौबुधः ॥ १४८ ॥
श्यामाः पराशराः एते षट्प्रोक्तास्त्रियार्षेयकाः ।
वसिष्ठ शक्तिसंज्ञश्च पराशर इति त्रयः ॥ १४९ ॥
सर्वे पराशरास्त्वेते परस्परमयोगिनः ।
ततोऽगस्त्यानहं वक्ष्येऽगस्तयस्तेषु पूर्वगाः ॥ १५० ॥
शालाद्याख्यश्च कुल्माषो दण्डिश्चैव कलायनाः ।
तथौपदहनिश्चैव धावणिर्लावणिस्ततः ॥ १५१ ॥
लाव्योऽर्बुदोवैरणयो बुधादरय एव च ।
बोदरिः शैवरतयस्ततः श्यामातयो मताः ॥ १५२ ॥
ततो मौञ्जिकिय पाण्डूरुहिर्मौसलयस्तथा ।
गौरीदीपाश्च रोहिष्या इत्येते त्रियार्षेयकाः ॥ १५३ ॥
दृढच्युरितगस्त्यश्च इध्मवाहस्त्रयस्त्विमे ।
सांभवाहन संज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्तयः ॥ १५४ ॥
दृढच्युतिरगस्त्यश्च सांभवाहस्त्रयस्त्विमे ।
सोमवाहनसंज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्तयः ॥ १५५ ॥
दृढच्युतिरगस्त्यश्च सोमवाहस्त्रयस्त्विमे ।
यज्ञवाहनसंज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्त्यः ॥ १५६ ॥
दृढच्युतिगस्त्यश्च यज्ञवाहस्त्रयस्त्विमे ।
अगस्तयस्तु चत्वारो नसमन्वियगामिनः ॥ १५७ ॥
जमदग्नीनथो वक्ष्ये तत्रादौ वत्स ईरितः ।
मार्कण्डेयाश्च माण्डूका माण्डव्या कांसयस्ततः ॥ १५८ ॥
आलेखनास्ततो दार्भायणाश्च प्रकीर्तिताः ।
शार्कराक्षास्ततो देवतायनाः शौनकायनाः ॥ १५९ ॥
माण्डूकेयाः पार्षिकाः स्युः साङ्कप्रभायनाः स्मृताः ।
पैङ्गलायन संज्ञाश्च पैला दाध्रेषयस्ततः ॥ १६० ॥
ततो बाह्यकयो वैश्वानरयश्च विलोहिताः ।
बाह्यागोष्टायनाः ष्टैषकयो पाणिनयस्ततः ॥ १६१ ॥
वाद्भूतकाः काशकृत्स्ना ऋतभागैति शायनौ ।
वैहीनरयो वाल्मीकिः स्थौलपिण्डय एव च ॥ १६२ ॥
दधीचयश्च वापाणिस्ततः शैखावताः मताः ।
वाकायनाः सौकृतयस्ततो बालायना मताः ॥ १६३ ॥
सौविष्टयो माण्डविश्च ततो हस्ताग्नयो मताः ।
ततः शौद्धकयो ज्ञेया वैकर्णा द्रोणजिह्वयः ॥ १६४ ॥
जानायना औरक्षयाः काम्बरोदरयस्ततः ।
कठोरकृद्विरूपाक्षा देवमत्याश्चभैरविः ॥ १६५ ॥
वृकाश्वार्कायणौ चापि उच्चैर्मन्यव एव च ।
मार्कायणः शार्ङ्गरवो वायवापनयस्ततः ॥ १६६ ॥
काह्वायनाः कारबयस्ततश्चन्द्रमसो मताः ।
नोपेयाश्चैव गाङ्गेया याज्ञिकाः परिमण्डलिः ॥ १६७ ॥
बाहुमित्रायणा आपिशलयो रोहितायनाः ।
ततो वैष्टपुरेयाश्च उष्ट्राक्षास्त्वपरे मताः ॥ १६८ ॥
ततो राजित वाहाश्च ततः शारद्वतायनाः ।
नालायनाश्चवासाश्च वाना वात्या इति स्मृताः ॥ १६९ ॥
वत्सा एते स्मृताः पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ।
भार्गवश्च्यावनश्चौ र्वाप्नुवानौ जमदग्नयः ॥ १७० ॥
ऋषयः पञ्चते ख्याताः प्रवर्या यागकर्मणि ।
विदाः शैलास्तथा शैलास्त्ववटास्तु पुलस्तयः ॥ १७१ ॥
प्राचीनयोगाः विज्ञेया वैनभूतास्ततो मताः ।
ततस्त्वभयजाताः स्युः काण्डरथय एव च ॥ १७२ ॥
आर्कायणस्तथा नाष्ट्रायणा कार्कायणास्ततः ।
क्रौञ्चायनाश्च जामालास्ततः प्रोक्ता भुजायनाः ॥ १७३ ॥
एते मताः विदा पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ।
भार्गवश्च्यवनौर्वाप्नुवाना विदाश्च पञ्चते ॥ १७४ ॥
आर्ष्टिषेणा नैरथयो ग्राम्यायणव एव च ।
कणायनास्ततश्चान्द्रायणाः पौठिकलायनाः ॥ १७५ ॥
गौराम्भिराम्भी सिद्धाश्च तथा च सुमनायनाः ।
आर्ष्टिषेणा मताः पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ॥ १७६ ॥
भार्गवश्च्यावनश्चाप्नुवानोरथानूपसंज्ञकाः ।
आर्ष्टिषेणेन पञ्चेते ऋषयः प्रवरा मताः ॥ १७७ ॥
वत्सानमार्ष्टिषेणानां विदानां च परस्परम् ।
अविवाह इति प्रोक्त उच्यन्ते भृगवस्ततः ॥ १७८ ॥
यस्काश्च मौनो मूकश्च वाधूलो भास्करस्ततः ।
वर्ष पुष्यश्च वालेया स्ततो राजिततायनाः ॥ १७९ ॥
दुर्दिनो माध्यमेयाश्च दैवन्तायना अपरे ।
कौशाम्बेया वाकलयो वासयः प्रकीर्तिताः ॥ १८० ॥
सात्यकिस्चित्रसेनश्च कौटिल्यास्तत औक्थकाः ।
भागन्तयस्ततो वार्काश्वकयो भृगुरिन्धयः ॥ १८१ ॥
ततः स्युर्भोग चितय एते यस्तका इति स्मृताः ।
त्रियार्षेयाश्च विज्ञेया भार्गवाः प्रकीर्तिताः ॥ १८२ ॥
भृगुश्चैव तथा यस्को दिवोदास इति त्रयः ।
मित्रयुवस्ततो रम्यायणा दाक्षायणास्ततः ॥ १८३ ॥
सापिण्डिनो महावाल्या माल्या यावाल्यसंज्ञकाः ।
पुराभिनाय एजेयास्ततो राक्षायणा मताः ॥ १८४ ॥
कैतवायनयो माञ्जायना मादायवः स्मृताः ।
एते मित्रयुवाः प्रोक्तास्त्रियार्षेयास्तु भार्गवाः ॥ १८५ ॥
भृगुश्च मित्रयुवश्च दिवोदास इति त्रयः ।
वैन्याः पार्था इति प्रोक्ता बाष्कला वैन्य संज्ञकाः ॥ १८६ ॥
त्रियार्षेया इति ख्याता भार्गवा द्विजसत्तमाः ।
भृगुश्च वैन्यपार्थौ द्वौ प्रवर्या ऋषयस्त्रयः ॥ १८७ ॥
शुनकः सौगन्धयो यज्ञपयो गार्त्समदा इति ।
गाङ्गायन मत्स्यगन्धाश्चैक्षाः स्युः खार्दमायनाः ॥ १८८ ॥
श्रोत्रियास्तैत्तरीयाश्च इत्येते शुनकाः प्रकीर्तिताः ।
एकार्षेयाश्च इत्येते शुनकाः प्रकीर्तिताः ॥ १८९ ॥
एकोऽपि शुनकः प्रोक्तस्त्वथ भार्गव एव सः ।
यस्कानां मित्रयुवानां वैन्यानां च परस्परम् ॥ १९० ॥
शुनकानां च संबन्धः कर्तव्य इति गम्यते ।
अथाङ्गिरस उच्यन्ते विष्णु वृद्धस्तु चादिमः ॥ १९१ ॥
भद्रणा भद्रणाश्चैव शठमार्षण संज्ञकाः ।
शाबरायणसंज्ञाश्च सात्यकिः सात्यकायनाः ॥ १९२ ॥
बादरायणसंज्ञाश्च वात्स प्रायण संज्ञकाः ।
आरुण्याश्चैव वैहोढा नैतुद्यास्तुत्य संज्ञकाः ॥ १९३ ॥
देवस्थानय इत्येते विष्णु वृद्धाः प्रकीर्तिताः ।
एते चाङ्गिरसः प्रोक्तास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ॥ १९४ ॥
अङ्गिरा विष्णुवृद्धाश्च विष्णुदासत्रयः सदा ।
वैरुध्यश्च रुरुध्यश्च त्रासदस्युश्चते त्रयः ॥ १९५ ॥
कन्वा शैला वल्कलाश्च हलिनो मोजयाः परे ।
मौञ्जिश्च माञ्जयश्चैव मर्कटायन संज्ञकाः ॥ १९६ ॥
मौञ्जिगन्धस्ततः प्रोक्ता वाजयो वाजयास्ततः ।
मार्गश्रवस इत्येते कन्वा स्युस्त्रियार्षेयकाः ॥ १९७ ॥
अङ्गिराचाजमीढश्च कण्वश्च ऋषयस्त्रयः ।
हारिताश्च ततः कौत्साः सांख्या दार्भास्तथैव च ॥ १९८ ॥
शैवाङ्गो शर्मनायुश्च लाबेदर महोदरौ ।
नैमिश्रेयो हैमगवस्ततो मिश्रोदरो ततः ॥ १९९ ॥
कौतपाः कौलयः कारीषयः पौलय एव च ।
पौण्डलश्चैव माधूपा मान्धाता माण्डकारयः ॥ २०० ॥
इत्येते हरिताः प्रोक्तास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ।
आङ्गिराश्चाम्बरीषश्च यौवनाश्वश्च ते त्रयः ॥ २०१ ॥
ततः संकृतयस्तण्डिः शंभुश्च मलकास्ततः ।
पौन्यश्च शैभवस्तारकाद्याः परिभावस्तथा ॥ २०२ ॥
हारिद्रा वैतलेयाश्च ततः श्रोतायन मताः ।
चारायणाः पूतिभाषास्तत आग्रायणा मताः ॥ २०३ ॥
चान्द्रायणाश्चापर्षया अवग्रापय इत्यमी ।
प्रोक्ता संकृतयस्त्वेते त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ २०४ ॥
अङ्गिराः संकृतिश्चाम्बरीषश्च ऋषयस्त्रयः ।
रथीतरास्ततः काह्वायनाः स्युर्नैतिरक्षयः ॥ २०५ ॥
शैलालयश्च लैभिश्च ततो लीभायना मताः ।
मैक्षवाहश्च सौवाहवाहाः स्युर्हस्तिवासयः ॥ २०६ ॥
ततो हेमशता ह्येते त्रियार्षेया रथीतराः ।
अङ्गिराश्चाम्बरीषश्च रथीतर इति त्रयः ॥ २०७ ॥
अङ्गिराश्च विरूपश्च पृषदश्वेति वा भवेत् ।
मुद्गलाश्च हिरण्याक्षा मिताक्षा ऋषयस्ततः ॥ २०८ ॥
ऋग्याः ऋग्यायनाः दीर्घजङ्घा जङ्घा समीरिताः ।
ततस्तोरण बिन्दुश्च मुद्गलाः कीर्तिता अमी ॥ २०९ ॥
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टाः कवचस्तैकिलादयः ।
हम्याश्वश्च समुद्दिष्टाः कपयो वैतलास्ततः ॥ २१० ॥
ऐतिशायन संज्ञाश्च तरस्विश्च पतञ्जलि ।
मिण्डिर्वै भोजसिश्चापि किञ्च शार्ङ्गरवस्ततः ॥ २११ ॥
ततः करशिखण्डश्च ततो मौषींतकिर्मतः ।
तथा सांशय इत्युक्ताः पौष्पयश्च ततो मताः ॥ २१२ ॥
त्रियार्षेया इमे ज्ञेया कपयः प्रकीर्तिताः ।
अङ्गिराश्च कपित्थाश्च अंबरीष इति त्रयम् ॥ २१३ ॥
विष्णु वृद्धादयः सर्वेऽयोगिनः स्युः परस्परम् ।
राज्ञां विशां च वक्ष्येहं मनुश्चैल पुरुरवाः ॥ २१४ ॥
क्षत्रियाणां ततः प्रोक्तास्ततो लोहन्दने किलः ।
वात्सप्रमोदको वैश्ये नारासात्यादयोऽपि च ॥ २१५ ॥
आत्रेयश्चैव वाध्रेयो वाधूलश्चापि संकृतिः ।
वसिष्टः शुनकश्चैव कण्वो यस्क इमेऽष्टच ॥ २१६ ॥
नारासात्याः समाख्याता मनुर्वा प्रवरस्त्विह ।
अथक्षत्रिय वैश्याना माचार्य प्रवरोऽपि वा ॥ २१७ ॥
समानगोत्रप्रवराञ्ज्ञात्वा संबन्धमाचरेत् ।
समानगोत्र प्रवरां कन्यां न वृणुयात्सदा ॥ २१८ ॥
ऊढा चेद्भगिनी यद्वन्मातृवृत्परिरक्षयेत् ।
तस्याश्च रक्षणंकार्यमाहाराच्छादनादिभिः ॥ २१९ ॥
विवाह दोषशुद्ध्यर्थं व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ।
तयासह प्रमादेन संयोगाद्यं कृतं यदि ॥ २२० ॥
प्रायश्चित्ती सदा स स्यात्तद्विधानमिहोच्यते ।
सकृदागमने कुर्यात् तेन चान्द्रायणेन च ॥ २२१ ॥
सहस्राघोरहोमं तु द्विवारे द्वि सहस्रकम् ।
एवं योगाविवृद्ध्या तु होमवृद्धिरिहोच्यते ॥ २२२ ॥
मासोर्ध्वमाचरेत् कृच्छ्रहोमं चान्द्रायणान्वितम् ।
षण्मासादब्दपर्यन्तं पूर्वोक्तैस्सर्वमाचरेत् ॥ २२३ ॥
तदूर्ध्वमतिकृच्छ्रान्तैर्यावत्संवत्सरत्रयम् ।
निर्वाणाख्या तदूर्ध्वंस्यात् दीक्षासंसारमोचनी ॥ २२४ ॥
तदुद्भूताश्चये पुत्रास्ते सर्वेन द्विजा मताः ।
तत्पुत्रपौत्रसंयोगे प्रायश्चित्तं तदेव हि ॥ २२५ ॥
उपवासस्तदा स्नानं पञ्चगव्याशनं जपः ।
होमश्चैवमलंहन्ति सर्वसङ्करजं नृणाम् ॥ २२६ ॥
साये चाद्यन्तयोरहोर्मध्यमेऽह्नि च रात्रिके ।
चतुर्भुक्ति विहीनोय उपवास इति स्मृतः ॥ २२७ ॥
त्रिकालहीनो वा स स्याद्रात्र्यहोरात्रिषु क्रमात् ।
द्विकालहीनोवा क्षीणस्त्वानां दुर्बलात्मनाम् ॥ २२८ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गोत्रनिर्णय विधिः
पञ्चविंशतितमः पटलः
</poem>
== षड्विंशत्तमे पटले शताभिषेकविधिः ==
<poem>
शताभिषेकं वक्ष्येहं संक्षेपात् द्विजसत्तमाः ।
अकालमृत्यु मथनं आयुरारोग्यवर्धनम् ॥ १ ॥
वृद्धिदं धनधान्यानां पुत्रपौत्र विवर्धनम् ।
दीक्षितानां पुरा चन्द्रसहस्रस्य अवलोकिनाम् ॥ २ ॥
उत्तरायण कालेतु शुक्लपक्षे विशेषतः ।
सुलग्ने च सुवारे च सुतिथौ शोभने दिने ॥ ३ ॥
स्नापयेत् देशिकः शान्तः सर्वलक्षण संयुतः ।
मङ्गलाङ्कुर संयुक्ते मण्डपे समलंकृते ॥ ४ ॥
कूटेवाथ प्रपायां वा शुद्धदेशे मनोरमे ।
पञ्चादि पञ्चपञ्चाशत्करसीमासमन्विते ॥ ५ ॥
मुखायामयुते वापि चतुर्द्वार समन्विते ।
एकादि पञ्चपञ्चान्तभक्तिभिः परिमण्डिते ॥ ६ ॥
ब्राह्मणं क्षत्रियं वाथ वैश्यं शूद्रमथापि वा ।
अनुलोमसमुद्भूतं विशेषाद्भूपतिं द्विजाः ॥ ७ ॥
राजस्त्रियं वा सामन्तममात्यं वा पुरोहितम् ।
तत्तज्जातिसमुद्भूतस्त्रियं वा शिवविप्रकाः ॥ ८ ॥
पञ्चाङ्गभूषणोपेतस्त्वभिषेकं समाचरेत् ।
अभिषेकदिनात्पूर्वं रात्रौ कौतुकबन्धनम् ॥ ९ ॥
कारयेद्यजमानस्य दक्षहस्ते गरूत्तमाः ।
तत्पत्न्याश्च प्रधानाय वामहस्ते तु बन्धयेत् ॥ १० ॥
प्रधानपत्न्यो बह्वयश्चेत् सर्वासामेव कल्पयेत् ।
तद्रात्रौ तु पयः पीत्वा शययायां कम्बलादिभिः ॥ ११ ॥
कल्पितायामथैकेन स्वपेद्दक्षिणमस्तकः ।
मण्डपं कारयित्वाथ पूर्वोक्तविधिना यतम् ॥ १२ ॥
विसृज्य शिल्पिनंपश्चात् पुण्याहं वाचयेद्गुरुः ।
पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च मनुसूत्रं प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥
शतं षष्ट्युत्तरं नन्दपदयुक्तं भवेत् स्फुटम् ।
तेषां मध्ये हृहीत्वा तु पादानां पञ्चविंशतिम् ॥ १४ ॥
परितस्संत्यजेदेकपदं द्वाराष्टकान्वितम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं पदद्वयविलोपनात् ॥ १५ ॥
अष्टोत्तरशतानि स्युः पदान्यत्र विचक्षणाः ।
तन्मध्ये स्थण्डिलं कार्यं शालिभिर्द्रोणसंमितैः ॥ १६ ॥
वर्धन्याश्च तदर्धं स्यात् कलशेष्वाढकं भवेत् ।
अधमं त्वेकमाख्यातं द्विगुणं मध्यमं भवेत् ॥ १७ ॥
त्रिगुणं चोत्तमं विद्याच्छ्रेष्ठक्रम उदाहृतः ।
आढकं वा तदर्धं वा तदर्धं वा दरिद्रके ॥ १८ ॥
अयं क्षुद्रक्रमः प्रोक्तो व्रीहिमाने द्विजोत्तमाः ।
शाल्यभावे च व्रीहिः स्याद् व्रीह्यर्धं तण्डुलं क्षिपेत् ॥ १९ ॥
तदर्धं तु तिलं प्रोक्तं चतुर्थांशं तु वा क्षिपेत् ।
अष्टांशं क्षीणवित्तस्युःक्षिपेत् स्थण्डिलशुद्धये ॥ २० ॥
मध्यमे शिवकुंभं तु द्वात्रिंशत्प्रस्थपूरितम् ।
वर्धनी च तदर्धेन पूरिता शिवपूरिताः ॥ २१ ॥
बाह्यस्थकलशा ज्ञेयास्त्वाढकेनाथ पूरिताः ।
त्रिसूत्र्या वेष्टनं कुम्भे द्विसूत्र्या करके भवेत् ॥ २२ ॥
अन्येषामपि सर्वेषामपि सर्वेषामेकसूत्रेण वेष्टनम् ।
पृथग्वस्त्रसमोपेतं पृथक्स्वर्ण समायुतम् ॥ २३ ॥
चन्दनागरुकर्पूरकुष्ठोशीरजकल्कयुक् ।
नादेयाम्भः प्रशस्तं स्याच्छिवकुम्भादिपूरेणे ॥ २४ ॥
नानागन्धसमायुक्तं नानाबीजसमन्वितम् ।
नानाधातुसमायुक्तं नानालोहसमन्वितम् ॥ २५ ॥
नानादिगौषधोपेतं नानाफलसमन्वितम् ।
नानापुष्पसमायुक्तं नानागव्यसमायुतम् ॥ २६ ॥
संस्थाप्य कलशं सर्वं पूजयेत्पत्रपुष्पकैः ।
अष्टोत्तरशतानां तु रुद्राणां नाम कीर्तयेत् ॥ २७ ॥
पृथग्द्रव्यनिवेद्येन मानयेद्देशिकोत्तमः ।
वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य शिवकुम्भं च वर्धनीम् ॥ २८ ॥
नवपञ्चादिकं रत्नं शिवेशक्तौ च विन्यसेत् ।
प्रथमावरणे विद्वानष्टलोहादि विन्यसेत् ॥ २९ ॥
हिरण्यं रजतं ताम्रमारकूटं च सीसकम् ।
आयसं त्रपु कांस्यं चाप्यष्ट विद्येश्वरान्न्यसेत् ॥ ३० ॥
द्वितीयावरणे चैवं धातूनेतांश्च विन्यसेत् ।
अगरुं गन्धकं तालं मक्षिकं च मनश्शिलम् ॥ ३१ ॥
रसमभ्रद्वयं श्चैव गैरिकाञ्जनमेव च ।
जातिलिङ्गं च सिन्दूरं तुत्थं च विमलद्वयम् ॥ ३२ ॥
कान्तं च षोडशैतानि द्वितीयावरणे न्यसेत् ।
ऐन्द्रद्वादशकोष्ठेषु विन्यसेद्द्वारपार्श्वयोः ॥ ३३ ॥
पालाशाः खादिराश्चाम्रप्लक्षन्यग्रोधसंभवाः ।
बैल्वाश्चैव शमीजाताः शिरीषाश्वत्थसंभवाः ॥ ३४ ॥
औदुम्बरी च नारङ्गंमातुलुङ्गसमुद्भवाः ।
वृक्षाणां च त्वचस्त्वेतास्त्वन्तर्वामादितो मताः ॥ ३५ ॥
आग्नेयां नवके सम्यक् विन्यसेन्मृत्तिकाः पराः ।
नदीतटे तथा गोष्ठे वल्मीके गजदन्तके ॥ ३६ ॥
सागरे च ह्रदे क्षेत्रे पर्वतेऽश्वत्थमूलके ।
उत्पलस्य द्वयं श्चैव पङ्कजस्य द्वयं तथा ॥ ३७ ॥
वकुलं करवीरं च पाटलं कुरवं तथा ।
मालतीं मुनिपुष्पं च नन्दिकावर्तमेव च ॥ ३८ ॥
चम्पकं द्वादशैतानि विन्यसेद्दक्षिणे गुरुः ।
चन्दनोशीरकुष्ठं च कुङ्कुमं च नरं तथा ॥ ३९ ॥
तक्कोलमगरुं चैव पत्रं चैव लवङ्गम् ।
नैऋते नवके ज्ञेयं वारुण्यामथ कथ्यते ॥ ४० ॥
वैष्णवं माषनीवार गोधूमं यवमेव च ।
अपामार्गं तिलं मुद्ग प्रियङ्गुं सर्षपं तथा ॥ ४१ ॥
श्यामाकमाढकं चैव विन्यसेदानुपूर्वशः ।
लक्ष्मीश्च शंखपुष्पी च विष्णुक्रान्तिश्च हंसिनी ॥ ४२ ॥
तुलसी सहदेवी च इन्द्रवल्ली च पद्मिनी ।
सूर्यावर्तं च कथ्यन्ते वायव्यां नवके मताः ॥ ४३ ॥
पञ्चगव्यं तथा क्षीरं दधि गोमूत्रमेव च ।
गोमयं नालिकेरं त मातुलुङ्गफलं तथा ॥ ४४ ॥
नारङ्गं बिल्वकं चैव पनसं चाम्रमेव च ।
दाडिमीसंभवं चैव न्यस्तव्याः क्रमशस्ततः ॥ ४५ ॥
गन्धोदकमथैशान्यां कलशेषु नवस्वपि ।
एवं द्रव्याणि विन्यस्य शिवादीनर्चयेत् क्रमात् ॥ ४६ ॥
आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं स्नानं कृत्वा विभूषितः ।
वसानो नूतनं वासस्सोष्णीषस्सोत्तरीयकः ॥ ४७ ॥
पञ्चाङ्गभूषणोपेतस्साङ्गुलीयकं एव च ।
मण्टपे द्वारपूजादि सर्वं कर्म समाचरेत् ॥ ४८ ॥
पूजयेन्मध्यमे कुम्भे शिवं सर्वाङ्ग संयुतम् ।
मनोन्मनीं च वर्धन्यामेकपत्नी भवेद्यदि ॥ ४९ ॥
बह्व्यश्चेद् बह्व्य स्युस्तासु तामेव पूजयेत् ।
दीक्षितश्चेन्न चेद्दीक्षा तस्मिन्कालेऽथ दीक्षयेत् ॥ ५० ॥
मण्डले पूर्वदिक्स्थाने कल्पयेच्चैशदेशके ।
उत्तरे दक्षिणे वाथ वह्निकुण्डेन संयुते ॥ ५१ ॥
अथवैतत् परित्याज्यं शम्भुकुम्भस्थिते भवेत् ।
पुष्पपातादिकं कृत्वा होमं कुर्याद्विशेषतः ॥ ५२ ॥
गन्धैः पुष्पैश्च दीपैश्च धूपैरन्यैर्विशेषतः ।
नवाग्निं वाथ पञ्चाग्निमेकाग्निं वाथ कल्पयेत् ॥ ५३ ॥
समिदाज्यचरू/ल्लाजतिलवैणव माषकान् ।
जुहुयात् क्रमशो विद्वान् होमयोग्यांश्च संभवान् ॥ ५४ ॥
उदुम्बरवटाश्वत्थप्लक्षा इंद्रादिदिषु च ।
शमीखदिरमायूरश्रीवृक्षाः स्युर्विदिक्षु च ॥ ५५ ॥
पलाशस्तु प्रधाने स्याच्छिव ब्रह्माङ्ककैः क्रमात् ।
सर्वद्रव्याणि जुहुयात् देव्याश्चापि प्रधानके ॥ ५६ ॥
शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलमन्त्रतः ।
ब्रह्माङ्गानां दशांशं तु जुहुयात्तु पृथक् पृथक् ॥ ५७ ॥
होमं कृत्वा क्रमेणैव रात्रिशेषं व्यपोह्य च ।
गुरूत्तमः प्रधानाग्नौ तेषां दीक्षां समाचरेत् ॥ ५८ ॥
अदीक्षिताश्चेत् कर्तारश्शिवकुम्भे शिवं यजेत् ।
किंतु पञ्चाक्षरेणैव शिवायै नम इत्यपि ॥ ५९ ॥
वर्धन्यां च यजेद् गौरीमशेषकलशेषु च ।
पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण रुद्रमेव समर्चयेत् ॥ ६० ॥
दीक्षार्थं तु शतं ह्येतन्मण्डलं दर्शनार्थकम् ।
कल्पयेत् सर्वतोभद्रं सर्वपापविमुक्तये ॥ ६१ ॥
सर्वाभीष्टप्रसिद्ध्यर्थं दिव्यादिव्यरजोमयम् ।
प्रातस्स्नानाविलिप्ताङ्गं भूषितं भूषणार्हकैः ॥ ६२ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तमानयेन्मण्टपान्तिकम् ।
पादप्रक्षालनोपेतमाचान्तं शान्तमानसम् ॥ ६३ ॥
आनयेद्दक्षिणद्वारं संप्रोक्ष्य प्रणेवेन तु ।
पुष्पाञ्जलिं च तेनैव प्रदक्षिणनमस्कृती ॥ ६४ ॥
कारयित्वाथ कुम्भस्थे शिवे मण्डलसंस्थिते ।
कुण्डस्थेऽपि ततः स्नानवेद्यां संस्थाप्य देशिकः ॥ ६५ ॥
भद्रपीठे पयोवक्षजाते वाम्रसमुद्भवे ।
पानसे बिल्वजे वाथ जम्बुजे ब्रह्मवृक्षजे ॥ ६६ ॥
सहस्रधारयोपेतं राज्ञां चेदभिषेचनम् ।
अन्येषामपि सर्वेषां शतधारावटेन वा ॥ ६७ ॥
हैमेन राजनेतापि तथोरन्यतरेण वा ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तमन्ते चामलकादिभिः ॥ ६८ ॥
स्नात्वैवान्यैरपि द्रव्यैः प्रभृजेच्छुद्धवाससा ।
गात्रस्थं तोयमत्रैव वस्त्राद्यं परिवर्त्य च ॥ ६९ ॥
विलिप्य चन्दनाद्यैश्च गन्धपुष्पैरलङ्कतम् ।
तदन्यत्र शुभे देशे विलिप्तेऽलङ्कते गुरुः ॥ ७० ॥
स्थण्डिलं कारयित्वा तु तस्मिन् भद्रासनं क्षिपेत् ।
सवैयाघ्रं सवस्रं चसहेमाम्बुजमस्य तु ॥ ७१ ॥
स्थापयित्वाभिषिक्तं तु मध्यमे भार्यया युतम् ।
आचान्तं मन्त्रदेहान्तं गन्धाद्यैर्बाहुमालया ॥ ७२ ॥
गन्धपुष्पैरलङ्कत्य सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
पटेन महाताच्छाद्य तदग्रेऽथ विलिप्तके ॥ ७३ ॥
स्थाने सर्वाणि धान्यानि मधुपात्रं सहैमकम् ।
स्थापयित्वा सवत्सांगां दर्शयेच्च पयस्विनीम् ॥ ७४ ॥
बन्धुभिः पूजितं हृष्टं वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ।
सुवर्णपुष्पैरन्यैश्च गेयवाद्य समन्वितम् ॥ ७५ ॥
आरोप्य शिबिकादौ तु कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ।
गृहद्वारे पुरस्ताच्च विलिप्ते मङ्गलाङ्कुरे ॥ ७६ ॥
पूणकुम्भयुते दीपसंयुते फलकोपरि ।
स्थापयित्वा तु तत्पादौ क्षीरैः प्रक्षालनं जलैः ॥ ७७ ॥
कारयित्वा ततः स्त्रीभिः रजनीजलधारया ।
दीपेन सहिताभिश्च कारयेत्त्रि प्रदक्षिणम् ॥ ७८ ॥
ततः पादुकमास्थाय प्रविशेत्स्वगृहं प्रति ।
श्रेष्ठमार्गोऽयमेकोनपञ्चाशत् कलशैस्तु वा ॥ ७९ ॥
पञ्चविंशतिकलशैर्नवभिः पञ्चभिस्तु वा ।
एकेनवाभिषेकं तु कारयेदभिषेचनम् ॥ ८० ॥
दक्षिणां च गुरोर्दद्दादुत्तमादिषु संभवाम् ।
दासीदासं भुवं गां च गृहोपकरणानि च ॥ ८१ ॥
मूर्तिपानां तदन्ते च तदन्ते जापिनामपि ।
स्तोतृणामपि भक्तानां दक्षिणा पूर्ववद्भवेत् ॥ ८२ ॥
पूजयेत् कल्पयेद्वित्तरूपानुसरणाय च ।
एवं यः कारयेन्मर्त्यस्तस्य धर्मे मतिर्भवेत् ॥ ८३ ॥
इहैव धनवानाढ्यः पुत्रवान् विजयी भवेत् ।
आयुरारोग्यमिष्टाः स्त्रीर्भुक्त्वाप्नोति परां गतिम् ॥ ८४ ॥
यत्रैव क्रियते राज्ये त्वभिषेकविधिक्रमः ।
नाकालमृत्युस्तत्रास्ति नालक्ष्मीः पापकृत्स्वपि ॥ ८५ ॥
नोपसर्गभयं तत्र न परागमविप्लवः ।
स्वकालवर्षी पर्जन्यः सुभिक्षं विजयी नृपः ॥
शान्तानि सर्वभूतानि पयस्विन्यः पयोभृतः ॥ ८६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शताभिषेकविधिः
षड्विंशतितमः पटलः
</poem>
== सप्तविंशत्तमे पटले अन्त्येष्टिविधिः ==
<poem>
अन्त्येष्टिं संप्रवक्ष्यामि दीक्षितानां द्विजोत्तमाः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियोवाथ वैश्यशूद्रोनुलोमजाः ॥ १ ॥
आचार्यसाधका वास्युः पुत्रका समयस्थिताः ।
गतासर्वो यदा तेषां कार्याऽन्त्येष्टिस्तु दीक्षितैः ॥ २ ॥
आचार्यादि त्रयाणां स्यात् अध्वशुद्धि समन्विता ।
अन्त्येष्टिः इतरणां स्यात् अध्वशुद्धि विवर्जिता ॥ ३ ॥
आचार्याद्याः त्रयश्चैते यद्याचार विवर्जिताः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणा मृताश्चान्त्येष्टिकर्मणि ॥ ४ ॥
तत्वशुद्ध्या च नित्यादि कर्म सम्यगनुष्टितम् ।
परिहृत्य निषिद्धे च यैस्तेषां अप्रमादिनाम् ॥ ५ ॥
तत्वशुद्धिं विहायैव केवलान्त्येष्टिरुच्यते ।
सद्योत्क्रान्तिः कृतायैर्वा ब्रह्मरन्ध्राधि भेदतः ॥ ६ ॥
यागविद्भिर्नतेषां च कथ्यते तत्वशोधनम् ।
यस्य प्राण वियोगाख्यकालो जन्तोस्समागतः ॥ ७ ॥
विधायस्नानमाग्नेयं मन्त्र संनद्ध विग्रहम् ।
मुमुक्षोश्च तथाग्नेयं मन्त्र कायं विधाय च ॥ ८ ॥
अष्टपुष्पिकया देवं पूजयित्वा मुमुक्षवे ।
स्वकरेण परेषां वा कराभ्यां चन्दनादिभिः ॥ ९ ॥
संस्थाप्य तस्य हृदये लिंगरूपं महेश्वरम् ।
स्पर्शयित्वाञ्जलिम् तस्य मस्तके सन्निधाप्य च ॥ १० ॥
तदर्थमेतद्वाक्यं च पठद्देवेशसन्निधौ ।
दीक्षितोऽयं त्वयादेव शिवाज्ञापरिपालकः ॥ ११ ॥
नेयः शिवत्वमचिरात् सपिण्डीकरणोत्तरम् ।
एवं विज्ञाप्य देवेशं स्वस्थाने विनिवेशयेत् ॥ १२ ॥
एकधा बहुधा वापि क्रियामेनां समाचरेत् ।
पठेदुत्क्रान्तिसमये कर्णोपान्तेऽनुसंहिताम् ॥ १३ ॥
विशेषाच्छिवमन्त्रं च मन्त्रं पञ्चाक्षरं तु वा ।
एतत् सर्वं विधेयं तु देशिकेनतरेण वा ॥ १४ ॥
तद् गोत्रजेन वा अन्येन वक्ष्यमाणं च कर्म यत् ।
गत प्राणे नरे तस्य स्नानार्थं तीर्थ संभवम् ॥ १५ ॥
जलं शतघटाद्यैस्तु सुस्नातैः परिगृह्यवा ।
तैः स्नापयेत् गृहस्थश्चे ल्लौकिक स्नानसंयुतम् ॥ १६ ॥
विधायैवं घटान्वापि कलशान् स्नपनोक्तितः ।
संस्नाप्य वर्धनी हीनं केवलोदक संयुतम् ॥ १७ ॥
स्थण्डिलाढ्यं सवस्त्रं च सहिरण्यं सकूर्चकम् ।
पिधानाक्षत संयुक्तं विद्याङ्गहृदयार्चितम् ॥ १८ ॥
स्नापयेद्वा गृहेत्वेतत् श्मशानेवा समाचरेत् ।
अथवा स्नपनोपेतं संस्नाप्य आग्नेयमादरात् ॥ १९ ॥
कृत्वा संहारमार्गेण कौपीनं वसनं तथा ।
परिवर्त्याक्षमालाद्यै र्भूषणैर्भूषणार्हकैः ॥ २० ॥
दीक्षितानामथान्येषां शिवशासनधारिणाम् ।
अन्येषां च यथायोग्यं रात्रिचूर्णं च तैलयुक् ॥ २१ ॥
ताम्बूलसहितं सर्वं जनेभ्यो दापयेत्तदा ।
आसन्दिकां नयेद्यज्ञवृक्षैरन्यैरनिन्दितैः ॥ २२ ॥
पुरुषायतमानां च षडङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तसमायामां त्रिचतुष्पञ्चमांशतः ॥ २३ ॥
सुविस्तारसमायुक्तामोजः परव्यान्तविष्ठराम्द ।
आसन्दिकां समारोप्य कूटान्तोर्धकृतक्रियाम् ॥ २४ ॥
रक्तमालाम्बरकॢप्तवितानालम्बनान्विताम् ।
इतरं चेदयोत्क्रान्त्या संस्थितं शिवयोगिनम् ॥ २५ ॥
निस्सारयेदलं कृत्य शुभैस्तं सर्व भूषणैः ।
शिबिकां वेदृशीं शुद्धामानीयारोपयेच्छिवम् ॥ २६ ॥
स्वनता मुखरेणोच्चैरातोद्येनाग्रगामिना ।
संघेन समयस्थानां पृष्ठतश्चाभिनन्दितम् ॥ २७ ॥
शङ्खध्वनिसमायुक्तं गानध्वनिसमन्वितम् ।
तज्ज्ञातयोऽनुगच्छेयुरमुद्घाटितमस्तकाः ॥ २८ ॥
निगृह्याक्षिजलं चाक्ष्णोस्संसारासारभाविताः ।
दक्षिणस्यशिरोयुक्तं बद्धाङ्गुष्ठद्वयान्वितम् ॥ २९ ॥
दर्भरज्ज्वा तमावेष्टस्य तदैशानीं दिशं नयेत् ।
दीक्षितैस्तुल्यज्ञातीयैरपसव्योपवीतकैः ॥ ३० ॥
जपद्भिरस्त्रमन्यैर्वा वाहयित्वोदकान्वितम् ।
वह्निं च तत्पुरोऽन्येन सधूमं त्रिकटिस्थितम् ॥ ३१ ॥
वाहयेदर्थविश्रामदक्षिणावन्तके मनाक् ।
सुविशुद्धे भुवः पृष्ठे मृतं दक्षिणमस्तकम् ॥ ३२ ॥
व्रतस्थमव्रतस्थं वा ब्राह्मणं शिवदीक्षितम् ।
विपन्नं यो वहेत्तस्य नाकालमरणं भवेत् ॥ ३३ ॥
गत्वा च तमनुस्नात्वा दत्त्वा निर्वापवारि च ।
ईप्सितं सुखमाप्नोति परत्रेह च भावितः ॥ ३४ ॥
नोत्तमेनानुगन्तव्यो हीनवर्णो व्रतोज्झितः ।
अनुगम्याम्भसि स्नात्वा सजातीशं शतं जपेत् ॥ ३५ ॥
असहायमनाथं च गतासुं शिवयोगिनम् ।
नीत्वा संस्कारयेद्यस्तु सोऽरिष्ठैर्विप्रयुज्यते ॥ ३६ ॥
वैश्यादित्रितयेऽन्यस्मिन् न्यायोऽयं परिकल्पितः ।
अथ स्थानमदूरस्थमुदकस्य समं शुचि ॥ ३७ ॥
प्राप्य कूट प्रपां वापि विधायैवं तदन्तरे ।
षडङ्गुलोच्छ्रपोपेतं मेखलैकं युगाश्रकम् ॥ ३८ ॥
कृत्वा कुण्डं विधानेन हास्तिकं तन्मृदानिले ।
संकल्प्य स्थण्डिलं तद्वच्चिताखातं चतुष्करम् ॥ ३९ ॥
हस्तद्वितयविस्तीर्णमष्टाङ्गुलगभीरकम् ।
कुण्डंदक्षिणतः कुर्यात् निष्पाद्यैवं त्रयं गुरुः ॥ ४० ॥
गोमयेनोपलिप्याथ तत्समीपस्थितां भुवम् ।
शुचिः स्नातो गुरुर्मन्त्रकायश्चास्त्रालुकीकरः ॥ ४१ ॥
प्रदक्षिणक्रमात् गत्वा स्थण्डिलान्तमुदङ्मुखः ।
विपरीतकृतन्यासो हेतिमन्त्रेण रक्षितः ॥ ४२ ॥
कृतान्तर्यजनोऽस्त्रेण समालभ्यास्त्रवर्धनीम् ।
तज्जलप्रोक्षितैर्द्रव्यैः पूजां संकल्प्य चात्मनः ॥ ४३ ॥
आवर्त्य संहितामन्त्रान् कलास्संहारवर्त्मना ।
ब्रह्मादिकारणोपेताः स्वस्मिन् विन्यस्य देशिकः ॥ ४४ ॥
संहारहरहस्तं च कृत्वा स्मृत्वा शिवं सकृत् ।
विकीर्य विकिरांस्तत्र कुशान् भस्म तिलानथ ॥ ४५ ॥
समाहृत्य विधानेन चितावास्तु प्रपूजयेत् ।
पञ्चभागीकृते क्षेत्रे पञ्चपञ्चककोष्ठके ॥ ४६ ॥
पृथिव्यादि यथारूपैः पञ्चवर्णैर्विचित्रिते ।
वंशरज्ज्वादिसंपन्नै विन्यसेद्वास्तुदेवताः ॥ ४७ ॥
तत्र मध्ये भुवा सार्धं ब्रह्माणं पञ्चकोष्ठके ।
नैऋत्यां वारिणा संपन्ने विष्णुं कोष्ठचतुष्टये ॥ ४८ ॥
आग्नेययामग्निना सार्धं रुद्रं कोष्ठचतुष्टये ।
वायुकोणे चतुष्कोष्ठे वायुना सममीश्वरम् ॥ ४९ ॥
गगनेन सदेशानमैशकोष्ठचतुष्टये ।
पूर्वादि वेदकोष्ठेषु शक्रादींश्चतुरो यजेत् ॥ ५० ॥
निजनाम्ना च नत्या च स्वाहान्तेन बलिं क्षिपेत् ।
ऐशान्यां दिशि वर्धन्यामिष्ट्रा पाशुपतास्त्रकम् ॥ ५१ ॥
शूलात् कुलिशपर्यन्तान्यस्त्राण्यष्टासु दिक्षु च ।
निधाय पूजयेदूर्ध्वमधः पद्मारिणावपि ॥ ५२ ॥
तिलदर्भान्तरे सम्यग्यजेन्मण्डलके भवम् ।
ऐश्वर्याद्यासनं दत्त्वा सदलाम्भोज मध्यमे ॥ ५३ ॥
मनोन्मन्यादि वामान्तं शक्तिचक्रं प्रपूजयेत् ।
व्युत्क्रमासनमिष्ट्वैवं साङ्गं संपूज्य शङ्करम् ॥ ५४ ॥
संस्कृत्य पूर्ववत् कुण्डं शक्तिमभ्यर्च्य तत्र च ।
क्रव्यादांशोज्झितं वह्निं विनिक्षिप्याप्रदक्षिणम् ॥ ५५ ॥
संस्कारैः पञ्चभिर्जातजावेदोहृदम्बुजे ।
शिवं स्थल इवाभ्यर्च्य तर्पयित्वाऽसितैस्तिलैः ॥ ५६ ॥
साज्यैः पूर्णाविशिष्टैश्च चिनुयात्तु चितिं ततः ।
अथवा पञ्चवर्णोत्थमण्डलानि विहाय च ॥ ५७ ॥
संस्कृतैः कलशैः प्रान्तैस्संस्कारैर्वीक्षणादिभिः ।
चितिगर्तेऽथ पीठे च माहेन्द्रं पुरमालिखेत् ॥ ५८ ॥
रजसा लोहितेनापि तन्मध्ये कृष्णवर्त्मनः ।
तयोस्तद्देवते योज्ये शङ्कून् कोणेषु रोपयेत् ॥ ५९ ॥
आग्नेययादिष्वपसव्येन शुष्ककाष्ठीयकीलकान् ।
ऊर्ध्वमूलानधोऽग्रांस्तानस्त्रलब्धान् सकृत् सकृत् ॥ ६० ॥
पञ्चरञ्जितसूत्रेण कवचेन च वेष्टयेत् ।
अथवा रक्तसूत्रेण समन्तात् परिवेष्टयेत् ॥ ६१ ॥
शिवाहुतिश्शिवाग्नेः स्याद्रक्षोभ्यो रक्षणाय तु ।
शवशययां घनां तत्र काष्ठैरास्तीर्य याज्ञिकैः ॥ ६२ ॥
चन्दनागरुसंमिश्रैर्विपर्यस्तपटावृताम् ।
संपूज्य चास्त्रराजेन सकुशैः कुसुमैस्तिलैः ॥ ६३ ॥
कृत्वा मृतं मृदोद्घृष्टं गोमयेन सहाम्भसा ।
स्नापितं धूपितं तत्र भस्मना नववर्त्मना ॥ ६४ ॥
सब्रह्मसूत्रवसनं पूर्ववर्णानपेक्षया ।
आग्नेययां शिवमिष्ट्वाग्नेर्दक्षिणस्यां कुशासने ॥ ६५ ॥
वीक्षणादिविशुद्धस्य धारणाभिश्च पञ्चभिः ।
ततोऽस्य मन्त्रकायस्य हृत्सरोरुहकोटरे ॥ ६६ ॥
भोग्यकर्माशयारक्तमप्राप्ताधारदेहकम् ।
महाजालेन तल्लिङ्गं संहृत्य विनिवेशयेत् ॥ ६७ ॥
ओं हूं हामथ हं हां हूं महाजालमिदं मतम् ।
उक्त्वान्ते मृतदीक्षाख्यां नत्यन्तां भावितो गुरुः ॥ ६८ ॥
विद्यादेहं च तद्देह संहृत्य पञ्च ताः कलाः ।
सषडंगंशिवं न्यस्त्वा मूलेन जुहुयाच्छतम् ॥ ६९ ॥
चैतन्यसन्निधानार्थं ततस्तत्त्वानि शोधयेत् ।
निवृत्यादि समादाय युगपद्वा क्रमेण वा ॥ ७० ॥
कलास्तास्साधिपाः प्राग्वद्वह्नौ संपूजयेत्ततः ।
ताडनादिविभेदेन लिङ्गादादाय लिङ्गिनम् ॥ ७१ ॥
योजयेत्पूर्ववत्तत्र जन्मकर्माधिकारिताः ।
भोगो लयोऽथ संशुद्धिस्तत्त्वानां स्रोतसामपि ॥ ७२ ॥
तिरोभावः पशुत्वस्य पाशविश्लेष भेदने ।
तद्दाहो व्युत्क्रमैः कृत्यं कारणाद्वा पशूद्धतिः ॥ ७३ ॥
विश्लिष्य तेन पूर्वेण पशुं निर्वाणकर्मणा ।
एवमेवोपरिष्टाच्च पाशानन्यान्विशोधयेत् ॥ ७४ ॥
उक्त्या कर्मपद्धत्या तानप्येवं शिवावधि ।
अग्नेरुद्धृत्य होमान्ते योजयेदमले पदे ॥ ७५ ॥
यदाक्तो न पुनर्जातु पराधीनो भवेदणुः ।
कृतनिशेशेषपाशान्तमिष्ट्वेशं च विवर्जयेत् ॥ ७६ ॥
विद्यादेहं च तद्देहे संहृत्य स्वपदे गुरुः ।
स्थण्डिलेशानमप्येवं संहृत्य स्वपदे गुरुः ॥ ७७ ॥
शवमभ्येत्य शययायामारोप्य प्रावृतं कुशैः ।
याम्यशीर्षमुदक्पादं मुक्तानां स्त्रुक्स्रुवान्वितम् ॥ ७८ ॥
आचार्यं साधकं चैव ताभ्यामन्यं तदुज्झितम् ।
तुरुष्कागरुकर्पूरचन्दनोत्तरदारुभिः ॥ ७९ ॥
संछाद्यानीय कुण्डाग्निं शिरोदेशे विनिक्षिपेत् ।
मधुसत्तैलसर्पीषि प्रक्षिप्योज्ज्वलितेऽनले ॥ ८० ॥
सर्पिर्मधुपयः पूर्णां स्रुचमुत्क्षिप्य पूजिताम् ।
गुरुः स्थित्वा शिरोदेशे सौम्याशाभिमुखाननः ॥ ८१ ॥
पावकास्ये क्षिपेद्धारामिति वाक्यमुदीरयन् ।
त्वममग्ने दक्षिणः कालः कालेनैवोपपादिताम् ॥ ८२ ॥
गृहाण मन्त्रसंपूतां शाव्यामेनां महाहुतिम् ।
प्रक्षिप्यावाङ्मुखौ तत्र स्रुक्स्रुवावप्यनन्तरम् ॥ ८३ ॥
नियुज्य संस्क्रियाकर्मकुशलांश्चतुरो गुरुः ।
अप्रदक्षिणमादाय गृहीत्वा खङ्गवर्धनीम् ॥ ८४ ॥
उत्क्षिप्यारोप्य वामांसे छन्नमूर्धा पराङ्मुखाम् ।
धारां विमुच्य संयुक्तः स्वधर्मस्थैः प्रदक्षिणम् ॥ ८५ ॥
अपसव्यक्रमात् कृत्वा वर्धनीं तामधोमुखीमि ।
क्षिपेत् तत्र यतो देशादुद्धृता सास्त्रवर्धनी ॥ ८६ ॥
ततो जलाशयं गत्वा स्नात्वा प्रस्तीर्य सत्कुशान् ।
तदूर्ध्वमपसव्येन प्रणवं हृदयं पुरा ॥ ८७ ॥
शुद्धात्मन्निति चेशादिशान्तपर्यन्तनामयुक् ।
स्कन्दपूर्वं गणेशान्तं नाम वा भवपश्चिमम् ॥ ८८ ॥
उक्त्वा यथार्हं मन्त्री त्रिःस्वधान्तं तर्पयेत्पुनः ।
भूयः स्नात्वा सौम्यास्याश्शिवसंहिताम् ॥ ८९ ॥
अशेषास्तेऽथवास्त्राणामेकं वा रूपिणश्शतम् ।
द्विगुणं स्कन्धदातारस्तथा तद्दाहका अपि ॥ ९० ॥
शावाशौचं विधायैवमागच्छेयुः स्वमन्दिरम् ।
विदंश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ॥ ९१ ॥
आचम्याथाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान् ।
प्रविशेयुस्समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः ॥ ९२ ॥
शिष्टस्य समयस्थस्य हीनस्योत्तरदीक्षया ।
निर्वाणदीक्षा कर्तव्या ममेत्याहितचेतसः ॥ ९३ ॥
विपन्नस्यापि सा तत्त्वशुद्धान्त्येष्टिरिहेष्यते ।
जलेन वाग्निना शस्त्रैर्विशेषेणेभसिंहतः ॥ ९४ ॥
शार्दूलेनान्यसत्वैर्वा वृक्षादिपतनेन वा ।
स्वहस्तताडनोच्छेदरज्जुबन्धनपातनैः ॥ ९५ ॥
अन्यैरेताद्दशैर्येषां मरणं पूर्ववत् क्रिया ।
अविद्यमानदेहानां तथा विकलदेहिनाम् ॥ ९६ ॥
क्षयकुष्ठविसूर्यादिमहारोगशरीरिणाम् ।
कुशादिनिर्मिते देहे क्रियास्सर्वास्समाचरेत् ॥ ९७ ॥
विकलाङ्गं मसूर्यादिरोगिणं च नरं मृतम् ।
दहेद्वा केवले वाग्नावमन्त्रं निखनेत्तु वा ॥ ९८ ॥
क्षिपेद् गङ्गादितीर्थेवा वह्न्यादीनां प्रवेशनम् ।
इष्यते यदि पुण्यार्थं ज्ञात्वैवं कर्म तन्नयेत् ॥ ९९ ॥
कुशैर्दर्भैः पलाशोत्थैर्दलैस्तन्तुसमन्वितैः ।
कुर्यात् प्रतिकृतिं पैष्टीं पञ्चगव्यपरिप्लुताम् ॥ १०० ॥
प्रतिमां गोमयोत्थां वा कारयेदिष्टमानतः ।
अस्यां च कर्म कर्तव्यं यथापूर्वामुदाहृतम् ॥ १०१ ॥
किं तु सपिर्मधुक्षीरसिक्तं तां प्रतिमां दहेत् ।
भद्रे त्रिपदनक्षत्रे शुक्राङ्गारबृहस्पतौ ॥ १०२ ॥
दहनं मरणं येषां तत्कुलक्षयकारणम् ।
तदर्थमेवं कर्तव्यं पुनर्दहनमादरात् ॥ १०३ ॥
नृणामकृतचूडानां मृतानामवटक्रिया ।
न तेषां दहनं नैव बलिर्नैवोदकक्रिया ॥ १०४ ॥
नृणां चौकान्तरे वा स्याद्दहनं वावटक्रिया ।
ऊनद्विवर्षहे प्रेते नाग्निर्नैवोदकक्रिया ॥ १०५ ॥
यतीनां ज्ञानिनां वापि क्रिया स्यादवटक्रिया ।
लवणापूरणोपेता विना बल्युदकौदनैः ॥ १०६ ॥
कृतचूडस्य दहनं भवेत् पिण्डोदकान्वितम् ।
प्रत्यब्दमृद्ध्या वृद्धः स्यात् पिण्डे वोदककर्मणि ॥ १०७ ॥
दशाहं स्याद्दशाब्दे तु तदूर्ध्वं च विशेषतः ।
कर्म यच्चावटे देहे शुद्धिं कृत्वोपलेपिते ॥ १०८ ॥
सिकतास्तरणे दर्भानास्तिर्योत्तरमस्तकम् ।
आरोप्य शिबिकादौ च श्मशाने शुद्धभूतले ॥ १०९ ॥
बाहुमात्रं खनेद्भूमिं तच्छययायामविस्तराम् ।
न्यस्त्वा दत्वाक्षताद्यं च तूष्णीं गन्धादिनार्चयेत् ॥ ११० ॥
तत्र न्यस्त्वा मृतं याम्यमस्तकं पूरयेन्मृदा ।
योगिनां दण्डमात्रं वा खनेद्दण्डार्धमात्रतः ॥ १११ ॥
लवणेनाथवापूर्य तत्समीपप्रदेशतः ।
तत्रैवालयसंयुक्तं पीठं वा लिङ्गमेव वा ॥ ११२ ॥
बेररूपं स्वरूपं वा कृत्वा संस्थाप्य पूजयेत् ।
तत्र पिण्डोदके श्राद्धं यदन्यदपि नेष्यते ॥ ११३ ॥
अङ्गुष्ठबन्धनं चास्य ताम्बूलक्षेपणं च यत् ।
भक्तानामथवाप्येषां नेष्यते मुनिपुङ्गवाः ॥ ११४ ॥
अशन्यग्निजलाद्यैश्चमृतानां दहनं नयेत् ।
समा वातीत्य भर्ता तु यदि देशान्तरं गतः ॥ ११५ ॥
द्वादशाब्दमतीत्यैव वैधव्यं व्रतमाचरेत् ।
मृतो वा न मृतो वाप्यविज्ञातश्चेत्स सर्वथा ॥ ११६ ॥
वेदाश्रमण्डल कृत्वा तत्र कीलत्रयोर्ध्वतः ।
पात्रमध्ये तुषान् क्षिप्त्वा दहेदग्निकणान्तकम् ॥ ११७ ॥
मृतस्य दहनार्थं तु वह्निमेवं हि संहरेत् ।
होमशेषघृतोपेतं तण्डुलं क्षीरसंयुतम् ॥ ११८ ॥
श्रवणाक्ष्यास्याहन्नाभिदेशेषु हृदयाणुना ।
नवद्वारेषु हैरण्यशकलक्षेपणं हृदा ॥ ११९ ॥
तण्डुलं क्षीरसंमिश्रं वामदेवेन निक्षिपेत् ।
अङ्गुष्ठबन्धनछेदमधोरास्त्रेण कारयेत् ॥ १२० ॥
स्रक्पातं च ततः कुर्युस्सपिण्डा भ्रातृभिस्सह ।
वस्त्राग्रेण तदा सर्वे तत्प्रदक्षिणकारिणः ॥ १२१ ॥
दाहकृत् पूर्णकुम्भं च समादाय प्रदक्षिणम् ।
त्रयं विधाय तद्वामे निक्षिपेदस्त्रमन्त्रतः ॥ १२२ ॥
तोयं भिन्नकपालस्थं प्राणस्थानेषु निक्षिपेत् ।
स्नानान्ते पञ्चगव्यं वा घृतं पीत्वा जपे च्छवम् ॥ १२३ ॥
यथाशक्ति तदा दानं कृत्वा च श्रमदाहयोः ।
तिलोदकं च दातव्यं मृतनाम्ना समन्वितम् ॥ १२४ ॥
इत्यादि कर्म कर्तव्यं तत्त्वशुद्धि विहीनया ।
अन्त्येष्टया च समेतानां तेषां माहेश्वरात्मनाम् ॥ १२५ ॥
प्रत्यहं तर्पणं कार्यमीशस्कन्दादिनामतः ।
पृथक् पृथक् त्रयं कार्यं तर्पणं प्रथमेऽहनि ॥ १२६ ॥
प्रत्यहं वर्धयेदेकं द्वादशान्तं पृथक् पृथक् ।
पञ्चसप्ततिसंख्यातं तर्पणं प्रति भोजनम् ॥ १२७ ॥
कल्पयेद् द्विशतं पञ्चपञ्चसंख्यासमन्वितम् ।
ईशादित्रयतृप्त्यर्थं त्वेकभोजनमेव वा ॥ १२८ ॥
नग्नप्रच्छादनं दद्याद् दीक्षिताय कुटुम्बिने ।
दाहान्ते मृतमुद्दिश्य वस्त्रतण्डुलसंयुतम् ॥ १२९ ॥
तर्पणान्ते बलिं दद्यान्नद्यादौ वा गृहेऽपि वा ।
नैष्ठिकस्य न कर्तव्यं प्रत्यहं तर्पणं बलिः ॥ १३० ॥
एकाहं किं तु दाहान्ते ईशादित्रिभिरेव हि ।
तदर्थं तर्पणं कृत्वा तदर्थं पूजयेच्छिवम् ॥ १३१ ॥
वीतशोकस्य सक्तानां नराणां मूढचेतसाम् ।
समूह्यपनयेयुश्च यथात्म्यस्मरणाच्छुचम् ॥ १३२ ॥
शिवव्रतधरा ये च शैवा ये हृहिणीसखाः ।
न शुचः कारणं तेषामस्ति किञ्चिद्विवेकिनाम् ॥ १३३ ॥
तथा चात्मा विभुर्नित्यश्चेतनिश्शिववत्सदा ।
न विनाशोऽस्ति तस्येह चेदस्ति तथा न सः ॥ १३४ ॥
आत्मनो भोगहेतूनामभावादुपचर्यते ।
तन्नाशस्तक्षयो मृत्युः स्वगुणानुपलब्धितः ॥ १३५ ॥
स्वस्थात्मनोऽनुकूलोऽपि प्रतिकूलं समाचरेत् ।
अनिष्टापगमे यस्य न भवेदिष्टशेमुषी ॥ १३६ ॥
सर्वज्ञः स्यात् तनोश्चान्ते येनोक्तश्शिव दीक्षितः ।
चितेवरणग्श्चायं भोगस्तद्भोगसाधनम् ॥ १३७ ॥
देहोऽयं तद्वियोगो यस्सोऽत्यन्तं हित उच्यते ।
मानुष्यकदलीस्तम्भे निस्सारे सारमार्गणम् ॥ १३८ ॥
यः करोति स संमूढो जलबुद्बुदसंनिभे ।
पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः ॥ १३९ ॥
कर्मभिस्स्वशरीरोत्थैः का तत्र परिवेदना ।
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च ॥ १४० ॥
फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ।
श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं यतो मुङ्क्ते मृतोऽवशः ॥ १४१ ॥
अतो न रोदितव्यं स्यात् क्रिया कार्या तु शक्तितः ।
द्वितीयेऽहनि शेषाङ्गदहनं कारयेन्न वा ॥ १४२ ॥
घृतक्षीरसमायुक्तं सपिण्डैश्च समायुतः ।
तृतीयेऽप्यथवाद्येऽह्नि कुर्यात् संचयनं चितेः ॥ १४३ ॥
हृत्वाथ मृण्मयं पात्रं क्षीरेण पयसाथवा ।
पूर्णां त्रिकाष्ठिकां तत्र कृत्वा तत्त्वत्र विन्यसेत् ॥ १४४ ॥
अस्थिसंग्रहणं वाथ कुर्यात् संचयनं विना ।
एकत्रिपञ्चसप्ताहे नवभाण्डे तु मृण्मये ॥ १४५ ॥
अस्थिसंग्रहणं विप्रप्रमुखाणां क्रमेण वा ।
सक्तुलाजौदनापूपैश्चतुर्दिक्षु बलिं क्षिपेत् ॥ १४६ ॥
पिशाचबलिरेष स्यात् तेषां तृप्त्यर्थमाचरेत् ।
अङ्गैरङ्गानि संहृत्य तन्मन्त्रेणैव निक्षिपेत् ॥ १४७ ॥
ग्रामाद् बाह्ये तु निक्षिप्य गङ्गादिक्षेपणाय च ।
तद्दिने वाथ पक्षान्ते मासान्ते वा त्रिमासिके ॥ १४८ ॥
षण्मासे वाब्दसंपूर्तौ तदूर्ध्वे वाथ निक्षिपेत् ।
निक्षिप्य तत्र तत्तीर्थे स्नानं कृत्वा तिलैस्सह ॥ १४९ ॥
पैतृकं तर्पणं कृत्वा देवादीनपि तर्पयेत् ।
दानं कुर्याद्यथाशक्ति पिण्डं दद्याच्च तद्भुवि ॥ १५० ॥
शिष्यैकगुरुसंबन्धा गुरुसंबन्धिनश्च ये ।
त्यजेयुस्त्रिदिनं कर्म नित्यादन्यज्जपादिकम् ॥ १५१ ॥
तेभ्योऽन्ये शैवमार्गस्था हृहिणोऽगृहिणोऽपि वा ।
दिनमेकं क्षिपेयुस्ते शावाशौचाय दीक्षिताः ॥ १५२ ॥
गृहिणो लोकमार्गस्था लङ्घयेयुर्न लौकिकम् ।
आचारं दीक्षितास्तस्मात्कुर्वीर/ल्लोकसंवृतिम् ॥ १५३ ॥
शिवव्रतधरस्यास्य न मृतिर्न च सूतकम् ।
पूर्वाश्रमानपेक्षत्वादस्तसंसारहेतुतः ॥ १५४ ॥
पूर्वाश्रमस्थितस्यापि गृहस्थस्य तु दीक्षया ।
अस्तसंसारबीजस्य ज्ञानिनः सत्क्रियावतः ॥ १५५ ॥
क्षणमात्रं भवेत्वच्च स्नानादेव निवर्तते ।
विप्रे शुद्धिर्दशाहे स्यात् क्षत्रिये द्वादशाहिका ॥ १५६ ॥
दशपञ्चाहिका शुद्धिर्वैश्ये शूद्रे हि मासिका ।
उद्वाहिताश्चतस्रस्तु ब्राह्मणेन स्त्रियो यदा ॥ १५७ ॥
क्रमेण सूतकं ग्राह्यं दशषट्त्र्येकवासरम् ।
सूतकं तत्सुतादीनां मातृपक्षे यथामतम् ॥ १५८ ॥
पूर्णगर्भान्मृतो जातश्शुद्धिः स्नानात् क्षणात्मिका ।
माससंख्योदिता मातुः स्त्रीपुंसोर्गर्भनाशने ॥ १५९ ॥
नाम्नः प्राग्दन्तजननात्तथोपनयनादपिं ।
स्नानमेकदिनं प्रोक्तं त्रिदिनं च क्रमेण तु ॥ १६० ॥
तदूर्ध्वं च दशाहं स्याज्ज्ञातीनां त्रिषु कथ्यते ।
क्षौरादष्टमवर्षाच्च विवाहात् पूर्ववत् क्रमात् ॥ १६१ ॥
भ्रातृणां च दशाहं स्यात् कृते नाम्नि तु सर्वदा ।
पित्रोर्दशाहमेव स्यात् सर्वत्राशौचमग्रजाः ॥ १६२ ॥
पक्षिणी स्यात् प्रदत्तायाः पित्रोः सोदरयोर्मृतौ ।
तत्सुतानां प्रयाणे च पक्षिणी द्विजसत्तमाः ॥ १६३ ॥
दिवसद्वयमध्यस्था रात्रिर्वा रात्रिमध्यगम् ।
दिनं वा पक्षिणीत्युक्ता ज्ञात्वैवं कर्म कारयेत् ॥ १६४ ॥
त्रिदिनं च सपिण्डानां यत्र तत्रैकवासरम् ।
समानोदकवर्गाणामाशौचं विहितं विधौ ॥ १६५ ॥
ऊर्ध्वं दन्तोद्भवात् स्नानं तेषामत्र प्रकीर्तितम् ।
आमौञ्जीबन्धनाद्विप्रः क्षत्रियश्च धनुर्ग्रहात् ॥ १६६ ॥
आप्रतोदग्रहाद्वैश्यश्शूद्रो वस्त्रद्वयग्रहात् ।
पूर्णाशौचं भवेदूर्ध्वं मृतो यदि नरोत्तमाः ॥ १६७ ॥
यदा निवृत्तचूडस्स्यात् क्षत्रियष्षड्दिनैश्शुचिः ।
वैश्यश्चेन्नवभिश्शुद्धः शूद्रो द्वादशाभिदिनैः ॥ १६८ ॥
एतत्सर्वं तु विहितं ज्ञातीनां मुनिपुङ्गवाः ।
भवेत् त्रिरात्रमाशौचमाचार्यमरणे सति ॥ १६९ ॥
तस्य पुत्रस्य पत्न्याश्च दिवारात्रमिति स्मृतम् ।
शावाशौचे समुत्पन्ने सूतकं तु यदा भवेत् ॥ १७० ॥
शावेन शुध्यते सूतिर्न सूतिश्शावशोधिनी ।
सूतके सूतकं भूयो यद्यपि स्याद् द्विजोत्तमाः ॥ १७१ ॥
प्राक्शेषेणैव शुद्धिस्स्यान्मृतके मृतकं तथा ।
सूतके मृतकं चेत् स्यात् सूतके सूतकं तथा ॥ १७२ ॥
तत्राधिकेन शुद्धिस्स्यान्न तु न्यूनदिनैश्शुचिः ।
अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ १७३ ॥
सूतेऽतीते दिनैकं स्यात् स्नानमेवोर्ध्वमब्दतः ।
कृतनित्याग्निकार्यस्य मृतस्य दहनाद्रितः ॥ १७४ ॥
अनाहिताग्नेराशौचं मरणाहात्प्रकीर्तितम् ।
ये च माहेश्वराश्शूद्रा भस्मरुद्राक्षधारिणः ॥ १७५ ॥
तेषां पञ्चदशाहे तु शुद्धिस्सूतौ मृतावपि ।
तथैव रुद्रकन्यानां पञ्चाचार्येऽपि संमतम् ॥ १७६ ॥
हीनानुलोमिनां तद्वद्भस्मरुद्राक्षधारिणाम् ।
न स्पृशेयुस्सपिण्डाश्च दाहकं तत्र कथ्यते ॥ १७७ ॥
सूतकाद् द्विगुणं शावं शावाद्द्विगुणमार्तवम् ।
आर्तवाद् द्विगुणा सूतिस्तस्या अपि च दाहकम् ॥ १७८ ॥
प्रेतस्पर्शः कृतो यैस्तु वाहकैर्ग्रामबाह्यतः ।
नक्षत्रदर्शनाद्वापि वसेयुस्सूर्यदर्शनात् ॥ १७९ ॥
स्पृष्ट्वान्तेऽग्निं पिबेयुस्ते पञ्चगव्यं घृतं तु वा ।
इदं सामान्यमर्त्यानां विधानं परिकीर्तितम् ॥ १८० ॥
ये च माहेश्वराश्शूद्रा इस्याद्याः परिकीर्तिताः ।
शिवगानविदां तद्वच्छिवाश्रमनिषेविणाम् ॥ १८१ ॥
दिनैर्विंशतिभिश्शुद्धिर्देवदास्याः प्रकीर्तिता ।
आशौचं दासदासीनामधिष्ठातृकुलोचितम् ॥ १८२ ॥
प्रतिलोमेषु नाशौचमिष्यते द्विजसत्तमाः ।
कुलं तु रुद्रकन्यानां मातृजं परिकीर्तितम् ॥ १८३ ॥
तथैव देवदासीनां मातृजं कुलमीरितम् ।
राज्ञां पुरोहितानां च नाशौचं मृतसूतयोः ॥ १८४ ॥
समयस्थस्य नाशौचं नित्यकर्मणि सर्वदा ।
गृहिणोऽगृहिणो वापि व्रतयुक्तस्य सर्वतः ॥ १८५ ॥
निर्वाणदीक्षायुक्तानामनुष्ठानाहितात्मनाम् ।
हृहस्थानां च नाशौचं नित्ये नैमित्तिकेऽपि वा ॥ १८६ ॥
काम्यकर्मणि चाशौचं यतः स्नानान्निवर्तते ।
स्नानं च व्रतीनो नोक्तं पृथक् पाकभुजो यदि ॥ १८७ ॥
स्वार्थे वाथ परार्थे वा विधानमिदमीरितम् ।
परित्ययेत् परार्थं वा लोकसंवरणाय च ॥ १८८ ॥
भ्रातृपुत्रपितृभ्योऽन्ये बान्धवा ज्ञातयः स्मृताः ।
ज्ञातीनां स्त्रीषु जातासु नाशौचं प्रविधीयते ॥ १८९ ॥
आसप्तपौरुषाद् ग्राह्यं तत्पुंसां मृतसूतयोः ।
तत्रापि त्र्यहमाशौचं परतः पञ्चपौरुषात् ॥ १९० ॥
तदूर्ध्वं पक्षिणी ग्राह्या विज्ञातं यदि बान्धवम् ।
विप्रस्य विधिनोढासु रक्ताद्यासु तिसृष्वथ ॥ १९१ ॥
एकद्वित्रिदिनह्रासाज्जातानां ब्राह्मणादितः ।
अन्यायजानां शुद्धिस्तु द्वित्रिवेददिनर्द्धितः ॥ १९२ ॥
नाशौचं प्रतिलोमानां ते नित्याशुचयो यतः ।
साधारणस्त्रियो याश्च पूता नैव कदाचन ॥ १९३ ॥
राजानस्सर्वदा पूतास्त्वभिषेकेन संयुताः ।
महान्तो मन्त्रिणाश्चापि यदि भक्ता महेश्वरे ॥ १९४ ॥
शिवकर्मरता ये तु शूद्रा भस्मादिसंयुताः ।
दिनैर्विंशतिभिश्शुद्धाः पञ्चविंशतिभिः परे ॥ १९५ ॥
प्रेतसूतकसंबन्धि नित्यहानिं करोति यत् ।
तस्य तावत्तिक्षौ शुद्धिर्यावत्तानि दिनानि तु ॥ १९६ ॥
प्रायश्चित्तं तदर्थं तु नक्तं यावकभोजनम् ।
त्रिकालस्नानपूजाग्निजपहोमपुरस्सरम् ॥ १९७ ॥
विना हानि यदा योगस्तदन्ते च त्रिरात्रकम् ।
योगं विना यदा हानिस्तत्राप्यन्ते दिनत्रयम् ॥ १९८ ॥
भक्तिज्ञानं च वैराग्यमेतेष्वेकतमं तु वा ।
यस्य सम्यग् भवेत्तेन कार्यं समयिनार्चनम् ॥ १९९ ॥
मन्दमन्दतरं वापि यस्यैतत् त्रितयं भवेत् ।
अन्तर्यागश्च तेनापि कर्तव्योऽन्ते दिनद्वयम् ॥ २०० ॥
एकाहं वा यवाहारी चरुभुग्वा सहस्रकम् ।
जपेदघोरं स्नानान्ते दशांशो होम एव वा ॥ २०१ ॥
यस्य नास्ति शिखाच्छेदस्तस्य पादार्थकस्य च ।
अयमेव विधिः प्रोक्तः समयस्थस्य हे द्विजाः ॥ २०२ ॥
निर्वाणदीक्षितस्यापि शिखाच्छेदयुतस्य च ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये सर्वत्रैवाधिकारिता ॥ २०३ ॥
शिखाच्छेदविहिनस्य नित्यकर्मणि योग्यता ।
एतेषामपि सर्वेषां प्रासादादिप्रवेशनम् ॥ २०४ ॥
अग्रमण्डपबाह्ये तु न दोषाय प्रकल्पते ॥ २०४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अन्त्येष्टिविधिः
सप्तविंशतितमः पटलः
</poem>
== अष्टाविंशत्तमे पटले पितृ यज्ञ विधिः ==
<poem>
पितृयज्ञविधिं वक्ष्ये श्रूयतां मुनिपुङ्गवाः ।
आवश्यकं गृहस्थानां लोकमार्गानुयायिनाम् ॥ १ ॥
अङ्कणे बाह्यदेशे वागारे पितृगृहं नयेत् ।
पीठं पीठोक्तरीत्या तु सत्रिमेखलमाचरेत् ॥ २ ॥
तत्पुरस्तालमात्रेणावटं कुर्यान्नवं गुरुः ।
गोमयाम्भोभिरालिप्य न्यस्य पीठस्य मध्यमे ॥ ३ ॥
कूर्चं प्रादेशमात्रं तु पञ्चभिस्सप्तभिस्तु वा ।
विप्रादीनां क्रमाद्वापि रुद्रान्तकसुसंमितैः ॥ ४ ॥
दर्भैर्वा सत्कुशैः कूर्चं दक्षिणाशाग्र संयुतम् ।
प्रणवेनासनं दत्त्वा मूर्तिमावाहयेत्ततः ॥ ५ ॥
तद् गोत्रादि समोपेतं देव दत्तादि मूर्तये ।
स्वधेत्युक्त्वा विनिक्षिप्य तद्वतात्माणु सम्युतम् ॥ ६ ॥
तद्गोत्रादि समोपेतमात्मानं प्रणवं न्यसेत् ।
पाद्यादिनिचयं वस्त्रं गन्धपुष्पतिलान्वितम् ॥ ७ ॥
धूपं दीपं च नैवेद्यामाढकादि विनिर्मितम् ।
तदर्ध निर्मितं वापि तस्य प्रीतिकरं च यत् ॥ ८ ॥
गुलखण्डाज्यसंयुक्तं सोपदंशं प्रकल्पितम् ।
आशौच रहितैः नवमद्भाण्ड एव हि ॥ ९ ॥
ताम्बूल रहितं दद्यात् नित्यं कालद्वयेऽपि च ।
द्वयमह्येव कर्तव्यमेक कालेऽथवा द्वयम् ॥ १० ॥
एतत्सर्वं च तन्नाम्ना स्वधान्तेज हृदान्वितम् ।
अथवार्घ्यबलिं दद्यादन्यत्रान्नं प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥
पिण्डत्रयं तु वा देयं केवलं त्ववटं हि वा ।
कृत्वेष्टकां वा पाषाणं शरावे वा निधाय च ॥ १२ ॥
कूर्च पुरोदितं दत्त्वा तत्रैतत् कर्मवा नयेत् ।
सप्ताहं वा नवाहं वा दशाहं वा तदाचरेत् ॥ १३ ॥
तदन्ते चापराह्ने वा पूर्ववद्विधिनार्चयेत् ।
मृदमुद्वास्य तत्स्थानात् पिण्डं पुष्पसमन्वितम् ॥ १४ ॥
तत्कूर्चमिष्टकायुक्तं पाषाणां पीठिकां च वा ।
संग्राह्य पीठिकादौ च धूप दीपादि संयुतम् ॥ १५ ॥
अतोद्य सहितं वाथ निक्षिपेत् तीर्थ मध्यमे ।
एतत्सर्वं तु वा पुण्यस्थाने नद्यादिके नयेत् ॥ १६ ॥
विप्रादीनां तु सामान्यं विशेषस्त्वधुनोच्यते ।
ब्राह्मणे दशपिण्डास्तु क्षत्रिये द्वादश स्मृताः ॥ १७ ॥
वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताश्शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिताः ।
आशौचं यावदेतेषां तावत् पिण्डोदकक्रिया ॥ १८ ॥
पञ्चमे ह्येकपिण्डं तु द्वितीये चतुरस्तथा ।
तृतीये पञ्चवै दद्यात् त्रिदिनादौ मतो विधिः ॥ १९ ॥
दशाहे समतिक्रान्ते एकोद्दिष्टे कृते सति ।
पिण्डमेकं तदा देय माशौचं चाप्रदानतः ॥ २० ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पितृ यज्ञ विधिः
अष्टविंशतितमः पटलः
</poem>
== एकोनत्रिंशत्तमे पटले शैव श्राद्ध विधिः ==
<poem>
ततः श्राद्धविधिर्लेशात् कथ्यते दीक्षितात्मनाम् ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिः पार्वणमेव च ॥ १ ॥
प्रोक्तं पञ्चविधं श्राद्धं ज्ञात्वा कर्म समाचरेत् ।
नित्यं दद्यादहरहर्नैमित्तं स्यान्मृतेऽहनि ॥ २ ॥
कामाय विहितं काम्यं कुर्हो पार्वणामिष्यते ।
वृद्धि श्राद्धं विवाहादावेवं पञ्चविधिं भवेत् ॥ ३ ॥
तदर्थं श्रद्धया दत्तं भोजनं श्राद्ध मुच्यते ।
तत्संशुद्धि दिनाद्यावदब्दमासादिभेदतः ॥ ४ ॥
एकोद्दिष्ट प्रकर्तव्यं प्रति संवत्सरं कृतम् ।
श्राद्धं स्यादेक वर्षोर्ध्वं श्राद्ध पक्षे विशेषतः ॥ ५ ॥
नवश्राद्धं भवेदाद्यं ततः स्यात्शोडषात्मकम् ।
चतुर्थे पञ्चमे त्वह्नि नवाहैकादशाहयोः ॥ ६ ॥
मृदमुद्धिश्य यद्दानं नव श्राद्धमिति स्मृतम् ।
नव श्राद्धममन्त्रं तु पिण्डोदकविवर्जितम् ॥ ७ ॥
अनूदकमधूपं च गन्धमाल्य विवर्जितम् ।
आशौचान्ते प्रकर्तव्यमेकोद्दिष्टं द्विजोत्तमाः ॥ ८ ॥
एकादशे त्रिपक्षे च तथा च प्रतिमासके ।
वत्सरार्धे च यत्कर्म सांवत्सरिक सम्युतम् ॥ ९ ॥
षोडष श्राद्ध मित्युक्तं दानमेतेषु यत्कृतम् ।
एतच्च षोडश श्राद्धमेकोद्दिष्टमिति स्मृतम् ॥ १० ॥
यस्यैतानि नकुर्वन्ति श्राद्धनि नव षोडश ।
पिशाचत्वं चिरं तस्य दत्तैश्श्राद्ध शतैरपि ॥ ११ ॥
द्वारे च भस्मनिचये चाकाशे च यथाक्रमम् ।
त्र्यहाणि त्रीणि चैकं च प्रेता भूतस्सतिष्ठति ॥ १२ ॥
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं शिवलोकं स गच्छति ।
मरणाहात् समारभ्य प्रत्यहं वत्सरावधि ॥ १३ ॥
भोजनं सोदकुंभं च प्रदद्याद् देशिकात्मने ।
विधायाथ नवश्राद्धमेकोद्दिष्ट समन्वितम् ॥ १४ ॥
सोदकुंभयुतं पश्चात् सपिण्डीकरणं समे ।
विधातव्यं प्रयत्नेन ब्रह्मचर्यमनुज्झत ॥ १५ ॥
षण्मासान्ते त्रिमासान्ते मासान्ते वा समाचरेत् ।
एकोद्दिष्ट द्वितीयाहे सपिण्डीकरणं क्रियाम् ॥ १६ ॥
अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवसराद्भवेत् ।
तस्याप्यन्नं सोदकुंभं दद्याद्संवत्सद्गुरुः ॥ १७ ॥
पूर्वमेव नवश्राद्धमेकोद्दिष्ट समन्वितम् ।
सपिण्डीकरणं कुर्याद्भोजनं चैकवर्धनम् ॥ १८ ॥
समूह्य वै तत् कर्तव्यं विशेषाद् देशिकात्मने ।
शिवाय वा प्रदातव्यमथवा दीक्षितात्मने ॥ १९ ॥
एकोद्दिष्ट क्रियान्ते तु पक्षश्राद्धं विशांमतम् ।
पाक्षिकं मासिकं श्राद्धं शूद्राणां च तथा भवेत् ॥ २० ॥
अन्यत्सर्वं समानं स्याद्ब्राह्मणैश्च त्रिवर्णिनाम् ।
घटकन्यागते सूर्ये कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ २१ ॥
चतुर्थी सप्तमी चैव नवमी च त्रयोदशी ।
अमावस्या मघा चासु पितृपक्षं प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥
अष्टम्यां पर्वशेषेषु मातृवर्गं प्रकल्पयेत् ।
व्यतीपातेऽयने वापि स्वर्भानोरपि दर्शने ॥ २३ ॥
विष्वोरपि गजच्छायासंक्रान्त्यादिषु कारयेत् ।
शस्त्राग्निभृगुपाताम्बुप्रवेश विधिना मृताः ॥ २४ ॥
एतोषां तु चतुर्दश्यां श्राद्धं कुर्यात् सुतृप्तये ।
अन्यदा वापि कर्तव्यं संभवे वसुपात्रयोः ॥ २५ ॥
रात्रौ तु राक्षसं श्राद्धं सन्ध्ययोरुभयोरपि ।
रात्रावपि च कर्तव्यं यदि स्याद्राहुदर्शनम् ॥ २६ ॥
गृही त्रयोदशी श्राद्धं न च कुर्वीत पुत्रवान् ।
मघासु कुर्वतः श्राद्धं ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति ॥ २७ ॥
नन्दायां दारसून् चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु ।
यदि कुर्यान्नवश्राद्धम्. कुलक्षयकरं भवेत् ॥ २८ ॥
शुक्रे च बुधवारे च गुरोस्सोमस्य वारयोः ।
एतेषु कुर्वतः श्राद्धं कर्तुर्मरणमादिशेत् ॥ २९ ॥
पौष्णमादित्यमैन्द्राग्नी रोहिणी त्रय उत्तराः ।
आत्मनश्च त्रिजन्मानि चतुर्विंशतिभं तथा ॥ ३० ॥
* * * * * * * * * * * * * * * * ? ।
* * * * * * * * * * * * * * * * ? ॥ ३१ ॥
अमाद्वयस्तु वै मासो मलिनः पापसंभवः ।
गर्हितः पितृदेवेभ्यः सर्वकर्मसु संत्यजेत् ॥ ३२ ॥
नित्यनैमित्तिकं कुर्यात् प्रयतस्सन्मलिम्लुचे ।
वैशाखे शुक्लपक्षस्य तृतीया शुक्लकार्तिके ॥ ३३ ॥
नवमी स्यादमावास्या नभस्ये कृष्णपक्षके ।
तिथिस्त्रयोदशी माघे तथा पञ्चदशी मता ॥ ३४ ॥
तिस्रोऽष्टकायने सूर्याचन्द्रयोर्ग्रहणेऽपि च ।
कालेष्वेतेषु वा दद्यादुदकं तिलसंयुतम् ॥ ३५ ॥
अमासहस्रं तच्छ्राद्धं भवत्येव न संशयः ।
कन्यां गते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् ॥ ३६ ॥
ततो वृश्चिकसंप्राप्तौ निराशाः पितरो गताः ।
ततः स्वभजनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥ ३७ ॥
अकुर्वाणश्च तच्छ्राद्धं पङ्के गौरिव सीदति ।
उपात्तेषु सुसंतानं शकुना इव पिप्पले ॥ ३८ ॥
मधुमांसैश्च पाकैश्च पयसा पायसेन च ।
एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघास्वपि ॥ ३९ ॥
पूर्वाहृणे दैविकं श्राद्धं अपराहृणे तु पैतृकम् ।
एकोद्दिष्टं तु मध्याहृणे प्रातर्वृद्धि निमित्तकम् ॥ ४० ॥
शुक्लपक्षे तु पूर्वाहृणे कृष्णे स्याद् पराहृणके ।
आम श्राद्धं प्रकर्तव्यं पूर्वाहृणे द्विजसत्तमाः ॥ ४१ ॥
आपद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।
आमश्राद्धमशक्तौ स्याच्छूद्राद्यैस्तु सदैव हि ॥ ४२ ॥
द्विजोत्तमादय स्सर्वे प्रशस्ताः श्राद्ध संपदि ।
स्वजात्युर्कर्षतो ग्राह्याः स्वस्वजात्युद्भवाश्च वा ॥ ४३ ॥
आचार्य लक्षण प्रोक्त लक्षणा न तु निन्दिताः ।
न ब्राह्मणं परीक्षते दैव कर्मणि धर्मवित् ॥ ४४ ॥
पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्ष्येत प्रयत्नतः ।
उपकार वियुक्ताय दत्तं यत् तद्धि सात्विकम् ॥ ४५ ॥
शिवज्ञानार्थ विदुषे बहुविद्याय यत् द्विजाः ।
दारिद्राय प्रदत्तं यत् सात्विकं हृष्ट चेतसा ॥ ४६ ॥
शिवशास्त्र विहीनाय यत्तु पूर्वोपकारिणे ।
समृद्धाय च यद्दत्तं तत्सर्वं राजसं मतम् ॥ ४७ ॥
संबन्धिने च यद्दत्तमव्रतस्थाय सुव्रताः ।
फलार्थिभिश्च रात्रौ च तद्दानं राजसं मतम् ॥ ४८ ॥
शिवार्चनादिहीनाय शिवज्ञानापहारिणे ।
दीयते तस्करायापि तद्दानं तामसं स्मृतम् ॥ ४९ ॥
सरोषमपसव्यं यैश्च युक्तमवज्ञया ।
सेवकाय च यद्दत्तं तद्दानं तामसं स्मृतम् ॥ ५० ॥
कल्पस्त्वेवं समाख्यातस्त्वनुकल्पश्च कथ्यते ।
मातामहो मातुलश्च स्वस्त्रीयःश्वशुरो गुरुः ॥ ५१ ॥
दौहित्रोविट्पतिर्बन्धुः ऋत्विगाधोऽपि वा मताः ।
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ॥ ५२ ॥
अलाभे त्वथभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् ।
श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धं यस्त मुञ्जीत मोहितः ॥ ५३ ॥
पतन्ति पितरस्तस्य लुप्त पिण्डोदकक्रियाः ।
पुनर्भोजनमध्वानं भाराध्ययनमैथुनम् ॥ ५४ ॥
दानं प्रतिग्रहं होमं श्राद्धं भुक्त्वाष्ट वर्जयेत् ।
श्राद्धार्थं वरणं कृत्वा न प्रयच्छति यः पुमान् ॥ ५५ ॥
तस्मै प्रार्थयते सोऽयं रोरवं नरकं व्रजेत् ।
प्रणीत श्राद्ध तन्त्रो यो न भुङ्क्ते श्राद्धकर्मणि ॥ ५६ ॥
सोऽयं नरकमाप्नोति कुंभीपाकं न संशयः ।
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वरम् ॥ ५७ ॥
श्राद्धे त्रीणि पवित्राणि सत्कुशाः कुतपास्तिलाः ।
सैन्धवं लवणं चैव तथा मानस सम्भवम् ॥ ५८ ॥
पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि नित्यश ।
रामठं च प्रशस्तं स्यादशुष्कव्यञ्जनानि च ॥ ५९ ॥
यत् किञ्चित् पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव ।
अनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डार्थं न कदाचन ॥ ६० ॥
कोद्रवं लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
कूश्माण्डालाबुवार्ताकं माहिषं क्षीरमेव च ॥ ६१ ॥
बीजपूरक माषाणि मरीचिं पिप्पलीमपि ।
कृतं च लवणं सर्वं वंशाग्रं च विवर्जयेत् ॥ ६२ ॥
वर्ज्यं च लोहितं सर्वं हित्वा कुङ्कुममेव च ।
आरक्ता ये च निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च ॥ ६३ ॥
कूलस्थं पादसंस्पृष्टं शुक्लं पर्युषितं च यत् ।
पिण्याकं मथितं चापि तथातिलवणं च यत् ॥ ६४ ॥
हस्तदत्तास्तु ये स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च ।
दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते च किल्बिषम् ॥ ६५ ॥
निरङ्गुष्ठं च यच्छ्राद्धं बहिर्जानु च यद्धुतम् ।
बहिर्जानु च भक्तं यत् सर्वमेवासुरं भवेत् ॥ ६६ ॥
दानं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च ।
साङ्गुष्ठेन तथा कार्यमासुरं स्यात् तथान्यथा ॥ ६७ ॥
अन्तर्जानु विशेषेण तथैवाचमनं भवेत् ।
दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णे हविष्याणि च सर्वशः ॥ ६८ ॥
विनियुक्तास्तु ये श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् ।
यावन्ति पशुरोमानि तावन्नरकमृच्छति ॥ ६९ ॥
यो वेष्टितशिरो भुङ्क्ते यश्च वैदक्षिणामुखः ।
सोपानत्कश्च यो भुङ्क्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जतेअ ॥ ७० ॥
मृण्मयेषु च पात्रेषु श्राद्धे यो भोजयेत् पितृन् ।
देशिकेनान्नदाता च भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ ७१ ॥
मृतसंपृक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं तु विशिष्यते ।
नाभेरधश्च संस्पर्शं कर्मयुक्तो विवर्जयेत् ॥ ७२ ॥
आयुः पुत्रो धनं प्रज्ञा सौभाग्यमतुलं यशः ।
मित्राण्यारोग्यसंपश्च भवेच्छ्रद्धादनिन्दितात् ॥ ७३ ॥
नित्यहानिर्मनस्तापो मित्रनाशः क्षयश्श्रियः ।
कलहो विप्रवासश्च निन्दितश्राद्धतो भवेत् ॥ ७४ ॥
भौतिको ब्रह्मचारी च श्रष्ठोऽसौ श्राद्धकर्मणि ।
शैवं सन्तानिकं लब्ध्वा पितृदेवार्थमिष्टदम् ॥ ७५ ॥
नैष्टिकं त्वतिथित्वेन लब्ध्वा सीदति कः पुमान् ।
चतुर्वेदार्थविदुषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ ७६ ॥
आचार्येण तु भुक्तेन कोटिर्भवति भोजिता ।
लक्षं तु साधके भुक्ते दीक्षतेऽयुतमेव तु ॥ ७७ ॥
समयस्थे सहस्रं स्यात् शतं माहेश्वरे नरे ।
साधकद्वितयं देवं पित्रर्थं देशिकत्रयम् ॥ ७८ ॥
संभवे कथितं श्राद्धे सर्वे सर्वत्र वामताः ।
ईशस्सदाशिवश्शान्तश्शिवश्राद्धे प्रकीर्तिताः ॥ ७९ ॥
रुद्रोऽनन्तश्च कथितो विश्वेदेवा इति द्विजाः ।
दीक्षितानाममी प्रोक्ता रुद्रांशानामथोअच्यते ॥ ८० ॥
स्कन्दचण्डगणेशानास्त्रयः पित्रर्थमीरिताः ।
तत्र नन्दिमहाकालौ द्वौ गणौ द्वितये स्थितौ ॥ ८१ ॥
तृप्तैस्तैर्निखिलं तृप्तं शिवान्तं च भवेद्भुवि ।
पञ्चाभावो यदा तत्र तदा तद्द्वयकल्पना ॥ ८२ ॥
बाहुमूलशिरस्स्थाने भवेत् त्रितयकल्पनम् ।
एकत्रान्यत्र कर्तव्यं स्थानमंसद्वयं द्वयोः ॥ ८३ ॥
एकत्र बाहुयुग्मेन सह वा पञ्च कल्पयेत् ।
षड्दैवतं गृहस्थानां लिङ्गिनां तु त्रिदैवतम् ॥ ८४ ॥
इत्येवमभिसंधाय श्राद्धकर्म समाचरेत् ।
निमन्त्रयीत पूर्वेद्युर्यथावृद्धमतन्द्रितः ॥ ८५ ॥
वृद्धान् संस्पृश्य जङ्घे द्वे समानान् करपल्लवौ ।
यवीयसः प्रियोक्त्या तु समाश्वास्य क्षणेदमून् ॥ ८६ ॥
ताम्बूलदानसहितं श्राद्धकृद्देशिकोत्तमः ।
वसेद् रजनीं तां च स्मरन्तः परमेश्वरम् ॥ ८७ ॥
संयम्य चेन्द्रियग्राममनुगृहानुकम्पया ।
अन्येद्यः स्नानपूजादिक्रिया निर्वर्त्य तानया ॥ ८८ ॥
व्याहरेदपराह्णे तु कृतस्नानादिकर्मणः ।
अभ्युत्थानासनाद्येन स्वागतेनागतानथ ॥ ८९ ॥
संभाव्य पादशौचाय कुर्यान्मण्डलकानि तु ।
सुसमे गोमयाम्भोभिस्सुप्रलिप्ते गृहाजिरे ॥ ९० ॥
समन्ताद्रङ्गरेखाभिराकीर्णपदवीपदे ।
द्वे चतुष्कोणके प्राच्यां प्रतीच्यां द्वे सुवर्तुले ॥ ९१ ॥
दक्षिणोत्तर संस्थाने हस्तमात्रे तदन्तरे ।
प्रतिमण्डलमग्रे वावटः स्याद्द्वादशाङ्गुलैः ॥ ९२ ॥
मातृश्राद्धे पितृश्राद्धे मण्डलं चावटं तु वा ।
कल्पयेदेव पित्रर्थमर्घ्यं पात्रेषु पञ्चसु ॥ ९३ ॥
गन्धपुष्पकुशाम्भोभिः विद्याङ्गैर्ब्रह्मसंयुतैः ।
देवार्थं यवसंयुक्तैः पित्रर्थं तिलसंयुतैः ॥ ९४ ॥
अभ्युक्ष्यार्ध्याम्भसा मन्त्रैर्विद्याङ्गैरभिमन्त्रयेत् ।
पुरुषेण च वस्त्राणि गन्धं हृदयमन्त्रतः ॥ ९५ ॥
पुष्पाणि ब्रह्मशिरसा शिखाया धूपदीपके ।
अनुक्तमन्यच्छ्राद्धाङ्गं हृदयेनाभिमन्त्रयेत् ॥ ९६ ॥
एवं द्रव्याणि संशोध्य ततः कर्म समाचरेत् ।
साग्रयोरवकीर्याथ यवान् सद्वृत्तयोस्तिलान् ॥ ९७ ॥
तिर्यङ्मध्ये कुशान्न्यस्त्वा मृतपिण्डं दक्षिणे न्यसेत् ।
विद्याङ्गास्त्रेण दक्षस्थं मण्डलं साश्रमर्चयेत् ॥ ९८ ॥
सुगन्धैः श्वेतपुष्पाद्यैर्विद्याङ्गहृदयेन तु ।
सौम्यस्थं प्रणवाद्येन स्वस्वनाम्ना समन्वितम् ॥ ९९ ॥
स्वाहान्तेनापसव्यस्थयज्ञसूत्रेण पश्चिमे ।
मण्डले करपृष्ठेन स्वधान्तेन समर्चयेत् ॥ १०० ॥
पात्रेभ्यः पृथगादायार्घ्योदकं पादयोः क्रमात् ।
दत्त्वार्घ्यं मृदमादाय पादौ प्रक्षालयेदनु ॥ १०१ ॥
सौम्यमण्डलयोरेवमेषां दत्त्वा सुशीतलैः ।
तोयैराचमनं पश्चादाचान्तस्संप्रवेश्य तु ॥ १०२ ॥
उपलिप्ते शुचौ देशे दक्षिणे प्रणवान्विते ।
आसनेषु सुधौतेषु ज्ञात्वा तानुपवेशयेत् ॥ १०३ ॥
ततः श्राद्धं करिष्येऽहमिति तान् प्रार्थयेदथ ।
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो दद्याद्दर्भासनं द्वयोः ॥ १०४ ॥
न तु हस्तेषु दातव्यं पतृणां विश्वदेवयोः ।
उदगग्रमजातेन सव्ये कृत्वोत्तरीयकम् ॥ १०५ ॥
आवाहयामीति वदेदुक्तस्त्वावाहयेति तैः ।
आवाहयेत्यनुज्ञातः स्वनाम्ना प्रणवादिना ॥ १०६ ॥
स्थापनादि त्रयं कृत्वा वामदेवेन मन्त्रवित् ।
अथ रक्षार्थमादाय यवानवकिरेत् परि ॥ १०७ ॥
प्रदक्षिणान्तरेणैव दद्यादर्घ्यमथाञ्चलौ ।
रूपिणा संनिधानाय द्वितयस्य सकृत् सकृत् ॥ १०८ ॥
प्रतिगृह्य तदर्घ्यं तु पात्रे संस्थाप्य तद्भुवि ।
जानुभ्यामवनौ स्थित्वाघोरेणाभ्यर्चयेद्यवैः ॥ १०९ ॥
पद्भ्यां प्रभृति विश्वाङ्गमाक्रम्याक्रम्य सादरम् ।
गन्धैरालिप्य सर्वाङ्गं भूषयत्पुष्पदामभिः ॥ ११० ॥
वामदेवाणुना धीमान्देवो धूपोऽपि रूपिणा ।
दीपं च तेन संदद्यादीशानेन पवित्रकम् ॥ १११ ॥
वस्त्रं प्रावरणोपेतमङ्गुलीयकमादरात् ।
तदङ्गमपरं दद्यादुपवीतिक्रमेण तु ॥ ११२ ॥
कृत्वा ततोऽपसव्यं तु पितृणामप्रदक्षिणम् ।
कुशांस्तु द्विगुणं दत्त्वा सद्योजातेन मन्त्रतः ॥ ११३ ॥
आवाहयेदनुज्ञातः पितृस्तत्तन्मनुं स्मरन् ।
स्थापनादि त्रयं कृत्वा वामेनैवाप्रदक्षिणम् ॥ ११४ ॥
रक्षां तिलैरथेशेन दद्यादर्घ्योदकं पुनः ।
त्रयाणां संनिधानार्थमघोरेणाञ्जलौ पृथक् ॥ ११५ ॥
पूर्ववत्प्रतिगृह्यार्थं स्थापयेदञ्जलौ स्थितम् ।
भूमिष्ठजानुरीशेन शिरसः प्रभृति क्रमात् ॥ ११६ ॥
तिलैरभ्यर्चयेद्वामदेवमन्त्रमनुस्मरन् ।
गन्धाद्यं धूपदीपौ च रूपिणा दापयेत्ततः ॥ ११७ ॥
ईशानेन पवित्राद्यमपसव्यं स्वधान्तकम् ।
पूर्णमस्त्विति वक्तव्यं पूर्णमस्त्विति तैरपि ॥ ११८ ॥
ततस्तां संस्रवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः ।
पितृस्थानमसीत्येवं व्युब्जं पात्रमधो न्यसेत् ॥ ११९ ॥
सौवर्णं राजतं पात्रं ताम्रजं दलसंभवम् ।
भाजनं शुद्धमादाय भोजनायोपपादयेत् ॥ १२० ॥
हस्तप्रक्षालनायापो दत्त्वा भूयश्च शोधयेत् ।
पङ्क्तिदोषनिवृत्त्यर्थं कृत्वा तुपरिहारकान् ॥ १२१ ॥
सर्वपाकविशुध्यर्थं शिवाग्न्याहुतिपूर्वतः ।
शिवानले करिष्येऽहं पृच्छेद्धोममिति द्विजाः ॥ १२२ ॥
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो वह्नौ होममथाचरेत् ।
सोमाय पितृमच्छब्दं चतुर्थ्यन्तं स्वधा नमः ॥ १२३ ॥
ततो यमायेत्युच्चार्याङ्गिरसे ते स्वधा नमः ।
उक्त्वाग्नये ततः कव्यवाहनाय स्वधा नमः ॥ १२४ ॥
हुतशेषं प्रदद्यात्तु भोजनेषु नरं स्मरन् ।
पित्रर्थं चैव पिण्डार्थं न दद्याद्विश्वदेवयोः ॥ १२५ ॥
अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रोधनो नरः ।
दद्यात्तु मधुरान्नं तु पुरुषेण घृतप्लुतम् ॥ १२६ ॥
संस्पृश्याघोरमन्त्रेण तत्पात्रमभिमन्त्रयेत् ।
पवित्रीकरणायेति ततस्सव्यमधोमुखम् ॥ १२७ ॥
तदगुष्ठं स्वहस्तेन गृहीत्वान्ते विवेश्य च ।
गुह्यमन्त्रं जपेद्वायमृत्युजिन्मन्त्रमेव वा ॥ १२८ ॥
अमृतत्वाय परितः पाणिना भ्रामयेज्जलम् ।
आपोशनार्थमाद्येन प्रदद्यात् पाणिपङ्कजे ॥ १२९ ॥
शुभं भुञ्जीध्वमित्युक्ते भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः ।
अतिथिं भोजयेच्छक्त्या तत्काले न विचारयेत् ॥ १३० ॥
देवो देवी गुहो विण्णुर्धर्मस्साक्षाच्छरीरवान् ।
चरन्त्यतिथिरूपेण तस्मात् तान्न विचारयेत् ॥ १३१ ॥
जपन्नीशानमतिष्ठेदातृप्तेरुदगाननः ।
तृप्तास्स्थेति भृतान्नस्सन्तृप्तास्स्म इति कीर्तिते ॥ १३२ ॥
तदन्नं प्रक्षिपेद्भूमौ सकृद्द्भिस्समन्वितम् ।
उच्छिष्टसन्निधौ कुर्याद्गोमयेनैव मण्डलम् ॥ १३३ ॥
कुशानास्तीर्य दक्षाग्रानजानेन तिलांस्तथा ।
वामेन तिलसंयुक्तं सर्वौदन समन्वितम् ॥ १३४ ॥
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पिण्डत्रितयमुद्धरम् ।
मध्वाज्यतिलसंयुक्तं भूमिष्ठस्सव्यजानुना ॥ १३५ ॥
दद्यादुपरि दर्भाणां क्रमादीशादिशम्बरैः ।
विधाय वारिणो धारां वामदेवमुदीरयन् ॥ १३६ ॥
क्षौमं कार्पाससूत्रं वा दद्याद्वस्त्रार्थमञ्जनम् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥ १३७ ॥
क्षमध्वमिति संहृत्य पितृनाचम्य मन्त्रवित् ।
पूर्वमाचमनं त्रिभ्यो द्वाभ्यां दद्यादनन्तरम् ॥ १३८ ॥
प्रदद्याच्छुद्धहस्तेभ्यस्ताम्बूलं चास्यशुद्धये ।
सकर्पूरं तदङ्गं सद् गृहोपकरणं तथा ॥ १३९ ॥
गोभूदास्यादिकं दद्याद्दक्षिणां तेषु तृप्तये ।
वर्द्धनीमुदकापूर्णां श्राद्धकृद्दक्षिणाननः ॥ १४० ॥
धृत्वा पठेत् स्वधाकारं वदेयुर्वाच्यतामिति ।
ईशादित्रितयं पश्चात् चतुर्थ्यन्तमुदीरयेत् ॥ १४१ ॥
स्वधान्तं श्राद्धकृत्पश्चादीशाद्यास्सर्व एव च ।
अस्तु स्वधेति ब्रूयुस्ते भूमौसिञ्चेत्ततो जलम् ॥ १४२ ॥
एवं त्रिवारं कर्तव्यं पठेयुस्तदनन्तरम् ।
देवा रुद्राश्च तृप्त्यन्तामित्येते च स्वयं पठत् ॥ १४३ ॥
दातारो नोऽभिवर्धन्तां शैवसन्ततिरेव च ।
इत्युक्ते तैरिदं वाक्यं प्रति द्विजसत्तमाः ॥ १४४ ॥
पुनश्चिवं वदेत् कर्ता उत्तरे श्राद्धकृत्ततः ।
श्रद्धा च नो मा व्यवगाद् बहुदेयं च नोऽस्विति ॥ १४५ ॥
इत्युक्त्वा च प्रिया वाचः प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।
यस्मिंस्ते संस्रवाः पूर्वमर्घ्यपात्रे निवेशिताः ॥ १४६ ॥
पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा पश्चाद्विसर्जयेत् ।
सद्योजातेन मन्त्रेण पितृपूर्वमनुव्रजेत् ॥ १४७ ॥
अन्नशेषैः किं क्रियतामित्युक्ते श्राद्धकारिणा ।
इष्टैस्सहोपभोक्तव्यमिति ते ब्रूयुरिष्टदाः ॥ १४८ ॥
पिण्डांश्च गोषु विप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा ।
प्रक्षिपेत् कुलपत्नी वा मध्यमं पिण्डमश्रुयात् ॥ १४९ ॥
ततोऽस्यां जायते पुत्रो रुद्रांशो लक्षणान्वितः ।
धीरश्श्रीमान्यशस्वी च विद्यासन्तानपारगः ॥ १५० ॥
गर्भाधानादिके विद्वान् संस्कारे षोडशात्मके ।
वृद्धौ नान्दीमुखे नैव पितृन् श्राद्धेऽनुतर्पयेत् ॥ १५१ ॥
नान्दीमुखे तथान्यस्मिन् सर्वमङ्गलकर्मणि ।
दद्याच्च दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान्यवैः क्रियाः ॥ १५२ ॥
अपसव्यं न कुर्वीत न कुर्यादप्रदक्षिणम् ।
प्रदद्यात् प्राङ्मुखः पिण्डान् वृद्धिश्राद्धेषु नित्यशः ॥ १५३ ॥
प्रगग्रेषु च दर्भेषु पिण्डं दद्यात्तुवृद्धिषु ।
अनिष्ट्वा तु पितृन् श्राद्धे सर्वकर्म न कारयेत् ॥ १५४ ॥
नित्यश्राद्धमदैवं स्यादेकोद्दिष्टं तथैव च ।
एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घ्यैकपवित्रकम् ॥ १५५ ॥
आवाहनाग्निकरणरहितमपसव्यम् ।
उत्तिष्टतामित्यक्षययस्थाने तेषां विसर्जनम् ॥ १५६ ॥
अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयस्तेऽभिरताः स्महे ।
एको वाथ नरो ग्राहो निमित्तस्य च संमतः ॥ १५७ ॥
स्वनाम्ना सर्वकर्म स्यात् प्राग्वत् किं तु महद्भवेत् ।
गोभूहिरण्य सद्वेश्मवाहनाच्छादनादिकम् ॥ १५८ ॥
वस्त्राणि कांस्यपात्राणि धान्यानि विविधानि च ।
आसनं तालवृन्तं च छत्रं पादुकसंयुतम् ॥ १५९ ॥
उपधानयुतां शययां तदीयमपरं च यत् ।
दद्याद्दक्षिणयोपेतं जलदानयुतं पृथक् ॥ १६० ॥
अशौचान्तदिने त्वेतदेकोद्दिष्टं महद्भवेत् ।
नवश्राद्धमन्त्रं तु पिण्डोदक विवर्जितम् ॥ १६१ ॥
अनूदकमधूपं च गन्धमाल्यविवर्जितम् ।
पिण्डोदकं समाख्यातं पिण्डपात्रगतस्य च ॥ १६२ ॥
जलस्य धारया नेष्टं पिण्डोर्ध्वे भ्रमणं द्विजाः ।
प्रणामं न च कुर्वीत स्वधाकारं तथैव च ॥ १६३ ॥
नैवाग्नौ करणं तच्च प्रश्ने विप्रोत्तमान् प्रति ।
अग्नौ करिष्य इत्येददेकोद्दिष्टेऽपि स्मृतम् ॥ १६४ ॥
हविष्यान्नेन ते मासं वत्सरं पायसेन तु ।
तिष्ठन्ति युक्ताशीर्वादाः स्तुवन्ति च पितामहाः ॥ १६५ ॥
रक्तशाल्यादिभक्तैश्च सव्यञ्जनपरिष्कृतैः ।
तृप्यन्ति पितरो दत्तैर्मासवृद्ध्या न संशयः ॥ १६६ ॥
गयायां विहितं श्राद्धं सर्वमानन्त्यमुच्यते ।
गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रं चतुष्टयम् ॥ १६७ ॥
अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ।
तन्नामभिरधोरादिपूर्वकैर्भवपश्चिमैः ॥ १६८ ॥
ओमित्येव पितश्चेति शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
पात्रत्रयं तु पित्रर्थं निमित्तार्थं परं मतम् ॥ १६९ ॥
सपिण्डीकरणं त्वेतदेकोद्दिष्टं स्त्रिया अप ।
कर्तव्यं सर्वकर्मार्थं यथापूर्वमुदाहृतम् ॥ १७० ॥
स्वनाम्ना सर्व कर्तव्यं सपिण्डीकरणात्पुरा ।
ईशादिनामभिः पश्चात्सर्वकर्म समाचरेत् ॥ १७१ ॥
यस्सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक् पिण्डेन योजयेत् ।
पितृघ्नो जायते कर्ता मातृहा च भवेद्ध्रुवम् ॥ १७२ ॥
आयुष्कामो लभेदायुः धनकामो वसूनि च ।
विद्याकामोऽमलां विद्यां रतिकामो वरस्त्रियः ॥ १७३ ॥
पुत्रान् सौभाग्यमारोग्यं यशो वीर्यं श्रियस्सुखम् ।
एतानि लभते नित्यं श्राद्धदो नावसीदति ॥ १७४ ॥
प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देवं हि दीक्षितैः ।
ज्ञातिबन्धुसुहृच्छिष्यैर्भृत्याचार्यैश्च दीक्षितैः ॥ १७५ ॥
पुत्राभावे तु पत्नी स्यात् पल्याभावे तु सोदरः ।
योग्यो ह्यनुपनीतोऽपि श्राद्धकर्मण्यदीक्षितः ॥ १७६ ॥
कृतचूडस्तु कुर्वीत ह्युदकं पिण्डमेव च ।
स्वधाकारं प्रयुञ्जीत मन्त्रोच्चारं न कारयेत् ॥ १७७ ॥
एकवस्त्रो न भुञ्जीत न कुर्याद्देवतार्चनम् ।
दानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् ॥ १७८ ॥
प्रौढपादेन कुर्वीत स्वाध्यायं पतृतर्पणम् ।
आसनारूढपादश्च जान्वोर्वा जङ्घयोस्तथा ॥ १७९ ॥
परकीयप्रदेशे तु पितृणां निर्वपेत्तु यः ।
तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्मोपभुञ्जते ॥ १८० ॥
अटवी चाकृतारण्यं नदीतीराणि यानि च ।
सर्वाण्यस्वामिकान्येव तेषु श्राद्धादिकं नयेत् ॥ १८१ ॥
चण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटश्च तथैव च ।
रजस्वाला च षण्डश्च नेक्षेरन्नश्रतो द्विजान् ॥ १८२ ॥
होमे प्रदाने भोज्ये च यदि तैरपि वीक्ष्यते ।
दैवे हवींषि पित्र्ये च तद्गच्छत्ययथातथम् ॥ १८३ ॥
वृद्धश्रावकनिर्गन्धाः शाक्या जीवन्तिकास्तथा ।
ये धर्मान्नानुवर्तन्ते ते च नग्नादयो मताः ॥ १८४ ॥
अन्नं पश्येयुरेते तु यदि वै हव्यकव्ययोः ।
उत्सृष्टव्यं प्रधानार्थं संस्कारश्चापदि स्मृतः ॥ १८५ ॥
दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूतदिवाकरः ।
स कालः कुतपः प्रोक्तस्तस्मिन् पैतृकमाचरेत् ॥ १८६ ॥
अथवान्यप्रकारेण कुतपस्त्विह कथ्यते ।
शिवोक्तिश्शौचमक्रोधस्तत्पराः पात्रवह्नयः ॥ १८७ ॥
तिलो दर्भश्च कालश्च नवैते कुतपः स्मृताः ।
पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च ॥ १८८ ॥
गणोऽन्यस्सर्वसामान्यो न स्वपित्रादयो मताः ।
क्रमादीशादयः प्रोक्तास्तद्वन्मातामहादयः ॥ १८९ ॥
स्वेन भर्त्रा समं श्राद्धं माता भुङ्क्ते सुधासमम् ।
पितामही तथा स्वेन तथैव प्रपितामही ॥ १९० ॥
पिण्डदेयास्त्रयः पिण्डानेवं कुर्वन्न मुह्यति ।
मातृश्राद्धं तु युग्मे स्यात् सदैवं प्राङ्मुखैस्सदा ॥ १९१ ॥
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितृणां तदनन्तरम् ।
अपुत्रायां मृतायां तु पतिःकुर्यात् सपिण्डताम् ॥ १९२ ॥
एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यं यावत्पित्रोस्सपिण्डता ।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वेमेकोद्दिष्टं निवर्तये ॥ १९३ ॥
न पृथक् पिण्डदानं तु तस्मादूर्ध्वं विधीयते ।
अपुत्रका मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये ॥ १९४ ॥
तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ।
पित्रादित्रय पत्नीनां भोज्या मात्रे वृता द्विजाः ॥ १९५ ॥
स्त्रीणामेवाथवा दद्यान्मातृश्राद्धे द्विजोत्तमाः ।
स्वगोत्राद् भ्रंशते नारी उद्वाहान् सप्तमे पदे ॥ १९६ ॥
स्वामिगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया ।
चतुर्थीहोममन्त्रैस्तु मांसमज्जादिभिस्सह ॥ १९७ ॥
एकत्वं सा गता भर्त्रा ततस्तद्गोत्रभागिनी ।
पाणिग्राहणिका मन्त्राः पितृगोत्रापहारिणः ॥ १९८ ॥
आसुरादि विवाहेषु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
स्त्रीणामन्यस्य भर्तुर्वै यद्गोत्रं तेन निर्वपेत् ॥ १९९ ॥
यदि त्वक्षतयोनिस्सा त्वन्यपक्षं प्रतिष्ठिता ।
तद् गोत्रेण तु दातव्यं पिण्डं श्राद्धं तथोदकम् ॥ २०० ॥
जनन्यां संस्थितायां तु सपिण्डीकरणादिकम् ।
पैतृकं तु भवेत् गोत्रं ऊर्ध्वं तु पितृ दैवतम् ॥ २०१ ॥
पितृगोत्रं समुत्सृज्य न कुर्याद्मातृ गोत्रतः ॥ २०११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शैवश्राद्ध विधिर्नाम
एकोन त्रिंशतितमः पटलः
</poem>
== त्रिंशत्तमे पटले प्रायश्चित्त विधिः ==
<poem>
प्रायश्चित्त विधिं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
विधिर्निषेध इत्येवं चोदना द्विविधा मता ॥ १ ॥
अनुष्ठितायां तस्यांस्याद्यथावद्धर्म संग्रहः ।
वैपरीत्ये त्वधर्मस्यात्तेन पापं महद्भवेत् ॥ २ ॥
तेनाधो गमने प्राप्ते कर्तुरूर्ध्वं परं पदम् ।
यत्कर्मनयतीत्युक्तं प्रायश्चित्तमिहागमे ॥ ३ ॥
प्रकृष्टायास्समानत्वाद्दोषः प्रायः प्रकीर्तितः ।
चिदात्मा कथितश्शास्त्रे तरणं तु तकारतः ॥ ४ ॥
सदोषस्यात्मनो यस्मात्तरणं पततो ह्यधः ।
तस्मात्प्रकीर्तितं विप्राः प्रायश्चित्तं शिवाश्रिताः ॥ ५ ॥
विधिर्निषेधो वा नास्ति यस्मिन् कर्मण्यनुष्ठिते ।
तस्मिन् पुण्यं च पापं वा नेति शास्त्रार्थ निश्चयः ॥ ६ ॥
आवश्यके कृते पूर्वमुखेनैव प्रति क्रिया ।
कर्तव्या पश्चिमास्येन कोणास्येन न वेति च ॥ ७ ॥
प्रायश्चित्तं विभेदेन न शक्यं वक्तुमग्रजाः ।
कर्मणामप्यनन्तत्वाद् ग्रन्थविस्तार दोषतः ॥ ८ ॥
ततो निगद्यते लेशात् प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
स्नानं जपश्शिवध्यानं प्राणायामः प्रदक्षिणम् ॥ ९ ॥
लिङ्ग बेरागमादीनां स्वगुरोर्देशिकस्य च ।
शिवज्ञानरतानां च दर्शनं तन्निरीक्षणम् ॥ १० ॥
नमस्काराद्यमेतेषां शिवधामनिषेवणम् ।
शिवाग्नि गुरु पूजा च भोजनं दीक्षितात्मनाम् ॥ ११ ॥
पुण्यतीर्थावहाह्यश्च पञ्चगव्याशनं ततः ।
शिवास्त्राम्भस्ततो दीक्षा पुण्यक्षेत्राधिवासनम् ॥ १२ ॥
उपवासश्चरोर्भुक्तिः पात्रशेषाशनं च यत् ।
शान्तिश्च शान्तिहोमश्च दिशाख्यः संहिताहुतिः ॥ १३ ॥
मूर्तिहोमो घृतक्षौद्रक्षीरस्नानाद्यनेकधा ।
एकाहाद्युत्सवश्शीतकुम्भो वैशेषिकार्चनम् ॥ १४ ॥
एवमादि समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
विभज्य लक्षणं तेषां केषांचिदिह कथ्यते ॥ १५ ॥
पञ्चगोचर संभूतश्शिवद्विज कुलोद्भवः ।
सोष्णीषस्सोत्तरीयश्च नवाम्बर समन्वितः ॥ १६ ॥
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो देशिको निष्कृतिं चरेत् ।
प्रायश्चित्तेऽद्भुते वापि शान्तिं सद्यस्ममाचरेत् ॥ १७ ॥
दिन पक्षर्क्ष लग्नादि प्रेक्षणं नात्र संमतम् ।
प्रायश्चित्तं कृतं सद्यो यदि श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥
मध्यं सप्तदिनादर्वाक् पक्षाहादधमं भवेत् ।
तस्मान्मासावसानं तु हीनमित्यभिधीयते ॥ १९ ॥
मासोर्ध्वं नैव कर्तव्यं यदिशान्त्या समाचरेत् ।
लिङ्गपीठविमानादि प्रायश्चित्तादिकं नयेत् ॥ २० ॥
आदौ मध्ये तदन्ते वा सन्धानार्थं द्विजोत्तमाः ।
प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने कर्ता वा देशिकोऽथवा ॥ २१ ॥
स्थानिको वा यदा कुर्युरौदासीन्यं क्रियां प्रति ।
वित्ताभावान्मनः क्षोभाद्रागद्वेषादिहेतुभिः ॥ २२ ॥
पापकर्माभिधाताद्वा एते मद्द्वेषिणोनराः ।
नृप भङ्गाय जातास्ते राष्ट्रविक्षोभकारिणः ॥ २३ ॥
अनुशास्याश्च मद्भक्तैर्वीतरागैस्तपस्विभिः ।
देवस्वहारिणो मर्त्या येऽप्येवं शासनार्हकाः ॥ २४ ॥
सश्रद्धं निष्कृतिं कुर्युर्मदीयास्ते नरोत्तमाः ।
राज्ञो हितकराः पुण्यकर्माणो राष्ट्रपोषकाः ॥ २५ ॥
तद्ग्रामर्द्धिकराः स्थानमत्पूजावृद्धि हेतवः ।
इति ज्ञात्वा तु यत्नेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ २६ ॥
अथ मन्त्रजपं कुर्यात् स्नानं चोदितभस्मना ।
मन्त्रकाय उदग्वक्त्रः पूर्वास्यः साक्षमालिकः ॥ २७ ॥
शिवाणुमथवाघोरं यद्वा पाशुपतं वरम् ।
अघोरास्त्रं शिवास्त्रं वा ब्रह्माण्यङ्गानि वा पुनः ॥ २८ ॥
मेलामन्त्रं तु यद्वान्यं परार्धान्तं शतादितः ।
जपेत्तदनुरूपेण मितग्रासो हविष्यभुक् ॥ २९ ॥
अनाहारोऽथ भिक्षाशी चरुभुक् क्षीरपोऽपिवा ।
शाकयावकपिण्याककन्दमूलफलाशनः ॥ ३० ॥
स्मरंस्तद् देवतारूपं जपंस्तस्मै निवेदयेत् ।
जपं एव समाख्यातः प्रदक्षिण मथोच्यते ॥ ३१ ॥
नानाविधं तदाख्यातमन्तर्बाह्यविभेदतः ।
लिङ्ग प्रासादयोर्मध्ये श्रेष्ठाश्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ ३२ ॥
अन्तर्मण्डल शालादावन्तः श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।
गर्भे प्रदक्षिणं कर्तुं न शक्यं बहुदोषकृत् ॥ ३३ ॥
गर्भगेहे भवेल्लिङ्गच्छाया निर्माल्य सङ्करः ।
सोमसूत्रस्य मूलं च देवसमीप्यमेव वा ॥ ३४ ॥
परिहृत्य कृतं सर्वं यदि सर्वफलावहम् ।
अन्तर्मण्डलदेशेऽपि सोमसूत्रं च विद्यते ॥ ३५ ॥
प्रासादार्ध प्रमाणं प्रासादसममेव वा ।
निर्माल्यसङ्करोऽपि स्याद्धामछाया च विद्यते ॥ ३६ ॥
परिहृत्य तु तत्सर्वं प्रदक्षिण मथाचरेत् ।
सव्यापसव्य मार्गेण कर्तव्यं वा प्रदक्षिणम् ॥ ३७ ॥
सव्यं चण्ड प्रदेशः स्यादपरं सोमसूत्रतः ।
सव्यापसव्यमार्गेण मृदुगत्या समाचरेत् ॥ ३८ ॥
सव्यापसव्यमेवं स्यादन्तर्नित्योत्सवेऽपि वा ।
छायाया लङ्घनं धाम्नो देवदेवोत्सवेऽपि वा ॥ ३९ ॥
तत्कालकृतसेवस्य नैव दोषप्रदं भवेत् ।
तद्बाह्ये नैव दोषस्य प्रवेशोऽस्ति मनागपि ॥ ४० ॥
प्रयत्नोऽपि महान् बाह्ये बहूनि स्युः पदानि च ।
पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं दशगुणं भवेत् ॥ ४१ ॥
अङ्गप्रदक्षिणं चान्यदुदयास्तमनान्तकम् ।
अनयोः पुण्यमाहात्म्यं न शक्यं वक्तुमग्रजाः ॥ ४२ ॥
क्षेत्रमाहात्म्यतस्त्वेत देवानन्त फलं भवेत् ।
एवं प्रदक्षिणं ख्यातं शिवाम्भस्तत्र कथ्यते ॥ ४३ ॥
कुम्भे वा कलशे वाथ स्थण्डिलोपरिसंस्थिते ।
सूत्रवस्त्र सुवर्णाम्बु कूर्चचन्दन संयुते ॥ ४४ ॥
शिवेनाङ्गैस्समभ्यर्च्य ब्रह्मभिस्तत्स्थितोदकम् ।
शिवाम्भ इति निर्दिष्टमस्त्रोदं चास्त्र जापतः ॥ ४५ ॥
ततः मृच्छ्रादयः प्रोक्ताः कृच्छ्रोऽन्यस्तप्तसंज्ञकः ।
अतिकृच्छ्रपराकौ द्वौ चान्द्रायणविधिस्ततः ॥ ४६ ॥
त्रिरात्रमेकभुक्तिस्स्यात् त्रिदिनं लङ्घनं भवेत् ।
एवं कृच्छ्रः समाख्यातः प्राजापत्य इति स्मृतः ॥ ४७ ॥
पिबेत्सोष्णं त्र्यहं वारि त्रिदिनं क्षीर भोजनम् ।
सोष्णामाज्यं त्र्यहं चाद्यात् त्रिदिनं केवलोयदा ॥ ४८ ॥
तप्त कृच्छ्रमितिख्यातं त्वतिकृच्छ्रश्च कथ्यते ।
एक विंशति नक्षत्रं त्रिपलं क्षीरभोजनम् ॥ ४९ ॥
अतिकृच्छ्रः समाख्यातः पराक इह कथ्यते ।
द्वादशाहनिर्राहारः पराक इति संस्मृतः ॥ ५० ॥
मासार्धं ग्रासवृद्धिस्स्याच्छुक्ले कृष्णे च हासयेत् ।
चान्द्रायण विधिः प्रोक्तो जलेनैव जलात्मकः ॥ ५१ ॥
सायमाद्यन्तयोरह्नो सायं प्रातश्च मध्यमे ।
चरिष्णुरुपवासं च त्यजेत् भुक्ति चतुष्टयम् ॥ ५२ ॥
मध्यम द्वितयं वाथ तदर्थं दानमेव वा ।
उपवासः समाख्यातश्शान्तिस्त्वत्र निगद्यते ॥ ५३ ॥
मण्डपं तु शुभाशायामग्नौ वा पूर्व वर्त्मना ।
तन्मध्ये कुण्डमापाद्य कृतं हस्तमितन्तथा ॥ ५४ ॥
शिल्पिनं च विसृज्याथ पुण्याहप्रोक्षणं नयेत् ।
देवं संशोध्य विधिना स्नपनं प्रत्यहं नयेत् ॥ ५५ ॥
गन्धाद्यैः पुष्कलैरिष्ट्वा शान्तिकर्म समारभेत् ।
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च शिवं साङ्गं च तर्पयेत् ॥ ५६ ॥
अघोरामथवा शैवमस्त्रं पाशुपतं तु वा ।
अघोरास्त्रमथान्यं वा सुसिद्धं देशिकात्मना ॥ ५७ ॥
कर्णिकायां समभ्यर्च्य साङ्गं संतर्पयेदथ ।
समिदाज्यं च गव्यं च मधुरत्रय संयुतम् ॥ ५८ ॥
तिलदूर्वाक्षतैर्युक्तं शुद्धान्नं वाथ पायसम् ।
सहस्रं वा तदर्थं वा शतमष्टाधिकं तु वा ॥ ५९ ॥
प्रत्यहं होमयेदेतैर्मन्त्रमादौ समुच्चरन् ।
स्वाहान्ते भगवन् सर्वक्षोपनाशंपदं ततः ॥ ६० ॥
कुरुकुर्वीति संयुक्तं प्रतिमन्त्रं दशान्तरम् ।
पञ्चाशदन्तरं वापि शतमन्त्रान्तरं तु वा ॥ ६१ ॥
पठन् होमं समाप्यैवं पूर्णामन्ते समाचरेत् ।
मुखवाससमायुक्तं ताम्बूलं च निवेद्य च ॥ ६२ ॥
कामिकादि शिवज्ञानं पञ्चदिक्षु व्यवस्थितम् ।
तत्तद्दिङ्मुख संजातं पठेयुश्शास्त्रपारगाः ॥ ६३ ॥
प्राचि तत्पुरुषं घोरं दक्षिणे वाममुत्तरे ।
पश्चिमे जातमीशानं जपेयुस्तत्र दीक्षिताः ॥ ६४ ॥
ऋगाद्यध्ययनं कुर्युश्चत्वारो वेदपारगाः ।
स्तोतारो बहवो वैकः पठेयुः स्तोत्र संहतिम् ॥ ६५ ॥
तदर्थ भावनोपेतास्संस्कृताश्शिवदीक्षया ।
एतत् सर्वं प्रकर्तव्यं स्नातैर्होम प्रवर्तकैः ॥ ६६ ॥
होमरक्षां च संगृह्य दत्वार्घ्यं च पराङ्मुखम् ।
निरोध्य तत्र देवेशं दद्यादन्तर्बहिर्बलिम् ॥ ६७ ॥
समाचम्य कृतन्यासः प्रविशेद्देवसंनिधिम् ।
होमकर्म निवेद्यास्मै प्रार्थयेत् दुरित क्षयम् ॥ ६८ ॥
एवं शान्तिस्समादिष्टा नवधा सा समीरिता ।
एक त्रिपञ्चसप्ताहनवाहैश्च द्विसप्तकैः ॥ ६९ ॥
पक्षत्रिसप्त नक्षत्रैरविच्छिन्नायतस्ततः ।
कुण्डे विसर्जनं नोक्तं देवस्याग्नेः पुराविधेः ॥ ७० ॥
विसर्जनं तु वा देवे पावकस्य न सर्वथा ।
शान्तिरेवं समारव्याता शान्तिहोमो विधीयते ॥ ७१ ॥
स च द्विविध उद्दिष्टश्श्रेष्ठः पूर्वं निगद्यते ।
शुभाशास्वग्निदेशे वा मण्डपे समलंकृते ॥ ७२ ॥
स्थण्डिलं तत्र संकल्प्य तन्मध्ये विन्यसेत्घटम् ।
ससूत्रं सोदकं कूर्चवस्त्रहेमाम्बुजान्वितम् ॥ ७३ ॥
सितचन्दन दिग्धाङ्गं फलपल्लव संयुतम् ।
परितः कलशानष्टौ वस्त्रकूर्चादि संयुतान् ॥ ७४ ॥
विन्यस्य मध्यमे कुम्भे यजेत्पाशुपताह्वयम् ।
प्रणवासनमारुढं दुराधर्षं महाबलम् ॥ ७५ ॥
पञ्चास्यं दशकर्णं च प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
दंष्ट्राकराकमत्युग्रं मुक्तनादं सुदुर्जयम् ॥ ७६ ॥
कपालमालाभरणं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
केकराक्षं महामालानागाभरणलेलिहम् ॥ ७७ ॥
सूर्यकोट्ययुताभं च विघ्नसंघात मर्दकम् ।
भुजैर्दशभिरत्युग्रैर्भैरवास्त्रैस्समन्वितम् ॥ ७८ ॥
खड्गचापमहाशूलाभयपाशांश्च दक्षिणे ।
खेटबाणा कपालांश्च वरप्रासौ च वामतः ॥ ७९ ॥
पिङ्गाभस्मश्रु संयुक्तं तथाविधशिरोरुहम् ।
ध्यात्वैवं समुच्चरन् मन्त्रमावाह्यार्चनमारभेत् ॥ ८० ॥
ओं श्लीङ्कार संयुक्तं पं शुं हुफण्णस्त्विति ।
प्रणवं वह्नि दिग्भागे श्लीङ्कारं शाङ्करे यजेत् ॥ ८१ ॥
पङ्कारं नैक्रते भागे शङ्कारं वायु गोचरे ।
ओङ्कारादि फडान्ताश्च वर्णाः स्थाने हृदादयः ॥ ८२ ॥
सर्वे पाशुपतोपेतहृदयादि समन्विताः ।
फडन्तान् प्रणवोपेतान् वज्रादीन् कलशेषु तान् ॥ ८३ ॥
इष्ट्वा गन्धादिभिर्देवं नैवेद्यान्तं समर्चयेत् ।
तदग्रे हास्तिके वृत्त कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ॥ ८४ ॥
संस्कृते पूर्ववत्पञ्चसंस्काररैस्संस्कृतेऽनले ।
देवं पाशुपतं साङ्गमावाह्याभ्यर्च्य तर्पयेत् ॥ ८५ ॥
समिदाज्यतिलक्षीरसितदूर्वाचरूंस्ततः ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ८६ ॥
प्रत्येकं जुहुयान्मन्त्रमुच्छरन् कर्मनिर्दिशेत् ।
भगवन् दोषशान्तिं तु कुरुकुर्विति देशिकः ॥ ८७ ॥
अङ्गानि दश चास्त्राणि दशहुत्वा प्रतोषयेत् ।
पूर्णाहुतिं ततो दद्यादस्त्रं पाशुपतं स्मरन् ॥ ८८ ॥
प्रायश्चित्ताहुतिं हुत्वा मन्त्रं पाशुपतं स्मरन् ।
पुनः पूर्णां च ताम्बूलं दत्वार्घ्यं च पराङ्मुखम् ॥ ८९ ॥
कृत्वा लयाङ्गमाकर्मपर्यन्तं परिरक्षयेत् ।
प्रत्यहं वा तदुत्पाद्य तर्पयेदस्त्र रूपिणम् ॥ ९० ॥
अन्तर्बहिर्बलिं दत्वा समाचम्याणुविग्रहः ।
समर्पितक्रिये देवे त्वभीष्टं प्रार्थयेद्गुरुः ॥ ९१ ॥
कुम्भाद्देवं विसृज्याथ द्वादशान्ते नियोजयेत् ।
ततस्तत्कुम्भ पानीयैः प्रोक्षयेदभितस्ततः ॥ ९२ ॥
होमो वा समिदाज्यान्नैः कुम्भसंस्थापनं विना ।
कर्तव्यश्शान्तिहोमोऽयं शान्त्युक्तदिनसंख्यया ॥ ९३ ॥
दिशा होमं ततो वक्ष्ये द्विविधस्स उदाहृतः ।
प्रायश्चित्तार्थमन्योऽयं स्नपनाद्यङ्ग भाग्भवेत् ॥ ९४ ॥
लिङ्गेवा प्रतिमायां वा पीठे प्रासाद एव वा ।
मण्डपे मालिकादौ वा वृक्षादेर्मूल एव वा ॥ ९५ ॥
यदर्थं वर्तते प्रायश्चित्तं तस्यचतसृषु ।
दिक्षु कूटान् प्रपां वापि कृत्वा कुण्ड चतुष्टयम् ॥ ९६ ॥
वेदाश्रं वा सुवृत्तं वा हस्तमात्रमितं यथा ।
स्थण्डिलं वा समापाद्य प्रोक्षयेदस्त्र वारिणा ॥ ९७ ॥
सर्वार्थं वा चतुर्दिक्षु प्रासादस्य तदाचरेत् ।
एकं वा कूटमापाद्य तत्र सर्वं समाचरेत् ॥ ९८ ॥
मध्यमे वेदिकायुक्तं कुम्भसंस्थापनाय च ।
अथैतद्यागशालायां कर्म सर्वं समापयेत् ॥ ९९ ॥
अथान्यत् कुण्डमैशान्यां ब्रह्माङ्ग सहितस्य च ।
तर्पणार्थं महेशस्य कल्प्यं वा मुनिपुङ्गवाः ॥ १०० ॥
शिवं संपूज्य विधिवल्लिङ्गे वा स्थण्डिलादिके ।
तदग्रे संयजेदस्त्रंशिवाख्यंदेशिकोत्तमः ॥ १०१ ॥
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।
चन्द्रखण्डसुमूर्धानं सचतुष्कर पल्लवम् ॥ १०२ ॥
अशनिध्वनिसंयुक्तमसह्यं भीमविक्रमम् ।
द्वादशाक्षियुतं शक्तिशूलाभयवरान्वितम् ॥ १०३ ॥
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैः शिवास्त्रं स्वाणुनार्चयेत् ।
दक्षेऽघोरमभ्यर्च्य पश्चात् पाशुपतं यजेत् ॥ १०४ ॥
सौम्ये प्रत्यङ्गिरा पूज्या तद्ध्यानमन्त्रमुच्यते ।
ओं ह्रींङ्कारं ततः कृष्णवाससे चेति यत्पदम् ॥ १०५ ॥
ततश्च सिह्मवदने महावदन इत्यपि ।
महाभैरविवर्णे च सर्वशत्रुपदं ततः ॥ १०६ ॥
कर्मविध्वंसिनीत्येवं परमन्त्रपदं ततः ।
च्छेदनीत्युद्धरे पश्चात् सर्वभूतदमन्यपि ॥ १०७ ॥
सर्वभूतांस्ततो बन्धबन्धेति पदमुद्धरेत् ।
सर्वविघ्नानिति पदं छिन्धिछिन्धीति यत्पदम् ॥ १०८ ॥
सर्वव्याधि निकृन्तेति निकृन्तेति पदं च यत् ।
सर्वदुष्यांस्ततो भक्ष भक्षेति पदमुद्धरेत् ॥ १०९ ॥
ज्वाला जिह्वे करालेति पदं दंष्ट्रेपदं पुन ।
प्रत्यङ्गिरे पदं पश्चात् ह्रीं नमोस्त्विति यत् पदम् ॥ ११० ॥
ते स्वाहेत्युद्धरेदेष मन्त्रः प्रत्यङ्गिरात्मकः ।
प्रणवात् सप्तवर्णं हृच्छिरः पञ्चदशाक्षरम् ॥ १११ ॥
दशाक्षरा शिखा तस्मात् कवचं सप्तवर्णकम् ।
तथैव तस्मान्नेत्राणुश्चतुस्त्रिं/शद्भिरस्त्रकम् ॥ ११२ ॥
त्रयोदशार्णा गायत्री सावित्री सप्तवर्णतः ।
नमः स्वाहावषड्वौषड् ह्रुंफड् युक्ता हृदादयः ॥ ११३ ॥
सिह्मवक्त्रोग्रदंष्ट्राग्निसप्रभोर्ध्वशिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जननिभां वृत्तरक्तनेत्रत्रयान्विताम् ॥ ११४ ॥
वहन्तीं सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं परम् ।
वहन्तीं वामहस्ताभ्यां मुण्डं शेषे तु पल्लवम् ॥ ११५ ॥
कृष्णाम्बरधरां सास्रमांसास्यां नर्तने रताम् ।
मौक्तिकाभरणैर्युक्तां सर्वावयवभूषणाम् ॥ ११६ ॥
अट्टहासरवोपेतां कृष्णाजिन समन्विताम् ।
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैरर्चयेत्परमेश्वरीम् ॥ ११७ ॥
अथवा पञ्चकुम्भांस्तु ससूत्रान् वस्त्रवेष्टितान् ।
गन्धोदकोदरान् कूर्चहेम पङ्कजसंयुतान् ॥ ११८ ॥
पृथक् स्थण्डिलकाधारान् सपिधानान् सपल्लवान् ।
चन्दनालिप्तदेहांस्तु विन्यस्य करकेण च ॥ ११९ ॥
तथाविधेन संयुक्तं तत्र मध्ये शिवाम्बिकाम् ।
प्रागुक्तया परितोऽस्त्राणि ततः प्रत्यङ्गिरामपि ॥ १२० ॥
इष्ट्वा विज्ञाप्य होमार्थं विशेयुः पावकालयम् ।
कुण्डं स्वकीयं संस्कृत्य पावकं च यथा पुरा ॥ १२१ ॥
स्वस्वदेवान् समावाह्य साङ्गान् गन्धादिना सह ।
तर्पयेयुर्यथान्यायं मूर्तिपा गुरुणा सह ॥ १२२ ॥
कुर्युश्चाध्ययनं मन्त्रजपं स्तोत्र जपादिकम् ।
प्राग्वत् समाहिताः स्वस्वदिक्षु सम्यग् व्यवस्थिताः ॥ १२३ ॥
प्लक्षोदुम्बरकाश्वत्थ वटास्समिध ईरिताः ।
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वा मतः ॥ १२४ ॥
तिलाज्यदूर्वास्समिधः क्षीराक्तार्काङ्गुलायतः ।
चरूश्च होमद्रव्याणि शतं पञ्चाशदेव वा ॥ १२५ ॥
प्रत्येकमेतैर्जुहुयुः स्वदेवध्यान तत्पराः ।
प्रायश्चित्ताहुतिं पूर्णां ताम्बूलाहुतिसंयुताम् ॥ १२६ ॥
रक्षादानं निरोधार्घ्यं लयाङ्गे सन्निरोधनम् ।
अन्तर्बहिर्बलिं पश्चादाचान्तो मन्त्रविग्रहः ॥ १२७ ॥
कर्म विज्ञापनं देवे प्रार्थयंस्तत्प्रसादतः ।
कर्तुर्भस्मप्रदानं च कुर्यात्सर्वमनुक्रमात् ॥ १२८ ॥
देवं कुम्भस्थपानीयैः संस्नाप्याभ्यर्चयेद्गुरुः ।
देव धाम्निकृतं चैतद्यदि कुम्भोदकैस्तदा ॥ १२९ ॥
प्रायश्चित्तं समुद्दिश्य वर्तते प्रोक्षयेत्तुतम् ।
दिशाहोमस्समाख्यातस्सर्वारिष्ट निवारणः ॥ १३० ॥
दिशाहोमो द्वितीयोऽसौ विशेषतस्तत्र कथ्यते ।
प्रत्यङ्गिरायाश्चास्त्राणां पूजा नात्र समीरिता ॥ १३१ ॥
समिदाज्योदनैर्होमस्सुतिलैस्सिततण्डुलैः ।
होमश्च पुरुषाघोरवामाजैर्दिक्षु संमतः ॥ १३२ ॥
स्नपनादिषु होमेऽयं चतुर्दिक्षु च संमतः ।
वक्ष्येहं संहिताहोमं सर्वदोषनिकृन्तनम् ॥ १३३ ॥
शुभाशायामथान्यस्मिन् नित्याग्नौ यागमण्डपे ।
उत्सवाद्यग्निमध्ये वा स्थण्डिले वा समाचरेत् ॥ १३४ ॥
सब्रह्माङ्गश्शिवश्शास्त्रे संहितेत्यभिधीयते ।
तैर्मन्त्रैस्संस्कृते वह्नौ गन्धाद्यैरर्चितो गुरुः ॥ १३५ ॥
पलाशसमिदाज्यान्नैश्शत संख्या शिवाणुना ।
शिवाद्दशांशतोऽङ्गानामाहुतिर्ब्रह्मणामपि ॥ १३६ ॥
ततोऽघोराणुना होमं पञ्चविंशतिसंख्यया ।
प्रायश्चित्तार्थमापाद्य पूर्णां कुर्याद्विधानतः ॥ १३७ ॥
संहिताहोम एष स्यान्मूर्तिहोमो विधीयते ।
हर्म्याग्रेऽन्यत्र वा कृता स्थण्डिलं कृतमण्डले ॥ १३८ ॥
शिवकुम्भं न्यसेन्मध्ये वर्धनीं तस्य दक्षिणे ।
अष्टदिक्ष्वष्ट कुम्भांस्तु वज्राद्यायुध संयुतान् ॥ १३९ ॥
ससूत्रान् सापिधानाश्च सवस्त्रान् सहिरण्यकान् ।
गन्धोदकोदरान् गन्धपुष्पधूपदीप प्रदीपकैः ॥ १४० ॥
मध्यकुम्भे शिवं चेष्टवाघोरास्त्रं करके यजेत् ।
यद्वाघोरास्त्रराजानं मध्यकुम्भे शिवं विना ॥ १४१ ॥
वर्धनीमपि हित्वैव साङ्गमभ्यर्चयेद्गुरुः ।
दत्वासनमथास्त्रासनाय हुं फण्णमस्त्विति ॥ १४२ ॥
दत्वास्त्रमूर्तये हुं फण्णमो मूर्तिं च तामपि ।
ध्यायेत्सूर्यसहस्राभं प्रलयाम्बुदनिस्वनम् ॥ १४३ ॥
प्रदीप्तदशन प्रान्तप्रकाशमुखकन्दरम् ।
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वादीप्तभ्रूश्ममश्रुमूर्धजम् ॥ १४४ ॥
सर्वोपवीतं शूलासिशक्तिमुद्गरधारिणम् ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्ध शेखरम् ॥ १४५ ॥
नृत्यन्तं तं महाकायं नागाभरण भूषितम् ।
देवदानवदैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ॥ १४६ ॥
वज्रादि शूल पर्यन्तान्यभितोऽस्त्राणि संयजेत् ।
पद्मं चक्रं तथैशाने नैऋते च क्रमाद्यजेत् ॥ १४७ ॥
तदग्र कल्पिते कुण्डे हास्तिके वृत्तसंनिभे ।
स्थण्डिले संस्कृते वापि वह्निं विन्यस्य देशिकः ॥ १४८ ॥
संस्कृत्य पञ्चसंस्कारैर्वह्निकार्योक्तवर्त्मना ।
तत्रावाह्य यजेत्साङ्गं अघोरास्त्रं शिवानले ॥ १४९ ॥
समिदाज्य तिलक्षीरसितदूर्वामधुत्रयम् ।
हविष्यान्नं सहस्रं वा तदर्धं शतमेव वा ॥ १५० ॥
प्रत्येकं जुहुयादेतैरघोरास्त्रं शिवानले ।
कर्मनिर्देश संयुक्तमङ्गैरस्त्रैश्च तर्पयेत् ॥ १५१ ॥
पूर्णाहुतिं ततो दत्वा प्रायश्चित्तं समाप्य च ।
पुनः पूर्णां च ताम्बूलं दत्वा स्तुत्वाभिवन्द्य च ॥ १५२ ॥
अध्येष्याभीष्टमाचार्यो होमरक्षां समाचरेत् ।
स्वार्थं च यजमानार्थं च दद्यादर्घ्यं पराङ्मुखम् ॥ १५३ ॥
लयाङ्गं पूजयित्वान्ते शिवं व्याहृतिमाचरेत् ।
तत्रैव रक्षयेन्नित्यं यावत्कर्म समाप्तये ॥ १५४ ॥
प्रत्यहं जनयेद्वाथ स्थण्डिले होमकर्मणि ।
अन्तर्बहिर्बलिं दत्वा समाचम्याणुविग्रहः ॥ १५५ ॥
गत्वा कुम्भान्तिकं कर्म विज्ञाप्येशेऽस्त्ररूपिणि ।
ततस्तत्कुम्भ पानीयैः स्नापयेत् परमेश्वरम् ॥ १५६ ॥
गन्धपुष्पसृगाद्यैश्च नैवेद्यान्तैः प्रपूजयेत् ।
संप्रार्थ्य वाञ्चितं देवाल्लब्धानुज्ञः प्रसादजम् ॥ १५७ ॥
भस्मापि यजमानाय दातव्यं होमकर्मणि ।
अत्राप्यध्ययनं मन्त्रजपं शान्तिवदाचरेत् ॥ १५८ ॥
मूर्तिहोमः समाख्यातः प्रायश्चित्तार्थमीरितः ।
अन्योऽपि मूर्तिहोमस्य विशेषस्त्वत्र कथ्यते ॥ १५९ ॥
यजेत् कुम्भास्त्रवर्धन्योर्मध्यमे शिवमम्बिकाम् ।
संयजेन्मूर्तिमूर्तीशानष्ट कुम्भेषु बाह्यतः ॥ १६० ॥
अष्टदिक्षु च शर्वादिमन्त्रैर्होमं समाचरेत् ।
स्थण्डिलेष्वष्टकुण्डेषु वेदिकासहितेषु वा ॥ १६१ ॥
समिदाज्यतिलक्षीरयवैरष्टोत्तरंशतम् ।
पञ्चाशत्संख्यकं वापि तदर्थं वा पृथक् पृथक् ॥ १६२ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटा दिक्षु विदिक्ष्वथ ।
शम्यपार्मश्रीवृक्षप्लक्षास्समिध ईरिताः ॥ १६३ ॥
क्षीरसस्येन्द्र हीनैर्वा पञ्चकुण्ड घटैस्तु वा ।
पञ्चपक्षेऽष्तपक्षे वा स्थण्डिलं पूर्वदिग्गतम् ॥ १६४ ॥
विधाय सर्वं मन्त्रैस्तु होमं तत्र समाचरेत् ।
पूर्वस्मिन्नीश कुण्डे वा गुरुस्संहितायाहुतिम् ॥ १६५ ॥
पूर्णाहुतिं ततो दत्वा घटोदैः स्नापयेच्छिवम् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रार्थयेदिष्टसिद्धये ॥ १६६ ॥
एवं श्रेष्ठादि भेदेन मूर्तिहोमस्त्रिधामतः ।
कर्तव्यो मूर्तिहोमोयं मूर्तीशार्चनहोमयुक् ॥ १६७ ॥
संप्रोक्षण प्रतिष्ठादौ निष्कृत्यै नायमीरितः ।
शान्त्युक्तदिन संख्याया वशेनैतत्समाचरेत् ॥ १६८ ॥
मूर्तिहोम इति प्रोक्तो घृतस्नानादिकः पुरा ।
यतो मया समदिष्ट स्ततो नाद्यापि कथ्यते ॥ १६९ ॥
एकसन्ध्यादि भेदेन नित्यपूजा विलोपने ।
द्वारेशार्चनलोपे च पञ्चशुद्धिविलोपने ॥ १७० ॥
लोपे चासनसंस्कारोपचाराणामथावृतेः ।
पाद्यादीनां चतुष्के चाभ्यङ्गकोद्वर्तनेऽपि वा ॥ १७१ ॥
निमज्जन विहीने वा तैलाद्यैस्संयुते शिवे ।
अर्चिते पञ्चगव्ये वा लुप्ते पञ्चामृतेऽपि वा ॥ १७२ ॥
गन्धेऽदत्तेऽथवा स्वल्पे पुष्पे दत्ते विपर्ययात् ।
दीपे चारात्रिके लुप्ते धूपारात्रिकयोरथ ॥ १७३ ॥
नीराजनस्य वा दीपमालास्थेनाहृतेन वा ।
मूषिकाद्यैस्तु दीपेन वह्निना वा द्विजोत्तमाः ॥ १७४ ॥
लिङ्गबेरागमादौ तु स्पृष्टे दुष्टेऽन्यवर्णकैः ।
लिङ्गादिस्थेऽम्बरे दग्धे दग्धे सद्मनिवातथा ॥ १७५ ॥
दीपे च रक्षादीपे वा हविष्यामन्त्रणात्मके ।
हीने काण्डपटे गन्धे पुष्पे नैवेद्यकादिषु ॥ १७६ ॥
कृमिकीटनराद्यस्थिनखरोमादिदर्शने ।
देवाय दत्तद्रव्येषु नखरोमादिदर्शने ॥ १७७ ॥
श्लेष्माश्रुरुधिराद्युक्तद्रव्यैरम्भ्यर्चितेशिवे ।
सामान्यप्राणिसंभूत मलयुक्तैरथापिवा ॥ १७८ ॥
नैवेद्याहरणे काले तोयसेके विलोपिते ।
तदाक्रमे वा शङ्खस्य निस्वने वा तदुज्झिते ॥ १७९ ॥
प्रागेव निश्चित द्रव्यहीने तस्य वर्धने ।
लिङ्गे बेरादिके शून्यमस्तके पूर्वकल्पिते ॥ १८० ॥
मालाद्येऽवस्थिते म्लाने लिङ्गाद्ये पूजिते सति ।
बलावदत्ते नित्ये वा वह्निकर्मणि नित्यके ॥ १८१ ॥
काम्ये वा त्वकृते कुण्डवह्नि संस्कार लोपने ।
अशैवाग्नौ कृते होमे वैदिकादि क्रियाकृतौ ॥ १८२ ॥
केवले सशिवे वाग्नौ निर्वाणेतु द्विजोत्तमाः ।
होमद्रव्येऽथवा हीने नित्योत्सवविलोपने ॥ १८३ ॥
बेरं विहाय वा तस्मिन् पुष्पलिङ्गादिभिः कृते ।
वृष्टिपातादिभिर्वापि राष्ट्रक्षोभादि हेतुभिः ॥ १८४ ॥
गर्भगेहे कृते तस्मिन् तत्काले दीपलोपने ।
अतोद्य नृत्तकरणे वितानस्य विलोपने ॥ १८५ ॥
बलिप्रदान कालेतु वाद्यदीपविलोपने ।
पादुकाराधन हीने तद्याने वा विलोपिते ॥ १८६ ॥
अयोजितास्त्रनाथे वा लिङ्गे पाशुपताह्वये ।
उक्तप्रदक्षिणे हीने वैपरीत्यप्रदक्षिणे ॥ १८७ ॥
बैरादौ पतिते वान्नलिङ्गे पात्रेऽथ पादुके ।
सौख्ये कृते तदङ्गे वा पञ्चाचार्याधिपोज्झिते ॥ १८८ ॥
सौख्यश्लोकविहीनेतु गणिकापतनेऽथवा ।
तदा दीपेऽथवा गाने विहीने तु द्विजोत्तमाः ॥ १८९ ॥
अतोद्यनृत्तवैकल्ये नीराजनविलोपने ।
तदङ्गे वाप्यदत्तायां रक्षायां भस्मनस्तथा ॥ १९० ॥
अदत्ते दर्पणे छत्रचामरादौ सति प्रभोः ।
कृते पर्युषित पुष्पाद्यैरर्चने गर्भगेहके ॥ १९१ ॥
सनिर्माल्येऽथवा विप्राः द्रव्यैरीशे प्रपूजिते ।
निर्माल्यसङ्करोपेतैः क्षयकुष्ठादिरोगिभिः ॥ १९२ ॥
बधिरैः पापरोगात्तैरपस्मारादिसंयुतैः ।
दुष्टलक्षणयुक्तैश्च हीनाङ्गैर्वाधिकाङ्गिभिः ॥ १९३ ॥
विशिखैर्वाचिते देवे सन्ध्यातिक्रमणे तथा ।
आदिशैव कुलोद्भूतव्यतिरिक्तैश्शिवेऽर्चिते ॥ १९४ ॥
अधिकारविहीनैर्वा देवलैर्वार्चितेशिवे ।
एवं नित्यविधो प्रोक्तः प्रायश्चित्ते ह्यनुक्रमः ॥ १९५ ॥
अनुक्रमानुरूपेण नित्यनिष्कृतिरुच्यते ।
एकसन्ध्यार्चनाहीने पूजयोत्तमया युते ॥ १९६ ॥
स्थानराज्ञोनिरोधः स्याद्दिशाहोमं तदा नयेत् ।
मध्यया मूर्तिहोमस्स्याद्धीनया शान्तिहोमकम् ॥ १९७ ॥
विधाय पूजां त्रिगुणां द्विगुणां वा समामथ ।
उपसन्ध्यार्चने हीने हीनोक्तां निष्कृतिं गुरुः ॥ १९८ ॥
नयेद्दोषापहारार्थं द्विसन्ध्यालोपने ततः ।
कलशैर्नवभिर्दैवं संस्नाप्य तदनन्तरम् ॥ १९९ ॥
प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात् प्रागुक्तं देशिकोत्तमः ।
त्रिसन्ध्यार्चन लोपे तु स्नपनं पञ्चविंशतिः ॥ २०० ॥
चतुस्सन्ध्यार्चने हीने पञ्चाशत् स्नपनादिकम् ।
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यमेकाहे तु विहीनके ॥ २०१ ॥
अष्टोत्तरशतं स्नानादिकं कार्यं पुरोदितम् ।
दिनद्वये विहीने तु द्विदिनं चैतदाचरेत् ॥ २०२ ॥
तत्रापि सन्ध्यालोपश्चेत्तदुक्ता निष्कृतिर्मता ।
दिनानि यानि हीनानि पूजया नित्यसंज्ञया ॥ २०३ ॥
तदहस्संख्यया कुर्यात् प्रायश्चित्तं पुरोदितम् ।
एक मासावधिं यावत्ततस्संप्रोक्षणं नयेत् ॥ २०४ ॥
नान्यथा देवदेवस्य सन्निधिर्द्विजसत्तमाः ।
द्वारपालार्चने हीने विघ्नबाधा द्विजोत्तमाः ॥ २०५ ॥
तदर्थं संहिताहोमं समाप्यद्वारपान्यजेत् ।
पञ्चशुद्धि विहीना या सा पूजा त्वकृता भवेत् ॥ २०६ ॥
आसनस्कन्धहीने तु दुस्थितिर्भुवि जायते ।
शिवसंस्कारहीने तु नराः स्युर्दुष्टचारिणः ॥ २०७ ॥
अथोपचार वैकल्ये क्षुत्पिपासादिभिर्नराः ।
पीड्यन्ते क्रमभङ्गेतु साङ्कर्यं भुविजायते ॥ २०८ ॥
विद्यादावृति भङ्गेतु प्रेष्याणां दुस्थितिं गुरुम् ।
शान्ति होमं तदाकृत्वा यथावत्सर्वमाचरेत् ॥ २०९ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पाद्यादि द्रव्य हीनके ।
तदङ्गे वा भवेल्लोके तत्तद्द्रव्यविनाशनम् ॥ २१० ॥
पाद्यद्रव्ये तदङ्गे वा विहीने पादरोगता ।
तद्वदाचमनाङ्गे वा मुखरोगो भविष्यति ॥ २११ ॥
शिरस्यर्घ्ये तदङ्गे वा हीने रोगो भवेद्ध्रुवम् ।
दूर्वापुष्पाक्षतैर्हीने तदङ्गे तत्फलं ध्रुवम् ॥ २१२ ॥
अभ्यङ्गादि विहीने तु भवेयुस्सरुजा नराः ।
पञ्चगव्य विहीने तु हीने पञ्चामृतेङ्गके ॥ २१३ ॥
तत्तद्द्रव्यविनाशस्तु भवेल्लोके न संशयः ।
गन्धादानेऽङ्गवैकल्ये पुष्पादाने तदङ्गके ॥ २१४ ॥
तत्तद्द्रव्य विनाशो हि भवेल्लोके मुनीश्वराः ।
धूपेऽदत्ते तदङ्गे वा हीने स्याद्घोर रोगता ॥ २१५ ॥
घण्टायास्ताडने हीने पिशाचै राक्षसादिभिः ।
पीडयन्ते सोपसर्गाश्च जायन्ते तन्निवासिनः ॥ २१६ ॥
दीपप्रदाने हीनेऽङ्ग लोपेवा दृष्टरोगता ।
आमन्त्रण हविर्लोपे तदङ्गानामथापिवा ॥ २१७ ॥
नैवेद्य तदङ्गस्याप्रदाने सस्यनाशनम् ।
ताम्बूलानामभावेऽङ्गे हीने वा वक्त्ररोगता ॥ २१८ ॥
अथ काण्डपटे हीने देवानां संनिधिक्षयः ।
भवेदिति गुरुर्ज्ञात्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ २१९ ॥
देवं संपूज्य तद्द्रव्यं द्विदुणं दापयेच्छिवे ।
शान्तिहोमं ततः कुर्यात् स्नपनं वा गुरुर्नयेत् ॥ २२० ॥
तत्तद्द्रव्यविहीने च द्विगुणं दापयेच्छिवे ।
कर्तव्यस्संहिताहोमश्शताघोर जपोऽथवा ॥ २२१ ॥
द्रव्याणामेव चैतेषामर्धे पादे तदर्धके ।
प्रदत्तेऽघोर मन्त्रेण द्विचतुष्षट्शतं क्रमात् ॥ २२२ ॥
जप्त्वा देवाय तद्द्रव्यंद्विगुणं दापयेत्ततः ।
द्रव्याण्येतान्यमन्त्रेण दत्तानि यदि शङ्करे ॥ २२३ ॥
अदत्तमेव तद्द्रव्यं देवमभ्यर्च्य देशिकः ।
दद्यादन्ते स्वमन्त्रेण द्रव्यं वा द्विगुणं समम् ॥ २२४ ॥
स्नपनं कारयेद्दिष्टं शतं घोरजपं तु वा ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पाद्यादित्रयलोपने ॥ २२५ ॥
दद्योजातनरेशानाश्शतधावर्त्य देशिकः ।
याद्यादि द्विगुणं दद्यात्तद्द्रव्यं केवलं तु वा ॥ २२६ ॥
दूर्वापुष्पाक्षते हीने शतं जापोहृदामतः ।
प्रवर्तमानेऽभ्यङ्गे वोद्वर्तनिर्मज्जनादिके ॥ २२७ ॥
हीने हृदा शतं जप्त्वा द्विगुणं दापयेत्ततः ।
संस्थितेऽभ्यङ्ग तैलाद्ये पूजया संहिताहुतिः ॥ २२८ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पूर्वकॢप्तशरावृते ।
विलुप्ते संहिताहोमं कृत्वा द्विगुणमाचरेत् ॥ २२९ ॥
अनेन विधिना कुर्यात् पञ्चगव्यं च निष्कृतिम् ।
पूर्वसंकल्पिते गन्धे लुप्ते सद्यः शतं जपेत् ॥ २३० ॥
जुहुयाद्वाथ तद्द्रव्यं द्विगुणं सममेव वा ।
अपुष्कले विहीने वा पुष्पे दत्ते विपर्ययात् ॥ २३१ ॥
शतवारं जपेदीशं तद्दद्यात् द्विगुणं ततः ।
धूपेचारात्रिके घोरं जप्त्वान्ते द्विगुणं ततः ॥ २३२ ॥
धूपारात्रिकयोर्दानकाले नीराजनस्य च ।
दीपमालास्थितेनाथ मुषिकाद्याहृतेन वा ॥ २३३ ॥
वह्निना यदि संस्पृष्टे लिङ्गबेरागमादिके ।
अणुना महता वापि राज्ञो रोगो भविष्यति ॥ २३४ ॥
संशोध्य वह्निना दुष्टं संस्नाप्यपरमेश्वरम् ।
पञ्चामृत समायुक्तं नालिकेरोदकान्वितम् ॥ २३५ ॥
संपूज्य देवदेवेशं मूर्तिहोमं समाचरेत् ।
अणुमात्रो भवेद्वह्निर्यदि शान्तिं समाचरेत् ॥ २३६ ॥
लिङ्गबेरादिसंस्थानि वासांसि यदि वह्निना ।
निर्दग्धानि तदा कुर्यात् कर्म संप्रोक्षणादिकम् ॥ २३७ ॥
दग्धानि चेत् प्रदेशेन तदा शान्तिं समाचरेत् ।
दहने सद्मनः कुर्यात् सद्म संप्रोक्षणात्मकम् ॥ २३८ ॥
देवाय स्नपनं कुर्यात् धामच्छेदादिसंभव ।
तदुक्तां निष्कृतिं कुर्यात् सन्धानादि समन्वितम् ॥ २३९ ॥
वह्निना लिङ्गबेरादावन्यवर्णमुपायते ।
मानुषं चेत् परित्याज्यं ग्राह्यं स्वायंभुवादिकम् ॥ २४० ॥
प्रतिक्रियानुकर्मोक्त्या कार्या संप्रोक्षणान्विता ।
पुस्तको यदि लेशेन दग्धः शान्तिं समाचरेत् ॥ २४१ ॥
सकले विकले कुर्याच्छिवस्य स्नपनं महत् ।
प्राण्यङ्गधूपादेन च पञ्चमस्य शतं जपेत् ॥ २४२ ॥
दीपानामथ वैकल्ये जपेदघोर शतत्रयम् ।
दीपानि द्विगुणं पश्चात् देवदेव प्रदापयेत् ॥ २४३ ॥
रक्षा दीपस्य विच्छेदेऽप्येवं द्विगुणजापयुक् ।
हविष्य दत्ते देवाय स्नपनं तु विधाय च ॥ २४४ ॥
द्विगुणं दापयेत्पश्चादामन्त्रण हविष्यपि ।
अथ काण्डपटे हीने कवचं द्विशतं जपेत् ॥ २४५ ॥
गन्धपुष्पनिवेद्यादि द्रव्येष्वपि तथा भवेत् ।
कृमिकीटनराद्यस्थिनखरोमादि दर्शने ॥ २४६ ॥
त्यजेत् स्वल्पं तु तद्द्रव्यं महच्चेन्न परित्यजेत् ।
शिवाय दत्तद्रव्येषु नखरोमादि दर्शने ॥ २४७ ॥
पञ्चगव्यैस्सुसंस्नाप्य जपेदघोरं शतत्रयम् ।
श्लिष्माश्रुरुधिराद्युक्त द्रव्यैश्चेत् पूजितः शिवः ॥ २४८ ॥
स्नपनं देवदेवाय कल्पयेत् कर्तुरिच्छया ।
सामान्यप्राणि संभूतमलयुक्ते तथाचरेत् ॥ २४९ ॥
नैवेद्याहरणे पाकस्थानात्तोयेन सेचनम् ।
हीनं लङ्घनं तत्र यदि जायेत दोषदम् ॥ २५० ॥
अर्घ्याम्बुना तदाप्रोक्ष्य नैवेद्यं बहुरूपिणा ।
शतं जपेद्विशुध्यर्थं हीने वा शङ्खनिस्वने ॥ २५१ ॥
आतोद्य सहिते स्थाने पुरुषाणां शतं जपेत् ।
प्रागेव निश्चितद्रव्यहीने तद्दोषकारकम् ॥ २५२ ॥
तदा मूलं शतं जप्त्वा द्विगुणं दापयेच्छिवे ।
प्रागेव निश्चितद्रव्यवर्धनं धनवर्धनम् ॥ २५३ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्येऽप्येषा निष्कृतिरीतिता ।
लिङ्गबेरादयश्शून्यमस्तकायदि दोषदाः ॥ २५४ ॥
तदाघोरं शतं जप्त्वा पुष्पाद्यैरर्चयेत्ततः ।
पूर्वसन्ध्यार्चितम्लानपुष्पाद्यैस्समवस्थिते ॥ २५५ ॥
पूजिता लिङ्गबेराद्या यदि दोषकरा नृणाम् ।
अघोरेण शतं जप्त्वा पुनः पूजां समाचरेत् ॥ २५६ ॥
बलिदानविहीनं चेद्भवन्त्यखिलदेवताः ।
तत् स्थान विमुखास्तासां तृप्त्यर्थं द्विगुणं नयेत् ॥ २५७ ॥
दशाहोर्ध्वं विहीनं चेत् स्वाणुनापि शताहुतिः ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये त्वकृते वह्निकर्मणि ॥ २५८ ॥
अवग्रहो भवेत्तत्र शान्तिहोमं समाप्य च ।
पुनस्तत्त्रिगुणं कार्यं तन्मात्रं वा द्विजोत्तमाः ॥ २५९ ॥
यदि देशिकसामर्थ्यं द्विसन्ध्यादौ समाचरेत् ।
होमकार्याणि यावन्ति परित्यक्तानि देशिकैः ॥ २६० ॥
तत्तद्द्रव्यैश्च तावन्ति मिलित्वा दिनवृद्धितः ।
प्रमाणहीनं तत्कुण्डं स्थण्डिलं वारि वृद्धिदम् ॥ २६१ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा यथावत्पुनराचरेत् ।
कुण्डसंस्कारहीने तु शिवाग्निर्नैव सिद्ध्यति ॥ २६२ ॥
तथाविधे कृते होमे कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।
अनिष्पन्ने शिवाग्नौ वा तयोस्संस्कार पूर्वकम् ॥ २६३ ॥
होमः पुनरपीष्टस्स्यान्नान्यथा देव सन्नधिः ।
अशैवाग्नौ कृतो होमश्शैवो व्याधिप्रदो भवेत् ॥ २६४ ॥
शिवाग्निरेव शैवे स्यान्नान्योऽग्निः शिवमन्दिरे ।
वैदिकाग्नि क्रिया या तु नेष्यते शिवमन्दिरे ॥ २६५ ॥
पुण्याहाद्यं कथं चोक्तमिति चेच्छैव चोदितम् ।
इत्यत्र क्रियते नैव स्वमनीषा प्रवर्तितम् ॥ २६६ ॥
शिवालये प्रकर्तव्यमित्यादि श्रुतिचोदितम् ।
अस्ति चैद्वेदिकं कर्मेत्येतत्सिद्धान्तवर्त्मना ॥ २६७ ॥
कामिकादि प्रभेदेन स्थापिते पूजितेऽपिवा ।
नोच्यते वैदिकं वाथ पुराणस्मृतिचोदितम् ॥ २६८ ॥
किमु पाशुपतादीनां प्रवेशो नेतितद्विजाः ।
रक्षितेऽग्नौ तु निर्वाणे यजमान विनाशनम् ॥ २६९ ॥
तदाघोराणुना कुर्यात्सहस्रं जपतर्पणे ।
सशिवेऽपि हि निर्वाणेऽयुतं घोराणुनाहुतिम् ॥ २७० ॥
तत्संख्याजप संयुक्तां निष्कृत्यर्थं समाचरेत् ।
होम द्रव्य विहीने स्यात् तद्द्रव्य द्विगुणागुतिः ॥ २७१ ॥
नित्योत्सवो विहीनश्चेत् सर्वदोषकरो नृणाम् ।
तदादेवं समभ्यर्च्याघोरेणैव शतं हुनेत् ॥ २७२ ॥
सन्धित्रयेऽपि हीने तु शान्ति होमं समाचरेत् ।
अहोरात्रे विहीने तु स्नपनं कारयेच्छिवे ॥ २७३ ॥
पञ्चाहात्तु तदेव स्यादघोरशतहोमयुक् ।
दशाहे स्नपनं शान्तिहोमसंयुक्तमाचरेत् ॥ २७४ ॥
तस्य पक्षकविच्छेदे शान्तिः स्यात् स्नपनेन तु ।
एकमासान्तरे हीने स्नपनं च शताहुतिः (दिशाहुतिः) ॥ २७५ ॥
शान्तिस्तदूर्ध्वं स्यात् किं तु त्रिदिनं ब्राह्मणोत्तमाः ।
पक्षान्तरे ततोप्यूर्ध्वं यदि निष्कृति ऋक्षकम् ॥ २७६ ॥
वर्धयेद्युग्म संख्यातं पक्षपक्षावसानकम् ।
नित्योत्सवश्च कर्तव्यो निष्कृतेरनुदेशिकैः ॥ २७७ ॥
निवर्त्यमाने बेरेण तस्मिन्नित्योत्सवे यदा ।
बेरं विहाय पुष्पाद्यैर्लिङ्गैर्निर्वर्तिते सति ॥ २७८ ॥
तदाघोरं जपेन्मन्त्री त्रिशतं द्विशतं तु वा ।
वृष्टिपातादिभिर्वापि राष्ट्रक्षौभादिहेतुभिः ॥ २७९ ॥
गर्भगेहे कृते नित्योत्सवेप्येवं जपोऽर्धभाक् ।
तत्काले दीपविच्छेदे राष्ट्रभन्धतमो भवेत् ॥ २८० ॥
तदाघोरशतं जप्त्वा दीपद्विगुणमाचरेत् ।
एवं स्याद्यदि वाद्ये वा नृत्ते वा दोषकारकम् ॥ २८१ ॥
कृत्वा तु संहिताहोममघोर जपमेव वा ।
सहस्रं द्विगुणं पश्चान्नृत्तं वाद्यं समाचरेत् ॥ २८२ ॥
तदा वितानवैकल्ये तृतीयं त्रिशतं जपेत् ।
एवं स्यात् बलिदानेऽपि वाद्यादीपविलोपने ॥ २८३ ॥
पादुकाराधने हीने याने वा पादरोगता ।
कुर्याद्वा संहिताहोमं सहस्रं दक्षिणं जपेत् ॥ २८४ ॥
अयोजितेऽस्त्रनाथेवा लिङ्गे पाशुपताह्वये ।
विघ्नबाधा जपेद्घोरं कुर्याद्वा संहिताहुतिम् ॥ २८५ ॥
उत्सवे कृत एवं स्याद्वैपरीत्य प्रदक्षिणे ।
उक्त प्रटक्षिणेहीने संहिताहोम इष्यते ॥ २८६ ॥
बेरादिपतने यानकाले संवत्सरोक्तवत् ।
तद्वत्कुर्यान्निष्कृतिं च अन्नलिङ्गादिपातने ॥ २८७ ॥
बेरेतु पतिते कुर्यादन्नलिङ्गोक्त निष्कृतिम् ।
पादुके पतिते राष्ट्रकलहस्तन्निवर्तये ॥ २८८ ॥
ध्वजाधिवासरीत्या तु कुम्भं संस्थाप्य मध्यमे ।
पादुकं च समभ्यर्च्य तत्पुरश्शान्तिहोमकम् ॥ २८९ ॥
विधाय कुम्भन्यासं च कृत्वान्ते स्नानमाचरेत् ।
भेदादावनुकर्मोक्त्या निष्कृतिस्स्याद्विजोत्तमाः ॥ २९० ॥
सौख्यं चेन्न कृतं विद्यात्तदा तल्लोकदुःस्थितम् ।
पञ्चविंशतिभिः कुर्यात्स्नपनं कलशैस्तदा ॥ २९१ ॥
नवभिः कलशैर्वाथ गव्यस्नपनमेव वा ।
सौख्यानि यानि हीनानि तत्सौख्यं द्विगुणं नयेत् ॥ २९२ ॥
पञ्चाशत् स्नपनाख्यं स्यादनेकदिनलोपने ।
सौख्याङ्गे तु विहीने वा द्विगुणं तु तदा नयेत् ॥ २९३ ॥
पञ्चाचार्याः स्वकर्माणि न कुर्वन्ति तदा यदि ।
तदा मर्त्याः स्ववृत्तिस्था न भवन्त्यत्र वासिनः ॥ २९४ ॥
ईशास्याघोरवामाजाञ्जपेन्मन्त्राश्शतं शतम् ।
सर्वाभावे नयेच्छान्तिहोमं बहुदिनेऽपि च ॥ २९५ ॥
सौख्यश्लोक विहीने स्यात् तत्सौख्यमकृतं भवेत् ।
अघोरेण शतं जप्त्वा पुनस्तद्द्विगुणं नयेत् ॥ २९६ ॥
सौख्यकाले तु गणिकापतने राष्ट्रदुःस्थितिः ।
यावदेव तदा कुर्याच्छान्ति होमं तदुक्तवत् ॥ २९७ ॥
स्नपनं वा त्वघोरेण सहस्रजपमेववा ।
सौख्यदीपस्य विच्छेदे घोरेणैक शतं जपेत् ॥ २९८ ॥
गानाभावे च तद्राष्ट्रभीतिस्सौख्यं यथोदितम् ।
प्रायश्चित्तं तदा कार्यं तद्भीतिविनिबृत्तये ॥ २९९ ॥
आतोद्य नृत्तवैकल्ये संहिताहोम इष्यते ।
सहस्रं वा जपेद्घोरं द्विगुणं दापयेत्ततः ॥ ३०० ॥
नीराजने तदङ्गे वा हीनेऽग्निभयमादिशेत् ।
देवं संस्नाप्य गव्येन समभ्यर्च्यादराद्गुरुः ॥ ३०१ ॥
द्विगुणं तु नयेत्पश्चाद्यानि हीनानि तानि च ।
शान्तिहोमस्तु वा कार्यो मूर्तिहोमोथवा मतः ॥ ३०२ ॥
अदत्ता भस्मरक्षा चेदघोरेण शतं जपेत् ।
अदत्ते दर्पणच्छत्रचामारादौ तदा नयेत् ॥ ३०३ ॥
अघोरजपसाहस्रमथ पञ्चशतं तु वा ।
कृतेऽप्युषितपुष्पाद्यैरर्चने राष्ट्र विभ्रमः ॥ ३०४ ॥
स्नपनं देवदेवाय कृत्वा शान्तिं त्र्यहं नयेत् ।
गर्भगेहे सनिर्माल्ये देवानां नात्र सन्निधिः ॥ ३०५ ॥
स्थलशुद्धिं तदा कृत्वा देवं संपूज्य यत्नतः ।
अघोराख्यं जपेन्मन्त्रं सहस्रं दोषशान्तये ॥ ३०६ ॥
निर्माल्य सङ्करोपेतैर्द्रव्यैरीशे प्रपूजेते ।
तद्राष्ट्रवासिनो मर्त्याः पीडयन्ते शत्रुभिस्तदा ॥ ३०७ ॥
क्षयकुष्ठादिरोगार्तैर्बधिरैः पापरोगिभिः ।
अपस्मारादिभिर्ग्रस्तैर्दुष्टलक्षण लक्षितैः ॥ ३०८ ॥
हीनाधिकाङ्गैर्वेज्यायां कृतायां विशिखैस्तु वा ।
राष्ट्रक्षोभाय सा पूजा भवेन्निष्कृतिरुच्यते ॥ ३०९ ॥
सकृत् कृतेऽर्चने घोरशतमेकं नेयेद्गुरुः ।
तदूर्ध्वं शतवृद्ध्या तु कालभेदाज्जपं नयेत् ॥ ३१० ॥
पक्षोर्ध्वे संहिताहोमो मासोर्ध्वे शान्तिहोमकः ।
षाण्मासोपरि शान्तिस्स्यान्मूर्तिहोमस्समोपरि ॥ ३११ ॥
स्वदेशकालयोरेव यज्ञा इष्टफलप्रदाः ।
अन्यदेशेऽन्यकाले च त एवानिष्टहेतवः ॥ ३१२ ॥
सन्ध्याति क्रमणे घोर सहस्र जपमाचरेत् ।
सा च पञ्चविधा प्रोक्ता शास्त्रे बालादि भेदतः ॥ ३१३ ॥
बालातिबाला युवतिर्वृद्धाति श्रेयसी मता ।
अतिबालाति वृद्धाभ्यां तास्सार्ध घटिका मताः ॥ ३१४ ॥
मार्ताण्डस्योदयार्धात्तु मध्यमात् पूर्वगानिनी ।
अतिबाला च बाला च नास्ति ग्राह्यस्तिसृष्वपि ॥ ३१५ ॥
सन्ध्यास्तत्पृष्ठगामिन्यो युवत्याद्यस्समीरिताः ।
तास्वेव प्रारभेत्पूजां पूर्वाह्णादिषु सर्वदा ॥ ३१६ ॥
श्रेयस्यामुत्तमा तस्याः पार्श्वयोर्मध्यमे मते ।
अतिबालातिवृद्धा च गर्हितारम्भकर्मणि ॥ ३१७ ॥
आराब्धाचेत्तयोः पूजा पूर्वोक्तानिष्कृतिर्मता ।
सन्ध्यारम्भे तदन्यत्र संहिताहोममाचरेत् ॥ ३१८ ॥
आदिशैव कुलोद्भूत व्यतिरिक्तैश्शिवार्चने ।
कृते परार्थे दोषाय सकृत्सन्ध्यार्चने कृते ॥ ३१९ ॥
आचरेत्संहिताहोमं तद्वृद्ध्यादिनवर्धने ।
पक्षोर्ध्वं शान्तिरित्युक्ता मासोर्ध्वं शान्तिहोमकः ॥ ३२० ॥
द्विमासे मूर्तिहोमः स्याच्चतुर्मासे दिशाहुतिः ।
षाण्मासोर्ध्वे विधातव्यं कर्मसंप्रोक्षणं द्विजाः ॥ ३२१ ॥
षाण्मासात्परतो यस्मादतो देवलकाह्वये ।
अधिकारोऽनुशैवेस्ति भृत्यर्थं न बवेद्यदि ॥ ३२२ ॥
मध्यदेशोद्भवश्चेद्यस्तस्य तत्राधिकारिता ।
चललिङ्ग प्रतिष्ठायां दीक्षायां सर्वदेशकाः ॥ ३२३ ॥
विन्ध्याद्रे र्दक्षिणे राज्ञामुत्तरे वैश्यजन्मनाम् ।
सान्तानिकस्य सर्वत्र न च शूद्रस्य कीर्तिता ॥ ३२४ ॥
अधिकारविहीनेनानुष्ठितं त्वकृतं भवेत् ।
कृते देवलकाह्वेन स्थापनादौ गुरूत्तमाः ॥ ३२५ ॥
पुनस्संस्थापनं कृत्वा विधिनार्चां समाचरेत् ।
अधिकारविहीनेनानुष्ठितं तद्वदाचरेत् ॥ ३२६ ॥
एवं नित्यविधौ प्रोक्तं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमाः ।
अष्टबन्धादि विश्लेषे निष्कृतिक्रम उच्यते ॥ ३२७ ॥
अष्टबन्धे तु विश्लिष्टे लिङ्गे वा प्रतिमादिके ।
रिपुणा संगृहीतो वा देवी वा केवलाद्विजाः ॥ ३२८ ॥
देवीं विहाय देवो वा केवलो रिपुणा हृतः ।
तत्रापि धाम्नि स्फुटिते महत्स्वल्पादि भेदतः ॥ ३२९ ॥
स्थूप्याद्यवयवच्छेदे स्थलाधो जलनिस्रवे ।
स्थलेऽधः पतिते वापि तदङ्गे वाखिलेऽपि वा ॥ ३३० ॥
पिण्डिकापतने वाधः परिवारविलोपने ।
बलिपीठविहीने तु तज्जीर्णे स्फोटनेऽपिवा ॥ ३३१ ॥
तद्दाहपतनादौ च प्राकारे गोपुरे तथा ।
जीर्णेपि पतिते वापि स्फोटनादिसमन्विते ॥ ३३२ ॥
कपिकुक्कुटकाद्यैर्वा कपोतैस्सूकरैश्श्वभिः ।
उलूकगृध्रकाकैश्च ऋतुस्त्री चोर गर्दभैः ॥ ३३३ ॥
पतितैः प्रेतकैर्वापि पातकैस्सूतकैरथ ।
गूढजैः पापरोगात्तैर्व्रात्यैर्वा प्रतिलोमजैः ॥ ३३४ ॥
गुर्वादिद्रोह संयुक्तैर्दीक्षाहीनैर्द्विजातिभिः ।
चतुष्पादैरथान्यैश्च पक्षिभिर्वा सरीसृपैः ॥ ३३५ ॥
हीनजातिभिरन्यैर्वा नरैर्दीक्षान्तरस्थितैः ।
शिल्पिभिः पाणचण्डालरजकाद्यैरथापि वा ॥ ३३६ ॥
स्पृष्टे पीठेऽथ लिङ्गे वा बेरादौ गर्भगेहके ।
प्रविष्टे वाथ पूर्वे तु मण्डपे प्रतिमाह्वये ॥ ३३७ ॥
परिवारालये वान्तर्मण्डपे वा द्वितीयके ।
महानसे प्रविष्टे वा बलिपीठेषु वा द्विजाः ॥ ३३८ ॥
निर्वाणदीक्षया हीनैश्शूद्राद्यैस्समयस्थितैः ।
परार्थं स्थापिते लिङ्गे स्पृष्टे गर्भे प्रवेशिते ॥ ३३९ ॥
अन्तर्मण्डलसालादौ मालिकादौ च मण्टपे ।
उषिते वा चिरं मध्ये अशुचिक्षेपणेऽथवा ॥ ३४० ॥
गर्भेऽर्धमण्डपे बेरमण्डपे बाह्यदेशके ।
विष्ठाख्यप्रस्रवोद्गारश्लेष्म मद्यादि सेचने ॥ ३४१ ॥
अशौचिभिः त्रिवर्णाद्यैरन्तर्मण्डलवेशने ।
प्रासादे गर्भगेहेऽर्धे प्रतिमा मण्टपादिके ॥ ३४२ ॥
साले वा मालिकायुक्ते केवले गोरुराङ्कणे ।
बेरे पीठे वृषादौ वा तद्धाम्नि बिलपीठके ॥ ३४३ ॥
परिवारालये कूपे पचनालय एव वा ।
आस्थानमण्डपेऽन्यास्मिन् नृपवेश्मनि वा गृहे ॥ ३४४ ॥
सभायां चूलिकायां वा वाल्मीके समुपस्थिते ।
शिथिलीसंभवे वाथ मधुपञ्जर संभवे ॥ ३४५ ॥
बृहत्पिपीलिकाक्षुद्रारक्तस्त्रीक्षुद्रजन्तवः ।
एतेषां वा समुत्पत्तौ द्वारे वा शयनालये ॥ ३४६ ॥
तैलाज्यहविषः स्थाने द्वारनालेऽनिलालये ।
अजगोमहीषादीनां स्थाने वा ग्राम मध्यमे ॥ ३४७ ॥
दार्वादि लिङ्गे बेरादौ वीथ्यां वा चैत्यदारुणि ।
मठे प्रपादिके वापि आरामादावथापि वा ॥ ३४८ ॥
लिङ्ग मूलेऽथवा तेषां वल्मीकादौ समुद्भवे ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये लुप्ते स्नपनकर्मणि ॥ ३४९ ॥
वैकल्ये वा तदङ्गस्य स्थण्डिले वा तदङ्गके ।
कुम्भादीनां विलोपे च कुम्भादौ मानवर्जिते ॥ ३५० ॥
स्थापिते शिवकुम्भे वा करके कलशेऽपिवा ।
भेदादिसहिते दत्ते पृष्टे वा द्विजसत्तमाः ॥ ३५१ ॥
शङ्ख हैमादि पात्रैर्वा ब्रह्मवृक्षादलोद्भवैः ।
स्नपने कल्पिते बेरे सूत्रवेष्टनवर्जिते ॥ ३५२ ॥
स्वल्पेन तन्तुनावाथ वेष्टिते कलशादिके ।
विधानकूर्च लोपे वा उत्कूर्चक्रमलोपने ॥ ३५३ ॥
रत्नहेमाम्बरादीनां विलोपे च घटादिषु ।
गव्यादि द्रव्य लोपे वा पुण्याहे वा विवर्जिते ॥ ३५४ ॥
कुम्भादावर्चनापेते मन्त्रन्यासाप्रकल्पने ।
आषाढादिषु मासेषु कृत्तिकान्तेषु पञ्चसु ॥ ३५५ ॥
पवित्रारोहणे हीने दमनारोहणेऽपिवा ।
कृत्तिकादीपविच्छेदे राष्ट्रक्षोभादिहेतुभिः ॥ ३५६ ॥
बेरादौ भुवि तोये वा गुहायां वा सुरक्षिते ।
पुष्पशून्यशिरोलिङ्गे वृष्टिपातादिसेचिते ॥ ३५७ ॥
भग्नधामस्थिते वापि मृगपक्षिसरीसृपैः ।
पशुभिर्बाधिते लिङ्गे देवतान्तरबाधिते ॥ ३५८ ॥
एवमादिषु कृत्येषु प्रायश्चित्तं विधीयते ।
अष्टबन्धेतु विश्लिष्टे राष्ट्रे शैथिल्यमादिशेत् ॥ ३५९ ॥
अष्टबन्धं त्रिबन्धं वा कृत्वान्ते स्नपनं नयेत् ।
पुरातनं परित्यज्य शास्त्रेणास्त्रं समुच्चरन् ॥ ३६० ॥
अघोरेण शतं होमं समिदाज्यतिलोदनैः ।
रिपुणा संगृहीतं चेल्लिङ्गं वा प्रतिमादिकम् ॥ ३६१ ॥
तद्राष्ट्रनाशो नृपतिश्शत्रुभिः परिपीड्यते ।
सर्वयत्नात् तदाहृत्य तत्रैव स्थापनाय च ॥ ३६२ ॥
लब्धं चेल्लिङ्ग बेराद्यं गुप्तदेशेविधाय च ।
लिङ्गोत्पाटजदोषस्य शान्त्यर्थं घोरमन्त्रतः ॥ ३६३ ॥
सहस्रं होमयेजाद्यतिलाभ्यां चरुणा शतम् ।
मधुरत्रय संयुक्तं सहस्रं दूर्वयाहुतिम् ॥ ३६४ ॥
कृत्वान्ते स्थापनोक्त्यातु स्थापयेत्पूर्वभूतले ।
लक्षणोद्धारणं दृष्टि मोचनं जलवेशनं ॥ ३६५ ॥
विहायान्यत् प्रकर्तव्यं स्थापयेत् तत्वदर्शिभिः ।
अलब्धं लिङ्गबेराद्यं यदान्यत् स्थापयेन्नवम् ॥ ३६६ ॥
मादादर्वाक् तदूर्ध्वं चेद्यावन्मासत्रयावधि ।
प्रत्यहं शान्तिहोमश्च कर्तव्यः स्थापनान्तकम् ॥ ३६७ ॥
तदूर्ध्वं स्थापनं बाललिङ्गादेश्चात्र नोदितम् ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मासत्रितयमध्यमे ॥ ३६८ ॥
संस्थाप्य बाललिङ्गाद्यं बालस्थापन वर्त्मना ।
कैर्गृहीतं क्व चोराद्याः क्व लिङ्गं कीदृशं तु तत् ॥ ३६९ ॥
प्रतिमा मुखलिङ्गं वा बाणलिङ्गादिकं तु वा ।
प्रत्यहं चैवमन्वेष्य स्थितमन्यत्रचेद्ध्रुवम् ॥ ३७० ॥
तदायुद्धेन जित्वा वा वित्तं दत्वाथवादरात् ।
आहृत्य लिङ्गबेराद्यं स्वस्थाने स्थापयेभृशम् ॥ ३७१ ॥
संवत्सरत्रयादर्वाक् संलब्धं बहुयत्नतः ।
संवत्सरत्रयादूर्ध्वमलब्धं चेन्मुनीश्वराः ॥ ३७२ ॥
मूलस्थाने यथापूर्वं तद्द्रव्यैस्तत्प्रमाणतः ।
संस्थाप्य मूललिङ्गाद्यमर्चयेदर्चनोक्तवत् ॥ ३७३ ॥
अज्ञातं पूर्वमानं चेदाकृतिर्वगुरूत्तमैः ।
तत्प्रासादानुरूपेण यजमानानुरूपतः ॥ ३७४ ॥
लिङ्गमापाद्य विधिना स्थापयेदुक्तवर्त्मना ।
बाणलिङ्गं तु वा तत्र स्थापयेत् सर्वसिद्धये ॥ ३७५ ॥
बेराद्यं पीठिकावापि न्यायेनानेन कारयेत् ।
देवीं विहाय देवो वा देवी वा केवला यदा ॥ ३७६ ॥
शत्रुभिस्संगृहीता चेत् स्थितस्यैवानुरूपतः ।
संपाद्य चेतरं तस्य प्रतिष्ठां च समाप्य च ॥ ३७७ ॥
कल्याणं कारयेदन्ते विधिना देशिकोत्तमः ।
स्थापनान्ते तु बेरमाद्यमानीतं चेत्तदन्तिके ॥ ३७८ ॥
देशे संस्थाप्य विधिना पूजयेन्नित्यमादरात् ।
पीठं चेत् सन्त्यजेल्लिङ्गे नाथवान्येन योजयेत् ॥ ३७९ ॥
प्रासादस्स्फुटितः पूर्वे यदि राज्ञो भयं भवेत् ।
आग्नेययामग्निदाहः स्याद्दक्षिणे कलहो भवेत् ॥ ३८० ॥
नैॠत्यं धननाशस्स्याद्वारुण्यां भृत्यनाशनम् ।
वायव्यां शत्रुवृद्धिस्यादुत्तरे पुत्रनाशनम् ॥ ३८१ ॥
ऐशान्यां दुःखभाग्राजाक्रमेणैवं फलं मतम् ।
उत्तमादि विभेदेन कृत्वा शान्तिं पुरोदिताम् ॥ ३८२ ॥
शान्तिहोमयुतामन्ते सन्धानं धाम्न आचरेत् ।
प्रासादमनुकर्मोक्त्या कारयेद्वा यथाविधि ॥ ३८३ ॥
स्वल्पभेदादियुक्तश्चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ।
प्रासादार्धे त्रिपादे वा पादेऽष्टांशेऽथ भग्नके ॥ ३८४ ॥
कुर्याद्धाम्नोऽथ सन्धानं षट्पञ्चयुगवह्निजम् ।
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यं पूर्वोक्तं भावितात्मभिः ॥ ३८५ ॥
स्थूप्याद्यवयवच्छिन्नेऽप्येतदेकाहमाचरेत् ।
स्थलाधो जलनिःस्रावे जलेऽधः पतितेऽपिवा ॥ ३८६ ॥
तदङ्गे वा निभग्ने तु भूमौ दोषः प्रजायते ।
शान्तिहोमं तदाकुर्यात् सलिले पतिते त्र्यहम् ॥ ३८७ ॥
कुम्भस्थं वा देवेशं कृत्वा कुर्यात् स्थलक्रियाम् ।
प्रोक्षयेद्वास्त्रतोयेन स्नानार्थं प्रतिसन्ध्यकम् ॥ ३८८ ॥
पुण्याहप्रोक्षणोपेतं शिल्पिभिः कारितेस्थले ।
ततस्संप्रोक्षणं कुर्यात् स्थलकर्मावसानके ॥ ३८९ ॥
पिण्डिका पतिताऽधश्चेत् स्वस्थानान्मुनिपुङ्गवाः ।
पीडारिभिर्भवेत् कुम्भवर्धन्योश्च शिवं शिवाम् ॥ ३९० ॥
सविद्येशं समावाह्य पिण्डीं स्थानगतां नयेत् ।
नयेत्तुत्रिदिनं शान्तिं मन्त्रन्यासपुरस्सरम् ॥ ३९१ ॥
ततस्संप्रोक्षमं कुर्याच्छिल्प्यादिस्पर्शनं यदि ।
परिवार विहीनेतु भृत्यवर्गस्यनाशनम् ॥ ३९२ ॥
परिवारं समापाद्य प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ।
बलिपीठे विहीने तु सर्वदोषावहं भवेत् ॥ ३९३ ॥
संकल्प्य पूर्ववत्पीठं ततस्तत्स्थापनं नयेत् ।
तज्जीर्णे स्फुटिते दाहे पतनादौ सति द्विजाः ॥ ३९४ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा संप्रोक्षणमथाचरेत् ।
प्राकारे गोपुरे जीर्णे पतिते स्फोटनादिके ॥ ३९५ ॥
राज्ञो भयकरं प्रोक्तं शान्तिहोमं तदा नयेत् ।
ततस्संप्रोक्षणं कुर्यात् सन्धानं स्फोटनादिषु ॥ ३९६ ॥
कृत्वा गव्येन संप्रोक्ष्य शान्तिमेकाहमाचरेत् ।
कपि कुक्कुटकाद्यैर्वा कपोतैस्सूकरैःश्वभिः ॥ ३९७ ॥
उलूकगृध्रकाकैश्च ऋतुस्त्रीचोर गर्दभैः ।
पतितैः प्रेतकैर्वापि पातकैस्सूतकैरथ ॥ ३९८ ॥
गूढजैः पापरोगात्तैर्व्रात्यैर्वा प्रति लोमजैः ।
गुर्वादिद्रोह संयुक्तैदीक्षाहीनैर्द्विजादिभिः ॥ ३९९ ॥
चतुष्पादैरथान्यैश्च पक्षिभिर्वा सरीसृपैः ।
हीनजातिभिरन्यैर्वा नरैर्दीक्षान्तरस्थितैः ॥ ४०० ॥
शिल्पिभिः पाणचण्डालरजकाद्यैरथापिवा ।
स्पृष्टे पीठेऽथ लिङ्गे वा बेरादौ तत्रवासिनः ॥ ४०१ ॥
राष्ट्रे शत्रु जनैर्मर्त्याः पीडयन्ते सर्व एव ते ।
मृत्भाण्डांस्तु त्यजेदेतैः स्पृष्टानासन्नकानपि ॥ ४०२ ॥
गोमयालेपने कृत्वा पुण्याहं च गुरूत्तमः ।
गव्येन स्नपनं कृत्वा संप्रोक्षनमथाचरेत् ॥ ४०३ ॥
ऋतुस्त्रीपातकाशौचकारकैः स्पर्शितेसति ।
शान्तिहोमादिकं कार्यं प्रागुक्तं रजकैरपि ॥ ४०४ ॥
चण्डालपाणकाद्यैश्चेच्छान्तिकर्मादिकं नयेत् ।
गर्भगेहे प्रविष्टे तु स्नपनं शान्तिहोमयुक् ॥ ४०५ ॥
संप्रोक्षणं विनाकुर्यात् कपिकुक्कुटकादिभिः ।
ऋतुस्त्रीपातकाद्यैश्चेत् प्रविष्टं गर्भगेहकम् ॥ ४०६ ॥
तदा संप्रोक्षणं कुर्यात् केवलं प्राक् प्रचोदितम् ।
चण्डालरजकाद्यैश्चेच्छान्ति होमसमायुतम् ॥ ४०७ ॥
संप्रोक्षणं विधातव्यं क्रमादेवं त्रिधा मतम् ।
शान्तिकर्मदिशाहोमं क्रमात्संप्रोक्षणं नयेत् ॥ ४०८ ॥
त्रिप्रकारैः क्रमादर्धमण्डपस्य प्रवेशने ।
प्रथमे च द्वितीये च चण्डालविहितं तु यत् ॥ ४०९ ॥
प्रायश्चित्तमृतुस्त्रीणां स्पर्शनादौ विधीयताम् ।
प्रतिमा मण्डपावेशे त्रिप्रकारैः क्रमेण वै ॥ ४१० ॥
शान्तिहोमं च मूर्त्याख्यं दिशाहोमं क्रमान्नयेत् ।
दीक्षाहीनान् द्विजातींश्च हित्वा दीक्षान्तरानपि ॥ ४११ ॥
परिवारालयावेशेऽप्येतदेव समीरितम् ।
कपोतकाकसर्पादि प्रवेशो नात्र दोषभाक् ॥ ४१२ ॥
चण्डालरजकाद्यैश्चेदन्तर्मण्डल वेशनम् ।
कृतं चेन्मूर्तिहोमस्स्याच्छान्तिहोमो द्वितीयके ॥ ४१३ ॥
गोमयालोपनाद्यं च समानं सर्वकर्मसु ।
परिवारालयोक्तं प्रायश्चित्तं महानसे ॥ ४१४ ॥
महानससमा ज्ञेया बलिपीठेषु निष्कृतिः ।
निर्वाण दीक्षया हीनाश्शूद्राद्यास्समयस्थिताः ॥ ४१५ ॥
परार्थं स्थापितं लिङ्गं सुस्थिरं संस्पृशन्ति चेत् ।
कर्तव्यं स्नपनं शान्तिहोमो गर्भ प्रवेशने ॥ ४१६ ॥
अर्धमण्डपवेशादौ तस्य दोषो न विद्यते ।
अन्तर्मण्डलसालादौ मालिकादौ च मण्डपे ॥ ४१७ ॥
चिरं चेदुषितं मर्त्यैरशुचिक्षेपणं तु वा ।
कृतं संशोध्य भूमिं तु क्षालयेद्गोमयादिभिः ॥ ४१८ ॥
उपधातानुरूपेण पुण्याहं शान्तिमाचरेत् ।
गर्भेऽर्धमण्डपे बेरमण्डपे बाह्यतः क्रमात् ॥ ४१९ ॥
विष्ठाख्य प्रस्रवोद्गार श्लेष्म मध्यादि सेचने ।
संप्रोक्षणं दिशाहोमं मूर्त्याख्यं शान्तिहोमकम् ॥ ४२० ॥
कुर्याद्गोमयशुद्ध्यादि पूर्ववत् कथितं द्विजाः ।
आशौचिनां त्रिवर्णानामन्तर्मण्डलवेशनम् ॥ ४२१ ॥
दीक्षितानां न दोषाय भवेदेवं मुनीश्वराः ।
ततोन्येषां प्रवेशे तु पञ्चगव्येन सेचयेत् ॥ ४२२ ॥
तत् बहिर्वेशनं तेषां नदोषाय प्रकल्पते ।
मच्चिन्ह धारिणो वाथ शूद्रा वा येऽनुलोमिनः ॥ ४२३ ॥
दीक्षिता वा त्रिवर्णैश्च सदृशास्स्युरदीक्षितैः ।
दीक्षिता मन्त्रहीना वा रुद्रकन्यासमा मताः ॥ ४२४ ॥
पञ्चाचार्याश्च विप्राद्यैर्दीक्षिताश्चेद्दीक्षितैः ।
प्रासादे गर्भगेहेर्धे प्रतिमा मण्डपादिके ॥ ४२५ ॥
साले वा मालिकायुक्ते केवले गोपुरेऽङ्कणे ।
बेरे पीठे वृषादौ वा तद्धाम्नि बलिपीठके ॥ ४२६ ॥
परिवारालये कूपे पचनालय एव वा ।
आस्थानमण्डपेऽन्यस्मिन् नृपवेश्मनि वा गृहे ॥ ४२७ ॥
सभायां चूलिकायां वा वाल्मीके समुपस्थिते ।
शिथिली सम्भवे वाथ मधुपञ्जर सम्भवे ॥ ४२८ ॥
बृहत् पिपीलिका क्षुद्रारक्तस्त्रीक्षुद्रजन्तवः ।
समुत्थिताश्चेद्भूम्यादौ सर्वदोषावहो नृणाम् ॥ ४२९ ॥
पूर्वादितः क्रमेणैषां फलं च शृणुत द्विजाः ।
रोगो भयं वह्निदाहो बन्धुनाशो धनागमः ॥ ४३० ॥
पुत्रनाशस्सुहृत्प्राप्तिर्धान्यमर्थविनाशनम् ।
मध्यादीशानपर्यन्तं वल्मीकस्य च दर्शने ॥ ४३१ ॥
शिथिली सम्भवे मध्ये उत्पद्यन्ते सुखं भवेत् ।
तदूर्ध्वं प्राणिनाशस्स्यादिन्द्रभागे भयं भवेत् ॥ ४३२ ॥
सुहृदागमनं वह्नौ भवेदादौ द्विजोत्तमाः ।
राजक्षोभस्तदूर्ध्वं स्यादर्थलाभो यमे भवेत् ॥ ४३३ ॥
तदूर्ध्वं चैव भार्याया मरणं स्वामिनो भवेत् ।
वृद्धिर्निऋतिकाष्ठायामनर्थं स्यात्तदूर्ध्वतः ॥ ४३४ ॥
वारुण्यां धनलाभस्यादादौ चोरभयं पुनः ।
वायु दिक्स्था तु कन्यायाः सोमे स्याच्छत्रुभिर्भयम् ॥ ४३५ ॥
तदूर्ध्वं धान्यलाभस्स्यादीशाने स्यान्महाभयम् ।
गृहनाशो भवेद्वारे शयनस्थानके मृतिः ॥ ४३६ ॥
तैलाज्यहविषः स्थाने चतुष्पान्नाशनं भवेत् ।
द्वारनाले भवेद्भार्यामरणं भृत्यहारिणी ॥ ४३७ ॥
तिलस्थानगता गोऽजमहिषाद्यालयाश्रिताः ।
दृष्टिरोगो भवेद्ग्राममध्यो देवालयादिके ॥ ४३८ ॥
तदङ्गभूत राष्ट्रस्य भयं लिङ्गे नृपस्य तु ।
सभायां चैत्यवृक्षे वा महावीथ्यां मठेऽपि वा ॥ ४३९ ॥
प्रपारामादिके कूपे वाथ राष्ट्रस्य दुःस्थितिः ।
लिङ्गमूले तु जाताश्चेन्नृपतेर्भयमादिशेत् ॥ ४४० ॥
मधुनीडसमुत्पत्तावेवमेव फलं भवेत् ।
वल्मीकदर्शनेऽप्येवं द्वारादावीरितं फलम् ॥ ४४१ ॥
खातयोग्यं खनित्वादावापूर्य लवणादिभिः ।
शुद्धमृत्खण्ड सहितैर्न यथा पुनरुद्भवः ॥ ४४२ ॥
पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः ।
संस्थाप्य कलशैर्देवं मूर्तिहोमं समाचरेत् ॥ ४४३ ॥
बाललिङ्गादिके लिङ्गे बेरे पीठेऽथ धाम्नि वा ।
गर्भगेहेऽथवा द्वारि सप्ताहं चैवमाचरेत् ॥ ४४४ ॥
जातेर्धमण्डपे बेरमण्डपे त्रिदिनं नयेत् ।
कुर्यादन्यत्र मूर्त्याख्यं शान्तिहोममथैकहम् ॥ ४४५ ॥
राजधाम्नि दिशाहोमं द्विसप्ताहं समाचरेत् ।
मधुनीडं तु चेत्तत्स्थं मधुनीडं विसर्जयेत् ॥ ४४६ ॥
संशोध्य गोमयाम्भोभिस्संप्रोक्ष्यास्रजवारिणा ।
देवेश स्नपनं कृत्वा दिशाहोमं तदा नयेत् ॥ ४४७ ॥
वल्मीकस्य पुरा प्रोक्तदिनसंख्यावशेन तु ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये लुप्ते स्नपनकर्मणि ॥ ४४८ ॥
महाव्याधिर्भवेत् कर्तुश्शान्तिहोमं तदा नयेत् ।
पुनश्च स्नपनं कुर्यादिष्टकाले पुरोक्तवत् ॥ ४४९ ॥
वैकल्ये वा तदङ्गस्य राष्ट्रं पापरतं भवेत् ।
अघोरं त्रिशतं जप्त्वा संपूर्णस्नपनं नयेत् ॥ ४५० ॥
विहीने स्थण्डिलाङ्गे वा दुःस्थितिर्भुविजायते ।
हुत्वाऽघोरं सहस्रं तु यथोक्तं स्थण्डिलं नयेत् ॥ ४५१ ॥
कुम्भादयो विहीनाश्चेत् प्रमाणविहिताश्च वा ।
जायते कलहो राष्ट्रे जप्त्वाघोरं सहस्रकम् ॥ ४५२ ॥
पुनश्च स्नपनं कुर्यात् कुम्भास्त्रकरकेतरैः ।
इति तन्मात्रकैरेवं द्विगुणद्रव्य संयुतैः ॥ ४५३ ॥
यदा मनोज्झिताः कुम्भाः पूर्वाघोरशतत्रयम् ।
द्विशतं च शतं कुम्भे वर्धन्यां कलशेषु च ॥ ४५४ ॥
क्रमाज्जपेत् गुरुर्मन्त्री तेषां मान प्रसिद्धयस ।
स्थापितश्शिवकुम्भो वा वर्धनी कलशोऽथवा ॥ ४५५ ॥
भेदादि सहितोऽदत्तपृष्ठो वा यदि जायते ।
तदा राज्ञो महिष्याश्च कर्मिणां दोषदो भवेत् ॥ ४५६ ॥
तदा पञ्चशतं मन्त्री द्विशतं च शतं क्रमात् ।
जपेदघोर मन्त्रेण सदैव द्विगुणं जपेत् ॥ ४५७ ॥
कुम्भाद्यमन्यमादाय तत्तत्द्रव्ययुतं न्यसेत् ।
शरावशङ्खहैमादिपात्रे वा ब्रह्मवृक्षजे ॥ ४५८ ॥
संस्थाप्य स्नापयेद्देवं शतघोरजपान्वितम् ।
सूत्रैरवेष्टिताः कुम्भपूर्वाश्चेच्छत्रुवर्धनम् ॥ ४५९ ॥
अघोरेणजपः पश्चात् कर्तव्यश्शतसंख्यया ।
तथैव वेष्टितास्स्वल्पतन्तुना निष्कृतिर्मता ॥ ४६० ॥
पिधानलोपे घोरेण शतसंख्यं जपेद्गुरुः ।
कूर्चे विहीने देवानां सन्निधिर्नात्र विद्यते ॥ ४६१ ॥
उत्कूर्चादि विपर्यासे तद्वदेव फलं मतम् ।
तदा हृदा जपेन्मन्त्री द्विशतं त्रिशतं तु वा ॥ ४६२ ॥
रत्नहेमाद्यभावे तु निर्धनः स्थपतिर्भवेत् ।
तथैव वस्त्रलोपे च सहस्रं तु जपेधृदा ॥ ४६३ ॥
पुनश्च स्नपनं कुर्यादुक्तरत्नाभिर्यथा ।
गव्यादि द्रव्य लोपे तु राष्ट्रेकलहमादिशेत् ॥ ४६४ ॥
तदाघोरशतं जप्त्वा तद्द्रव्यं योजयेच्छिवे ।
पुण्याह प्रोक्षणेहीन जपेद्घोरशतं पुनः ॥ ४६५ ॥
कुम्भादावकृतेज्या चेदकृतं स्नपनं भवेत् ।
शान्तिहोमं तदा कुर्यान्मन्त्रन्यासेऽकृते यदि ॥ ४६६ ॥
जपेद्घोरशतं मन्त्री देवसन्निधिहेतवे ।
आषाढादिषु मासेषु कृत्तिकान्तेषु पञ्चसु ॥ ४६७ ॥
पवित्रारोहणे हीने वर्तन्ते तत्य याः क्रियाः ।
तास्सर्वा निष्फला एव प्रासादे वा गृहादिके ॥ ४६८ ॥
देवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमं तु कारयेत् ।
इष्टमासे ततः कुर्यात् पवित्रारोहणं परम् ॥ ४६९ ॥
दमनारोहणेऽप्येवं कीर्तितो विधिरग्रजाः ।
दीपावलिर्विहीना चेत् पीड्यन्ते शत्रुभिर्नराः ॥ ४७० ॥
मूर्तिहोमं तदा कृत्वा नयेत्तां लब्धमासके ।
राष्ट्रक्षोभेऽरिचोराद्यैः परस्परविरोधतः ॥ ४७१ ॥
बेरादि बाध शङ्कायां गुहायां वा जलेऽपि वा ।
भूमौ वा रक्षयेत्तस्मिन् क्रियामेनां विधाय च ॥ ४७२ ॥
संपूज्य बेरं गन्धाद्यैस्तदग्रे स्थण्डिले कृते ।
कुम्भं च वर्धनीयुक्तं कलशैरावृतं न वा ॥ ४७३ ॥
सूत्रादि सहितं न्यस्त्वावाह्य सोमं महेश्वरम् ।
विद्येश्वरसमोपेतं स्वस्वमन्त्रैस्समर्चयेत् ॥ ४७४ ॥
तत्पूर्वे स्थण्डिलं कृत्वा शिवाग्निं शिवमन्त्रतः ।
शतमर्धं मनोन्मन्या ब्रह्मभिस्त्वङ्गसंयुतैः ॥ ४७५ ॥
विद्येश्वर समायुक्तं प्रत्येकं शतहोमयुक् ।
समिदाज्यान्नसंयुक्तमन्ते पूर्णाहुतिं नयेत् ॥ ४७६ ॥
कुम्भे च करके पीठे मृदादिपरिकल्पिते ।
इष्टकारचिते पीठे लिङ्गे वा विन्यसेन्मनुम् ॥ ४७७ ॥
तत्कुम्भस्थजलेनैव पीठाद्यं स्नापयेद्गुरुः ।
पीठस्याद्यः स्थले देवी पिण्डिकायां तु वा न्यसेत् ॥ ४७८ ॥
तदर्थं प्रत्यहं पूजां लिङ्गे पीठेऽथवा नयेत् ।
एतद्विधानं बेराणां भवेत्सन्निधिकारणम् ॥ ४७९ ॥
पुष्पशून्यशिरोलिङ्गं यस्य राष्ट्रे व्यवस्थितम् ।
क्षयं तस्यावहेन्नित्यं वृष्टिवातातपादिभिः ॥ ४८० ॥
सेवितं भग्नधामस्थं मृगपक्षि सरीसृपैः ।
पशुभिर्बाधितं लिङ्गं देवतान्तरबाधितम् ॥ ४८१ ॥
कर्तारं बाधते नित्यं शक्तानपि च बाधते ।
तस्मात्प्रोक्षण कर्माद्यमचिरात्कारयेन्नृपः ॥ ४८२ ॥
ततः प्रभृति पूजां च कारयेत्स्वस्य वृद्धये ।
उत्तमां मध्यमां हीनां कनिष्ठामथवा द्विजाः ॥ ४८३ ॥
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं जपसंयुतम् ।
गन्धोपेतं विशिष्टं स्यात् सधूपं तत्परं मतम् ॥ ४८४ ॥
सदीपं चेत् ततश्शिष्टं सनैवेद्यं ततस्तथा ।
सताम्बूलं ततःश्रेष्ठं सबलिश्शस्यते मतः ॥ ४८५ ॥
साग्निकार्यं ततःपूज्यं सोत्सवेज्या ततो वरा ।
स सौख्य तत उत्कृष्टा ज्ञात्वैवं प्रत्यहं नयेत् ॥ ४८६ ॥
जलं पुष्पं च पत्रं वा प्रत्यहं परिकल्पयेत् ।
वृष्ट्यादि बाधिते लिङ्गे तस्यप्रासादमाचरेत् ॥ ४८७ ॥
भग्ने धाम्नि नवीकुर्यान्मृगाद्यैर्बाधितेऽपि च ।
कवाटार्गलयोगाद्यैस्तस्य रक्षां समाचरेत् ॥ ४८८ ॥
पूर्वस्थितस्य लिङ्गादेर्बाधके स्थापितं यदि ।
ब्रह्मादि बेरं तत्तस्मादन्यत्र स्थापयेत्सुधीः ॥ ४८९ ॥
शिवक्षेत्रे शिवारामे शिवाग्रामे द्विजोत्तमाः ।
विष्णुर्विरिञ्चिश्शक्रश्च बुद्धस्त्वार्हत एव वा ॥ ४९० ॥
अन्येदेवादयो ये च स्वप्रधाना द्विजोत्तमाः ।
नस्थाप्याः स्थापितांश्चापि दूरदेशे निवेशयेत् ॥ ४९१ ॥
तेन राज्ञो भवेच्छान्ति राष्ट्रस्यापि जनस्य च ।
व्यतिरिक्तं शिवक्षेत्रात् स्थापयेद्वैष्णवादिकम् ॥ ४९२ ॥
ततस्थानं देवदेवस्य शिवस्यामिततेजसः ।
योग्यमेवेति निर्दिष्टं शिवस्सर्वाधिपो यतः ॥ ४९३ ॥
वैष्णवं वाथ वैरिञ्च बौद्ध मार्हतकं तथा ।
सौरं वा शाक्रमेवं वा वह्नेः स्थानं यमस्य वा ॥ ४९४ ॥
निऋतेर्वरुणस्यापि वायोर्वैक्षवणस्य वा ।
पार्वत्या वाथ दुर्गायाः क्षेत्रपस्येन्दुमूर्तिनः ॥ ४९५ ॥
ज्येष्ठायाश्च श्रियश्चैव भूम्या वा च स्मरस्य च ।
गणपस्कन्दनन्दीश वसूनां नागपस्य च ॥ ४९६ ॥
मुनीनां च मनुष्याणामसुराणां द्विजोत्तमाः ।
कल्पितं स्थानमीशस्य योग्यमेव न संशयः ॥ ४९७ ॥
सर्वस्मादधिकं येन प्रवदन्ति पिनाकिनम् ।
साधारणं स्मरन्त्येनं ते यान्ति नरकार्णवम् ॥ ४९८ ॥
ब्रह्माच भगवान् विष्णू रुद्रश्चेति समा इति ।
ते तु दुर्मतयः प्रोक्तास्सुचिरं संचरन्त्यलम् ॥ ४९९ ॥
रौरवादिषु नैतेषां मोक्षस्सर्वात्मना मतः ।
मदैक शरणा ये तु तैः पूज्योहं न चापरैः ॥ ५०० ॥
अशीतेरूर्ध्ववर्षो वा बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो वा व्याधि पीडिताः ॥ ५०१॥
तत्रापि च परिक्लेशं ज्ञात्वार्धार्धं प्रयोजयेत् ।
सुदुष्करं स्वयं कर्तुमक्षमो द्विगुणोन्यतः ॥ ५०२ ॥
देशं कालं वयश्शक्तिं जातिं भक्तिं क्रियाक्रमम् ।
सुविचार्य प्रदातव्यं नोपवासो रुजान्विते ॥ ५०३ ॥
प्रायश्चित्ता समर्थस्य पितृभ्रात्रादि बान्धवै ।
तद्विभज्य विधातव्यं द्विगुणं च परैर्जनैः ॥ ५०४ ॥
बालाबलानां बद्धानामातुराणां च पादतः ।
प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं यदि भक्तास्सदाशिवे ॥ ५०५ ॥
ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षात्परस्य च ।
प्रायश्चित्तं चेरद्भ्राता पिता वान्यत् सुहृज्जनः ॥ ५०६ ॥
अतो बालनरस्यास्य नापराधो न पातकम् ।
राजदण्डो न चैवास्ति प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ५०७ ॥
देश आदिश्यते येन दिशिकस्त्विति कथ्यते ।
देशाश्च बहवश्शास्त्रे मुक्तिस्थानं परं मतम् ॥ ५०८ ॥
भोगस्थानं च देहस्यात्तथा स्थानान्तराणि च ।
हृत्कण्ठतालु भूमध्य ब्रह्मरन्ध्रं क्रमाद्भवेत् ॥ ५०९ ॥
नाभिर्मेढ्रस्य मूलस्य स्थानं देशोऽत्र कथ्यते ।
सकृत्सन्ध्या विलोपे तु सद्योजातं शतं जपेत् ॥ ५१० ॥
प्रतिसन्ध्यं शतं ध्यातुः सन्ध्यालोपे त्वकामतः ।
कामतस्तूपवासश्च लुप्ते देवार्चने यदा ॥ ५११ ॥
एककालार्चके वापि द्विकालाद्यर्चकेपि वा ।
एकाह्नेऽघोर साहस्रजपस्तु ज्ञानतो भवेत् ॥ ५१२ ॥
उपवासोऽपि विज्ञेयः कामतस्त्वननुष्ठिते ।
बहुकालार्चकस्यापि द्विकालादि विलोपने ॥ ५१३ ॥
लुप्तसंख्यावशेनैव प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
द्विदिनादि विलोपे तु बहुरूपसहस्रतः ॥ ५१४ ॥
प्रत्यहं त्रिशतार्धं स्यात् पक्षपूजाविलोपने ।
अयुताघोर जापस्यात्तद्वृद्ध्या प्रतिमासकम् ॥ ५१५ ॥
संवत्सरात्तदूर्ध्वे तु दीक्षयाश्शुद्धिरिष्यते ।
स्वेष्टलिङ्गे परिभ्रष्टे नेष्टदग्धे हृतेऽपि वा ॥ ५१६ ॥
नरवानरकाकाद्यैः स्पृष्टेऽघोर जपात्ततः ।
लिङ्गान्तरं प्रतिष्ठाप्य भवेच्छुद्धो न संशयः ॥ ५१७ ॥
हस्तादेः पतिते लिङ्गे त्वङ्गुलात्तु द्विवृद्धितः ।
सहस्राघोर वृद्धिस्यात् सहस्रात् प्रभृति क्रमात् ॥ ५१८ ॥
साधारे पतिते लिङ्गे ताले तालेऽयुतं जपेत् ।
द्विगुणं तु निराधारे कल्पनीयं गुरूत्तमैः ॥ ५१९ ॥
एकहस्तात् द्विहस्तान्तं पतने त्वेवमीरितम् ।
जप्त्वा दश सहस्रादि पञ्चगव्यामृतादिना ॥ ५२० ॥
संस्नाप्य पूजयेद्देवं विशेषेणार्चयेद्बुधः ।
अव्यङ्गत्वे तदुद्दिष्टं लिङ्गादौ द्विजसत्तमाः ॥ ५२१ ॥
द्विहस्तादूर्ध्वतः पाते त्वव्यङ्गे लक्षजापतः ।
संस्कारेण विशुद्धिःस्यात् प्रतिष्ठा वात्र संमता ॥ ५२२ ॥
अकामतो यदालिङ्गं विशीर्णं पिण्डिकाथवा ।
प्रागुक्तद्विगुणं कुर्यात् कामतो निष्कृतिर्नहि ॥ ५२३ ॥
ब्राह्मणाद्यैस्तु संस्पृष्टे शिवसंस्कारवर्जितैः ।
क्रमाज्जपेदघोरस्य शतवृद्ध्या नरोत्तमः ॥ ५२४ ॥
लिङ्गे पादेन संस्पृष्टे लिङ्घिते वायुतद्वयम् ।
पादलग्नरजःस्पृष्टे बहुरूपायुतं जपेत् ॥ ५२५ ॥
श्लेष्माद्युपगते लिङ्गे तत्तद्युक्तोदकादिभिः ।
त्र्ययुतं द्वययुतं कुर्यात् बहुरूपं नरोत्तमः ॥ ५२६ ॥
मूत्रोदकेन संस्पृष्टे जपेत् सार्धायुतद्वयम् ।
रक्तमूत्ररजश्शुक्लदूषितेऽयुतपञ्चकम् ॥ ५२७ ॥
तत्संयुक्तोदकस्पर्शात् पादहीनं जपेदिदम् ।
विष्ठास्पर्शेतु लक्षं स्यात् पादहीनं तदम्भसा ॥ ५२८ ॥
तद्वन्निर्माल्यगर्ते तु पतनाच्छुद्धिमादिशेत् ।
विष्ठादिगर्तपाते तु लक्षमर्धाधिकं जपेत् ॥ ५२९ ॥
स्पृष्टेऽनुलोमजैर्लिङ्गे कुर्यान्मात्रं कुलोचितम् ।
प्रतिलोमादिभिः स्पृष्टे लक्षमावर्त्य शुद्ध्यति ॥ ५३० ॥
वामदक्षादि मार्गस्थिअः स्पृष्टे लिङ्गेऽयुतं जपेत् ।
चण्डालपाणकाद्यैश्च स्पृष्टे शुद्धिः प्रतिष्ठया ॥ ५३१ ॥
लक्षेणस्थिरमुनमूल्य स्थापयेच्च तदेव हि ।
नित्यहोमे विलोपे च प्रायश्चित्तं तु नित्यवत् ॥ ५३२ ॥
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पर्वण्ययनयोऽरपि ।
विषुग्रहणयोर्नित्यलोपे कुर्याच्चतुर्गुणम् ॥ ५३३ ॥
अन्यपुण्यदिनेष्वेवं तच्चतुर्गुणमाचरेत् ।
प्रागुकनिष्कृतिं वह्नि निर्माणि तां समाचरेत् ॥ ५३४ ॥
अदत्ते च बलौ कुर्याच्छिवस्याष्टाधिकं शतम् ।
व्रतस्यान्य क्रियायाश्च नियमस्य च लोपने ॥ ५३५ ॥
गायत्र्यष्टशतेनैव विशुद्धिमधिगच्छति ।
अविधाय पवित्रं तदाषाढादिषु पञ्चसु ॥ ५३६ ॥
लक्षत्रयमघोरस्य जप्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।
पवित्रारोहणत्यागे प्रायश्चित्तमिदं मतम् ॥ ५३७ ॥
अन्यमासे कृते तस्मिञ्जपमत्रं विधीयते ।
जपोऽपि लक्षमात्रं चान्द्रायणं मतम् ॥ ५३८ ॥
शतद्वय जपाच्छुद्धिरर्घ्यपात्रे विसर्जिते ।
सहस्रेण विनाशे तु तदर्धात् परिवर्तिते ॥ ५३९ ॥
स्फोटे वा त्वक्षसूत्रस्य शुद्धिर्लिङ्गोक्तपादतः ।
नवसूत्रस्य विच्छेदे सहस्रं जपमाचरेत् ॥ ५४० ॥
शतं स्याज्जीर्णसूत्रस्य हस्तपातात्तथा मतम् ।
अक्षमालां कराद्भ्रष्टां आलयेद्गन्धवारिणा ॥ ५४१ ॥
गायत्र्याः शतजापोऽपि सैव प्रागुक्त कर्मणि ।
घण्टादोषे तु लिङ्गोक्तादष्टमांशाच्छुचिर्भवेत् ॥ ५४२ ॥
पूजोपकरणं पद्भ्यां स्पृष्टं पीठदिकं यदा ।
शतद्वयमघोरस्य कामतस्त्वयुतं जपेत् ॥ ५४३ ॥
प्राण्यङ्गधूपदाने च पञ्चमस्य शतं जपेत् ।
केशामांशास्थिकीटादिदुष्टनैवेद्यदर्शने ॥ ५४४ ॥
अघोरस्यायुतं कामादकामात्तु शतं जपेत् ।
नित्य नैवेद्यमानस्य ह्रासे नैमित्तिकस्य वा ॥ ५४५ ॥
अयुतं घोरमन्त्रस्य जप्त्वा शुद्धिमवाप्नुयात् ।
पादेनाकामतः स्पृष्ट्वा गुरुं देवं शिवागमम् ॥ ५४६ ॥
द्वययुतं घोरमन्त्रस्य कामतष्षड्गुणं जपेत् ।
महेशगुरु चण्डाज्ञाभङ्गे लक्षेण शुद्ध्यति ॥ ५४७ ॥
एतदर्थार्जितद्रव्यभक्षणात् पादवर्जितम् ।
निर्माल्य भक्षणे घोरं प्रमादादयुतं जपेत् ॥ ५४८ ॥
भक्षणेन समं दानं स्यात् तदर्धमुपेक्षने ।
अथवा भक्षणेऽकामात् प्रजपेत्ब्रह्मपञ्चकम् ॥ ५४९ ॥
यावत्सहस्रमध्यर्धं कामतो दीक्षया सुचिः ।
निर्माल्य लङ्घनं कृत्वा दक्षिणार्धायुतं जपेत् ॥ ५५० ॥
लङ्घनेन समं स्पर्शे समं विक्रयभक्षणे ।
देवस्वं देवताद्रव्यं नैवेद्यं च निवेदितम् ॥ ५५१ ॥
चण्डद्रव्यं च निर्माल्यं षड्विधं स्मृतम् ।
ग्रामदीशस्य देवस्वं देवद्रव्यं पटादिकम् ॥ ५५२ ॥
नैवेद्यं कल्पितं तस्मै देवोच्छिष्टं निवेदितम् ।
चण्डद्रव्यं तु तद्दत्तं निर्माल्यं प्रेरितं बहिः ॥ ५५३ ॥
पिण्डिकास्थं न निर्माल्यमपि देवे विसर्जिते ।
क्रव्यादो जायते दानान्मातङ्गस्तस्य भक्षणात् ॥ ५५४ ॥
लङ्घने सिद्धिहानिश्च विक्रये शबरो भवेत् ।
स्पर्शने जायते स्त्रीत्वं निर्माल्यस्य न संशयः ॥ ५५५ ॥
यन्निर्माल्येन संस्पृष्टं तद्भुजा पुरुषेण वा ।
पादोनं तत्र पूर्वोक्तं स्पर्शलङ्घन भक्षणैः ॥ ५५६ ॥
भक्षणं द्विविधं प्रोक्तमनिवेद्य तदन्यथा ।
देवदेवाय तत्राद्यं देवग्रामादि सम्भवम् ॥ ५५७ ॥
व्रीह्यादि येन केनैवोपाधिनादाय भक्षणम् ।
करोति यस्य संमूढा मद्धनस्तेयकृन्मतः ॥ ५५८ ॥
मदर्थं कल्पितं वाथ तण्डुलं चौदनं तु वा ।
यः प्रयच्छति वा भुङ्क्ते सोऽपि स्तेयकृदुच्यते ॥ ५५९ ॥
त एवातीत दुष्टामद्भक्षितादपि सोषदाः ।
तथैवेति चतुष्काष्ठा मद्भुक्तिस्त्वति दोषदा ॥ ५६० ॥
नैवेद्यं कल्पयित्वा तु शिवायेति तदूर्ध्वतः ।
निवेद्य मह्यं तच्छिष्टं भुङ्क्ते प्रत्यहमादरात् ॥ ५६१ ॥
सोऽयं मत्सदृशः प्रोक्तश्चरुभुग्यस्तथा भवेत् ।
मद्भुक्तं चण्डभुक्तं वायो लोभाद्भक्षयेन्नरः ॥ ५६२ ॥
स पापी दुर्मतिः प्रोक्तः पूर्वाभ्यां नातिरिच्यते ।
भक्षयेद्यो नरो भक्त्या पवित्रमिति शंसितम् ॥ ५६३ ॥
शुद्धात्मा ब्राह्मणस्तस्य पापं क्षिप्रं विनश्यति ।
अशुद्धात्मा शुचिर्लोभान्मद्भुक्तं पावनं नरः ॥ ५६४ ॥
भक्षणे नाशमायाति रसभोक्ता यथा द्विजाः ।
मद्देहधारिणो लोके देशिका मत्परायणाः ॥ ५६५ ॥
मदैकशरणास्तेषु योग्यं नैवान्यजन्तषु ।
तस्मान्मदीयं निर्माल्यं भुक्त्वा निष्कृतिमाचरेत् ॥ ५६६ ॥
सर्वेषां देशिकादीनां चतुर्वर्णोद्भवात्मनाम् ।
प्रायश्चित्तमहं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ ५६७ ॥
मौनं त्रिषवणस्नानं शिवाग्नि गुरुपूजनम् ।
अघोरायुत जापश्च गोमयालिप्तमण्डले ॥ ५६८ ॥
पञ्चगव्यं चरुं दन्तधावनं च क्रमाद्भजेत् ।
प्रतिरात्रं चरेदेतद्व्रतं पाप विशुद्धये ॥ ५६९ ॥
अग्निकार्यां विना वाऽपि जपमात्रं विधीयताम् ।
एतद्व्रतं समाख्यातं दशवृद्ध मनुव्रतम् ॥ ५७० ॥
उपव्रतं तथा तस्माद्दशवृद्धं महाव्रतम् ।
महापातकिनां प्रोक्तं महाव्रतमिहागमे ॥ ५७१ ॥
अन्वादि पातकानां तु व्रतमन्वाद्यमीरितम् ।
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ॥ ५७२ ॥
महान्ति पातकान्यत्र तत्संयोगेन पञ्चमः ।
कामस्त्वेवमाख्यातमज्ञानदर्धमिष्यते ॥ ५७३ ॥
ब्रह्मघ्न व्रतपादं तु क्षत्रियस्य वधे कृते ।
तदर्धं वैश्यजातेस्तु तदर्धं शूद्र इष्यते ॥ ५७४ ॥
अनुलोमेषु सर्वेषु मातृप्रोक्तं समाचरेत् ।
गूढजेषु च तेष्वर्धं तदर्धं प्रतिलोमेषु ॥ ५७५ ॥
दीक्षितेषु च सर्वेषु द्विगुणं समुदाहृतम् ।
अभिषिक्तस्य हनने दीक्षितोक्तं व्रतं मतम् ॥ ५७६ ॥
पानसं द्राक्षामाधूके खार्जूरं गौलमैक्षवम् ।
माध्वी खण्टकमृद्वीकमैरेयं नालिकेरजम् ॥ ५७७ ॥
सामान्यानि विजानीयाद् मद्यान्येकादशैव तु ।
द्वादश्येव सुरा पैष्टिस्सर्वेषामधमा स्मृता ॥ ५७८ ॥
पीत्वा पैष्टीं सुरां विप्रो महाव्रतमथाचरेत् ।
एकादशसुरापाने कुर्याद्व्रतदशांशकम् ॥ ५७९ ॥
सकृत्पैष्टिं प्रमादेन पीत्वा विप्रो द्विजोत्तमाः ।
गोमूत्रयवकाहारो दशरात्रेण शुद्ध्यति ॥ ५८० ॥
द्वि वारादि प्रयोगेण दिनवृद्धिः प्रशस्यते ।
सर्वेषां क्षत्रियादीनां पूर्वोक्तन्याय ईरितः ॥ ५८१ ॥
सुवर्णस्यापहारेण शतादभ्याधिके वधः ।
क्षत्रियादिषु संप्रोक्तो विप्रस्य न वधः क्वचित् ॥ ५८२ ॥
निष्कस्तेयेऽयुतं पञ्च निष्कान्तं लक्षमीरितम् ।
दश लक्षं जपान्तं तु तदूर्ध्वं दशवृद्धितः ॥ ५८३ ॥
शतलक्षान्तमुद्दिष्टं ब्राह्मणे क्षत्रियादिषु ।
शतमर्धार्धह्रासेन स्वर्णस्तेये समीरितम् ॥ ५८४ ॥
रजतस्यापहरणे धान्यस्य द्विगुणं मतम् ।
सुवर्णे रजते धान्ये शतमेकादशोत्तरम् ॥ ५८५ ॥
दरिद्रस्यानुरूपेण द्विगुणाधिकमेव हि ।
गुरुतल्पं विहायान्यस्त्रीयोगे नैव पातकम् ॥ ५८६ ॥
याजनं योनि संबन्धं स्वाध्यायं सहभोजनम् ।
पातकैस्सह चेत् कुर्यात् सोऽपि तत्सम इष्यते ॥ ५८७ ॥
वत्सरान्तं तदर्वाक् चेदर्थं पादं समाचरेत् ।
अनुपातकशुद्ध्यर्थमनुव्रतमुदाहृतम् ॥ ५८८ ॥
मातृष्वसा च भगिनी स्वसुता च पितृष्वसा ।
आसां च गमनं विप्रास्त्वनुपातकमीरितम् ॥ ५८९ ॥
विप्रस्त्रीगमनं बन्धोराश्रित्य च यो वधः ।
चण्डालपाण रजकोच्छिष्ट भोगेऽनुपातकम् ॥ ५९० ॥
लिङ्गस्य पिण्डिकायाश्च प्रतिमादेर्द्विजोत्तमाः ।
द्वेषेणोत्पाटनम् कृत्वा पातकादधिको भवेत् ॥ ५९१ ॥
तदुक्तं द्विगुणं कुर्याद्राजचोरभयादिषु ।
दुःस्थाननिम्नदोषादौ परिहर्तुं तदुद्धृतम् ॥ ५९२ ॥
संस्थाप्य विधिनाघोरं लक्षामावर्त्य शुद्ध्यति ।
देवक्षेत्रापहरणं देवोपहरणाहृतिः ॥ ५९३ ॥
शिवागमापहारश्च शिवलिङ्गापहारणम् ।
शैवादीनां चतुर्णां तु दण्डनिर्णय एव च ॥ ५९४ ॥
उपपातक शुद्ध्यर्थमुपव्रतमुदाहृतम् ।
पितृव्यसखि शिष्यस्त्री स्नुषाश्च शरणागताः ॥ ५९५ ॥
राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ।
सगोत्रा मातुलानीं च समान प्रवरा च या ॥ ५९६ ॥
तासां संगमनं चोपपातकं समुदाहृतम् ।
परिवित्तिः परिवेत्ता तयोर्याजनमेव च ॥ ५९७ ॥
तयोर्दानं च कन्यायाः शिवाग्नयागमनिन्दनम् ।
गुरोश्च प्रतिकूलत्वं तथा निक्षिप्त संग्रहः ॥ ५९८ ॥
पितृमातृगुरुत्यागः कूटसाक्ष्याभि शापने ।
उक्तित्वं पतितश्चेति तद्धीनं वाथ तद्युतम् ॥ ५९९ ॥
भूवेश्मरत्नवापीनां कुजानामपहर्तृता ।
वापीकूपतटाकादेर्हरणं तूपपातकम् ॥ ६०० ॥
गजाश्वनरनार्युष्ट्रमहिषाणां खरोक्षयोः ।
उपव्रतं वधे कुर्यात्तदर्धं हरणे भवेत् ॥ ६०१ ॥
तन्मांसभक्षणेऽर्धं स्यात्तद्विष्ठास्पृष्टिभक्षणे ।
तत्पादं स्यात्तदालीढस्पर्शादौ स्नानमाचरेत् ॥ ६०२ ॥
तदालीढान्नमुक्तौ च विष्ठास्पृष्ट्यर्धमाचरेत् ।
तद्रोमास्थ्यादि संस्पर्शे स्नानमेव विधीयते ॥ ६०३ ॥
उपव्रतस्य द्विगुणं गोघ्नः कुर्यात्तदर्धकम् ।
गोहर्त्ता तस्य मांसाशी तत्समानं समाचरेत् ॥ ६०४ ॥
गोष्ठे वसन् गोऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति ।
गवामभावे तन्मूल्यं दातव्यं पुष्कलं तथा ॥ ६०५ ॥
गर्भिणीं कपिलाघ्र दोग्घ्रीहोमधेनुं च सुव्रताम् ।
रोधादिना सादयित्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥ ६०६ ॥
पादमेकं चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ।
याजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने ॥ ६०७ ॥
औषधं लवणं चैव स्नेहपिण्याहभोजनम् ।
अतिरिक्तं न दातव्यं काले स्वल्पं तु दापयेत् ॥ ६०८ ॥
न नालिकेर रज्ज्वा च न च मौञ्जेनबन्धयेत् ।
बलाभावाद्विपद्येत गौश्चरन्ती कथंचन ॥ ६०९ ॥
जलेवा पल्वले मग्ना मेघविद्युद्धतापि वा ।
श्वभ्रे वा पतिताऽकस्माच्छव पचेनापि भक्षिता ॥ ६१० ॥
शीतवातहता चेत्स्यात्बन्धनेन मृतापि वा ।
शून्यागारे त्वटव्यां वा गृहदाहेऽपि पादपात् ॥ ६११ ॥
उपेक्षाद्यैस्तु तद्विष्ठा भक्षणाद्यं परं मतम् ।
कन्यानां दूषणं चैव परभार्यात्मविक्रयौ ॥ ६१२ ॥
नास्तिक्यमभिचारश्चायाज्य याजनमेव च ।
नीचलोमान्त्यजोच्छिष्ट भोजनं चोपपातकम् ॥ ६१३ ॥
मद्यभाण्डस्थितं द्रव्यं मद्यस्पृष्टं तु वा भवेत् ।
तस्य पानादिना विप्रास्त्वेतद्द्विगुणमाचरेत् ॥ ६१४ ॥
भुक्त्वा शूद्रस्य वाशौचे विप्रस्तूपव्रतार्धभाक् ।
वैश्याशौचेऽर्धभाग्विप्रः क्षत्राशौचे तदर्धभाक् ॥ ६१५ ॥
नृपशूद्रविडाशौचे भुक्त्वा विप्रोऽर्धमाचरेत् ।
वैश्यशूद्रगृहे भुक्त्वा क्षत्रियोक्तार्धमाचरेत् ॥ ६१६ ॥
स्वाशौच भोजने कृत्यमन्त्येष्टावेव कीर्तितम् ।
स्वोत्कृष्टाशौच भुक्त्या तु स्वगृहाशौच भुक्तितः ॥ ६१७ ॥
पादोनं च द्विपादोनं त्रिपादोनं क्रमाच्चरेत् ।
शूद्रस्त्वेवं तदन्यौ चेत् कुर्यात्तां विधिनामुना ॥ ६१८ ॥
विण्मूत्र भक्षणे विप्रः कुर्यादेतदुपव्रतम् ।
रजस्वलामुखास्वादे तथा चण्डालयोषिताम् ॥ ६१९ ॥
रजकादेश्च पैशून्यं कृत्वा तद्वदुपव्रतम् ।
विप्रपातक शुद्ध्यर्थं व्रतमत्र समीरितम् ॥ ६२० ॥
चण्डाल पाणरजकस्त्रीगमे द्विगुणं मतम् ।
व्रतमात्रमुदख्यास्तु शुद्ध्यर्थं विप्र आचरेत् ॥ ६२१ ॥
विप्रस्त्रीगमने चैवोपव्रतंतु समाचरेत् ।
पादपादविहीनं तु क्षत्रादि त्रितयं चरेत् ॥ ६२२ ॥
ब्राह्मणी शूद्रसंयुक्ता पतिता सप्रजायदि ।
विप्रजोपव्रतार्धं तु सकृदागमने चरेत् ॥ ६२३ ॥
उपव्रतं तु मासोर्ध्वे षण्मासोर्ध्वमनुव्रतम् ।
महाव्रतं समोर्ध्वं स्यात्त्र्यब्दोर्ध्वं पतितैव सा ॥ ६२४ ॥
एतदर्धं तु राज्ञी चेद्वैश्यस्त्री चेत्तदर्धकम् ।
शूद्रस्त्री शूद्रसंयोगात् तदर्धं तु समाचरेत् ॥ ६२५ ॥
शूद्रश्चैव तथा कुर्यात् प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।
कन्यासंगमने कुर्यात् प्रागुक्तं द्विगुणं द्विजाः ॥ ६२६ ॥
वैश्यश्चेदर्धभाक्तस्मादर्धभाक् क्षत्रियो यर्दिम्? ।
तदर्ध भाग् द्विजः प्रोक्तो विप्रादि स्त्रीसमागमे ॥ ६२७ ॥
अनुलोमाः स्वमात्रुक्तमाचरेयुः स्वशुद्धये ।
प्रतिलोमिषु निर्दिष्टं शूद्रोक्त द्विगुणं व्रतम् ॥ ६२८ ॥
अमानुषीषु पुरुषः प्रतिलोमिष्वयोनिषु ।
रेतस्सित्वा जलेवापि व्रतमब्दं समाचरेत् ॥ ६२९ ॥
नदीशैलूषिकी वेणुजीवनी गमने व्रतम् ।
पतितान्यस्त्रियं गत्वा चण्डालस्यार्धमाचरेत् ॥ ६३० ॥
अन्तर्वत्नी भवेत् स्त्री चेत् प्रायश्चित्तमशक्यतः ।
गर्भे विनिःसृते कुर्यात् द्विगुणं प्रागुदीरितम् ॥ ६३१ ॥
न प्रचारं गृहे कुर्यान्न चान्नादि प्रसाधनम् ।
न शयीत समं भर्त्रा न च भुञ्जीत बन्धुभिः ॥ ६३२ ॥
न च स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वाचैव दिवा स्त्रियम् ।
शेफं बध्वायसाद्यैश्च व्रतमेतत्समाचरेत् ॥ ६३३ ॥
उच्छिष्टं प्रतिलोमानां भुक्त्वा कुर्याद्व्रतं द्विजाः ।
उच्छिष्टं तु समानानां भुक्त्वोपोष्य विशुद्ध्यति ॥ ६३४ ॥
सहस्रमयुतं चैव जपो मध्यमहीनयोः ।
द्वित्रिरात्रोपवासश्च सवर्णोच्छिष्ट भोजने ॥ ६३५ ॥
जघन्योच्छिष्ट संपर्कादेवं शतगुणं भवेत् ।
जपोपवासवृद्धिः स्योदेकरात्रादितः क्रमात् ॥ ६३६ ॥
शैवब्राह्मणयोर्निन्दा मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।
स्त्रीहिंसौषधजीवा च वार्द्धुष्यं मूल्यकर्म च ॥ ६३७ ॥
सर्वकार्येष्वधिकारो महायन्त्र प्रवर्तनम् ।
स्वाध्यायाग्नि सुतानां च परित्यागश्च पातकम् ॥ ६३८ ॥
तिलब्रीहिकुलुत्थानां शालीनां मुद्गमाषयोः ।
निष्पावाढक शिम्बानां सर्षपस्य यवस्य च ॥ ६३९ ॥
कुङ्कु प्रियङ्गुनीवारकोद्रवादेर्द्विजोत्तमाः ।
सत्वचां वित्वचां वापि हरणेऽर्धं व्रतस्य च ॥ ६४० ॥
यनश्ययासनानां च कांस्यरीतिशिलायसाम् ।
त्रपुसीसकताम्रादेर्वस्त्रस्य हरणे कृते ॥ ६४१ ॥
व्रतमात्रं समुद्दिष्टं त्रिगुणं स्तेयमोक्षणम् ।
वानरश्वमृगाणां च विष्ठाशनवराहयोः ॥ ६४२ ॥
दुष्टादुष्टमृगाणां च शिवाय वा वधेकृते ।
शशस्य शिंशुमारस्य शङ्खस्य मकरस्य वा ॥ ६४३ ॥
हनने च व्रतं कुर्यात् तत्पापस्य विशुद्धये ।
उलूककङ्क गृध्राणां काकस्य जलबर्हिणः ॥ ६४४ ॥
कुक्कुटश्येन भासानामथ हंसमयूरयोः ।
पिङ्गलरत्ननेत्रयोश्च सरटाशत पत्रयोः ॥ ६४५ ॥
कपोतस्य बकस्याथ टिट्टिभस्य जराङ्गिणः ।
पिङ्गल्याश्चक्रवाकस्य कौशिकस्य शुकस्य च ॥ ६४६ ॥
मण्डूको गौश्च गौधा च कृकलासश्च मूषिकः ।
नागश्चुचुन्दरी मत्स्यः कूर्मः कर्कटकाह्वयः ॥ ६४७ ॥
वृश्चिकश्चैव शम्बूकश्शलभो मक्षिका तथा ।
पिपीलिका च भूनागो लूताद्या ये च कीर्तिताः ॥ ६४८ ॥
भूगता जलजा वाथ ये चान्ये त्वन्तरिक्षगाः ।
तेषां कृत्वा वधं विप्रो व्रतपादं समाचरेत् ॥ ६४९ ॥
अनस्थिमत्सु चैतेषु शताघोरजपोमतः ।
अन्येनापि प्रकारेण प्रायश्चित्तमिहोच्यते ॥ ६५० ॥
हत्वा कामात् द्विजस्सद्यो गवां गोष्ठे जपेत्तदा ।
पीत्वाकामात् सुरां वाअमं शिवहर्म्येजपेत्तदा ॥ ६५१ ॥
कृत्वास्तेयकामाश्च घोरं पितृवने जपेत् ।
गुरुस्त्रीगमने वक्त्रमकामात्तु जपेद्वने ॥ ६५२ ॥
योगंकृत्वा समस्तैस्तु नगाग्रे पञ्चमं जपेत् ।
प्रकाशे कामतस्तस्मिल्लभ मावर्त्य शुद्ध्यति ॥ ६५३ ॥
अकामाद्वा रहस्ये च सहस्राच्छुद्धिरिष्यते ।
कामतस्सरहस्ये च जपेत्तत्रायुतं द्विजाः ॥ ६५४ ॥
अकामतः प्रकाशे च तत्राप्ययुतकद्वयम् ।
गुरुद्रोहादृते शुद्धिः कामतोऽपि भवेदिह ॥ ६५५ ॥
तद्याद्वा देशिकस्तस्य तदाकृच्छ्र पुरस्सरम् ।
पुनर्यागः प्रकर्तव्यस्शुद्धिस्तस्यान्यथान हि ॥ ६५६ ॥
पातकत्रय संयोगस्सामान्यो ब्राह्मणादितः ।
मद्यपानं यदा शूद्रेऽदीक्षिते स्वल्पकं भवेत् ॥ ६५७ ॥
निषेधाभावतस्तस्य दोषस्तत्र न जायते ।
नियमाद्घोर जापस्य प्रकर्तव्यं शतं त्रिकम् ॥ ६५८ ॥
गुरुस्त्रीगमनं यच्छ चतुर्णां सदृशं भवेत् ।
गुरुद्रोहः शिवद्रोहस्तस्मात्तत् पातकं भवेत् ॥ ६५९ ॥
काष्ठादि पार्थिवस्तेये तेजोद्रव्यं विना द्रिजाः ।
सद्योजातजपाच्छुद्धिरकामादिह कथ्यते ॥ ६६० ॥
पञ्चविंशतिकोजापः कर्तव्योऽकामतश्शतम् ।
घृतं वापि गृहीत्वा तु लवणं शर्करादिकम् ॥ ६६१ ॥
कामतोऽकामतोवाऽपि जपेद्वामं तु पूर्वत् ।
रीतिकेतरकांस्यादि गृहीत्वा तैजसं च ॥ ६६२ ॥
धेनुं वा घृतवच्छुद्धिः कामाकामात्तु पूर्ववत् ।
पुष्पं गन्धादिकं हृत्वा पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ ६६३ ॥
अनड्वाहं गजाश्वादि वस्तुजातं तु पूर्ववत् ।
क्षीरं जलं वा शस्त्रं वा हुत्वेशं पूर्वज्जपेत् ॥ ६६४ ॥
अभक्ष्य भक्ष्णे जाते गुह्यकस्य शतंजपेत् ।
अकामात् त्रिशशं कमाज्जपेन्मद्यादि वर्जितान् ॥ ६६५ ॥
उदक्यान्नाशने मोहाज्जपेत् गृह्यायुतं बुधः ।
दशोर्ध्वं त्रिशतादर्वाक जप्त्वा स्नानेन शुद्ध्यति ॥ ६६६ ॥
तदूर्ध्वं पञ्चकं यावच्छतं नक्तं विधीयते ।
तदूर्ध्वमुपवासस्यात् त्रिरात्रमयुतोर्ध्वतः ॥ ६६७ ॥
स्वजाति दीक्षितं स्पृष्ट्वा तदाचम्य विशुद्ध्यति ।
आचम्यादीक्षितेनापि सजातीशशतं जपेत् ॥ ६६८ ॥
सदीक्षदीक्षितस्पर्शात् प्रायश्चित्तं तु पूर्ववत् ।
तस्मिन्नदीक्षिते स्पृष्टे जपेत् स्नात्वा शतद्वयम् ॥ ६६९ ॥
इदमेवान्तरस्पर्शाद्दीक्षितस्येतरस्य तु ।
शतत्रिकं जपेत् स्पर्शात् सोपवासः शुचिर्भवेत् ॥ ६७० ॥
भवेत्तदेव शूद्रस्य स्पर्शनाद्दीक्षितस्य तु ।
स्पर्शनाद्दीक्षितस्यापि शतं पञ्चाप्युपोषितम् ॥ ६७१ ॥
इतरे पादहीनं तु कुर्वीरन्नात्मशुद्धये ।
त्रिरात्रमन्त्यजस्पर्शात्सहस्राणि दशिअव तु ॥ ६७२ ॥
पञ्चमस्य तु मन्त्रस्य जपेत्तत्राविचारतः ।
कृच्छ्रो घोर जपः कार्योऽयुतं चण्डालसङ्गमात् ॥ ६७३ ॥
गृहादौ पातकावेशे त्यक्त्वा भाण्डान् प्रलिप्य च ।
कृच्छ्राच्छुद्धिर्भवेत् भुक्तौ तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६७४ ॥
ज्ञात्वा भुक्त्वातु पादेन तदासौ तत्समो भवेत् ।
रजकादि प्रवेशादावयुतार्धमजानतः ॥ ६७५ ॥
बहुदेवलकैर्योगे कृच्छ्रचान्द्रायणाच्छुचिः ।
हेमरुप्यादिपात्राणां वारिणा शुद्धिरिष्यते ॥ ६७६ ॥
शङ्खादीनां भवेच्छुद्धिस्तुषौर्वा मथितेन वा ।
भस्मना कांस्यशुद्धिः स्यात् ताम्रमाम्लेन शुद्ध्यति ॥ ६७७ ॥
उच्छिष्टलिप्तपात्राणां शुद्धिरेषा प्रकीर्तिता ।
प्रोक्ष्य शुद्ध्यत्यसन्देहादुच्छिष्टस्पृष्टभाजनम् ॥ ६७८ ॥
तुम्ब्यादि वेणुपात्राणां गोवालैस्तोयघर्षणात् ।
दारवं लोहजोत्कृष्टं वारिणा तद्विशुद्ध्यति ॥ ६७९ ॥
चर्मणां रज्जुवस्त्राणां शुद्धिःस्यात् क्षारवारिणा ।
शुद्धिश्चोदक भाण्डानां पर्यग्निकरणात्मिका ॥ ६८० ॥
तृणादिकं च यत् किञ्चित् काष्ठं वा प्रोक्षितंशुचिः ।
उल्लेखात् भूमिशुद्धिः स्यात् तथा गोमय घर्षणात् ॥ ६८१ ॥
विष्ठाद्युपगतं भाण्डं त्याज्यं स्याद्वेणुमृण्मयम् ।
तद्वन्निर्माल्यसंस्पृष्टं रजसा स्त्री विशुद्ध्यति ॥ ६८२ ॥
शेषस्य पूर्ववच्छुद्धिः वस्त्रशुद्धिर्जलाद्भवेत् ।
शरावपत्र पुटक प्रभृतीनां च भोजने ॥ ६८३ ॥
शुद्धि रत्रोपयुक्तानां परित्यागो विधीयते ।
सत्यन् मनसश्शुद्धिरिन्द्रियाणां यमादिभिः ॥ ६८४ ॥
गर्वस्य शमता दृष्टा शुद्ध्यर्थमविचारतः ।
बुद्धेरपि मुनिव्याघ्रास्सङ्गत्यागात् प्रकीर्तिताः ॥ ६८५ ॥
प्राणाश्शुद्ध्यन्ति विधिवत् प्राणायामबलात्सदा ।
ध्यानाच्छुद्धिस्समुद्दिष्टा प्रधानस्य गुणात्मनः ॥ ६८६ ॥
विवेकाच्छुध्यते ह्यात्मा नात्र कार्या विचारणा ।
श्वमार्जाररवरादीनां विलेहे स्नानमाचरेत् ॥ ६८७ ॥
नाभेरूर्ध्वमधस्ताद्वा मृद्भिश्शुद्ध्यति सप्तभिः ।
उत्तमाङ्ग विधानेन स्नात्वा विद्याङ्ग पञ्चकम् ॥ ६८८ ॥
जप्तव्यं शतमेकं स्याद्विगुणं मन्त्रवादिना ।
अदीक्षितेन संस्पृष्टे स्नानमाग्नेयमाचरेत् ॥ ६८९ ॥
निर्माल्यसंकरे कामात् संपूज्यश्चण्डनायकः ।
तस्यैव देवदेवस्य जपस्साङ्गस्य वै शतम् ॥ ६९० ॥
अकामतोवा संपर्कात् केवलस्य शतं भवेत् ।
वारिणा त्वश्मजातीनां मथितेनाश्च मस्तुना ॥ ६९१ ॥
जलजानां च सर्वेषां वैणवानां तथाम्भसा ।
स्निग्धानां रूक्षणाच्छुद्धिः पात्राणां परिकीर्तिता ॥ ६९२ ॥
शुद्धिः स्यादप्यशुद्धानां प्रोक्षणादेव केवलात् ।
मधुनः पाकतश्शुद्धिस्तथैवेक्षुरसस्य च ॥ ६९३ ॥
फलानां क्षालनाच्छुद्धिर्दघ्नश्चैव निरीक्षणात् ।
क्वथितं शुद्ध्यते क्षीरं पक्वानां प्रोक्षणादपि ॥ ६९४ ॥
अथ शैव गुरोरस्य शुद्धिर्वाचा विधीयते ।
परेभ्यो दुःखमापाद्य वाङ्मनःकायकर्मभिः ॥ ६९५ ॥
प्रमादतः परिज्ञाय शुद्धिश्शक्ति जपात्सदा ।
समयानां प्रमादे तु शक्तिजापः प्रशस्यते ॥ ६९६ ॥
वस्त्रशययासनादीनां स्तेये गायत्रिकाशतम् ।
गुरुदेवाग्निकार्येषु गर्हितस्य निवेदनात् ॥ ६९७ ॥
शुध्यते नीयमानस्य त्वन्यायान्मुनिपुङ्गवाः ।
म्लानेभ्यो व्याधितेभ्यो वा यतिभ्यः किञ्चिदौषधम् ॥ ६९८ ॥
सर्वेभ्यस्सर्वदा ग्राह्यं न दोषो ह्यत्र शासने ।
पुनः पाकेन संशुद्धिर्लवणस्य सहाम्भसा ॥ ६९९ ॥
अन्यायेन गृहीतस्तु न्यायमर्थयते तु यः ।
यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान् ब्रह्महा सतु कीतर्यते ॥ ७०० ॥
देवार्थं गुरुपित्रर्थमात्मार्थमथवा तु यः ।
यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान् ब्रह्महा स च कीर्त्यते ॥ ७०१ ॥
अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ॥ ७०२ ॥
आततायिनमायान्तमपि शस्त्रान्तगं रणे ।
जिघांसन्तं जिघांसेत्तु न तेन भ्रूणहा भवेत् ॥ ७०३ ॥
युवानां बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
आततायिनमायान्तं हन्यादेवा विचारतः ॥ ७०४ ॥
असूर्या नाम ये लोका अन्धेन तमसावृताः ।
तांस्ते प्रेत्याधिगच्छन्ति ये चात्महननाज्जानाः ॥ ७०५ ॥
न च दुःखसमुत्पत्तौ कामतो देहमुत्सृजेत् ।
यदा निर्वेदमायातः प्राप्तभोगोऽथवा पुनः ॥ ७०६ ॥
ध्यानधारणायोदेन शिवलीनमनास्त्यजेत् ।
शिवादित्रय निन्दास्तु श्रुत्वा देहं स्वकं त्यजेत् ॥ ७०७ ॥
तं वा हन्यान्न दोषस्स्याच्छिवत्वं च समाप्नुयात् ।
शैवं पाशुपतं कालामुखं कापालधारिणम् ॥ ७०८ ॥
यदि हन्याज्जगत्सर्वं हतं तेन दुरात्मना ।
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च विशुद्धावपि कर्मतः ॥ ७०९ ॥
शरणागतहन्ता च योषिद्घ्नश्चापि पापिनौ ।
तथा चागमविप्लावी स्वर्णस्तेयसमो भवेत् ॥ ७१० ॥
अश्वरत्न मनुष्यस्त्रीभू धेनुहरणं तथा ।
निक्षेपस्य च सर्वं हि स्वर्णस्तेयं समं भवेत् ॥ ७११ ॥
देवब्राह्मणहत्तिश्च कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।
तथैवेह समुद्दिष्टमभिशापो महात्मनि ॥ ७१२ ॥
औषधं स्नेहमाहारं ददतो बन्धकस्य च ।
प्राणिनां प्राणवृत्त्यर्थं तत्रदोषो न विद्यते ॥ ७१३ ॥
प्रतिसंवत्सरं मासं तिथियुक्तं तु तीर्थभम् ।
निश्चित्य वर्तते पूर्वमुत्सवो यैर्दिनैःपुरा ॥ ७१४ ॥
नवाहाद्यैर्युतो भेरीताडनादिपुरस्सरः ।
तद्दिनत्रिगुणे वापि द्विगुणे वाथ तद्दिने ॥ ७१५ ॥
तदन्यथाकृते राष्ट्रराज्ञोदोषावहो भवेत् ।
तत्र शान्तिर्विधेयादौ प्राग्वदुत्सवमाचरेत् ॥ ७१६ ॥
किं तु मासान्तरे तु स्यात् तस्मिन्मासेऽथवा भवेत् ।
द्विगुणे तद्दिने वाथ मूर्तिहोमं दिशाहुतिम् ॥ ७१७ ॥
क्रमाद्विधाय कर्तव्यमुत्सवं तद्विधानतः ।
ध्वजारोहण पूर्वेत्तु त्रिगुणाह प्रकल्पिते ॥ ७१८ ॥
विधानमेतदाख्यातं द्विगुणेप्येवमूह्यताम् ।
लिङ्गं स्वायम्भुवं चेत्तु विधानमिदमीरितम् ॥ ७१९ ॥
मानुषे वाणलिङ्गादौ दैविके वार्षकेपिवा ।
मासभं तीर्थनक्षत्रमन्यथा वा नयेत्पुनः ॥ ७२० ॥
उत्सवो यो दिनैर्हीनस्तस्य वृद्धिः फलप्रदा ।
राष्ट्रक्षोभे च दुर्भिक्षे राजचोरभयादिषु ॥ ७२१ ॥
वित्ताऽभावेन्यहेतुभ्यः प्राग्वत्कर्तुमशक्यता ।
यदि जायेत तत्रापि शान्तिं पूर्वं विदाय च ॥ ७२२ ॥
दिनहीनं तु वा कुर्यादुत्सवं पूर्वमार्गतः ।
सर्व लोपात् प्रशस्तस्स्यादल्पाहै निर्मितोत्सवः ॥ ७२३ ॥
सर्वलोपेकृते तस्य महादोषः प्रजायते ।
शान्तिं च शान्तिहोमं च मूर्तिहोमं तदा नयेत् ॥ ७२४ ॥
अनेन विधिना येन सर्वैनैमित्तिकादितः ।
विघ्नाद्यरुत्सवो हीनः प्रारब्धोराष्ट्रनाशनः ॥ ७२५ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् पुन्रुत्सवमाचरेत् ।
वृषाधिवासने हीने ध्वजे वारोपिते सति ॥ ७२६ ॥
गावो नश्यन्ति तत्कुर्याच्छान्तिहोमं तदुक्तवत् ।
वृषयागं नयेत्तत्र ध्वजदण्डस्य मूलतः ॥ ७२७ ॥
किन्तूर्ध्वस्थध्वजे मन्त्रन्यासाद्यं मनसाचरेत् ।
ध्वजारोपे विहीने तु नृपतेर्भङ्गमादिशेत् ॥ ७२८ ॥
शान्ति कृत्वा तदामन्त्री पुनरारेपयेत् ध्वजम् ।
ध्वजस्य भ्रमणेहीने ग्रामादावशुभावहः ॥ ७२९ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् सर्वदोषनिवृत्तये ।
वेदी विहीना वा हीनलक्षणा वाशुभप्रदा ॥ ७३० ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा वेदीं कुर्यात्सलक्षणाम् ।
दण्डोलक्षणहीनश्चेत् प्रधानस्याशुभावहः ॥ ७३१ ॥
मूर्तिहोमं तदा कुर्याच्छान्तिहोममथापि वा ।
स्वलक्षण विहीनश्चेदुपदण्डो भयप्रदः ॥ ७३२ ॥
स्कन्धमानस्य वै हानौ शान्तिहोमं तदानयेत् ।
दण्डोपदण्डस्कन्धादेर्भेद भङ्गादि संभवे ॥ ७३३ ॥
शान्तिहोमं तदाकुर्याद्भग्ने शान्त्यन्तरं नयेत् ।
ध्वजो लक्षणहीनश्चेद्राष्ट्रस्यास्य भयंकरः ॥ ७३४ ॥
सलक्षणं ध्वजं चान्यं रोहणार्थं समाहरेत् ।
शान्तिकर्म नयेद्धीमाल्लक्षणध्वजरोहणम् ॥ ७३५ ॥
एवमेव वृषे कुर्यान्निष्कृतिं दोषहानयेत् ।
ऊर्ध्ववेत्रविहीनश्चेत् ध्वजस्येशं शतं जपेत् ॥ ७३६ ॥
अधोवेत्रविहीनश्चेन्नैवः दोषाय कल्पते ।
रज्जुछेदेऽरिभिर्बाधा शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ७३७ ॥
आख्वादिदष्टे वस्त्राद्ये शान्तिहोमं तदाचरेत् ।
पताका पतितौ भूमौ यदिराष्ट्रस्य दुःस्थितिः ॥ ७३८ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा विधिनारोपयेत् ध्वजम् ।
ध्वजे भेदादि संयुक्ते शान्तिकर्म तदाचरेत् ॥ ७३९ ॥
पताकां रोपयेदन्यां सप्ताहाभ्यन्तरे द्विजाः ।
पूर्वं पूर्वं प्रशस्तं स्यादल्पहानिर्यादि द्विजाः ॥ ७४० ॥
मूर्तिहोमं तदाकुर्याच्छान्तिहोममथापि वा ।
केतावारुह्यमाणेऽस्मिन्यष्ट्याद्यभिभेवेन च ॥ ७४१ ॥
लम्बिते दोषदश्शान्त्यै शान्तिहोमं समाचरेत् ।
दर्भमाला विहीना चेच्छान्तिहोमं तदाचरेत् ॥ ७४२ ॥
दण्डं सलक्षण दर्भमालया वेष्टयेत्ततः ।
रज्जुर्वा दर्भमाला वा प्रदक्षिण विधानतः ॥ ७४३ ॥
दण्डेऽसुयोजिता सा चेज्जप्त्वाघोरं सहस्रशः ।
प्रदक्षिणक्रमादग्राद्दर्भमालादिकां नयेत् ॥ ७४४ ॥
उपदण्डो विकूर्चश्चेज्जपेद्घोरं शतत्रयम् ।
ध्वजघण्टा विहीना चेन्न स्याद्वृषभसन्निधिः ॥ ७४५ ॥
आवर्तयेदघोरेण त्रिशतं देशिकस्तदा ।
घण्टायाः पतने भूमौ दक्षिणं त्रिशतं जपेत् ॥ ७४६ ॥
आरुह्य बन्धनं नेष्टं दण्डनाथश्शिवो यथा ।
ध्वजारोहणकाले तु कुम्भन्यासो न चेत्कृतः ॥ ७४७ ॥
वृषकुम्भविभेदादिकारणात् केतुरोहणम् ।
कृत्वान्ते शान्तिहोमं च कुम्भं संस्थाप्य पूर्ववत् ॥ ७४८ ॥
मन्त्रन्यासं ततःकुर्यात् मनसोक्षं हृदम्बुजे ।
तदावरणकुम्भाम्भोऽभिषेको न कृतो यदि ॥ ७४९ ॥
एकैकं स्वस्वमन्त्रैस्तु जपं कुर्याच्छतं शतम् ।
आरोपिते ध्वजे तस्मिन् वलयादवलम्बिते ॥ ७५० ॥
एकद्वित्रिचतुर्मात्रैर्न दोषाय प्रकल्पितः ।
ततोऽधो रविमात्रान्तघोरं त्रिशतं जपेत् ॥ ७५१ ॥
तदधो लम्बिते केतौ शान्तिहोमं विधाय च ।
आरोपयेत् ध्वजं पश्चात् वृषभार्चन संयुतम् ॥ ७५२ ॥
भेरीसंताडने हीने लोको मूकः प्रजायते ।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा भेरीसंताडयेत्ततः ॥ ७५३ ॥
उत्सवारम्भतःपूर्वं देवताह्वान संयुतम् ।
देवतावाहने हीने देवादीनामसन्निधिः ॥ ७५४ ॥
शान्तिहोमं नयेत्प्राग्वद्देवताह्वानमाचरेत् ।
ईशाम्बस्कन्दविघ्नेशभानुचण्डेश्वरादयः ॥ ७५५ ॥
अनाहूतास्तदा दोषो नान्यानाहूतिरापदि ।
पताकारोपणोपेते देवानावाहयेन्न वा ॥ ७५६ ॥
भेरीताडनकार्यं तु तद्वदेव समाचरेत् ।
भेरीचर्मादि भेदादौ कोणच्छेदादि संभवे ॥ ७५७ ॥
अघोरं त्रिशतं जप्त्वा भेरीमन्यामथाहरेत् ।
तथैव कोणमन्यं च गृहीत्वा प्राग्वदाचरेत् ॥ ७५८ ॥
कोणे वा पतिते भूमावघोरं त्रिशतं जपेत् ।
तत्काले बलिकाले वा वादके पतिते भुवि ॥ ७५९ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्याद्राष्ट्रदुःस्थितिहानये ।
भेरिकापतने भूमौ भवेद्राज्ञो भयं महत् ॥ ७६० ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा भेरीं संपूजयेद्धृदा ।
यागशालाग्निदग्धा वा विहीना लक्षणैस्तु वा ॥ ७६१ ॥
विमानं कुण्डवेदी वा राष्ट्रदुःस्थितिमावहेत् ।
कुर्याद्यथावत्तत्सर्वमुत्सवं तूत्सवे यदि ॥ ७६२ ॥
प्रत्यहं शान्तिहोमस्स्याद्यावत्तीर्थ दिनं भवेत् ।
ज्ञात्वा चेदुत्सवान्ते च यागशालां विलक्षणाम् ॥ ७६३ ॥
शान्तिं कुर्यात्तदेकाहं तद्दोष विनिवृत्तये ।
विधानमेतत्सामान्यं प्रतिष्ठायां च निष्कृतौ ॥ ७६४ ॥
स्नपने प्रोक्षणे मासपूजादौ सूत्ररोपणे ।
उत्सवाङ्गे च वान्यस्मिञ्जीर्णोद्धारेष्टकाविधौ ॥ ७६५ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये कर्मण्यन्यत्र योज्यताम् ।
यागोपकरणेऽप्येवं किं तु यागावसानके ॥ ७६६ ॥
शान्तिहोमो विधेयस्स्यादेकाहमुत्सवेऽपि च ।
प्रधानाधममध्यानां करणानां विलोपने ॥ ७६७ ॥
शान्तिहोममघोराणां द्विशतं त्रिशतं जपेत् ।
विहीने स्थण्डिलेऽङ्गे वा शान्तिहोमं तदाचरेत् ॥ ७६८ ॥
पूर्ववत्स्थण्डिलं कुर्यात् सस्यनाशनिवृत्तये ।
शिवकुंभेषुवर्धन्यावृतेषु घटेषु वा ॥ ७६९ ॥
उत्सवाङ्गेषु चान्येषु कलशेषु यदा भवेत् ।
भेदो वा सुषुरच्छेदो वैलक्षण्यं क्रमेण तु ॥ ७७० ॥
शान्तिहोममघोराणुजपं पञ्चशतं चतुः ।
शतं त्रिशतमित्येवं कुर्याद्दोषापनुत्तये ॥ ७७१ ॥
कुम्भाद्यं नवमानीय प्राग्वत् संस्थापनं नयेत् ।
वर्धनी वाथ कुम्भो वा घटा विद्येश्वराधिपाः ॥ ७७२ ॥
स्वर्णाम्बुजविहीना वा स्वल्पस्वर्ण समन्विताः ।
कुर्युः कर्तुस्च दारिद्रयं जप्त्वाघोरं सहस्रकम् ॥ ७७३ ॥
शास्त्रसिद्धं पुनर्दद्यात् तद्दोषविनिवृत्तये ।
कुम्भाद्या वस्त्रहीनाश्चेद्वातरोगो भवेन्नृणाम् ॥ ७७४ ॥
जप्त्वाघोर सहस्रं तु दद्याद्वस्त्रं पुनर्गुरुः ।
पञ्चरत्नादि वैकल्येऽप्येवमेव समाचरेत् ॥ ७७५ ॥
सूत्रकूर्चपिधानादेरभावेऽप्येवमाचरेत् ।
हीने कौतुकबन्धेतु तदङ्गे वा पुरोदिते ॥ ७७६ ॥
स यागो निष्फलः प्रोक्तस्तस्मात्तद्दोषहानये ।
शान्तिहोमं तदाकुर्यात् कौतुकं बन्धयेत्ततः ॥ ७७७ ॥
जपेद्घोरं त्रिशतं तदङ्गानां विलोपने ।
तद्वदह्निकृते तस्मिन् कृत्वा सद्योऽधिवासनम् ॥ ७७८ ॥
पूर्वस्थानस्थिते देवे प्रोक्तं कौतुक बन्धनम् ।
आनीते मण्टपादौ वा जप्त्वाघोरं शतार्धकम् ॥ ७७९ ॥
बलितालाद्यभावे तु सहस्रं दक्षिणं जपेत् ।
त्रिशतं दीपहानौ च द्विगुणं दीपमाचरेत् ॥ ७८० ॥
उत्सवो यानहीनश्चेत् सर्वदोषावहो नृणाम् ।
स्नपनं शान्तिहोमं च प्रतियानं समाचरेत् ॥ ७८१ ॥
वृषिकाले महावाते राष्ट्रक्षोभे महाभये ।
ग्रामप्रदक्षिणं नेष्टमिष्टं धामप्रदक्षिणम् ॥ ७८२ ॥
स्नपनं शान्तिहोमं च तदा कार्यं द्विजोत्तमाः ।
एकवास्तुनि विप्रेन्द्रा वर्तमाने शिवोत्सवे ॥ ७८३ ॥
अन्यदेवोत्सवस्तत्र कृतश्चेत् ग्राम विभ्रमः ।
तद्दोषविनिवृत्यर्थं शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ७८४ ॥
तथैव मातृशान्तौ च प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
अङ्गारकबलिश्चैव यामलोक्तो नदोषदः ॥ ७८५ ॥
वामभैरवसिद्धश्चेद्बलिर्ग्रामक्षयो भवेत् ।
बलिः प्रमादाद्दत्तश्चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ७८६ ॥
तथैव मातृशान्तौ च प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
शून्यग्रामं समाश्रित्य बलियाने प्रकल्पिते ॥ ७८७ ॥
तदा राष्ट्रक्षयं विद्यात् कृतं चेच्छान्तिमाचरेत् ।
आलये बलियाने वा तस्यां देवालयावृतौ ॥ ७८८ ॥
देवाङ्गवास्तौ शस्तस्स्यात् परवास्तोर्विशेषतः ।
तथैवासन्नवास्तुश्च दूरवास्तौ द्विजोत्तमाः ॥ ७८९ ॥
नानावृक्ष समायुक्तोऽनेकवेश्म समन्वितः ।
इतरस्मात् प्रशस्तस्स्याद्विपरीते विपत्करम् ॥ ७९० ॥
ब्रह्मक्षत्रविशां वास्तुः श्रेष्ठ इत्यभिधीयते ।
अनुकल्पो ह्यशक्तानामन्यत्रैव समाचरेत् ॥ ७९१ ॥
अनुलोमाधिवासो वा शौद्रो वा मध्यमौ मतो ।
तद्विनाधिष्ठितो वास्तुर्हीन इत्यभिधीयते ॥ ७९२ ॥
अन्तर्वातोर्वि शिष्टस्स्याद्बहिर्वास्तु बलिभ्रमः ।
एकत्र बलियाने च श्रेष्ठमित्यभिधीयते ॥ ७९३ ॥
अनुकल्पो ह्यशक्तानामन्यत्रैवं समाचरेत् ।
अनुकल्पप्रवृत्तानां शान्तिहोमो जपोऽथवा ॥ ७९४ ॥
हीनेविताने घोरणोः शतसंख्यं जपं नयेत् ।
ध्वेज विहीनेऽप्येवं स्याज्जपोऽत्र शतसंख्यया ॥ ७९५ ॥
ध्वजे विहीने रात्रौतु दोषो नास्ति द्विजोत्तमाः ।
बलिद्रव्ये विहीने तु क्षुद्बाधा जायते नृणाम् ॥ ७९६ ॥
तद्दिनाधिपमन्त्रेण जपेतद्विशतसंख्यया ।
बलिद्रव्य समायुक्तं दापयेदन्यसन्धिके ॥ ७९७ ॥
बलिदाने विहीने च क्षुद्बाधा जायते नृणाम् ।
मूर्तिहोमं ततः कृत्वा यानान्ते वा बलिं नयेत् ॥ ७९८ ॥
देवालये बलिर्हीनो यदाघोरं शतं जपेत् ।
यस्सां दिशि बलिर्हीनो ग्रामादौ संहिताहुतिम् ॥ ७९९ ॥
तत्तद्दिशापतेर्मन्त्रं शतजापसमन्वितम् ।
विधाय यानकाले वातदन्ते वा बलिं नयेत् ॥ ८०० ॥
अन्नलिङ्गे विहिने तु दुर्भिक्षं जायते भुवि ।
शान्तिहोमं ततःकृत्वा सान्नलिङ्गं बलिं नयेत् ॥ ८०१ ॥
तच्छेदभेदपातादौ तथैव फलमादिशेत् ।
तल्लिङ्गं सुदृढं कृत्वा यजेदस्त्रं तु तद्गतम् ॥ ८०२ ॥
विधाय संहिताहोमं तस्मिन्स्थानेऽप्यनन्तरम् ।
नयेदारभ्य तल्लिङ्ग पातस्थानात्प्रदक्षिणम् ॥ ८०३ ॥
पतितं चेत्यजेदन्नं संपाद्यान्नं समाचरेत् ।
समाप्य पूर्ववद्यानं संहिताहोममाचरेत् ॥ ८०४ ॥
बलिपात्रेषु पतिते त्वघोरेण शतं जपेत् ।
भेदादावन्यदादाय बलिद्रव्यं तु निक्षिपेत् ॥ ८०५ ॥
दशायुधानि वा भूमौ संभूतानि पतन्तिचेत् ।
निर्वाणानि तदा कुर्याच्छान्ति होमं तदा नयेत् ॥ ८०६ ॥
च्छेदभेदादियुक्तानि यदि दारुमयानि वा ।
तथान्यानि समापाद्य संभूतानीतराणि वा ॥ ८०७ ॥
संस्कृत्य स्वस्वमन्त्रैस्तु सावशेषं समापयेत् ।
लोहजान्यनुकर्मोक्तया नीत्वान्ते स्थापनं नयेत् ॥ ८०८ ॥
शूलास्त्रे पतिते राज्ञो भयं भवति तत्र च ।
धामादौ वा दिशाहोमं नयेदस्त्रार्चनान्वितम् ॥ ८०९ ॥
च्छेदभेदादिके जाते त्वापाद्यैवानुकर्मवत् ।
उत्सवं पूर्ववत् कुर्यादन्येनास्त्रेण वा द्विजाः ॥ ८१० ॥
समाप्योत्सवकार्यं तु तत्संधायानुकर्मवत् ।
संप्रोक्षणं ततः कुर्यादस्त्रराजप्रतिष्ठया ॥ ८११ ॥
यानकालेऽन्यकाले वा बेरादौ पतिते सति ।
राजा मरणमाप्नोति सद्यः कुर्यात् प्रतिक्रियाम् ॥ ८१२ ॥
अव्यङ्गे पतिते बेरे पतिते वा करादधः ।
द्विकरात् त्रिकराद्वापि तदूर्ध्वं च क्रमान्नयेत् ॥ ८१३ ॥
संहिताशान्तिहोमौ च शान्तिं मूर्तिदिशाहुती ।
स्नपनं च जपेत् घोरमन्त्रेण शतसहस्रकम् ॥ ८१४ ॥
नैवेद्यमपि सामान्यमुत्सवं शेषमाचरेत् ।
अङ्गहीने ऽनुकर्मोक्त्या सन्धानाद्यं च निष्कृतिम् ॥ ८१५ ॥
अधिवासादिकं कर्म सद्य एव समाचरेत् ।
मासर्क्ष तिथिवारादि प्रेक्षां हित्वैव देशिकः ॥ ८१६ ॥
पुनश्च कौतुकं बध्वा उत्सवाद्यं प्रकल्पयेत् ।
उत्तमाङ्गादिहीने चानुकर्मोक्त्या समाचरेत् ॥ ८१७ ॥
तत्राप्यन्येन बेरेण सन्धानान्तं हि चोत्सवम् ।
कारयेद्देशिको धीमान् प्रत्यहं शान्तिहोमयुक् ॥ ८१८ ॥
धामान्तरगतेनाथ कर्तव्यो वा द्विजोत्तमाः ।
गर्भद्वारादिमानेष्टमानयुक्तेन नान्यथा ॥ ८१९ ॥
ततो बेरं समापाद्यानुकर्मोक्त्या तदेव हि ।
प्रतिष्ठा च विधायान्ते चाङ्कुरार्पण पूर्वकम् ॥ ८२० ॥
उत्सवं कारयेद्देवं नवाहाद्युत्सवेषु च ।
लिङ्गेऽप्येवं समानं दर्म हे शिवदीक्षिताः ॥ ८२१ ॥
उत्सवे ग्रामबाह्ये तु बद्धप्रतिसरे द्विजाः ।
बेरेऽतिनिन्दिते दोषो राज्ञो भवति शान्तये ॥ ८२२ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् संहिताहोममेव वा ।
कुर्वाणश्चेत् क्रियांभूमौ पतितो देशिकस्तदा ॥ ८२३ ॥
ग्रामानवस्थितिर्ज्ञेया तदर्थं बहुरूपिणम् ।
जपेत् पञ्चशतं मन्त्री पतितेऽप्येवमेव हि ॥ ८२४ ॥
बलिदातरि तत्काले पतिते तं शतं जपेत् ।
आयुधास्त्रान्नलिङ्गेशवाहने पतिते भुवि ॥ ८२५ ॥
गुरुश्शतं जपेद्घोरं द्विगुणं शकरास्त्रयोः ।
पूजायाश्चैव सन्ध्यादिविभिन्नाया विलोपने ॥ ८२६ ॥
पाद्यादीनां च गन्धस्य पुष्पाणां धूपदीपयोः ।
अनिर्वाण प्रदीपस्य नैवद्यादेर्विलोपने ॥ ८२७ ॥
प्रागुक्तविधिना कुर्यात् प्रायश्चित्तं गुरुत्तमाः ।
विलुप्ते वह्निकार्ये वा होमद्रव्यविलोपने ॥ ८२८ ॥
निर्वाणेऽग्नौ शिवोपेतेऽप्यशिवे वाथ पूर्ववत् ।
रथारोहो विहीनश्चेन्नीचास्स्युर्मनुजा भुवि ॥ ८२९ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा रथारोहणमाचरेत् ।
यानकाले रथादीनां भङ्गे भङ्गो भुवो भवेत् ॥ ८३० ॥
सन्धानयोग्यं सन्धानं कृत्वा शान्तिं समाचरेत् ।
तद्देश धाम्नि वा कुर्याद्यानादौ दोषशान्तये ॥ ८३१ ॥
सन्धानकर्मायोग्यश्चेद्रथान्तरमथानयेत् ।
आनीय शिविकाद्यं वा तत्रारोप्य महेश्वरम् ॥ ८३२ ॥
पूर्ववत् देवदेवेशं स्वालये विनिवेशयेत् ।
विनोद दर्शन काले जातश्चेत् कलहो महान् ॥ ८३३ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यादघोरस्यायुतं जपेत् ।
विनोददर्शने हीने संहिताहोममाचरेत् ॥ ८३४ ॥
नीराजनविधौ हीने प्रायश्चित्तं तु पूर्ववत् ।
यानान्तस्नस्नपने हीने शान्तिहोमविलोपिते ॥ ८३५ ॥
देवसनिधि वैकल्यं मूर्ति होमः प्रतिक्रिया ।
स्नपनं शान्तिहोमं च नयेत् सन्निधि सिद्धये ॥ ८३६ ॥
हीनाधिष्ठितदेशे वा देवयाने प्रवर्तिते ।
प्रचुरस्नपनं कुर्याच्छान्तिहोमं महत्तरम् ॥ ८३७ ॥
तैलाभ्यङ्गे विहीने तु शिरोरोगो नृणामिह ।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा तैलाभ्यङ्गं समाचरेत् ॥ ८३८ ॥
नृत्तमूर्त्युत्सवे हीने पूर्वसंकल्पिते नराः ।
भवन्ति पापिनस्सर्वे तदर्थं शान्तिमाचरेत् ॥ ८३९ ॥
नटेशभ्रमणं पश्चादिष्टकाले समाचरेत् ।
यात्रादानस्य विच्छेदे सा यात्रा निष्फला भवेत् ॥ ८४० ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा पूर्ववद्दानमाचरेत् ।
मृगयायास्तु वैकल्ये नृपस्यापजयो भवेत् ॥ ८४१ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा मृगयामिष्टभे नयेत् ।
हीने कौतुकतीर्थे स्यान्नैव गङ्गादिसन्निधिः ॥ ८४२ ॥
तद्वत्सूर्योदयात् पश्चात् तीर्थकार्ये कृते सति ।
निष्कृतिस्स्यात् क्रमाच्छान्तिहोमो वा संहिताहुतिः ॥ ८४३ ॥
एतत् कौतुकतीर्थे स्यात् ध्वजारोहे कृते सति ।
अन्यत्रकौतुक स्नानं कल्पयेद्वर्जयेत्तुवा ॥ ८४४ ॥
चूर्णोत्सवे तदङ्गे वा हीने स्याद्रोगपीडनम् ।
शान्तिहोमो भवेदङ्गिन्यङ्गे स्यात्संहिताहुतिः ॥ ८४५ ॥
विलुप्ते धाम्नि वा स स्यात्तीर्थस्नानेऽथवा पुनः ।
चूर्णोत्सवभ्रमे हीने संहिताहोममाचरेत् ॥ ८४६ ॥
महातीर्थ विलुप्तस्यात्स यागो निष्फलो निष्फलो द्विजाः ।
शान्तिं कृत्वा तदर्थं तु तीर्थकार्यं ततो नयेत् ॥ ८४७ ॥
पूर्वं नद्यादिके तस्मिन्वर्तमाने तदन्यथा ।
कृते तद्दोष शान्त्यर्थं शान्तिहोमं तदाचरेत् ॥ ८४८ ॥
तीर्थाङ्ग लोपे कर्तव्यस्संहिताहोम इष्टदः ।
प्रासादे मनुजे जाते मृते राजो भयं महत् ॥ ८४९ ॥
मृतादि तत्प्रोदेशांत्तु विसृज्य च बहिस्ततः ।
प्रोक्षयेत् गोमयाम्भोभिर्येन देशेन ते गताः ॥ ८५० ॥
तद्देशे तु ततः कुर्यात् पुण्याह प्रोक्षणं च वै ।
मृतप्रसूतदेशं तु खानयोग्यं खनेत्तदा ॥ ८५१ ॥
परित्यज्य मृदोऽशुद्धा मृद्भिश्च परिपूरयेत् ।
प्रक्षाल्यासन्नकुड्याद्यं गोमयालेपनं स्थले ॥ ८५२ ॥
पुण्याहं तत्र गव्येन प्रोक्षणं च क्रमान्नयेत् ।
शैव संभोजनं चान्ते जलसंप्रोक्षणं नयेत् ॥ ८५३ ॥
स्नपनं शान्तिहोमं च यदिगर्भगृहे भवेत् ।
शान्तिहोमोज्झितं कुर्यादर्धमण्डपके सति ॥ ८५४ ॥
प्रतिमामण्डपे शान्तिहोमं च स्नपनं विना ।
अन्तस्सालान्तरे चेद्धि जलसंप्रोक्षणं नयेत् ॥ ८५५ ॥
अन्तस्सालस्थ देवानां स्नपनं शान्तिहोमवत् ।
गव्येन प्रोक्षयेत्तत्स्थपीठान्यपि विशुद्धये ॥ ८५६ ॥
त्यजेन्मार्दानि भाण्डानि क्षालयेद्दारवं जलैः ।
अन्तस्सालस्य बाह्ये चेत् स्नपनेन दिशाहुतिः ॥ ८५७ ॥
पाकस्थानादि देशेषु मरणादौ च संभवे ।
पूर्वच्छुद्धिमापाद्य पर्यग्निकरणं नयेत् ॥ ८५८ ॥
शान्तिहोमं ततः कुर्यान्मूर्तिहोममथापि वा ।
प्राकारद्वय बाह्ये चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ८५९ ॥
धाम्नो द्वादशदण्डान्तवास्तौ मर्त्यो मृतो यदि ।
परित्यज्यैव तत् कुर्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ८६० ॥
कृतश्चेद् ग्रामनाशस्स्यात् तदर्थं स्नपनं नयेत् ।
सूतावापि मृता धाम्नि पक्षिणः पशवोः मृगाः ॥ ८६१ ॥
सर्पो वा जायते राष्ट्रनराणामिह दुःस्थितिः ।
गोमयालेपनं तत्र प्रोक्षयेत् पञ्यगव्यतः ॥ ८६२ ॥
स्नपनं गर्भगेहे चेच्छान्तिहोमं च कारयेत् ।
केवलस्नपनं चार्धमण्डपे परिकल्पयेत् ॥ ८६३ ॥
देवतामण्डपे तत्स्थदेवान् संप्रोक्ष्य गव्यतः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैश्शान्तिहोमं च कारयेत् ॥ ८६४ ॥
एतत्सर्वं तु सामान्यमुत्सवेऽनुत्सवेऽपि च ।
उष्णीषमुत्तरीयं वा वसनं यज्ञसूत्रकम् ॥ ८६५ ॥
शिरो वा वह्निना दग्धं स्यादाचार्यस्य सुव्रताः ।
ज्वरबाधा भवेद्ग्रामे तद्दोषशमनाय च ॥ ८६६ ॥
गुरुस्स्नात्वा शुचिर्भूत्वा शान्तिहोमं च कारयेत् ।
एवमेव भवेत् कर्तृहोत्रादीनां मुनीश्वराः ॥ ८६७ ॥
वस्त्रशययासनादीनां दाहच्छेदादि संभवे ।
दष्टे वा मूषिकाद्यैस्तु क्रमात् फलमिहोच्यते ॥ ८६८ ॥
कोणे वा भोगवृद्धिस्स्यात् प्रान्तेऽनिष्टं प्रक्रीर्तितम् ।
पुत्रोत्पत्तिर्यशश्चैव दशपाशान्तमध्यमे ॥ ८६९ ॥
प्रान्तेनिष्टं समाख्यातं रोगो वा मृत्युरन्यतः ।
वस्त्रं वा त्रिगुणं कृत्वा ब्रह्मेन्द्रयमवह्निषु ॥ ८७० ॥
महादोष समाख्यातो दोषो नान्यत्र कथ्यते ।
एवमेव नराणां च तदा स्नानं विधाय च ॥ ८७१ ॥
जप्त्वाघोर सह्रस्रं तु दष्टवस्त्राणि दापयेत् ।
नराणां शिवभक्तानां दीक्षितानां शिवाय वा ॥ ८७२ ॥
वस्त्राद्यं दैविकं चेद्धि प्रोक्ष्य गव्येन शुद्धये ।
कारयेत् संहिताहोमघोरं वा जपेत्तथा ॥ ८७३ ॥
अदीक्षितैश्च शूद्राद्यैः प्रविष्टे यागमण्डपे ।
संप्रोक्ष्यास्त्राम्बुना घोरं दशवारं जपेन्मनुम् ॥ ८७४ ॥
तत्संस्पृष्टे तु कुम्भादौ तदन्यं विनिवेशयेत् ।
संहिताहोमपूर्वं तु श्वादीनां च प्रवेशने ॥ ८७५ ॥
गोमयालेपनं चैव पुण्याहप्रोक्षणान्वितम् ।
गव्यसंप्रोक्षणोपेतं प्रतिलोमान्त्यजैर्यदि ॥ ८७६ ॥
सूतकैः प्रेतकाद्यर्वा कुम्भादींस्तद्गतांस्त्जेत् ।
गोमयालेपनं कृत्वा पर्यग्निकरणं नयेत् ॥ ८७७ ॥
मूर्तिहोमं विधायान्ते कुम्भादीन् पूर्ववन्यसेत् ।
श्वादीनां स्पर्शनेप्येवं निष्कृतिः परिकीर्तिता ॥ ८७८ ॥
चण्डालाद्यैः प्रविष्टश्चेदेवं कृत्वा तदन्तिके ।
स्नपनं कारयेच्छम्भोर्दिशाहोमं च कारयेत् ॥ ८७९ ॥
तैः स्पृष्टाः प्रतिमाद्याश्चेत् प्राग्वन्निष्कृतिमाचरेत् ।
यागशालाग्निदग्धश्चेद्भयं स्याद्राजवेश्मनि ॥ ८८० ॥
व्यपोह्य पूर्वकुम्भादीन् संपूज्य वृषभध्वजम् ।
मूर्तिहोमं विधायान्ते पूर्ववद्यागमण्डपम् ॥ ८८१ ॥
कृत्वा सद्योऽधिवासं तु पूर्ववत्सर्वमाचरेत् ।
कुम्भसंस्थापनोपेते विदग्धे यागमण्डपे ॥ ८८२ ॥
महानसेऽथवा स्थानमम्डपे गोपुरादिके ।
विदग्धे शान्तिहोमं तु कृत्वा पूर्ववदाचरेत् ॥ ८८३ ॥
प्रपायामग्निदग्धायां संहिताहोममाचरेत् ।
विदग्धे गर्भगेहेऽर्धमण्डपे प्रतिमादिके ॥ ८८४ ॥
अन्तस्सालान्तरे बाह्ये साले च क्रमशो भवेत् ।
स्नपनेन दिशाहोमो मूर्तिहोमस्तथाविधः ॥ ८८५ ॥
शान्तिश्च शान्तिहोमश्च संहिता होम एव च ।
दुष्टे तु लिङ्गबेरादौ तदुक्तां निष्कृतिं नयेत् ॥ ८८६ ॥
परिवालये कुर्यात् प्रतिमामण्डपोक्तवत् ।
उत्सवेऽप्यनुत्सवेप्येतत् सामान्यं कर्म संमतम् ॥ ८८७ ॥
ग्रामादिवेश्मदाहे तु सम्हिताहोममाचरेत् ।
महादाहोद्भावे ग्रामे शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ८८८ ॥
प्रतिक्रियाह्यदत्ता चेद्वसनं चोत्तरीयकम् ।
सोष्णीषं देशिकद्रव्यं हैमपञ्चाङ्गभूषणम् ॥ ८८९ ॥
अङ्गुलीयकमात्रं वा तानि यानीष्टमानतः ।
अघोरशतमावर्त्य दद्यात्तान्यादराद्गुरोः ॥ ८९० ॥
आचार्य संकरो राष्ट्रं राजानं नाशयत्यथ ।
एकाचार्येण कर्तव्यमेकदेवालयास्थितम् ॥ ८९१ ॥
कर्मान्येन कृतं तच्छेत् तस्यादाचार्यसंकरः ॥
ऋषय ऊचः जलाद्याहरणं गन्धपुष्पधूपादि
कल्पनम् ॥ ८९२ ॥
दीपनैवेद्य संकॢप्तिर्देवे नित्यार्चनं च यत् ।
सकलाराधनं यच्च परिवारार्चनादिकम् ॥ ८९३ ॥
नित्योत्सवश्च गानाद्यं स्नपनाद्यङ्गकल्पनम् ।
उत्सवाद्यङ्गकॢप्तिर्वा देवतावाहनादिकम् ॥ ८९४ ॥
तत्काले मूललिङ्गादिपूजनं नित्यहोमकम् ।
अनेक नरनिर्वत्य कथमेकः करोत्यहो ॥ ८९५ ॥
शिवः -
साधवास्ते महाप्राज्ञाः समाधिं कथयाम्यहम् ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये यत्कर्मैकालये स्थितम् ॥ ८९६ ॥
एकाचार्येण कर्तव्यमिति साधूदितं मवा ।
देशिकस्यास्य पुत्रोवा पौत्रो वा तस्य बान्धवाः ॥ ८९७ ॥
तद्दीक्षितास्तदादेश समाविष्टाश्च ये नराः ।
आदिशैव कुलेजाता ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ॥ ८९८ ॥
शूद्रा वा येऽनुलोमास्ते गन्धर्वा नर्तकादयः ।
रुद्रकन्याश्च पद्दास्यस्तदाज्ञापालका यदि ॥ ८९९ ॥
तैरप्यनुष्ठितं कर्म देशिकेनानुष्ठितं भवेत् ।
यथा राज्ञा नियुक्तैस्तु सामन्त प्रमुखैरपि ॥ ९०० ॥
यत्कृतं राजकार्यं स्यात्तथैवापि संमतम् ।
अन्यथा सति कर्तव्ये शान्ति तत्र समाचरेत् ॥ ९०१ ॥
तत्र संकरदोषोऽपि फलमेवं च निष्कृतिः ।
क्रिया या वर्तते पूर्वं शास्त्रसिद्धा पुनः पुनः ॥ ९०२ ॥
सर्वत्र क्रिया प्रकर्तव्याशास्त्रसिद्धां परित्यजेत् ।
अन्यथा सति कर्तव्ये राज्ञो ध्वंस उदाहृतः ॥ ९०३ ॥
शान्तिस्तदर्थं कर्तव्या तद्दोषनिवृत्तये ।
शास्त्रसिद्धैव पूर्वापि ततो ततो वृद्धिस्सुखप्रदा ॥ ९०४ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूर्वमप्यधिकं चरेत् ॥ ९०५ ॥
इति ऊत्तरकामिकाख्येमहातन्त्रे प्रायश्चित्तविधिःत्रिंशतितमः पटलः ॥
प्रणवासनमारूढं दुराधर्पं महाबलम् ।
पञ्चास्यं दशकर्णश्च प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
दंष्ट्राकरालमत्युग्रं मुक्तनादं सदुर्जयम् ।
कपाल मालाभरणं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
केकराक्षं महामाला नागाभरण लेलिहम् ।
सूर्यकोट्ययुताभं च विघ्नसंघातमर्दकम् ।
भुजैर्दशभिरत्युग्रैः भैरवास्त्रौस्समन्वितम् ॥
खड्गचापमहाशूलाभय पाशांश्च दक्षिणे ।
खेट वाण कपालांश्च वरप्रासौ च वामतः ॥
पिङ्गाभस्मश्रुभ्रू युक्तं तथा विधशिरोरुहम् ।
ध्यात्वैवं उच्चरन् मन्त्रमावाह्यार्चन मारभेत् ॥
सिंहवक्त्रोग्रदंष्ट्राग्नि सप्रभोर्ध्वं शिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जननिभां वृत्तरक्तनेत्र त्रयान्विताम् ॥
वहन्तीं सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं वहन् ।
वहन्तीं वाम हस्ताभ्यां मुण्डं शेषे पल्लवम् ॥
कृष्णाम्बर धरां सास्त्रमां सास्यां नर्तने रताम् ।
मौक्तिकाभारणैर्युक्तां सर्वावय भूषणाम् ॥
अट्टहासरवोपेतं कृष्णाजिन समन्वितम् ॥
ध्यायेत् सूर्यसहस्राभं अघोरास्त्रं अरिन्दमम् ।
प्रदीप्तदशनप्रान्तं प्रकाशमुखकन्दरम् ॥
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वं दीप्तभ्रूश्मश्रुमूर्धजम् ।
सर्वोपवीतं शूलासि शक्तिमुद्गर धारिणम् ॥
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्धशेखरम् ।
नृत्यमानं महाकार्यं नागाभरणभूषितम् ॥
देवदानव दैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ॥
३१. एकत्रिंशत्तमे पटले अद्भुत शान्ति विधिः
वक्ष्येऽद्भुतानां शान्तिं तु सर्वारिष्ट निवारिणीम् ।
रजन्यां दर्शनं भानोः परराज भयं भवेत् ॥ १ ॥
विप्र भोजन संयुक्तां तत्र शान्तिं समाचरेत् ।
दर्शे चाभ्युदिते चन्द्रे परो राजा भविष्यति ॥ २ ॥
पूर्ववत् कल्पयेत् शान्तिं मध्यमेनाधमेन वा ।
संभवे भूमि कंपेतु नृप भङ्गो भवेद् ध्रुवम् ॥ ३ ॥
मधुक्षीर घृतस्स्नानं सहस्रप्रस्थ संमितैः ।
तदर्धे वा तदर्धे वा शतप्रस्थैः तदर्धतः ॥ ४ ॥
स्नपनोक्ता शिवे कुर्यात् त्रिसप्ताहं द्विसप्तमम् ।
सप्ताहं वा धृतक्षौद्रैः श्रेष्ठ मार्गेण कारयेत् ॥ ५ ॥
प्रसाद मण्डपाद्यादि भ्रमणेप्येवमाचरेत् ।
नदी तटाक कूपादि क्षोभे दुर्भिक्षता भवेत् ॥ ६ ॥
तत्तीरे मण्डपं कृत्वा तन्मध्ये स्थण्डिले शिवम् ।
सांबं कुंभे च वर्धन्यां परितोष्ठ घटेषु च ॥ ७ ॥
स सूत्रांबरहैमेषु सप्ततीर्थं च कन्यया ।
पूजयेत् गन्धपुष्पाद्यैः दिशाहोमं समाचरेत् ॥ ८ ॥
कुंभांभः प्रक्षिपेत्तेषु पञ्चाहं ह्येवमाचरेत् ।
प्रतिमारोदनेस्वेदे नृपस्य मृतिमाचरेत् ॥ ९ ॥
सर्वेषां प्राणिनां नाशं सद्यः कुर्यात्प्रतिक्रियाम् ।
कृत्वातु प्रतिमा शुद्धिं श्रेष्ठां शान्तिं समाचरेत् ॥ १० ॥
शान्ति होमं च विप्राणां भोजनं नित्यमाचरेत् ।
तदन्ते चोत्सवं कुर्यात् यथा वित्तं मुनीश्वराः ॥ ११ ॥
जाते शोणित वर्षेतु सर्वेषां नाशनं भवेत् ।
प्रासाद मण्डपादीनि रुधिराक्तानि शोधयेत् ॥ १२ ॥
गोमयालेपनं कृत्वा पर्यग्निकरणं नयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु मध्वाद्यैः स्नपनं नयेत् ॥ १३ ॥
भूमिकम्पोक्तमार्गेण शान्ति होमं च कारयेत् ।
सप्ताहमेवं कुर्याद्वा द्वित्रि सप्ताह मेव वा ॥ १४ ॥
मधु क्षीराद्य वृष्ट्यादौ राष्ट्र क्षोभं समादिशेत् ।
मृत्तैलाश्मासृगाद्यैर्वा वर्षश्चेत्तद्वदेवहि ॥ १५ ॥
तद्द्रव्य स्नपनं कुर्यात् भूमिकंपोक्तमार्गतः ।
विशेषाच्छिवमभ्यर्च्य भूरि नैवेद्य संयुतम् ॥ १६ ॥
शैवान् संभोजयेत् प्रश्चादेवं सप्ताहमाचरेत् ।
लोके मृदादि वृष्टिश्चेत् क्षीर स्नपन सम्युतम् ॥ १७ ॥
लिङ्ग बेरद्रुमादिभ्यः शोणितादेः समुद्भवे ।
संपूज्य गन्ध प्रमुखैः वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ १८ ॥
दिशाहोमं नयेत्तेषु शैवान् संभोजयेत्ततः ।
पर चक्राद्भयं ज्ञेयं तद्भीतेर्विनिवृत्तये ॥ १९ ॥
लिङ्ग बेर द्रुमाद्यङ्गं शोधयेदस्त्रवारिणा ।
वास्तुं संपूजयेत्पश्चात् तदन्ते स्नापयेच्छिवम् ॥ २० ॥
शान्ति कर्मोक्त नक्षत्र वशादेतत्समाचरेत् ।
अकस्मात्पतितं धाम मूलादामस्तकं यदि ॥ २१ ॥
नृप भङ्गो भवेत्तेन मूर्तिहोमं तु कारयेत् ।
स्नपनं च शिवे नृत्यं कुर्याद्वित्तानु सारतः ॥ २२ ॥
शान्त्युक्त दिन संख्यया वशेनैतत्समाचरेत् ।
प्रासाद मनुकर्मोक्त्या आद्येष्टकादि युतं नयेत् ॥ २३ ॥
त्रिपादेऽर्धे तथा पादे तदर्धे वाथभग्नके ।
कुर्याद्धाम्नोऽथ सन्धानं सप्तपृष्ट पञ्च वेदभम् ॥ २४ ॥
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यं प्रागुक्तं भावितात्मभिः ।
स्थूयाद्यवयवे छीन्नेऽप्येत देकाहमाचरेत् ॥ २५ ॥
नादिकाद्यङ्ग वैकल्ये सन्धानं संयगाचरेत् ।
अकस्माद्धामभेदादौ फलमिन्द्रादि दिग्वशात् ॥ २६ ॥
निष्कृतिश्व पुरा प्रोक्ता ततस्तद्वत्समाचरेत् ।
धामान्तरस्थ देवानां भग्नादौ समुपस्थिते ॥ २७ ॥
अनुकर्मविधोनोक्तं कुर्यात्कर्म गुरुस्तदा ।
मण्डपादि निपाते च शान्तिमेकाहमाचरेत् ॥ २८ ॥
धाम स्थानान्तरं प्राप्तं यदिलिंगादिसंयुतम् ।
नृपतेरादिशेद्भङ्गं तेन वैदेशिकोत्तमः ॥ २९ ॥
संपूज्य देवं गन्धाद्यैः श्रेष्ठशान्तिं समाचरेत् ।
शैव संभोजनोपेतां विप्रभुक्ति समन्वितम् ॥ ३० ॥
लिङ्गान्तरं प्रतिष्ठाय पूर्वमान समं यथा ।
बाणलिंगादिकं वाथ प्रासादेन समन्वितम् ॥ ३१ ॥
अथवा पूर्वलिंगं चेत् तत्प्रासाद समन्वितम् ।
अनुकर्मविधानेन पूर्वस्थाने समं नयेत् ॥ ३२ ॥
हीनं प्रासादमात्र स्यात् पूर्वस्थाने समाचरेत् ।
स्थानानन्तर गतं लिंगं उदक् पूर्वत्र विन्यसेत् ॥ ३३ ॥
तत्स्थाने धाम वा कार्यमनुकर्मोक्त वर्त्मना ।
वृक्षे स्थानान्तरं प्राप्ते सस्यनाशो भविष्यति ॥ ३४ ॥
तद् वृक्ष जाति संभूत समिद्भिर्मूर्ति होमकम् ।
समाचरेद् द्विसप्ताहं शैव भोजनं संयुतम् ॥ ३५ ॥
तत्समीपे स्थिते लिंगे स्वयं भूतादिके परम् ।
स्नपनं कारयेन्नित्यं प्रभूत हविषान्वितम् ॥ ३६ ॥
स्थापयेत् पूर्वदेशेऽन्य वृक्षं तज्जाति संभवम् ।
तदन्य कुसुमे जाते तदन्य फल संभवे ॥ ३७ ॥
संवत्सरत्रयादर्वाक् वृक्षे पुष्पफलोद्भवे ।
सप्ताहं वा नवाहं वा पञ्चाहं शान्तिमाचरेत् ॥ ३८ ॥
तन्मूले शान्ति होमं च प्रत्यहं गुरुराचरेत् ।
शिवलिङ्गे च बेरे वा पीठे वोष्णादि संभवे ॥ ३९ ॥
सर्वे ज्वरादि भूतास्तु नश्यन्ति मनुजा ध्रुवम् ।
गन्धोदै र्नालिकेराद्यैः विन्यस्तैः स्नपनोक्तितः ॥ ४० ॥
स्नापयेत् परमेशानं पञ्चामृत समन्वितम् ।
अथवाक्षीर मध्वाज्यैः प्रस्थैस्संस्नापयेच्छिवम् ॥ ४१ ॥
सहस्रादि चतुष्प्रान्तैः आढकादि समन्वितैः ।
चन्दनागरु कर्पूरोशीर कुंकुम संयुतम् ॥ ४२ ॥
गन्धं महत् समालभ्य पुष्पाद्यैर्पुष्कलैर्यजेत् ।
दिशाहोअं ततः कुर्यात् यावदौष्णं निवर्तते ॥ ४३ ॥
शीतकुंभोऽपि कर्तव्यश्शान्ति मिच्छन्नरैस्तदा ।
नरा मृगाश्व पशवः पक्षिणो वा सरीसृपाः ॥ ४४ ॥
जनयन्तिस्वजात्यन्यं यदि क्षोभो भवेद्भुवि ।
बहुशीर्षक हस्तांघ्रि नासादेहादि संयुतः ॥ ४५ ॥
स्ववर्णेतर वर्णादि भ्रूविकारादि संयुताः ।
स्पष्ट वर्णायुता अश्वादयो जातायति द्विजाः ॥ ४६ ॥
तथाभूतान्परित्यज्य सद्यः कुर्यात्प्रतिक्रियाम् ।
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमं समाचरेत् ॥ ४७ ॥
शैवान्संपूज्य विधिवत् शान्तिहोमं समाचरेत् ।
शिवान्संभोजये देवं नयेद्वा सप्तपञ्चमम् ॥ ४८ ॥
निष्कृतौ गोगजाश्वानां सत्यां तेषां निकेतने ।
नित्यं वास्तुबलिं शान्ति होमं क्षेत्रेश्वरेज्यया ॥ ४९ ॥
युद्धे वा पर्वतादीनां राज्ञो युद्धभयं भवेत् ।
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशा होमन्तु कारयेत् ॥ ५० ॥
स्नापयेत् परमेशानं नव सप्ताह माचरेत् ।
लिङ्गे बेरे च पीठे वा स्वेदो राष्ट्र भयं भवेत् ॥ ५१ ॥
प्रक्षाल्यास्त्रांबुनाभ्यर्च्य शान्तिं सप्ताहमाचरेत् ।
लिंगे बेरे विमाने वा मण्डपे गोपुरादिषु ॥ ५२ ॥
परिवारालये साले देवेशास्थानमण्डपे ॥ ५२१/२ ॥
सभास्वशनिपाते च राज्ञो व्याधिं समादिशेत् ।
नव प्राकार मार्गेण क्रमाच्छान्तिं समाचरेत् ॥ ५३१/२ ॥
तत्र लिंगे च पिठे च बेरे वायं विधिर्भवेत् ।
दिशाहोमं ततः कृत्वा महा स्नपन संयुतम् ॥ ५४१/२ ॥
अष्टोत्तरशत स्नानं युतं पञ्चामृतान्वितम् ।
पञ्चगव्य समोपेतं मधुक्षीरं घृतैरपि ॥ ५५१/२ ॥
सहस्रादि चतुष्प्रान्तैः प्रस्थमानैर्महेश्वरम् ।
स्नापयित्वार्चये द्विप्रान् भोजयेच्शान्ति होमयुक् ॥ ५६१/२ ॥
एवं कृतेतु सप्ताहं अन्ते चोत्सव माचरेत् ।
प्रासादे सर्वधाभिन्ने प्राग्वदेवमुनीश्वराः ॥ ५७१/२ ॥
अकस्मात्पतिते धाम्नि यदुक्तं तद्वदाचरेत् ।
प्रायश्चित्तं तथैवास्यां मण्डपादौ शिवाग्रजाः ॥ ५८१/२ ॥
शैवान् संभोजयेन्नित्यं शिवशास्त्र विशारदान् ।
प्रादादे निष्कृतिः प्रोक्ता यासानृपति केतने ॥ ५९१/२ ॥
शैत्य वृक्षेथवाश्वत्थे चान्यस्मिन् देवतात्मके ।
सप्ताहं शान्तिः कर्तव्या महा शान्ति निपातिते ॥ ६०१/२ ॥
प्रत्यहं शान्ति होमं च कृत्वा तत् वृक्ष पूर्वतः ।
तत्रैव तत् समीपे वा तज्जातीयन्तरुन्यसेत् ॥ ६११/२ ॥
ग्रहे कूपे तटाके वा नद्यां वा शान्तिरेकहम् ।
करिणी मदयुक्ताचेत् वाहनानां क्षयो भवेत् ॥ ६२१/२ ॥
सप्ताहं शान्तिः कर्तव्या शान्ति होमं च तत् गृहे ।
महा वात प्रकोपेतु राष्ट्र क्षोभो भविष्यति ॥ ६३१/२ ॥
पञ्चाहं त्रिदिनं वैक दिनं वा शान्तिमाचरेत् ।
धूमे समुद्भवे चाग्नौ करोति स्वामिनो भयम् ॥ ६४१/२ ॥
गव्येन प्रोक्षयेत्तत्र धारयाथ खनेद्भुवम् ।
शुद्ध मृद्भिश्च पूर्याथ पञ्चमृद्भिश्चलेपयेत् ॥ ६५१/२ ॥
पुण्याहप्रोक्षणन्तत्र ब्राह्मणांस्तत्र भोजनम् ।
शान्तिस्तत्र विधातव्या नव भेद विभेदिनी ॥ ६६१/२ ॥
लिङ्ग बेरासने धूमे दुष्टे त्वेतच्चकारयेत् ।
क्षीर प्रस्थ सहस्रैर्वातदर्धे स्नापयेच्छिवम् ॥ ६७१/२ ॥
तदर्धैवा तदर्धैवा शीत कुंभ स्तदन्तिके ।
लिङ्ग बेरे च पीठादौ वर्णान्तर गते सति ॥ ६८१/२ ॥
राज्ञो व्याधिं विजानीयात् क्षालयेन्निर्मलं तथा ।
पिष्टमृत् बिल्व दर्भेश्च रजन्या मलवारिभिः ॥ ६९१/२ ॥
शान्तिरेवं प्रकर्तव्या ज्येष्ठ मध्यादि भदतः ।
चन्दनो शीर कर्पूर कुंकुमा गरु संयुतम् ॥ ७०१/२ ॥
पुष्कलं गन्धमापाद्य लेपयेत् गन्धमादरात् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यः प्रार्थयेद् दुरितक्षयम् ॥ ७११/२ ॥
शैवान् संभोजयेन्नित्यं सामान्यान् ब्राह्मणानपि ।
भेर्यादीनां स्वयं घोषे महा मारी प्रवर्तते ॥ ७२१/२ ॥
संप्रोक्ष्यस्त्रांबुना भेरी प्रमुखान् गन्धपुष्पकैः ।
अभ्यर्च्य देव देवेशं शान्तिमिष्टां समाचरेत् ॥ ७३१/२ ॥
प्रति सूर्योदयेवापि प्रतिचन्द्रप्रदर्शने ।
जायते भूपति स्त्वन्यो यत्र राष्ट्रे भवेदिदम् ॥ ७४१/२ ॥
नवाहाद्येकरात्रान्तं शान्तिमिष्टां समाचरेत् ।
रात्राविंद्र धनुर्दृष्टे पर चक्राद्भयं भवेत् ॥ ७५१/२ ॥
शुक्रादिका गृहं त्यक्त्वा दिवातारक दर्शने ।
अनावृष्टि र्ध्रुवं लोके गृहनक्षत्रपातने ॥ ७६१/२ ॥
वाहनानां क्षयं विधात् तदर्थं शान्तिमाचरेत् ! ॥ ७७ ॥
नवाहाद्येकरात्रान्तं विभवस्यानुरूपतः ।
अग्निनक्षत्र पाते च जपेत् घोरं शतत्रयम् ॥ ७८ ॥
प्रत्यहं षट्दिनादूर्ध्वमशनेः पातने सति ।
राज्ञो दोषः प्रजायेत तदर्थं तु दिशाहुतिम् ॥ ७९ ॥
सप्ताहं वाथ पञ्चाहं तत् पात दिन संख्यकम् ! ॥ ७९१/२ ॥
स्नपनेन समोपेतं राज्ञोदोषनिवृत्तये ।
क्षीराद्यैः स्नपनं कुर्यात् सप्ताहाशनि संभवे ॥ ८०१/२ ॥
चन्द्रार्क मण्डले पञ्च दिनोर्ध्वं परिवेष्टते ।
तन्मण्डलाधिपो राजा शत्रुभिश्चाभिभूयते ॥ ८११/२ ॥
शान्तिं कुर्याद्विशेषेण ज्येष्ठमध्यादि भेदिनीम् ।
वह्नि दाहेदिशां जाते दुर्भिक्षं भुविजायते ॥ ८२१/२ ॥
क्षीराभिषेचनं देवे स्नपनोक्त्या ततो नयेत् ।
तदन्ते शान्ति होमं च पञ्चाहं ह्यैव माचरेत् ॥ ८३१/२ ॥
लिङ्गादावर्चिते गन्ध पुष्पाद्यै त्वन्यवर्णके ।
सर्वेषामपि वर्णानां म्सूरी रोग मादिशेत् ॥ ८४१/२ ॥
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमन्तु कारयेत् ।
पञ्चाहं त्रिदिनं वापि प्रभूतं तु हविर्निवेत् ॥ ८५१/२ ॥
अकस्माच्चैत्य वृक्षे तु पतिते बोधिसंज्ञिके ।
समूले नृपतेर्व्याधि मादिशेन्मृति सूचनम् ॥ ८६१/२ ॥
शिवं संपूज्य विधिवत् श्रेष्ठां शान्तिं समाचरेत् ।
तद्देशे शान्ति च यद्देशे पतितिस्तरुः ॥ ८७१/२ ॥
तज्जातीयं तरुं तत्र न्यसेद्वा तत्समीपके ।
तच्छारवाः पतिताश्चेद्धि राष्ट्रक्षोभो महान्भवेत् ॥ ८८१/२ ॥
शान्तिं श्रेष्ठस्य मध्यं तु दिशा होमं तु कारयेत् ।
तदेक शाखा पतने कलहो भुवि जायते ॥ ८९१/२ ॥
शान्तिं श्रेष्ठाधमां कुर्यात् क्रमादेवं त्रिधा मतम् ।
द्वि सप्ताहं नवाहं वा सप्त पञ्चाग्निभिं तथा ॥ ९०१/१ ॥
शान्तिं समाचरेद्वाथ पक्षेषु त्रिषुवाग्रजाः ।
एवमेवान्यवृक्षाणां प्रधानानां समाचरेत् ॥ ९११/२ ॥
शलभादि समुत्पन्ने दुर्भिक्षं जायते भुवि ।
मूर्ति होमं त्रिसप्ताहं कारयेच्छैव भुक्तियुक् ॥ ९२१/२ ॥
नरा मृगाश्च पशवः पक्षिणो वा सरीसृपाः ।
उन्मत्ताश्चे त्तु सप्ताहं दिशाहोमं त्र्यहं तु वा ॥ ९३१/२ ॥
कारयेत् त्रिदिनं वाथ गजाश्वमरणोद्भवे ।
अतिवृष्टि समुत्पत्तौ भुवौ दुर्भिक्षतां वदेत् ॥ ९४१/२ ॥
सक्तु प्रस्थ सहस्रैश्च रात्रि चूर्णै स्तथामतैः ।
तदर्धै र्वा तदर्धर्धै र्वा शतप्रस्थै स्तदर्धतः ॥ ९५१/२ ॥
अर्धैर्वा स्नापयेद्देवं स्नपनोक्त प्रकारतः ।
आलोढ्य रजनीं पश्चात् कर्पूरेण विमिश्रिताम् ॥ ९६१/२ ॥
षड्वेद नेत्रमात्रं तु वेष्टयेत् लिंग पिण्डिके ।
बेरं वाऽगरु कर्पुर वर्ति दीपान नेकशः ॥ ९७१/२ ॥
मुद्गान्नं तापयेत्पश्चात् शान्तिहोमं तु कारयेत् ।
एवं कुर्यात्तु सप्ताहं पञ्चाहं त्रिदिनं तु वा ॥ ९८१/२ ॥
राज्ञ प्रधान महिषी प्रधानाश्वो गजोथ वा ।
गुरुः पुरोहितो वाथ मृतश्चे न्नृपते र्भयम् ॥ ९९१/२ ॥
संपूज्य देव देवेशं सप्ताहं शान्ति माचरेत् ।
पञ्चाहं त्रिदिनं वाथ गजाश्व मरणे नयेत् ॥ १००१/२ ॥
मृत्युजिन्मनुना साष्ठ सहस्रालब्धकेन तु ।
तोयेन सेचयेद्राज्ञो मस्तके तं मनुं स्मरन् ॥ १०११/२ ॥
शेषोदं स्नानपानार्थं दद्यादायुष्यसिद्धये ।
प्रत्यहं होमरक्षां च देव देव प्रसादजम् ॥ १०२१/२ ॥
भस्मापि नेयमाचार्यैश्शैव सिद्धान्त पारगैः ।
सप्ताहाम्यन्तरे तां च वरयेत् मतिमाम्नृपः ॥ १०३१/२ ॥
गुरुं पुरोहितं वाथ महिषीं गजमेव च ।
वाजिनं वा तदप्येवं राजराजाङ्ग माहरेत् ॥ १०४१/२ ॥
प्रासादे मण्डपादौ वा प्राकारे गोपुरेथवा ।
परिवारालयोर्ध्वे वा नृपस्य भवनोपरि ॥ १०५१/२ ॥
ग्रहेषु मालिकादौ वा श्वारोहस्तस्य रोदनम् ।
मार्जार प्रमुखानां रोदनं यदि जायते ॥ १०६१/२ ॥
स्थान भ्रंशं तदा मर्त्याः प्राप्नुयुस्तन्निवृत्तये ।
तं हत्वाथ ततस्त्यक्त्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ १०७१/२ ॥
शान्तिं तत्र नयेदिष्टां रोहणे रोदनेऽपि च ।
शान्ति होमोऽथवा घोर जपो मार्जाररोदने ॥ १०८१/२ ॥
शिवारोहे विशेषेण शान्ति मेकाहमाचरेत् ।
अश्वालयेऽग्नौ संजाते सप्ताहं शान्तिमाचरेत् ॥ १०९१/२ ॥
लिंगे बेरे च पीठादौ खद्योतारोहणे सति ।
राज्ञी वा तन्महिष्यादौ चान्यस्मिन् पुरुषेथ वा ॥ ११०१/२ ॥
तेषां दोषं विजानीयात् देवेचेद्राज दोषदम् ।
तं हत्वा तांश्च संस्नाप्य शान्ति होमं समाचरेत् ॥ ११११/२ ॥
स्नपनञ्चशिवेकुर्यादेकाहं त्रिदिनन्तु वा ।
नृपतेश्च मनुष्याणान्देहे घोरं जपेत्तु वा ॥ ११२१/२ ॥
लिंगमूले च पीठे वा बेरे वा गर्भगेहके ।
परिवारेऽथ जायेरञ्जन्तवो वाथ मक्षिकाः ॥ ११३१/२ ॥
प्रचुराश्चेत् भुवः क्षोभो भवेत्तद्दोष शान्तये ।
तत्स्थानं शोधयित्वाष्ट बन्धाद्यैर्बन्धयेत्तथा ॥ ११४१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वान्ते शान्ति युक्त्या समाचरेत् ।
कवाटोद्घाटनेवाथ पिधाने स्वयमेव च ॥ ११५१/२ ॥
संजाते राष्ट्र विक्षोभ शान्तिं सप्ताहमाचरेत् ।
चरन्ति केतवे व्योम्नि नानारूपास्समन्ततः ॥ ११६१/२ ॥
सूर्येवास्तंगते तस्मिन् उदयात् पूर्वमेव वा ।
दृश्यन्ते श्वेत रक्तादि वर्णा नक्षत्र सन्निभाः ॥ ११७१/२ ॥
दीर्घपुच्छायथाविद्यात् राष्ट्रक्षोभं महत्तरम् ।
शान्तिं कुर्यात्तदा श्रेष्ठ मध्यमाधममार्गतः ॥ ११८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अद्भुतशान्ति विधिः एकत्रिंशतितमः
पटलः
३२. द्वात्रिंशत्तमे पटले अनुकर्मविधिः
अनुकर्मविधिंवक्ष्ये सर्वेषां च सनातनम् ।
प्रासादे पतिते भिन्ने वक्त्रे जीर्णे च दिग् भ्रमे ॥ १ ॥
हीने जात्यादि संस्थानेमानोन्मानादि हीनए ।
तत्तद् द्रव्यैरथोत्कृष्टैः मानयुक्तं तथा नयेत् ॥ २ ॥
मानयुक्तं तु यद्वस्तु तत्सर्वं पूर्ववत् नयेत् ।
मानयुक्तमधिष्ठानाद्यङ्गंयद्विपरीतजम् ॥ ३ ॥
तदप्यलक्षणं तस्याप्यन्यथाभाव इष्यते ।
स्वायम्भुवादि लिङ्गेषु कल्पितं पूर्ववन्नयेत् ॥ ४ ॥
शास्त्रोक्तं वाथतन्नेयं तत्रदोषो न विद्यते ।
अथवाश्ममयं बाह्येऽबाह्ये स्यादिष्टकामयम् ॥ ५ ॥
मानयेन्मानवे धाम्नि कूट पञ्चरकोष्टकाः ।
अस्थानस्था विधातव्याः स्वस्थानस्था विशेषतः ॥ ६ ॥
नागरे नागरं कुर्याद्वेसरे वेसरं मतम् ।
द्राविडे च तथा कार्यं वराटादौ तथा मतम् ॥ ७ ॥
घनेऽघने विमाने तु तथा भवनमिष्यते ।
भवनं जीर्ण मन्यस्मिन् कुर्वन्दिक्षुचकारयेत् ॥ ८ ॥
पूर्वस्मिन्नुत्तरे वापि कुर्यात्कोणेषुबुद्धिमान् ।
द्वारं पूर्ववदिष्टं स्यात्पश्चिमद्वारमेव वा ॥ ९ ॥
नष्टे संस्थापयेद् गर्भं तथाचाद्येष्टकामपि ।
नासिकाद्यङ्गहीनेतु पुनस्तद्वत्समाचरेत् ॥ १० ॥
अप्रमाणेऽन्यथाचेद्धि सप्रमाणं यथा नयेत् ।
सुस्थितंदुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत् ॥ ११ ॥
जीर्णादिदोषसम्युक्तं पूजायुक्तं तु सुस्थितम् ।
जीर्णादिदोषरहितं पूजाहीनन्तु दुस्थितम् ॥ १२ ॥
जीर्णोद्धारे कृतेकर्तुर्मौलिकं फलमिष्यते ।
जीर्णाद्यं पूजितं हन्ति निहन्ति तदपूजितम् ॥ १३ ॥
तस्मात्समुद्धरेज्जीर्णं यथा शास्त्रं सुखाय च ।
जीर्णं दग्धं कृशं स्थूलं हीनं मानाधिकं तथा ॥ १४ ॥
भग्नं च सक्षतं लिङ्गमसमं यच्च दृश्यते ।
लक्ष्मोज्झितंवज्रहतं संपुटं स्फुटितं तथा ॥ १५ ॥
आभीचारकं गर्भाढ्यं व्यङ्गाङ्गयेति कीर्तितम् ।
त्याज्यानि सर्वथैतानि लिङ्गानि षोडशैव तत् ॥ १६ ॥
जीर्णाद्यैस्संयुतंत्याज्यं पीठं वा कशिला वृषः ।
अत्युच्चनिम्नादिङ्मूढमध्यस्थं विषमस्थितम् ॥ १७ ॥
चलितं चालितं लिङ्गं पतितं पातितं तथा ।
अज्ञेनस्थापितं लिङ्गं तथामन्त्रक्रियेतरम् ॥ १८ ॥
परित्यक्त शिलायोगमपि न स्थापितं भवेत् ।
तथैव स्थापनीयानि यद्येतान्यव्रणानि हि ॥ १९ ॥
असुरैर्मुनिभिर्देवैः तत्वविद्भिः प्रतिष्ठितम् ।
जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि न चालयेत् ॥ २० ॥
नृपतस्करवह्निभ्यो भयादन्यत्र धारयेत् ।
ह्रियमाणं जलेन हृतं तेन च यद्भवेत् ॥ २१ ॥
न विरोधोऽस्ति लिङ्गस्यलक्षार्धजपतश्शुचिः ।
स्थापनं तेषु वान्यत्र कर्तव्यं पूर्ववन्मुखम् ॥ २२ ॥
शतदन्डान्तरेस्थाप्यं जलबाधा समन्वितम् ।
सहस्रकार्मुकान्तं वा स्थापयेल्लिङ्गं मादरात् ॥ २३ ॥
बेरेऽप्येतत्समानं स्यांद्दुष्टे त्वन्यत्प्रयोजयेत् ।
बेरे शिलामयेमार्देपक्वे वार्क्षेऽथ रत्नजे ॥ २४ ॥
पक्ष्म भ्रुवास्यरेखादिहीने तु परिवर्जयेत् ।
अङ्गहीने तु तत्त्याज्य मित्यत्रज विचारणा ॥ २५ ॥
लोहजे मृण्मये मृण्मये बेरे हस्त नास्यङ्घ्रि भूषणैः ।
कर्णदन्तादिभिर्हीने तत्तद्द्रव्यर्दृढं नयेत् ॥ २६ ॥
उत्तमाङ्गविहीनेतु त्यक्त्वान्यद्योजयेन्नवम् ।
पद्बाहुहीनेत्याज्यं वा सन्धानं वासमाचरेत् ॥ २७ ॥
उपाङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं शरीराङ्गं त्रिधास्मृतम् ।
अङ्गं प्रधानशूलं स्यात् ब्रह्मदण्डस्तु कथ्यते ॥ २८ ॥
वक्षोदण्ड कटिस्थश्च बाहुकूर्परकोष्ठगाः ।
ऊरुस्थेजानुजङ्घे च उपाङ्गान्युदिताणि च ॥ २९ ॥
शेषं दण्डाद्विजानीयात् प्रत्यङ्गानीतिबुद्धिमान् ।
ब्रह्मदण्डविहीने तु शूलस्थापनमारभेत् ॥ ३० ॥
प्रत्यङ्गो पाङ्ग हीने तु पुनस्सन्धानमाचरेत् ।
पूर्वसंस्थापितो ब्रह्मदण्डश्चेल्लक्षणान्वितः ॥ ३१ ॥
तमेव स्थापयेत्तत्र पुनरापादनं विना ।
भङ्गादीनां समुत्पत्तौ पुनस्संस्थापनं नयेत् ॥ ३२ ॥
शैलंवामृण्मयं पक्वमगाधेऽम्भसिनिक्षिपेत् ।
रत्नजं च परित्याज्यं ग्राह्यं वा घटनाय च ॥ ३३ ॥
वार्क्षं शिवाग्नौ निक्षिप्य भूमौवानिरवनेज्जले ।
लोहं द्रवीकृतं तत्र योजयेद्बेरकर्मणि ॥ ३४ ॥
तत्प्रभां पीठीकां वापि तत्र वान्यत्र योजयेत् ।
अप्रतिष्ठित देवश्चेत् तत्पीठादौनियोजयोत् ॥ ३५ ॥
तस्योपकरणार्थं वा योज्यं देवान्तरेऽपिवा ।
सलक्षणातु पीठी चेत् तद्वत् ब्रह्मशिलावृषः ॥ ३६ ॥
ते सर्वत्र प्रयोज्यास्स्युत्त्याज्यावामुनि पुङ्गवाः ।
शैलपीठस्य चोद्धारं कृत्वाशैलं तु योजयेत् ॥ ३७ ॥
अलाभे चेष्टकाभिश्च तथापीठं सुयोजयेत् ।
पश्चात् शैलं समायोज्यमाकृति पूर्ववद्भवेत् ॥ ३८ ॥
चतुरश्रेतु वृत्तं वा नवृत्ते चतुरश्रकम्ज् ।
मण्डपे परिवारे च परिवारालयेऽप्यथा ॥ ३९ ॥
अनुकर्मविधिं प्राग्वद्विधिना कल्पयेत्ततः ।
अन्तर्मण्डलसालाद्यं पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ४० ॥
ततो वृद्धिर्क्षयौ वास्तोर्नृपते र्विपदाकरौ ।
सप्रमाणे यथा शास्त्रं विहितालंकृतान्विते ॥ ४१ ॥
अप्रमाणेऽन्यथाचेत्तु तत्र दोषो न विद्यते ।
प्रशस्ता प्रागुदग् वृद्धिः प्रतीच्छ्यांरिपुभिः क्षयः ॥ ४२ ॥
दक्षिणे मरणं कर्तुस्तस्माद्वृद्धिर्नचेष्यते ।
तद्वास्तु परितोवृद्धिः समावाविषमापि वा ॥ ४३ ॥
गोपुरेऽप्यनुकर्मैवं प्रासादोक्तवदाचरेत् ।
ग्रामादीनां गृहादीनां शालानां च विशेषतः ॥ ४४ ॥
आरभ्यव्यासदीर्घाभ्यां हीनं नेष्टं मुनिश्वराः ।
समं वा योजयेत्तस्मादधिकं वापि योजयेत् ॥ ४५ ॥
युक्तिततः परितो वापि प्रागुदग् दिशिवर्धयेत् ।
गृहमालिकयोर्भूमिं संख्ययापरिकल्पयेत् ॥ ४६ ॥
सर्वथानोचितं हीनं कुर्यादुक्तक्रमेण तु ।
उक्तानामपि सर्वेषा विशेषः कश्चिदिष्यते ॥ ४७ ॥
हीनं कुर्याद्वरद्रव्यैस्समं वा तत्र पूर्ववत् ।
जीर्णेपिधाने धामाद्यमासनस्थादिभिः समम् ॥ ४८ ॥
किन्तु खट्गमये मन्त्राविन्यस्यापरमाहरेत् ।
लिङ्गादौ च घटे पूर्णे पीठे वा प्रत्यहं यजेत् ॥ ४९ ॥
स्थापयेदपरं यद्वा विसर्जन पुरस्सरम् ।
यद्रूपं यत् प्रमाणञ्च यन्मयं यदनुद्ध्रतम् ॥ ५० ॥
सर्वेषामपि चैतेषामुद्धारव्धिरुच्यते ।
तदग्रे मण्डपं कुर्याद्दक्षे वैऽसानकोणके ॥ ५१ ॥
पूर्वद्वारसमोपेत मेकतोरण संयुतम् ।
सर्वालंकार संयुक्तन्तर्भामालादि संयुतम् ॥ ५२ ॥
तत्रापि द्वारपूजादि स्थण्डिले तु शिवार्चनम् ।
मन्त्रसन्तर्पणं कृत्वा वह्नौ कुण्डादि कल्पिते ॥ ५३ ॥
समिदाज्यतिलोपेतं हविषा च समन्वितम् ।
वास्त्वन्तदिक् बलिं समाचम्य गुरुत्तमः ॥ ५४ ॥
सकलीकरणं कृत्वा भोजयेच्शिवलिङ्गीनः ।
ततो विज्ञापयेद्देवं प्रभोदोषावहं त्विदम् ॥ ५५ ॥
अस्योद्धारे कृते शान्तिर्भवतीति भवद्वचः ।
अस्योद्धारायमान्त स्मादधितिष्ठस्सदाशिवः ॥ ५६ ॥
एवं कर्मकिलोक्तेशश्शान्तिहोमं समाचरेत् ।
क्षीराज्यमधुदुर्वाभि श्शिवेनाष्टसहस्रकम् ॥ ५७ ॥
गत्वात दन्तिकं मंत्री हृदास्नाप्य प्रपूजयेत् ।
व्यापकेश्वरशब्दन्तु चतुर्थ्यन्तं प्रयोजयेत् ॥ ५८ ॥
प्रणवादि नमोन्तन्तु मूलमन्त्रोयमीरितः ।
व्यापकेश्वर शब्दन्तुहृदयादिपदं ततः ॥ ५९ ॥
चतुर्थ्यन्तं प्रयोक्तव्यं प्रणवादि समन्वितम् । ५९१/२
नमस्कारान्त संयुक्तं हृदयाद्यंग पञ्चकम् ।
न बीजं योजयेत्तैस्तु लिङ्गञ्ज प्रणवासने ॥ ६०१/२ ॥
स्थण्डिलस्थं यजेन्मन्त्रीं गन्धपुष्पसृगादिभिः ।
ततस्तदाश्रितं सत्वं श्रावये दस्त्र मुच्चरन् ॥ ६११/२ ॥
सत्वं कोपीह यः कश्चिदिदमाश्रित्य तिष्ठति ।
लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यथेष्टं तत्र गच्छतु ॥ ६२१/२ ॥
विद्याविद्येश्वरैर्युक्तश्शंभुरत्रभविष्यति ।
एवमुक्त्वा महास्त्रेण दत्वार्घ्यन्तु पराङ्मुखम् ॥ ६३१/२ ॥
तस्माद्देवं समावाह्यकुंभे संस्थापयेत् गुरुः ।
अग्रस्थण्डिलसंयुक्तेस्वर्ण वस्त्र समन्विते ॥ ६४१/२ ॥
सकूर्च्चे सापिधाने च ससूत्रेपल्लवान्विते ।
तथा विधायां वर्द्धन्यामम्बिकां स्थापयेत् गुरुः ॥ ६५१/२ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैस्त्वनुगुप्तन्निधापयेत् ।
प्रत्यहं चार्चनं कार्यं शान्तिहोमसमन्वितम् ॥ ६६१/२ ॥
ततः पाशुपतास्त्रेण प्रतिभागं सहस्रकम् ।
हुत्वाशान्त्यं भसाप्रोक्ष्यकुशैःस्पृष्ट्वाजपेत् गुरुः ॥ ६७१/२ ॥
विलोमार्ध्यन्ततो दत्वा विसृजेत्तत्वतत्वपान् ।
तदन्ते मूर्तिमूर्तीशान् लिङ्गपिण्ड्यादि संस्थितान् ॥ ६८१/२ ॥
सुवर्णान्तररज्वा वा वृषभेण प्रचालयेत् ।
शिवमस्तु गृणन् लोकैः प्रिक्षिपेत्तुजलेगुरुः ॥ ६९१/२ ॥
भूयः पुष्ट्यर्थकं कृगादिक् पतीनां प्रतर्पणम् ।
प्रासादवास्तुशुद्ध्यर्थं होतव्यन्तु शतं शतम् ॥ ७०१/२ ॥
महापाशुपतास्त्रेण प्रासादन्तत्ररक्षयेत् ।
तन्मानमपरञ्चात्र स्थापयेद्देशिकोत्तमः ॥ ७११/२ ॥
स्वयमुत्भूत् लिङ्गानान्दैविकेवार्षिकेपिवा ।
गाणवे लोहजे चैव नदीप्रस्त्रवणादिषु ॥ ७२१/२ ॥
एवमादिष्टलिङ्गेषुनैवकार्या घटस्थितिः ।
मानुषाणाञ्च लिङ्गानां घटकार्यन्तदुच्यते ॥ ७३१/२ ॥
सप्ताहान्तञ्च पक्षान्तं मासान्तञ्चेत् घटस्थितिः ।
तदूर्ध्वं कुम्भसंस्थश्चेद्देवेशस्सर्वदोषकृत् ॥ ७४१/२ ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मासान्ते वाथ पूर्वके ।
संस्थाप्यबाललिङ्गाद्यं तन्मध्येविन्यसेन्मनुम् ॥ ७५१/२ ॥
मासादिद्वादशाब्दान्त न्तदन्तरदिनेष्वथ ।
तस्मादादायदेवेशं मूललिङ्गेनिवेशयेत् ॥ ७६१/२ ॥
मूललिंगन्नलब्धञ्चेद्देशकालानुरोधतः ।
षट्त्रिंशदब्दापर्यन्ते मूललिङ्गेनिवेशयेत् ॥ ७७१/२ ॥
बाललिङ्गप्रतिष्ठोक्तदिन पक्षादि होमकम् ।
द्विगुणं त्रिगुणन्तस्य चतुर्विशतिवत्सरे ॥ ७८१/२ ॥
कृतञ्चेत् द्विगुणंहोममाचरेद्देशिकोत्तमः ।
षट्त्रिंशद्वत्सरोर्द्धन्तु मूलस्थानन्तदेवहि ॥ ७९१/२ ॥
तत्र स्थं बाललिंगाद्यं त्यक्त्वामूलन्तुविन्यसेत् ।
सकलेप्येवमेवं स्याद्विशेषः कश्चिदिष्यते ॥ ८०१/२ ॥
द्वादशाब्दान्तरेऽवश्यन्मूलस्थानेनिवेशयेत् ।
नोचेत्तत्रैव संस्थाप्यमूल बेरं विशेषतः ॥ ८११/२ ॥
एष एव विधिः प्रोक्तः प्रासादादौ शिवद्विजाः ।
किन्तु खड्गेऽमले मन्त्रान् विन्यस्यापरमारभेत् ॥ ८२१/२ ॥
परिवारमरानेवं घटस्थान् स्थापयेत् गुरुः ।
शिवलिङ्गादियद्वस्तु यदज्ञेन प्रतिष्ठितम् ॥ ८३१/२ ॥
दैवज्ञै श्शिलिनान्यैर्वा शिवदीक्षाविवर्जितैः ।
भूयोपि तस्य संस्कारं कुर्यात् पूर्वोक्तवत् गुरुः ॥ ८४१/२ ॥
शिव सिद्धान्तमार्गस्थादन्ये पाशुपतादयः ।
तैरपिस्थापि तं लिङ्गं पुनस्संस्कृत्य पूजयेत् ॥ ८५१/२ ॥
आदौ पाशुपताः प्रोक्ता स्सोमसिद्धान्तकाः परे ।
लाकुलास्त्वपरेज्ञेयाः प्रत्येकं त्रिविधास्मृताः ॥ ८६१/२ ॥
वामदक्षिणसिद्धान्तभेदेन नव भेदिनः ।
शैवाश्चतुर्विधास्त्वन्ये मन्त्रतन्त्रव्यवस्थिताः ॥ ८७१/२ ॥
गारूढाभैरवावाम भूततन्त्रव्यवस्थिताः ।
प्रत्येकं त्रित्रिभेदेन पूर्ववत् संव्यवस्थिताः ॥ ८८१/२ ॥
तैरपि स्थापितं लिंगं मादिशैवस्समर्चयेत् ।
यामलत्व परंज्ञेयं तच्चमिश्रमिहोच्यते ॥ ८९१/२ ॥
वामदक्षिणसिद्धन्त भेदेन त्रिविधं मतम् ।
वामं पार शिवार्हं स्यात् दक्षिणं भैरवार्हकम् ॥ ९०१/२ ॥
सिद्धान्तं यामलं सर्व मादिशैवार्हकं विदुः ।
व्यतिरिक्तन्तु सिद्धान्ताद्रौद्रं सर्वमुदीरितम् ॥ ९११/२ ॥
वामदक्षिणमिश्रादिभेदेन बहुभेदिकम् ।
लौकिकं वौदिकञ्चान्य दध्यात्ममतिमार्गकम् ॥ ९२१/२ ॥
तथापाशुपतं सोम सिद्धान्ताख्यञ्चलाकुलम् ।
गारुढं भैरवं वामं भूततन्त्रञ्चयामलम् ॥ ९३१/२ ॥
कापालं पाञ्चरात्रञ्च बौद्धमार्हमतन्तथा ।
बृहस्पतिमतं सांख्यं योगंवैखानसन्तथा ॥ ९४१/२ ॥
वेदान्ताख्यञ्च मीमांस पुराणन्धर्म शास्त्रकम् ।
वास्तुशास्त्रन्तथासौत्रं षडङ्गमितिहासकम् ॥ ९५१/२ ॥
तथा वेदाश्च चत्वारोयत्तत्र परिचोदितम् ।
सर्वं रौद्रं समादिष्टं सिद्धान्तं सौम्यमिष्यते ॥ ९६१/२ ॥
रद्रैश्च स्थापितं यश्च विष्ण्वादि प्रतिमादिकम् ।
तत्सर्वं शैवमापाद्य शैवस्सर्वं समर्चयेत् ॥ ९७१/२ ॥
लिंगाद्यमादिशैवेन स्थापितं पूजितन्तुवा ।
तद्रूपं पूजितन्तैश्चे द्राष्टं राजान मेव च ॥ ९८१/२ ॥
तत्र ग्रामं ग्रामसंस्थांश्च सर्वान्हन्तिनसंशयः ।
तैस्तु संस्थापितं पूर्वमादि शैवेन पूजितम् ॥ ९९१/२ ॥
यदितैः पूजितं पश्चात् सेनानिं सेनया सह ।
अमात्यं मन्त्रिणं विप्रान् क्षत्रियं वैश्यमेव च ॥ १००१/२ ॥
शूद्रान्तरजनान् सर्वान्नचिरान्नाशयिष्यति ।
तस्माद्राजा प्रयत्नेन वारयेदचिरेण तान् ॥ १०११/२ ॥
तैस्तु संस्थापितं पूर्व मादिशवेन पूजितम् ।
राज्ञो विजयदञ्चायुर्वृद्धिदं पलदं सदा ॥ १०२१/२ ॥
शान्तत्वाच्छैवमन्त्राणां सर्वेषां शुभदामताः ।
आभिचारकलिङ्गाद्यं रोद्रैश्च स्थापितञ्चयत् ॥ १०३१/२ ॥
तन्त्रेणो द्धारणं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
तत् स्थानं संप्रविश्याथ मृद्भाण्डांश्च विवर्जयेत् ॥ १०४१/२ ॥
शैलं लोहञ्जदारुत्थं संशोद्ध्य च पुनः पुनः ।
कुड्याद्यं सुधायालिप्य स्थलं गोमयवारिणा ॥ १०५१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वातु वास्तुहोमञ्चकारयेत् ।
पर्यग्निकरणं कृत्वा पुनः पुण्याह माचरेत् ॥ १०६१/२ ॥
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य पञ्चगव्येन शोधयेत् ।
कर्षणादि प्रतिष्ठान्त क्रियायां ये निवेशिताः ॥ १०७१/२ ॥
मन्त्रांस्तानुद्धरेन्मन्त्री महापाशुपतेन च ।
महाजालप्रयोगेण सर्वमन्त्राश्च संहरेत् ॥ १०८१/२ ॥
ओं हूं हां हं पुनर्हां हूं जालमुद्रा च संहतिः ।
तल्लिङ्गाद्यं च संशोध्य कुशभस्ममृदाम्भसा ॥ १०९१/२ ॥
कषायोदकसंयुक्तं गोमूत्रेणोदकान्तरम् ! ॥ ११० ॥
पञ्चगव्येन संस्नाप्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
लिङ्गस्थशम्बरे ज्ञाते पूर्ववन्मन्त्रसंहृतिः ॥ १११ ॥
अविज्ञाते च तन्मन्त्रे प्रणवं योजयेद्गुरुः ।
जन्तुकल्पद्रवार्थं तु मन्त्रमस्त्रं नियोजयेत् ॥ ११२ ॥
एकी भूतांस्तु दीपेन मन्त्रांस्तल्लिङ्गसंस्थितान् ।
स्मरन् समुद्धरेद्दिपं तल्लिङ्गाणुभिरन्वितम् ॥ ११३ ॥
पूर्वमन्त्रेण संहृत्य मुद्रयासंहरेत् गुरुः ।
पुनस्संशोद्ध्यतं लिङ्गं पूर्वद्रव्यै श्शरेण च ॥ ११४ ॥
कर्षणादि प्रतिष्ठान्त माचरेन्मानसीं क्रियाम् ।
स्वस्वमन्त्रसमोपेतं स्वस्व होम समन्वितम् ॥ ११५ ॥
लिंगसंस्थापनोक्तेन प्रतिष्ठा माचरेत् गुरुः ।
लक्षणोद्धारणन्नेष्टं जलेचैवाधिवासनम् ॥ ११६ ॥
शयनं स्थापनं चैवहित्वान्यत्सर्वमाचरेत् ।
गर्भगेहेथ तत्सर्वं मण्डपे वा समाचरेत् ॥ ११७ ॥
देवाग्रे तत्र कुण्डेवा स्थण्डिलेवाथ होमयेत् ।
स्वयं भूर्दैविके बाणे चार्षे गाणाधिपे तथा ॥ ११८ ॥
च्छिन्ने वा स्फुटितेभिन्ने तत्र शान्तिर्विधीयते ।
दिशाहोमन्ततः कुर्यादृगाद्यद्ध्यनन्तथा ॥ ११९ ॥
अष्टोत्तर शतप्रस्थैः कुर्यात्क्षीराभिषेचनम् ।
शान्तिहोमन्ततः कृत्वा स्नपनं कारयेत्ततः॥ १२० ॥
ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् शैवान् संभोजयेत्ततः ।
प्रभूतहविषं दत्वा ताम्बूलन्दापयेत्ततः ॥ १२१ ॥
मध्यरात्रौ बलिन्दद्यात् ग्रामेवानगरेथवा ।
मुत्गान्नं पायसं गौलं कदलीफलसंयुतम् ॥ १२२ ॥
सप्ताहमेवं कर्तव्यं सर्वदोषानुत्तये ।
आचार्यं पूजयेन्नित्यं स्वर्णवस्त्रादिभिस्ततः ॥ १२३ ॥
तदन्ते स्नपनं कुर्यात् प्रभूतन्तु हविर्ददेत् ।
सर्वेरंगैर्विशीर्णञ्जेत् पुनस्संस्थापयेन्नवम् ॥ १२४ ॥
लिङ्गे स्वायंभुवादौ तु जीर्णादौ शान्तिरीरितः ।
सर्वलक्षण संयुक्त मल्पदोषन्तुवा भवेत् ॥ १२५ ॥
प्रासादस्यतु विस्तारे रसमात्रान्नदुष्यते ।
उत्सेधेरविमात्रान्तंक्षन्तव्यञ्चाङ्गुलादिकम् ॥ १२६ ॥
द्विमात्रन्तु स्थले प्रोक्तं स्तं भाद्यंगेषुमात्रकम् ।
ग्रामखेटपुरादौतुदंडान्तं परिकीर्तितम् ॥ १२७ ॥
सालेषु हस्तमानान्तं यवान्तं लिङ्गमानके ।
चतुर्यवान्त मर्चासु मात्रान्तं पीठकल्पने ॥ १२८ ॥
द्वाराद्यंगेषु मात्रान्तं वालाग्रं ब्रह्मसूत्रके ।
तदप्यकार्यं लिङ्गाग्रेक्षन्तव्यं मानमीरितम् ॥ १२९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अनुकर्मविधिः द्वात्रिंशतितमः पटलः
॥
३३. त्रयस्त्रिंशत्तमे पटले काम्ययोगविधानविधिः
काम्ययोग विधानंतु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
काम्यसिद्धिश्च मन्त्रैस्स्यान्मन्त्राश्च बहवो मताः ॥ १ ॥
सर्वे मन्त्रास्समर्थास्स्युस्सर्वे चेष्टफलप्रदाः ।
तेष्वघोराणुरत्यन्तदोषघ्नः किष्णवर्णभाक् ॥ २ ॥
व्यालबद्धजटाचूटः कपालदलमण्डितः ।
सुरपिङ्गेक्षणोऽत्यन्त श्वेतदंष्ट्रा समन्वितः ॥ ३ ॥
चन्द्रचूडो विशालास्यो नागयज्ञोपवीतवान् ।
महाकायो महादंष्ट्री किङ्किणीखसंयुतः ॥ ४ ॥
महाशूलाग्र संप्रोत महासुर विनाशनः ।
खड्गखेटधनुर्बाणमुण्डकः कालशक्तिधृत् ॥ ५ ॥
वराभयकपालाहि पाशप्रासगदायकरः ।
दंष्ट्रे द्वे कीलनिर्याते वक्त्राग्रे भीषणे सिते ॥ ६ ॥
स्वसेना रक्षको नित्यं परसेनाभयंकरः ।
वैरिप्रयुक्तकर्मघ्नस्सर्वव्याधिनिवारकः ॥ ७ ॥
सर्वदोष विनाशे तु समर्थो भक्तवत्सलः ।
असिताङ्गादिभिन्नित्यमावृतो वा निरावृतः ॥ ८ ॥
आसिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोधश्चोन्मत्तभैरवः ।
कपाली भिषणश्चैव संहारश्चाष्टमस्स्मृतः ॥ ९ ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्राश्च कृष्णवर्णा महाबलाः ।
त्रिशूलमुण्डसंयुक्ता हृदयाञ्जलि संयुताः ॥ १० ॥
सुदंष्ट्रा भीम वक्त्राश्च स्वामिचेष्टा समन्विताः ।
ओं जुंसः इति मन्त्रोऽयं देवो मृत्युञ्जिदाह्वयः ॥ ११ ॥
एष एवामृतेशस्स्यादादौ कूटयुतो न वा ।
रसादिशुक्लपर्यन्तधातु सप्ताक्षरान्वितम् ॥ १२ ॥
हकारेण शरीरं तु रसमित्यादितः पठेत् ।
अन्ते च रक्ष रक्षेति वीप्सितं च पदं पठेत् ॥ १३ ॥
आदौ स्याद्देवदेवेशेति (पदं) समुद्धरेत् ।
प्राणं च देवदत्तस्य मूलमन्त्रं नियोजयेत् ॥ १४ ॥
पीठं जुंकारकॢप्तंस्यान्मूर्तिरों जुंसतो भवेत् ।
मध्ये निवेशयेत्कूटं प्रासादं वा नवात्मकम् ॥ १५ ॥
कण्ठोष्ठ्यं वाहकाराद्यं ब्रह्मण्यङ्गानि कल्पयेत् ।
अनेन सदृशो नास्ति मन्त्रो मृत्युञ्जयो द्विजाः ॥ १६ ॥
सुधाकलशमध्यस्थः श्वेतपद्मासनस्थितः ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटाखण्डेन्दुमण्डितः ॥ १७ ॥
व्याघ्रचर्मपरीधानो नागेन्द्रोरोविभूषणः ।
त्रिशूलं चाभ्यं चोर्ध्वे सुधाकलशमध्ययोः ॥ १८ ॥
दधानष्षड्भुजश्चेत् स त्रिशूलं चाक्षमालिकाम् ।
कपालं कुण्डिकां वामे योगमुद्रां करद्वये ॥ १९ ॥
अनेन सदृशो मन्त्रो नास्ति प्राणादिरक्षणो ।
न भविष्यति भूतश्च सत्यमेतदुदाहृतम् ॥ २० ॥
भोजनं चापि कर्तव्यं त्र्यक्षरेणामृतीकृतम् ।
तेनामृतं भवत्याशु स्वादितं मृत्युजिद्भवेत् ॥ २१ ॥
अमृतेशेन देवेन जलं संग्राह्य यत्नतः ।
शतजप्तं पिबेत्तोयममृती भवति ध्रुवम् ॥ २२ ॥
क्षीरेण सहसंपृक्तदूर्वाकाण्डमखण्डितम् ।
ब्रह्मवृक्षेन्धनैर्दीप्ते वह्नौ जुह्वन्न मृत्युभाक् ॥ २३ ॥
देवं तूपासने यस्य नित्यं मृत्युञ्जयात्मकम् ।
नाचिरेणैव कालेन मृत्युस्तस्य भविष्यति ॥ २४ ॥
मासाद्वर्षशतं प्रोक्तं द्विमासादिद्वशतं भवेत् ।
प्रतिमास प्रयोगेण चाब्देनैकेन सुव्रताः ॥ २५ ॥
कालः प्रदक्षिणं कृत्वा स्तुत्वा संपूज्य साधकम् ।
गच्छत्यत्र न सन्देहस्सत्यं विप्रा मयोदितम् ॥ २६ ॥
स पुनाति दृशा वाचा चरणेन करेण च ।
नदीजनपदोद्यान पुरादीनि न संशस्यः ॥ २७ ॥
किं पुनः प्राणिनं भीतं स्वात्मानं स्वाश्रयं च वा ।
अघोरास्त्रमतो वक्ष्ये बीजमालात्मकं द्विजाः ॥ २८ ॥
रक्तवस्त्रधरं देवं भिन्नाञ्जन समप्रभम् ।
भुजाष्टकसमोपेतमूर्ध्वकेशं सुदंष्ट्रिणम् ॥ २९ ॥
स्पष्टदंष्ट्राघरोष्ठं च दीप्ताग्नि समलोचनम् ।
किङ्किणीमालया भ्राजत् पादनूपुर संयुतम् ॥ ३० ॥
सप्तायुध समायुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च रक्तपुष्पोपशोभितम् ॥ ३१ ॥
धूतवृश्चिक संयुक्तं कण्ठाभरणभूषितम् ।
मेखलोदरकण्ठेषु कर्णहृत्करबाहुषु ॥ ३२ ॥
पादयोर्हस्तयोर्नागैश्चतुर्दशाभिरुज्ज्वलम् ।
पङ्कजासन मध्यस्थं त्रिणेत्रं रौद्ररूपिणम् ॥ ३३ ॥
शूलमूलं च वेतालं खङ्गं डमरुकं शुभम् ।
दधानं दक्षगैर्हस्तैर्वामगैश्शूलमध्यमम् ॥ ३४ ॥
घण्टां खेटं कपालं च शत्रुसंक्षय संमुखम् ।
अग्रस्थवामपादं च ध्यात्वाघोरास्त्रमर्चयेत् ॥ ३५ ॥
अन्यथाप्युच्यते ध्यानं यथावच्छृणुत द्विजाः ।
ध्यायेत्सूर्य सहस्राभमघोरास्त्रमरिंदमम् ॥ ३६ ॥
प्रदीप्तदशनप्रान्तं प्रकाशमुखकन्दरम् ।
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वं दीप्तभ्रूश्मश्रुमूर्धजम् ॥ ३७ ॥
सर्पोपवीतं शूलसिशक्तिमुद्गर धारिणम् ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्घशेखरम् ॥ ३८ ॥
नृत्यमानं महाकायं नागाभरणभूषितम् ।
देवदानव दैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ॥ ३९ ॥
प्रस्फुर स्फुर इत्येवं हृदयं परिकीर्तितम् ।
घोरघोरतरेत्येतत् तच्छिरस्संप्रकीर्तितम् ॥ ४० ॥
ततश्च तनुरूपेति शिखामन्त्रः प्रकीर्तितः ।
चटप्रचटशब्दं तु वीप्सितं कवचं भवेत् ॥ ४१ ॥
ततः कह कहत्युक्त्वा वम मन्दयेति स्मरेत् ।
घातयेति द्विरुच्चार्यं पञ्चमाङ्गं प्रकीर्तितम् ॥ ४२ ॥
प्रान्ते स्यादूहुंफडित्येवं चतुर्थ्यन्तं हृदादिकम् ।
नमस्कारादि संयुक्तमादौ प्रणवसंयुतम् ॥ ४३ ॥
परचक्रप्रथमने महाव्याधि प्रकोपने ।
शान्तिके पौष्टिके वश्ये प्रायश्चित्ते विचिन्ययेत् ॥ ४४ ॥
किमनेन बहूक्तेन भयकालेऽप्युपस्थिते ।
मन्त्रेणानेन नश्यन्ति ज्वरग्रहविषादयः ॥ ४५ ॥
परैर्यदभिचारादि कर्म मन्त्रौषधादिकम् ।
मन्त्राणि योगयुक्तानि पावके शलभा यथा ॥ ४६ ॥
तथा पाशुपतास्त्रं च शिवास्त्रं क्षुरिकास्त्रकम् ।
अनेनैव प्रकारेण ध्यात्वा संपूजयेद् गुरुः ॥ ४७ ॥
अघोरमर्चयित्वाथ तदग्रेऽस्त्रं समर्चयेत् ।
दक्षिणेऽघोरदेवस्य मध्ये देवं सदाशिवम् ॥ ४८ ॥
विशेषाद्दक्षिणे वक्त्रेऽघोरदेवं समर्चयेत् ।
चतुर्दिक्षु यजेदस्त्रचतुष्कं शिवपूर्वकम् ॥ ४९ ॥
अघोरपूर्वकं पाशुपताश्त्रं क्षुरिकास्त्रकम् ।
एवमभ्यन्तरेष्विष्ट्वा तज्जातीन् परितो यजेत् ॥ ५० ॥
हित्वा शिवास्त्रं तत्रैव यजेत् प्रत्यङ्गिरां पराम् ।
संग्रामविजयं वाथ क्षुरिकास्थानपमध्यमे ॥ ५१ ॥
एवमभ्यर्चयेद्वोऽसौ सोऽयंमत्सदृशोमतः ।
तेन नासाध्यमस्तीह लोके त्रिभुवने द्विजाः ॥ ५२ ॥
सत्यमेतत्समुद्दिष्टं गोपनीयं प्रयत्नतः ।
पालनीयोविशेषेण साधकाधिपतिस्सदा ॥ ५३ ॥
दक्षिणामूर्तिमन्त्रस्योद्धारस्त्वत्रनिगद्यते ।
वाक्सिद्धिस्तेन मन्त्रेण जयोत्पादे च शस्यते ॥ ५४ ॥
फलान्यन्यानि सर्वाणि तत्प्रसादात् भवन्ति हि ।
ओं नमो भगवच्छब्दं संबुद्ध्यन्तं नियोजयेत् ॥ ५५ ॥
दक्षिणामूर्तिशब्दं च तथैव विनियोजयेत् ।
मेधां प्रयच्छ स्वाहेति मूलमन्त्र उदाहृतः ॥ ५६ ॥
स्वरेषु हृदयादीनामुद्धारः परिकीर्तितः ।
नमस्वाहावषठुं च फडित्यन्ते नियोजयेत् ॥ ५७ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नवदनान्वितम् ।
गङ्गाचन्द्रसमोपेतं कुण्डलीकृतमूर्धजम् ॥ ५८ ॥
व्याघ्रचर्मपरीधानं चतुर्बाहुसमन्वितम् ।
शुद्धस्फटिकमालां च ज्ञानमुद्रां च दक्षिणे ॥ ५९ ॥
वामे पद्मं च वह्निं च वरदाभयदं तु वा ।
पुस्तकेन युतंवाथ दधानं नयनत्रयम् ॥ ६० ॥
महावृषभसंयुक्तमनिसंघैस्समावृतम् ।
ध्यात्वैवं देव देवेशं सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ ६१ ॥
यान्तारूढं (हकारं च) षष्ठस्वरसमन्वितम् ।
चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ॥ ६२ ॥
अथवान्य प्रकारेण भैरवं विकृताननम् ।
ऊर्ध्वरेफसमायुक्तं भैरवं बीजमुत्तमम् ॥ ६३ ॥
संग्राम विजयो नाम्ना मन्त्रोऽयं परिकीर्तितः ।
अस्यमन्त्र प्रभावेण त्रैलोक्यविजयी भवेत् ॥ ६४ ॥
यत् किंचित् क्रियते कर्म त्रैलोक्ये येन केनचित् ।
रहितो मन्त्रराजेन नैव सिध्यति साधकः ॥ ६५ ॥
आरूढाब्जं सशक्तिं हृदयकमलजं भास्करं
पधस्तम्
वक्त्रैर्युक्तं चतुर्भिः परमरुण
चतुश्शक्तिभिर्व्याप्तदिक्कम् ।
कायार्धारूढकान्तं शिवमभयवरं
साक्षमालाकपालं
भूत्यै पाशाङ्कुशाभ्यां ग्रहगणनमितं नौमि
खट्वाङ्ग हस्तम् ॥ ६६ ॥
ब्रह्माणि च षडङ्गानि क्रमेणैव समुद्धरेत् ।
विस्तारादि चतुश्शत्कीश्चतुर्वक्त्रेषु पूजयेत् ॥ ६७ ॥
भोगाङ्गं पूजयेत्पश्चाद् धृतादीनग्निकोणतः ।
नेत्रं दक्षिणादिग्भागे गर्भावरण ईरितः ॥ ६८ ॥
दीप्तयादिशक्तयो बाह्ये ग्रहास्तद्बाह्यमार्गतः ।
तद्बहिर्लोकपालास्युः क्रमेणाभ्यर्चयेद्गुरुः ॥ ६९ ॥
कामाचररतो वापि भावयेद्भास्करं सदा ।
वक्ष्ये प्रत्यङ्गिरोद्धारं समासाद् द्विजसत्तमाः ॥ ७० ॥
सर्वभक्तिप्रदं सर्वव्याधिविध्वंसनं परम् ।
ज्वारापस्मारमारीणां नाशनं क्षयनाशनम् ॥ ७१ ॥
शत्रुकृत्यादि संभूतरोगानीक विनाशनम् ।
चतुरङ्ग बलोपेत शत्रुक्षयकरं परम् ॥ ७२ ॥
स्वसेनारक्षकं नित्यं समर्थं सर्वकर्मसु ।
ओं ह्रींकारं समुद्धृत्य तदन्ते कृष्णवाससे ॥ ७३ ॥
ततश्च सिंहवदने महावदन इत्यपि ।
महाभैरविवर्णेच सर्वशत्रुपदं तथा ॥ ७४ ॥
कर्मविध्वंसिनीत्येवं परमन्त्र पदं ततः
छेदिनीत्युद्धरेत्पश्चात्सर्वभूतदमन्यपि ॥ ७५ ॥
सर्वभूतांस्ततो बन्धबन्धेति पदमुद्धरेत् ।
सर्व विघ्नानिति पदं छिन्धिछिन्धीतियत्पदम् ॥ ७६ ॥
सर्वव्याधिं निकृन्तेति निकृन्तेति पदं च यत् ॥ ७६१/२ ॥
ज्वालाजिह्वे करालेति पदं दंष्ट्रे पदं पुनः ॥ ७७१/२ ॥
प्रत्यंगिरे पदं ह्रीञ्च नमोस्त्विति पदं ततः ।
तेस्वाहेत्युद्धरेदेष मन्त्रः प्रत्यंगिरात्मकः ॥ ७८१/२ ॥
प्रत्यंगिरेयं विख्यात श्शतवर्ण स्वरूपिणी ।
आद्यसप्ताक्षरं हृत् स्यात् शिरः पञ्चदशाक्षरम् ॥ ७९१/२ ॥
दशाक्षरम् शिरवातस्मात् कवचं सप्तवर्णकम् ।
तथैवतस्मान्नेत्राणुश्चतुस्त्रिशत्भिरस्त्रकम् ॥ ८०१/२ ॥
त्रयोदशाणुर्गायत्रीसावित्रीसप्तवर्णतः ।
नमस्वाहावषड्वौषट् हुंपट्युक्ता हृदादयः ॥ ८११/२ ॥
सिम्हावक्त्रोग्रदंष्ट्राग्नि सप्रभोर्ध्व शिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जन निभांवृत्त रक्तनेत्रत्रयान्विताम् ॥ ८२१/२ ॥
वहन्ती सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं परम् ।
वहन्तीं वामहस्ताभ्यां मुण्डं शेषेतु पल्लवम् ॥ ८३१/२ ॥
अट्टहासादि शब्दैस्तु गर्जितामुदितामपि ।
कृष्णांबर धरां सासृक् मांसास्यां नर्तनेरताम् ॥ ८४१/२ ॥
मौक्तिकामरणैयोग्यैस्सर्वावयव भूषिताम् ।
कृष्णाजिनघटान्नाम्ना भैरवीमर्चितां सुरैः ॥ ८५१/२ ॥
देवींध्यात्वैकचित्तस्तुसर्वशत्रून् विनाशयेत् ।
ध्वंसयेत् सर्वरोगांश्च परमन्त्रान्निवारयेत् ॥ ८६१/२ ॥
विद्याधरत्वलाभाय कृष्णागरुयुतं परम् ।
अथवा नाभिकंजल्कं जुहुयात् साधकोत्तमः ॥ ८७१/२ ॥
कदंबकलिकाहोमाद्यक्षिणीसिद्ध्यति ध्रुवम् ।
प्रियंगु कदलीपुष्पाण्यादृतोजुहुयात् बुधः ॥ ८८१/२ ॥
करवीरस्य पुष्पाणि घृतं च मधुसम्युतम् ।
खादिरादि समिच्चैवक्षिप्रमातुष्टिकारिका ॥ ८९१/२ ॥
सिद्धार्त्थञ्चैव मुक्तां च अश्वमांसी समन्वितम् ।
पायसं पयसायुक्तं तत्क्षणात् क्षणिकं व्रजेत् ॥ ९०१/२ ॥
धुर्तूरपुष्पसंयुक्तं खदिरोर्ध्व समन्वितम् ।
कृष्णनीलं घृतं चैव स्तंभयेदभिचारतः ॥ ९११/२ ॥
रक्तपङ्कजपुष्पञ्चतत्समं रक्तचन्दनम् ।
कपिलाघृतसम्युक्तं कपिलाक्षीर सम्युतम् ॥ ९२१/२ ॥
होमयेद्दशसाहस्रं क्षिप्रं होमयति ध्रुवम् ।
महिषोत्भूतमर्कञ्च गर्दभं क्षीरमेव च ॥ ९३१/२ ॥
गिरिकायाश्चतत्पुष्पमङ्गिरास्थिसमन्वितम् ।
जुहुयात् शत साहस्रं तत्कुलोत्साधनं भवेत् ॥ ९४१/२ ॥
कुंकुमारोचनाश्चैव कार्पास फल गुग्गुलुः ।
वेणुनाभेदनं सद्यो भवेदेव न संशयः ॥ ९५१/२ ॥
निम्बपुष्पं तथाब्रीहिं निंबतैलसमायुतम् ।
अर्कक्षीर समायुक्तं होमयेदपिपारतम् ॥ ९६१/२ ॥
राजयक्ष्मादि रोगाणां शान्तयेजुहुयाद्गुरुः ।
घृताक्तेन तिलेनैव दूर्वया घृतसिक्तया ॥ ९७१/२ ॥
दुकूल चरुलाजांश्च मधुत्रय समन्वितान् ।
औदराणां च रोगाणां शुद्धीपत्थ्यामरीचिभिः ॥ ९८१/२ ॥
जुहुयादग्निसिद्ध्यर्थमग्निबीज पुरस्सरम् ।
अक्षिरोगादि रोगाणां क्षीरेण च घृतेन च ॥ ९९१/२ ॥
मधुनाहोमयेत्सर्वं नेत्र मन्त्रेणमन्त्रवित् ।
विषमज्वर नाशाय चूतपत्राणि होमयेत् ॥ १००१/२ ॥
घृतेन सहसार्द्राणि प्लुतमृत्युंजिता तथा यथा ।
सर्वोपद्रव नाशय रुद्र शान्त्या खिलादिभिः ॥ १०११/२ ॥
वस्त्राद्यर्वातशान्त्यर्थं सर्षपश्लेष्मशान्तये ।
पित्ताशान्त्यै च जुहुयात् चन्दनाद्यैस्सुशीतलैः ॥ १०२१/२ ॥
सहस्रमयुतं वाथ लक्षन्तत्रिगुणंन्तु वा !! ॥ १०३ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे काम्ययोगविधानविधिः
त्रयस्त्रिंशतितमः पटलः ॥
रक्त वस्त्रधरं देवं भिन्नाञ्जन समप्रभम् ।
भुजाष्टक समोपेतं उर्ध्वकेशं सुदंष्ट्रिणम् ॥
स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठं च दीप्ताग्नि समलोचनम् ।
किंकिणीमालया भ्राजात् पादनुपूरसंयुतम् ॥
सप्तायुध समायुक्तं सर्वाभरण भूषितम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च रक्तपुष्पोपशोभितम् ॥
धृतवृश्चिकसंयुक्तं कण्ठाभरण भूषितम्
मेखलोदरकण्ठेषु कर्णहृत्कर बाहुषु
पादयोर्हस्तयोर्नागैः चतुर्दशभिरुज्ज्वलम्
पङ्कजासनमध्यस्थं त्रिणेत्रं रौद्ररूपिणम्
शूलमूलं च वेतालं खङ्गं हमरुगं शुभम्
दधानं दक्षणैः हस्तैः वामगैश्शूलमध्यमम् ।
घण्टां खेटं कपालं च शत्रुसक्षय संमुखम्
अग्रस्थ वामपादञ्च ध्यात्वाघोरास्त्रं अर्चयेत् ॥
तेष्वघोराणुरत्यन्त दोषघ्नः कृष्णवर्णभाक् ।
व्यालबद्धजटाचूटः कपालदलमण्डितः ॥
सुरपिंगेक्षणोत्यन्तं श्वेतदंष्ट्रा समन्वितः ।
चन्द्र चूडो विशालास्यो नागयज्ञोपवीतवान् ॥
माकायो माहदंष्ट्री किंकिणीरवसंयुतः ।
महाशूलाग्रसंप्रोत महासुर विनाशनः ॥
खड्गखेट धनुर्बाण मुण्डकः कालशक्तिधृत् ।
वराभयकपालाहि पाश प्रासगदाकरः ॥
दंष्ट्रे द्वे कील निर्याते वक्त्राग्रे भीषणोसिते ॥
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।
चन्द्रखण्ड समूर्धानं स चतुष्कर पल्लवम् ॥
अशनि ध्वनि संयुक्तमसह्यं भीमविक्रमम् ।
द्वादशाक्षमहाशक्ति शूलाभव वरान्वितम् ॥
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैः शिवास्त्रं स्वाणुना यजेत् ॥
सुधाकलश मध्यस्थः श्वेतपद्मासनस्थितः ।
चतुर्भुजस्त्रित्रश्च जटाखण्डेन्दु मण्डितः ॥
व्याघ्रचर्म परीधानो नोगेन्द्रोरो विभूषणः ।
त्रिशूलं चाभयं (डमरुं) चोर्ध्वे सुधाकलशमध्ययोः ॥
दधानः षड्भुजश्चेत् स त्रिशूलं चाक्षमालिकाम् ।
कपालं कुण्डिकां वामे योगमुद्रां करद्वये ॥
अनेन सदृशो मन्त्रो नास्ति प्राणादि रक्षणे ।
आरूढाब्जं स शक्तिं हृदयकमलजं भास्करं पद्महस्तम् ।
वक्त्रैर्युक्तं चतुर्भिः परमरुणचतुश्शक्तिभिर्व्याप्त दिक्कम् ॥
कायार्धारूढकान्तं शिवमभयवरं साक्षमालाकपालम् ।
भूत्यै पाशाङ्कुशाभ्यां ग्रहणनमितं नैमि खड्वाङ्ग हस्तम् ॥
३४. चतुस्त्रिंशत्तमे पटले संप्रोक्षण विधिः ।
संप्रोक्षणविधिं वक्ष्ये सर्वदोष निकृन्तनम् ।
आवर्तंचेत्यनावर्तं पुनरावर्तनन्तथा ॥ १ ॥
ततोन्तरितकञ्चेति प्रोक्षणन्तु चतुर्विधम् ।
मूलबालाग्रहाम्मूल स्थानेयत्स्थापनं मतम् ॥ २ ॥
तदावर्तमिति प्रोक्त मनावर्तन्ततोच्यते ।
पतितैः पातकैस्पृष्टे चण्डालैरन्यजैस्तथा ॥ ३ ॥
मासोर्ध्वपूजाहीने च विश्लिष्टे स्थलकर्मणि ।
लिङ्गे पीठे च चलिते अनावर्तमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥
मूलास्यात्समादाय स्थाप्य बालालये पुनः ।
तस्मात्संस्थापनं मूले पुनरावर्तनं स्मृतम् ॥ ५ ॥
प्रतिमानां च मिश्राणां शक्तिनामायुधादिभिः ।
स्फोटने वर्णहीने च अङ्गोपाङ्गविहीनके ॥ ६ ॥
चर्मच्छेदेऽहीने च भूषणादि विहीनके ।
अम्बुजासनहीने च स्थलकर्मविहीनके ॥ ७ ॥
विश्लिष्टे पीठबन्धेतु तदन्तरित मुच्यते ।
यात्राहोमयुगावर्तमन्ये स्युस्तद्विहीनकाः ॥ ८ ॥
आवर्तेतुद्विजास्सर्वान् मासपक्षर्क्षकादिकान् ।
लिङ्गसंस्थापनस्योक्त मार्गेणैव समाचरेत् ॥ ९ ॥
न तिथिर्न च नक्षत्रं न वाराद्यंशकादिकाः ।
कालापेक्षां विना कुर्याच्छेषाण्यन्यानि सुव्रताः ॥ १० ॥
आवर्तवदनावर्तं कुर्यादेभिर्विहीनकम् ।
लक्षणोद्धारणं तोयाधिवासः शयनं तथा ॥ ११ ॥
अनावर्तमिति ज्ञेयं पुनरावर्तनं त्विह ।
सर्वमावर्त वत्कुर्यात् किं तु मूलद्वयान्वितम् ॥ १२ ॥
ततोऽन्तरितकं विप्रास्संक्षेपेण वदाम्यहम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौच जले चैवाधिवासनम् ॥ १३ ॥
शययाधिवासनं विप्रा विना व बेरकर्मणि ।
नववस्त्रेण संवेष्ट्य बेरस्य सकलाङ्गकम् ॥ १४ ॥
प्रागुक्तविधिना कुम्भन्यासं होमं च कारयेत् ।
स्नपनं कारयेदन्ते चान्यत्सर्वं समानकम् ॥ १५ ॥
एवं यः कारयेन्मर्त्य पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ १५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे संप्रोक्षण विधिः चतुर्स्त्रिंशतिमः
पटलः ॥
३५. पञ्चत्रिंशत्तमे पटले पीठप्रतिष्ठां विधिः
पीठ संस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
लिङ्गायाम विशालं तु पीठं सर्वार्थ साधकम् ॥ १ ॥
विष्ण्वंश समतुङ्गं च छाया दोष विवर्जितम्) ।
पूजांशस्योदया प्रान्त पीठ निर्गमनान्वितम् ॥ २ ॥
ईदृशं पीठमापाद्य कोन सिद्ध्येत मानवः ।
लिङ्गायामसमं वापि लिङ्गायामार्धमेव वा ॥ ३ ॥
सप्तविंशतिमानानि षड्विंशत्यंश मानकम् ।
लिङ्गास्यतारत्रिगुणं भवेत्पञ्चगुणं तु वा ॥ ४ ॥
तदन्तरे तथा भक्ते सप्तविंशति मानकम् ।
लिङ्गमानवशात्पीठ विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य व्योमाङ्गुल विवृद्धितः ।
षोडशाङ्गुल सम्युक्त विंशकाङ्कुलकावधि ॥ ६ ॥
हस्तादि नवहस्तान्तं लिङ्गानां पीठविस्तृतिः ।
लिङ्गानामाधिकः वीठविस्तारोनेष्यते द्विजाः ॥ ७ ॥
अग्रं मूलसमं वास्य हीनमूलं तु नेष्यते ।
षडंशात् षोडशांशान्तं कृत्वा मूलविशालकम् ॥ ८ ॥
एकांशेननाग्रविस्तारं पीठं वा परिकीर्तितम् ।
विष्ण्वंशोत्सेधतुङ्गस्य पीठस्य ब्रह्म भागकए ॥ ९ ॥
चतुर्भागे त्रिभागांशाधिकं वा पीठतुङ्गकम् ।
तयोर्मध्येऽष्टधा भक्ते नवमानमुदीरितम् ॥ १० ॥
नन्धावर्तशिला चाल्पे वर्जनीयाद्विजोत्तमाः ।
मानुषे पीठमानं स्यात्स्वयंभूतादिकेऽपि च ॥ ११ ॥
चललिङ्गेऽपि सामान्यं विधानं किंचिदुच्यते ।
लिङ्गमानसमं वार्ध द्विगुणं पीठ मिथ्यते ॥ १२ ॥
विस्तारमध्यसप्तांशे मानं सप्तदशैव हि ।
मूलं प्रोक्त प्रमाणां च संग्राह्यं द्विजसत्तमाः ॥ १३ ॥
विस्तारार्धसमंतुङ्गं समं वाधाधिकं तु वा ।
प्रत्येकं सप्तधा भक्ते मानं सप्तदश द्विजाः ॥ १४ ॥
स्वायं भुवादि लिङ्गेषु लिङ्गायामादि विस्तरः ।
पीठस्य तु न दोषस्स्याज्ज्ञात्वैवं पीठमाचरेत् ॥ १५ ॥
वेदाश्रमं वर्तुलं वाथ संमतं पीठ रूपकम् ।
लोहजे रत्नलिङ्गे वा बाणालिङ्गेऽपि वा मतम् ॥ १६ ॥
बेरायामत्रिपादं वा तच्चचुर्थांशमेव वा ।
कल्पयेत्पीठ विस्तारं मध्यमे षोडशांशकम् ॥ १७ ॥
मानं सप्तदशाख्यातं समाश्रं वायतं तु वा ।
द्विगुणावधितन्मध्ये कृते प्राग्वत्तथा मतम् ॥ १८ ॥
पीठायामं समाख्यातं तस्योत्सेधश्च कथ्यते ।
विस्तारसममुत्सेधस्तदर्धो वा तदन्ते ॥ १९ ॥
विकारांशं भवेत्सप्तदशमानं द्विजोत्तमाः ।
पादाधिकं तथोत्सेधं विस्तरात् परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
वसुधाभाजितेमध्ये नवमानमिति स्मृतम् ।
बिंबोत्सेधचतुर्भागं पद्मोत्तुङ्गं परं मतम् ॥ २१ ॥
बेरायामाष्टभागैकमपरं परिकीर्तितम् ।
अष्टधा मध्यमं भक्त्या नवमानं प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥
स्थानकेवातलायामादेकैकाङ्गुलवृद्धितः ।
द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं पङ्कजस्याग्र विस्तरः ॥ २३ ॥
आसने पद्मविस्तारस्त्रयोविंशति मात्रतः ।
अर्धाङ्गुलाद्यं षट्त्रिंशत्करजावधिमानकम् ॥ २४ ॥
त्रिभागैकधिकोमूलविस्तारः श्रेष्ठः उच्यते ।
द्वादशांश विहीनेऽथ मध्ये षोडशधाकृते ॥ २५ ॥
विस्तारस्सप्तसम्युक्तो दशधा परिकीर्तितः ।
विस्तारसदृशस्त्वायो द्विगुणो वाथ मध्यमे ॥ २६ ॥
वसुधा भाजितेदैर्घ्यं नवधा परिकीर्तितम् ।
त्रिभागाद्रुद भागान्तं तदुत्सेधे विभाजिते ॥ २७ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चभागैरूर्ध्वस्थपङ्कजम् ।
शेषांशैस्स्यादधः पद्मं हीनं वोर्ध्वदलैस्तुवा ॥ २८ ॥
चतुरष्टदलोपेतं विकारार्क दलं तु वा ।
विपुलं तुङ्गमायुक्तं स्थानके पीठमुच्यते ॥ २९ ॥
अधिकोत्तुङ्गसंयुक्तमासनोपरि कल्पयेत् ।
त्रिभागाद्रुद्र भागान्तं दैर्घ्यविस्तारमेव वा ॥ ३० ॥
विभज्य पार्श्वयोरेकद्वित्रिभागमथापि वा ।
संस्थाप्य शेषभागैस्तु मध्ये भद्रं प्रकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
सभद्रंवाविभद्रं वा पीठं सर्वत्र कारयेत् ।
एकपीठमनेकेषां यदि शोभावशान्नयेत् ॥ ३२ ॥
वृत्तावायतवृत्तापि अर्धचन्द्राकृतिस्तु वा ।
पद्माकृतिं प्रकर्तव्या तत्रासीनेऽर्धचन्द्रकम् ॥ ३३ ॥
अलङ्गारमतोवक्ष्ये लिङ्गानां पीठतुङ्गने ।
षोडशांशे तु मानेन पादुकं परिकीर्तितम् ॥ ३४ ॥
वेदांशा जगती प्रोक्ता गुणांशः कुमुदो भवेत् ।
वस्वश्रपद्ममेकेन वहन्यंशः कर्ण उच्यते ॥ ३५ ॥
षोडशांशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
शरांशं पद्ममानं स्याद् द्विभागं वृत्तमुच्यते ॥ ३६ ॥
वेदांशमूर्ध्वपद्मस्यादश्विन्यशेन पट्टिका ।
घृतवार्यं शमानं स्यात् पद्मपीठमदं मतम् ॥ ३७ ॥
एकविंशतिभागेऽग्निभागैः पादुकमूर्ध्वतः ।
पञ्चभिः पङ्कजं कम्पस्त्वेकेनोर्ध्वं त्रिभागतः ॥ ३८ ॥
कर्णस्त्वेकेनकंपः स्याद् भूतांशैरूर्ध्वपङ्कजम् ।
द्वाभ्यां पङ्क्ती भवेदूर्धे घृतवायैक भागतः ॥ ३९ ॥
षोडशांशेतदुत्सेधे पादुक सार्ध भागभाक् ।
जगतीबन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥ ४० ॥
षोडशांशेतदुत्सेधे पादुक सार्ध भागभाक् ।
जगतीबन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥ ४१ ॥
व्योमांश मूर्ध्वकंपं तु द्वाभ्यां कुमुद उच्यते ।
वृत्ताकारस्तदूर्ध्वैतु पट्टिका भागमानतः ॥ ४२ ॥
द्वाभ्यां कर्णस्तुपदम्ंस्यादर्धेननांशेन पट्टिका ।
शेषेण घृतवारीतु श्रीकरं पीठमीर्तितम् ॥ ४३ ॥
पञ्चविंशति भागेतु व्योमांश पादुकं भवेत् ।
पद्ममेकेन भागे तु व्योमांश पादुकं भवेत् ॥ ४४ ॥
जगती चतुरंशं स्यात्पद्मतुण्डं त्रिभागतः ।
गलमर्धंत्रिभागेन पद्मं द्वयंशेन वृत्तकम् ॥ ४५ ॥
कुमुदं पद्मभागेन वाजनं व्योम भागतः ।
भागाभ्यां कर्ण- इत्युक्तस्स्यादेकेनैव वाजनम् ॥ ४६ ॥
कञ्चमेकेन भागाभ्यां महावाजनमीर्तितम् ।
एकेनकंपमर्धेन घृतवार्यभिधीयते ॥ ४७ ॥
पीठं शांभवमाख्यातमन्यथान्यद्विधीयते ।
एकविंशति भागं तु पीठोत्तुङ्गं विभज्य च ॥ ४८ ॥
भागेन पादुकं वेद भागेन जगतीमता ।
एकेन कर्णस्त्वेकेन पद्मं स्यात् गुणभागतः ॥ ४९ ॥
कुमुदं पद्मंशेन वाजननत्वेक भागतः ।
कर्णो द्विभाग भागेन वाजनं पद्ममंशतः ॥ ५० ॥
द्विभागानु महापट्टी पद्मंशेन भागतः ।
कंपस्स्यात् घृतवार्यूर्ध्वे विजयाख्यमिदं मतम् ॥ ५१ ॥
अष्टादश विभागेतु व्योमांशं पादुकं भवेत् ।
अद्ध्यर्धं पद्ममित्युक्तं कंपमेकांशतो भवेत् ॥ ५२ ॥
जगतीवेद भागेन गुणांशः कुमुदं भवेत् ।
कंपमेकेन कर्णस्यात् द्विभागं कंपमेकतः ॥ ५३ ॥
महापट्टी द्विभागेन वाजनञ्चैक भागतः ।
अर्द्धेन घृतवार्युक्त मुमापीठ मिदं मतम् ॥ ५४ ॥
विकारांशे तदुत्सेधे पादुकं भागमानकम् ।
पद्ममंश मिमंबंध भागेन जगती भवेत् ॥ ५५ ॥
भागाभ्यां पंकजात् ग्रीवाचार्द्धार्धे नोर्ध्वे पंकजम् ।
कुमुदं स्यात् द्विभागेन पद्ममर्द्धेन चार्धतः ॥ ५६ ॥
कंपंकर्णस्तु चार्द्धेनार्धेनकंपञ्चवारिजम् ।
भागार्द्धेन महापट्टी सार्धेनां शेनमूर्द्धनि ॥ ५७ ॥
घृतवारिसमाख्यातं संपत्करमिहोदितम् ।
रुद्रभागेतु तत्तुंगे व्योमांशं पादुकं भवेत् ॥ ५८ ॥
गुणांशं जगतीकंप मेकं कर्णोद्विभागतः ।
एकांशो वाजनं प्रोक्तो महापट्टी द्विभागतः ॥ ५९ ॥
घृतवार्येकभागेन नन्दिकावृत्तमीरितम् ।
तिथ्यशं विभजेत्तुंग मद्ध्यर्धं पादुकं भवेत् ॥ ६० ॥
अर्द्धेन कंपपद्मं स्यात् गुणांशं गलमर्द्धतः ।
पद्ममंशेन भागाभ्यां कुमुदं पद्ममंशतः ॥ ६१ ॥
अर्द्धं गलं त्रिभागेन पद्मं सार्द्धेन पट्टिका ।
अर्द्धांश घृत वार्युक्तं स्वस्तिकञ्चेदमीरितम् ॥ ६२ ॥
तुंगाष्टदशभागेतु द्विपादं पादुकं भवेत् ।
पंकजन्तु त्रिभागेन पट्टिकैकांशनिर्मिता ॥ ६३ ॥
षट्भागैः कर्ण- इत्युक्तो वाजनं चैक भागतः ।
अब्जं द्विभागतः प्रोक्तं द्वाभ्यां वाजन मिष्यते ॥ ६४ ॥
घृतवार्येक भागेन पूर्णचन्द्र मिदं भवेत् ।
कलांशं विभजेत्तुंगं व्योभागेन पादुका ॥ ६५ ॥
द्वाभ्यां पद्ममथैकेन कंष्षट्भागतोगलम् ।
भागेन कंपं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ॥ ६६ ॥
महापट्यंश मानैक घृतवायूर्ध्वतो भवेत् ।
स्थंण्डिलं पीठमेवं स्यात् पुनरन्य मिहोच्यते ॥ ६७ ॥
त्रिषडंशेतदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
व्योमांशं कंपमित्युक्तं द्विभागं पद्ममुच्यते ॥ ६८ ॥
भागेन कंपमित्युक्तं शेषं पूर्ववदेवहि ।
एकोनविंशत्यंशे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ॥ ६९ ॥
कंपमंशेन भागेन पुनः कंपं द्विभागतः ।
पद्ममंशेन कंस्स्यात् शेषं पूर्ववदीरितम् ॥ ७० ॥
स्वायंभुवमिदं प्रोक्तमधिष्ठानानियानि च ।
उपपीठानि तान्यत्र योज्यानी हाग्रजोत्तमाः ॥ ७१ ॥
घृतवारि तदूर्ध्वेस्यादेकभागेन सार्द्धतः ।
द्विभागेनाथ कर्तव्यं भक्त्याभीष्टाशतुं गमे ॥ ७२ ॥
महापट्टि विनिष्क्राम समनिष्क्रम संयुतम् ।
घृत वारि विधेयं वा वृत्तं वा चतुरश्रकम् ॥ ७३ ॥
अधिष्टानेक तोपेत मथवा परिकल्पयेत् ।
कर्णमानञ्च संग्राह्य कंपादौ विनियोजयेत् ॥ ७४ ॥
तन्मान मथकर्णेतु यावदेक यवेन च ।
वृद्ध्याष्ट मात्रपर्यन्तं वृद्धिहानिं प्रयोजयेत् ॥ ७५ ॥
सर्वेष्वंगेषु पीठानां सकले निष्कलेपि च ।
चलेवाप्यचले लोहे रत्नजे बाणालिङ्गके ॥ ७६ ॥
शलेदारुमये वापि मृण्मयेन्य मयेपिवा ।
निष्कलेतु प्रमाणं स्यात् तन्मान मधुनोच्यते ॥ ७७ ॥
पीठतारं त्रिभागं स्यात् प्रणालो मूलविस्तरः ।
तदर्द्धेणाग्र विस्तार स्सर्वलिंगेषु योग्यकः ॥ ७८ ॥
पीठार्द्धमानः पादोवा मध्यमे षोडशांशके ।
मानं सप्तदशं ख्यातं नालायामं द्विजोत्तमाः ॥ ७९ ॥
तत्समंवा सपादं वा त्रिपादं वाथ मध्यमे ।
तथा विभक्ते संग्राह्य मानं सप्तदशैव च ॥ ८० ॥
प्रणालमूलदेशेतु गदग्रं तेन मानतः ।
त्रिपाद मर्द्ध पादोनं पञ्चत्रित्यत्रंश मेववा ॥ ८१ ॥
सप्तांशे भूतवेदाग्नि भागं वाग्रे प्रकल्पयेत् ।
वारि वाहस्तथा प्रोक्ता वागाम्भीर्या द्विस्तरेण वा ॥ ८२ ॥
मूलकंपं तदूर्ध्वन्तु पद्मं पार्श्व द्वयोरपि ।
तदूर्ध्वेकंपमेकद्वि व्योमभागैस्तथा क्रमात् ॥ ८३ ॥
प्रणालघनमानेतु तन्मान मधुनोच्यते ।
कर्णार्द्धमाअं तन्मानं पीठोत्सेधं विभज्य च ॥ ८४ ॥
त्रिसप्तमानं वेदांशा देकभागविवृद्धितः ।
दशभागावसानन्तु पीठनाल घनं तुवा ॥ ८५ ॥
समानयोनिजंश्रेष्ठं तदभावे विभिन्नजम् ।
अभिन्नपिण्डिकं लिङ्गं नेष्टं भुक्त्यर्क्थिनामिह ॥ ८६ ॥
तदन्यमिष्टं श्रेष्ठं स्याद्रत्नजं स्पष्टिकादिकम् ।
अखण्डशैलमिष्टं स्यात् तदभावे सखण्डकम् ॥ ८७ ॥
खण्डंत्वंगावसानं स्यादूर्ध्व खण्डमखण्डजम् ।
प्रणालयुक्तमिष्टं स्यात् तदधः खण्डनेपि च ॥ ८८ ॥
नदोषाढ्यादिवस्त्वन्ताः खण्डाः पीठाः प्रकीर्तिताः ।
सकलानामनालं स्यात् सनालमथपीठकम् ॥ ८९ ॥
घृतवारिविहीनं वा सहितं वा प्रकल्प्यते ।
बाणलिंगादि लिंगानां चतुरश्राय ताश्रकम् ॥ ९० ॥
कृत्वा तदूर्ध्वेतु पीठं वा परिकल्पयेत् ।
पीठलग्नां प्रभां कुर्यात् भिन्नां वा
भिन्नयोगिकाम् ॥ ९१ ॥
नाना वाजन पीठं संयुक्तां मुक्तादामावलि
क्रियाम् ।
नाना पुष्पावलीप्रोतां नाना वह्नि शिखान्वितम् ॥ ९२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तामिष्टास्य घन संयुताम् ।
सतोरणं वा वृत्तं वा सायतं वा प्रमाणतः ॥ ९३ ॥
बेरलिङ्गवशात् कॢप्ताम्ष्टमान समन्वितम् ।
एवं लक्षण माख्यातं स्थापनं चाधुनोच्यते ॥ ९४ ॥
पिण्डिकायामुमादेवीलिङ्गे स्याच्च सदाशिवः ।
तयोर्यः क्रियते योगस्सा प्रतिष्ठेति गद्यते ॥ ९५ ॥
योगश्च द्विविधोज्ञेयः त्वाद्यः पश्चाद्भवस्त्विति ।
आद्यः प्रागेव कथितो लिङ्गस्थापनकर्मणि ॥ ९६ ॥
द्वितीयः कथ्यते विप्राः पूर्वं तस्याः यदा कृतिः ।
तथैव च पुनः कुर्यादन्यथा दोषकारकम् ॥ ९७ ॥
मानवे पीठ संकल्पपिधानं परिकीर्तितम् ।
चतुरश्रेऽथ वृत्ते वा रूपान्तरयुतेऽपि वा ॥ ९८ ॥
दैविके चार्षकेबाणेलिङ्गेस्वायम्भुवे तथा ।
वृत्तं सर्वत्रकर्तव्यं पूर्वाकृतियुतं तु वा ॥ ९९ ॥
पूर्वद्रव्येण कर्तव्यमुत्कृष्टेनाथवा नयेत् ।
लिङ्गसंस्थापनस्योक्तावर्त्मना सकलां क्रियाम् ॥ १०० ॥
कारयेत्कथ्यते विप्राः शेषस्तदवधार्यताम् ।
अङ्कुरार्पणकार्यं तु प्रागुक्तविधिना नयेत् ॥ १०१ ॥
हर्म्याग्रे सौम्यदेशेऽग्नौ चैशान्यं यागमण्डपम् ।
प्रागुक्तविधिना मानं मण्टपे परिकीर्तितम् ॥ १०२ ॥
तन्मध्ये वेदिकां कुर्याल्लिङ्गस्थापन वर्त्मना ।
कुण्डानि परितः कुर्यान्नवपञ्चैक संख्यया ॥ १०३ ॥
योन्याकाराणि कुण्डानि त्रिमेखलयुतानि च ।
तत्पूर्वे सौम्यदेशे वा स्नानार्थं स्नानमण्डपम् ॥ १०४ ॥
एवं निष्पाद्य सर्वंतु पश्चात् कर्मसमारभेत् ।
विशेषयजनं कृत्वा स्तुत्वानत्वा मुहुर्मुहुः ॥ १०५ ॥
शिवं विज्ञाप्य लब्धाज्ञः क्रियामेनां समारभेत् ।
लिङ्गाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शिवकुंभस्यवर्धनीम् ॥ १०६ ॥
मध्यमे स्थापयित्वातु परितोऽष्टौ घटांस्तु वा ।
ससूत्रान् सापिधानांश्च सकूर्चाम्बर पल्लवान् ॥ १०७ ॥
गन्धसृग्दाम धूपाद्यै सर्चयेत्तदनन्तरम् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु सासनं मूर्ति संयुतम् ॥ १०८ ॥
आवाह्यलिङ्गं लिङ्गस्य शिवकुंभगतं न्यसेत् ।
पीठाद्देवीं समावाह्य वर्धन्यां मध्यमेन्यसेत् ॥ १०९ ॥
विद्येशान् परितोन्यस्त्वा गन्धाद्यरर्चयेत्तुतान् ।
नैवेद्यान्तैश्च तत्पूर्वे स्थण्डिले होममाचरेत् ॥ ११० ॥
सहस्रसंख्यं मूलेन समिदाज्यन्नलाजकैः ।
तिलेनापि समायुक्तं प्रत्येकं तु शतं तु वा ॥ १११ ॥
प्रायश्चित्तमघोरेण शतसंख्येन होमयेत् ।
अन्यत्र स्थण्डिलं कृत्वा ततस्संस्थापयेदमून् ॥ ११२ ॥
नित्यपूजा प्रकर्तव्या लिङ्गे कुंभे च नित्यशः ।
टङ्केन हैमजातेन पीठं छित्वास्त्र मुच्चरन् ॥ ११३ ॥
अगाधेऽभसि निक्षिप्य तदुद्भूतसुधादिकम् ।
शान्तिहोमः प्रकर्तव्यः प्रत्यहं तु शतं तु वा ॥ ११४ ॥
ततस्संस्थापनं कुर्यात् तद्विधानमिहोच्यते ।
शाणाभिघर्षणं कृत्वा पञ्चमृत्पञ्चगव्यतः ॥ ११५ ॥
कषायोदकगोमूत्र गोशकृद्भिर्जलानतरे ।
प्रणवेनास्त्रमन्त्रेण स्नापयेत्परमेश्वरम् ॥ ११६ ॥
वस्त्रचन्दनपुष्पाद्यैरिष्ट्वामण्डपमध्यमे ।
स्थण्डिलंकल्पयित्वास्मिन् स्थापयेत्पिण्डिकां ततः ॥ ११७ ॥
गन्धाद्यैरर्चयित्वा भगाङ्कं लक्ष्म लक्षयेत् ।
मध्वाज्याभ्यां तु सन्तर्प्यमृत्युजिन्मन्त्रामुच्चारन् ॥ ११८ ॥
ताम्रजे कांस्यजे पात्रे मध्वाज्याभ्यां समन्विते ।
सहैमं दर्शयेद्विद्वान् नेत्र मन्त्र मनुस्मरन् ॥ ११९ ॥
धान्यराशिंसवत्सांगांकन्यां हृदय मन्त्रतः ।
प्रच्छन्नपट मावर्ज्य दर्शयेद्देशिकोत्तमः ॥ १२० ॥
प्राग्वत् संस्नाप्य देवीन्तु वस्त्र गन्धादिनार्चयेत् ।
प्रदक्षिणन्नयेत् ग्रामेजलतीरे निवेश्य च ॥ १२१ ॥
स्थण्डिलं तत्र निक्षिप्य स्थापयेत् तत्र पिण्डिकाम् ।
कलशां स्थापयेदष्टौ लोकपालाधिपान् क्रमात् ॥ १२२ ॥
देवीञ्चकलशानिष्ट्वा लंबकूर्च समन्विताम् ।
नव वस्त्र परिच्छन्नां फलकोर्ध्वेजलान्तरे ॥ १२३ ॥
स्थापयेदभितोष्टौ तु कलशान्सूत्रसंयुतान् ।
पिधानाम्बरहैमस्तान् शक्त्यधिष्ठितान् ॥ १२४ ॥
पश्चान्मण्टपमासाद्यचतुस्तोरणसंयुक्तम् ।
सवितानध्वजं दर्भमुक्ता पुष्पजमालया ॥ १२५ ॥
सर्वत्रज्वलितं दीप्तैर्ज्वलिद्भिः परिवारितम् ।
सर्वलक्षणसंपन्नं सुविसर्जित तक्षकम् ॥ १२६ ॥
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु गोमयेनोपलोपयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु वास्तु होमं च कारयेत् ॥ १२७ ॥
द्वाराण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वाराणि द्वारपान्यजेत् ।
प्रविश्य सद्यद्वारेण सौम्यास्योर्ध्वस्थितस्थितिः ॥ १२८ ॥
मन्त्रकायं शिवं चान्तरिष्ट्वा हृन्नाभिबिन्दुषु ।
गृहीत खड्ग हस्तस्सन् पूजितात्मसमन्वितः ॥ १२९ ॥
कृतपञ्चाङ्ग भूषस्तु कुम्भास्त्राशाधिपार्चनः ।
कृतकुण्डाग्नि संस्कारो जलवासान्महेश्वरीम् ॥ १३० ॥
आनीय स्नपनाख्योक्त मण्टपे स्नपनं नयेत् ।
मृत्कषायोदगव्याद्यैः पुष्पपत्रफलोदकैः ॥ १३१ ॥
कुशगन्धजलैः पञ्चामृतैस्संस्नापयेच्छिवाम् ।
आछाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्धैरर्चयेत्तु ताम् ॥ १३२ ॥
कृत्वा कौतुकबन्धंतु तन्नाले तद्गलेऽपि वा ।
शालिभिः स्थण्डिलं कृत्वा वसुद्रोणसमन्वितैः ॥ १३३ ॥
तदर्धेस्तण्डुलैर्युक्तं तदर्धतिललाजकम् ।
दर्भै पुष्पै परिस्तीर्य चर्मजाद्यैरनु क्रमात् ॥ १३४ ॥
ततश्शययां च संक्ल्प्य तदलाभेऽम्बरैर्नयेत् ।
आसनं तत्र संकल्प्य पिण्डिकां विन्यसेद् धृदा ॥ १३५ ॥
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन तद्देशे करकं न्यसेत् ।
सूत्र वस्त्र परिच्छन्नं नवरत्नसमन्वितम् ॥ १३६ ॥
सहैमपंकजं कूर्चफलपल्लव वस्त्रकम् ।
तन्मध्ये सासनां देवीमर्चयेद् गन्धसंमुखैः ॥ १३७ ॥
वर्धनीरष्ट संख्याताः कूर्चवस्त्रससूत्रकाः ।
सहैमाः पल्लवोपेतास्सापिधानाः फलोद्वहाः ॥ १३८ ॥
वामाद्यधिष्टिता बाह्ये परितो विनिवेशयेत् ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु पिण्डिकां वर्धनीमपि ॥ १३९ ॥
तत्वतत्वेशि संयुक्तां मूर्तिमूर्तीश्वरीं न्यसेत् ।
कर्णस्याधो गले कर्णादूर्ध्वे तत्वत्रयं न्यसेत् ॥ १४० ॥
क्रिया ज्ञानं तथेच्छेति त्रितत्वेशाः प्रकीर्तिताः ।
धारिका दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चेता बलोत्कटा ॥ १४१ ॥
धात्री विभ्वीति मूर्तिभ्यः परिभाव्याः क्रमेण तु ।
पञ्चपक्षेऽथवा ग्राह्य त्वत्रानुक्तं तु यद्भवेत् ॥ १४२ ॥
लिङ्गसंस्थापनप्रोक्त विधिनाखिलमाचरेत् ।
चन्दनाद्यै स्समभ्यर्च्य होम कर्म समारभेत् ॥ १४३ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैस्सर्षपकैर्यवैः ।
पलाशो दुम्बराश्वत्थन्यगोधाः पूर्वतोदिशि ॥ १४४ ॥
शमीखदिरमायूरश्रीवृक्षा वह्निकोणतः ।
पलाशं तु प्रधानं स्यात्पलाशो वाखिलो मतः ॥ १४५ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टाधिकं तु वा ।
देव्या मूलेन होतव्यं तदङ्गैस्तद्दशांशतः ॥ १४६ ॥
शान्त्यः प्रोक्षणं दर्भस्पर्शनं च समारभेत् ।
तत्वतत्वेश्वराद्यैश्च होमयेत्प्रतिकुण्डकम् ॥ १४७ ॥
प्रायश्चित्तमघोरेण शतोच्चारेण होमयेत् ।
भूतिदर्भतिलै रक्षां कृत्वा तत्त्ववलिं तदा ॥ १४८ ॥
अन्तर्बलिं च क्षेत्रेशबलिं च प्रक्षिपेत् गुरुः ।
ततः प्रभाते विमले मूर्तिमद्भिर्गुरुश्शुचिः ॥ १४९ ॥
कृतनित्यविधानस्तु सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।
द्वाराणि तत्पतीनिष्ट्वा समुत्थाप्य महेश्वरीम् ॥ १५० ॥
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च दीपैर्नवेद्यकैस्तदा ।
ताम्बूलान्तैश्च संपूज्य पिण्डिकां वर्धनीमपि ॥ १५१ ॥
अग्नि होमैश्च संतर्प्य प्रायश्चित्तं विधाय च ।
दत्वा मूलेन पूर्णां तु सर्वदोषनिकृन्तनीम् ॥ १५२ ॥
सर्वातोद्य समायुक्तं नृत्तगान समन्वितम् ।
धामप्रदक्षिणं नीत्वा गर्भगेहे निवेशयेत् ॥ १५३ ॥
लिङ्गसंस्ह्तापनप्रोक्तविधिना तांनिवेशयेत् ।
पिण्डिकास्थापनं बाणलिङ्गस्य यदि वर्तते ॥ १५४ ॥
तदग्रे मण्टपादौ तु तल्लिङ्गं स्थण्डिलेन्यसेत् ।
नव वस्त्रपरिच्छन्नं शुभाशासु शिरो यथा ॥ १५५ ॥
पीठे सुधादिकं त्यक्त्वा तस्मिन्नेव प्रदेशके ।
पीठं संस्थापयित्वातु तत्र लिङ्गं निवेशयेत् ॥ १५६ ॥
रत्नानि सर्वपीठस्य गर्ते संस्थाप्य सद्गुरुः ।
सुवर्णं वाथ निक्षिप्य प्राग्वत्सर्वं समाचरेत् ॥ १५७ ॥
अष्टबन्धं त्रिबन्धं वा योजयेत्तदनन्तरम् ।
पुण्याह प्रोक्षणं शान्तिकुम्भ तोयाभिषेचनम् ॥ १५८ ॥
प्रागुक्तविधिना कृत्वा आसनाणुं ततो न्यसेत् ।
पीठे क्रियाख्यं विन्यस्य गुरुः प्रागुक्तवर्त्मना ॥ १५९ ॥
लिङ्गाग्रनिहितं चापि शिवकुम्भं च वर्धनीम् ।
वामादि चर्धनीयुक्तां वेदिकान्तरसंस्थिताम् ॥ १६० ॥
देवाग्रे स्थापयित्वा तु जीवन्यासेन विन्यसे ।
संस्थाप्य वर्धनीं वापि वर्धन्यष्टक संयुतं ॥ १६१ ॥
वेदिका मध्यमे न्यस्त्वा जीवन्यासार्थमारभेत् ।
जीवन्यासस्त्रिषु स्थानेष्वथ कार्योऽथवासने ॥ १६२ ॥
लिङ्गादौ स्थापिते कुम्भे न्यासकाले विशेषतः ।
स्नपनं कारयेदन्ते पञ्चामृतविधिस्तु वा ॥ १६३ ॥
केवलेनाम्भसा वाथ गन्धाद्यैस्सम्यगर्चयेत् ।
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ॥ १६४ ॥
तावदत्र त्वया देवि सान्निध्यं कुरु सर्वदा ।
लिङ्गसंस्थापन प्रोक्तं दक्षिणार्धं च दापयेत् ॥ १६५ ॥
चतुर्दिनं त्रयं वापि द्वयमेकं च नित्यशः ।
विशेषपूजा कर्तव्या होमेन च समन्विता ॥ १६६ ॥
पूर्वोक्तैरणुभिश्शक्तैः पायसैर्होममाचरेत् ।
चतुर्थे प्रथमे वाथ चण्डकल्पो विधीयताम् ॥ १६७ ॥
बाणादौ स च नेष्टस्स्यादथवा परिभाव्यतम् ।
पीठसंस्थापनस्यापि फलं लिङ्गप्रतिष्ठया ॥ १६८ ॥
समानं कथितं यस्मात् प्रतिष्ठैकोभयत्र च ॥ १६८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पीठप्रतिष्ठा विधिः पञ्चत्रिंशत्तमः
पटलः ॥
अलङ्कारमतो वक्ष्ये लिङ्गानां पीठ तुङ्गके
षोडशांशे तु मानेन पादुकं परिकीर्तितम्
वेदांशा जगती प्रोक्ता गुणाशः कुमुदो भवेत्
वस्वश्र पद्ममेकेन वह्नयंशः कर्ण उच्यते ।
अंशेन पट्टिकाज्ञेया महापट्टी द्विभागतः
घृतवार्यंशमानेन भद्रपीठमिदं मतम् ।
षोदशांशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
शरांशं पद्ममानं स्यात् द्विभागं वृत्तमुच्यते ॥
वेदांशं ऊर्ध्वपद्मं स्यात् अश्विन्यंशेन पट्टिका ।
घृतवार्यं शमानं स्यात् पद्मपीठमिदं मतम्
एकविंशति भागेऽपि भागैः पादुकमूर्ध्वतः ।
पञ्चभिः पङ्कजं कम्पस्त्वेकेनोर्ध्वं त्रिभागतः ॥
कर्णस्त्वेकेन कम्पः स्यात् भूतांशैः ऊर्ध्वपङ्कजम् ।
द्वाभ्यां पङ्कि भवेदूर्ध्वे धृतवार्येक भागतः ॥
षोडशांशे तदुत्सेधे पादुकं सार्धभागभाक् ।
जगती बन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥
व्योमांशं ऊर्ध्वकम्पं तु द्वाभ्यां कुमुद उच्यते ।
वृत्ताकारस्तदूर्ध्वे तु पट्टिका भागमानतः
द्वाभ्यां कर्णस्तु पद्मं स्यात् अर्धेनांशेन पट्टिका ।
शेषेण घृतवारी तुश्रीकरं पीठमीरितम् ॥
पञ्चविंशति भातु तु व्योमांशं पादुकं भवेत्
पद्मं एकेन तस्य ऊर्ध्वे वाजनं व्योम भागतः
जगती चतुरंशं स्यात् पद्मतुण्डं त्रिभागतः
गलमर्धं त्रिभागेन पद्मं त्र्यंशेन वृत्तकम्
कुमुदं पद्मं एकेन वाजनं व्योमभागतः
भागाभ्यां कर्णं इति उक्तस्स्यात् एकेनैव वाजनम्
कञ्चं एकेन भागाभ्यां महावाजनं ईरितम्
एकेन कम्पमर्धेन घृतवार्यभिधीयते
पीठं शाम्भवमाख्यातं अन्यथान्यद्विधीयते
एकविंशति भागं तु पीठोत्तुङ्गं विभज्य च
भागेन पादुकं वेदभागेन जगती मता
एकेन कर्णस्त्वेकेन पद्मं स्यात् गुणभागतः
कुमुदं पद्ममंशेन वाजनं एक भागतः
कर्णो द्विभागो भागेन वाजनं पद्ममंशतः
द्विभागा तु महापट्टी पद्ममंशेन भागतः
कम्पस्स्यात् घृतवार्यूर्ध्वे विजयाख्यमिदं मतम्
अष्टादश विभागे तु व्योमांशे पादुकं भवेत् ।
अध्यर्धं पद्मं इति उक्तं कम्पं एकांशतो भवेत् ॥
जगती वेद भागेन गुणाशः कुमुदो भवेत् ।
कम्पं एकेन कर्णस्स्यात् द्विभागः कम्पमेकतः ॥
महापट्टी द्विभागेन वाजनं च एक भागतः
अर्धेन घृतवार्युक्तं उमा पीठमिदं मतम् ॥
विकारांशे तदुत्सेधे पादुकं भागमानकम् ।
पद्ममंशमितं बन्धभागेन जगती भवेत् ॥
भागाभ्यां पङ्कजाढ् ग्रीवा च अर्धार्धेनोर्ध्वपङ्कजम् ।
कुमुदं स्यात् द्विभागेन पद्मं अर्धेन च अर्धतः
कैपं कर्णस्तु च अर्धेनार्धेन कम्पं च वारिजम्
भागार्धेन महापट्टी सार्धेन अंशेन मूर्धनि
घृतवारि समाख्यातं सम्पत्करं इहोदितम्
रुद्रभागे तु तुत्तङ्गे व्यामांशं पादुकं भवेत् ।
गुणांशं जगती कम्पमेकं कर्णो द्विभागतः ॥
एकांशो वाजनः प्रोक्तो महापट्टी द्विभागतः ।
घृतवार्येक भागेन नन्दिकावृत मीरितम् ॥
तिथ्यंशं विभजेत्तुङ्गं अध्यर्धं पादुकं भवेत् ।
अर्धेन कम्पं स्यात् गुणांशं गलमर्धतः
अर्धेन कम्पं पद्मं स्यात् गुणांशं गमर्धतः
पद्मं अंशेन भागाभ्यां कुमुदं पद्मं अंशतः
अर्धं गलं त्रिभागेन पद्मं सार्धेन पट्टिका
अर्धांशं घृतवार्युक्तं स्वस्तिकं चेदमीरितम्
तुङ्गाष्टादश भागे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ।
पङ्कजं तु त्रिभागेन पट्टिकैकांशनिर्मिता ॥
षड्भागैः कर्ण इत्युक्तो वाजनं चैक भागतः ।
अब्जं द्विभागतः प्रोक्तं द्वाभ्यां वाजनं इष्यते ॥
घृतवार्येक भागेन पूर्णचन्द्रमिदं भवेत् ॥
कलांशं विभजेत्तुगं व्योम भागेन पादुकम् ।
द्वाभ्यां पद्ममथैकेन कम्पंपड् भागतो गलम् ॥
भागेन कम्पं पद्मं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ।
महापट्ट्यंशमानेन घृतवार्यूर्ध्वतो भवेत् ॥
स्थण्डिलं पीठमेवं स्यात् पुनरन्यदिहोच्यते ॥
त्रिषडंशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
योमांशं कम्पमित्युक्तं द्विभागं पद्मं उच्यते ॥
भागेन कम्पं इत्युक्तं कम्पं षड् भागतो गलम् ।
भागेन कम्पं पद्मं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ॥
महापट्टी अंशमानेन घृतवार्यूर्ध्वतो भवेत् ॥
एकोन विंशति अंशे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ।
कम्पमंशेन भागेन पुनः कम्पं द्विभागतः ॥
पद्ममंशेन कम्पस्स्यात् शेषं पूर्ववदीरितम् ।
स्वायंभुवं इदं प्रोक्तं अधिष्ठानानियानि च ॥
उपपीठानि तान्यर योज्यानीहाग्रजोत्तमाः
३६. षड्त्रिंशत्तमे पटले बाणलिङ्ग प्रतिष्ठा विधिः
बाणलिङ्ग प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
बाणो नामासुरः प्रोक्तस्स च सिद्ध्यर्थ मादरात् ॥ १ ॥
प्रार्थयामास पूजार्थं लिङ्गानि विविधानि च ।
दत्तवाल्लिंगकोटीनां चतुर्दशाः महेश्वरः ॥ २ ॥
तानि संपूज्य कालान्ते स्थानेष्वेतेषु न्यक्षिपत् ।
लिङ्गार्द्रौ कालिकागर्ते श्रीनगे कन्यकाश्रमे ॥ ३ ॥
कन्या तीर्थे च नेपाले महेन्द्रे चामरेश्वरे ।
अन्यत्र च नदीमध्ये पर्वते च विशेषतः ॥ ४ ॥
माष मात्रादि हस्तान्तं तेषां मानमुदाहृतम् ।
पादाङ्गुल विवृद्धान्तु गृहणीयाद्वा यथेच्छया ॥ ५ ॥
विस्तार नाहमानं तु बाणलिंगस्य नेष्यते ।
रेखाबिन्दु कलङ्कादि रहितं युक्तमेव वा ॥ ६ ॥
सर्वेषामपि लिङ्गानां बाणलिङ्गं विशिष्यते ।
स्नपने यजने धूपे गन्धपुष्प निवेदने ॥ ७ ॥
अन्य कर्मणि विप्रेन्द्राः स्वायंभूतादिके तथा ।
प्रासाद पीठिकादीनां नियमो न च नेष्यते ॥ ८ ॥
ग्रामादि सर्व वास्तूनां बाह्ये बाह्यान्तरेऽपि वा ।
विमानं बाणलिङ्गस्य कल्पयेत् कल्पवित्तमः ॥ ९ ॥
शिला मृल्लोह सद् वृक्ष रत्नाद्यैः पीठिका भवेत् ।
एक वर्णं भवेत्पीठं सर्व कामार्थ सिद्धये ॥ १० ॥
लिङ्गोत्सेधं त्रिभागैकं पञ्चद्व्यंशमथापि वा ।
विधेयं खातमानन्तु लिङ्गार्द्धमथवा द्विजाः ॥ ११ ॥
यथाभिमतमानं वा खामानमुदाहृतम् ।
सतित् प्रवाह संस्थं च बाणलिङ्ग समाकृतिः ॥ १२ ॥
यदन्यपि बोद्धव्यं लिङ्गं सर्व सुखावहम् ।
पर्वतादि समुत् भूतन्तद्वदेव समीरितम् ॥ १३ ॥
उन्नतन्तु मुखं ज्ञेयं स्थूलभागे कृशेपिवा ।
स्थूलं वाथ कृशं कान्तिमद्रूप मूर्ध्वगः ॥ १४ ॥
रत्नजञ्चैव माख्यातं लोहजञ्च तथामतम् ।
सहजं वाथभिन्नं वा लिङ्गं श्रेष्ठं सयोजितम् ॥ १५ ॥
रत्नजे लोहजेप्येवं पार्थिवेपि तथामतम् ।
सर्वेषामपि चैतेषां प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ॥ १६ ॥
शैललिंग प्रतिष्ठायां श्रेष्ठकाल उदाहृदः ।
चललिंग प्रतिष्ठायां प्रतिमादौ च मध्यमः ॥ १७ ॥
कालोधमस्स्यात् बाणादौ मुमुक्षोस्सर्व एव हि ।
मासायनर्क्षवारादि विधिस्तेषु च नेष्यते ॥ १८ ॥
तथैव बाणलिंगस्य किंतु कालोधमोथवा ।
विधाय वज्रबन्धाद्यं ततः स्थापन मारभेत् ॥ १९ ॥
अंकुरार्पण कार्यन्तु प्रागुक्त विधिना नयेत् ।
रत्नन्यासन्ततः कुर्यान्नवः पञ्चैक रत्नकम् ॥ २० ॥
पिण्डिकावट मध्येतु हैमं वाथ विनिक्षिपेत् ।
लक्षणोद्धारण न्नेष्टं स्वाकारो लक्षणं भवेत् ॥ २१ ॥
विधायलिंगशुद्धिन्तु शिवेनास्त्रेण मृज्जलैः ।
जलाधिवासनं कुर्यान्नव पञ्चैक कुण्डकम् ॥ २२ ॥
कुर्याल्लिंगाधि वासार्थं वेदिका सहितं यथा ।
वेदिकारहितञ्चैत् ग्रहादौ स्थण्डिलं मतम् ॥ २३ ॥
शिल्प्युद्वासनं पुण्याहं विप्रभुक्त्युपलेपनम् ।
भूपरिक्षा विधेयन्तु वास्तु पूजाग्नि तर्पणम् ॥ २४ ॥
स्थणिले शयनं तस्य पूजनं प्राग्वदाचरेत् ।
जलमध्यादथानीय शुद्धिं गव्यादिभिर्नयेत् ॥ २५ ॥
अभ्यर्च्यावेष्ट्य वस्त्रेण कृत प्रतिसरं शिवम् ।
शययां मध्ये निवेश्याथ शिवकुंभं च वर्धनीम् ॥ २६ ॥
विद्येश कुंभ संयुक्तं ससूत्रं सापिधानक ।
सहिरण्यं सवस्त्रं च गन्धोदपरिपूरितम् ॥ २७ ॥
संस्थाप्य संयजेत्सर्वां स्तत्वतत्वेश संयुतान् ।
मूर्ति मूर्तिश्वरान्यस्त्वा संपाद्यैवं शिवानलम् ॥ २८ ॥
समिदाज्यान्न लाजैश्च तिलेन च समन्वितम् ।
जुहुयात् मूलमन्त्रेण शतमष्टोत्तरं यथा ॥ २९ ॥
मनोन्मन्यार्ध मङ्गैस्तु दशांशं द्विजसत्तमाः ।
तत्वतत्वेश्वरादीनां पूर्ववत् होममाचरेत् ॥ ३० ॥
वस्त्रेणाच्छाद्य लिंगन्तु नैवेद्यं च निवेदयेत् ।
प्रातः स्नात्वार्चयित्वा तु मण्डपाधिप देवताः ॥ ३१ ॥
लिंगमग्नि मघोरेण जुहुयाच्चत संख्यया ।
संप्राप्त दक्षिणस्तुष्टः प्राप्त पञ्चाङ्गभूषणः ॥ ३२ ॥
मुहुर्ते समनुप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
एकाद्या नवनिष्कान्ता भवेद्देशिक दक्षिणा ॥ ३३ ॥
संकल्प्य सासनं मूर्तिं मूलमन्त्र शिवे न्यसेत् ।
तज्जलैः स्थापयेद्देवं देवीं पीठ स्वरूपिणीम् ॥ ३४ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते दद्यान्नैवेद्यमादरात् ।
यदनुक्तं भवेदत्र लिंग स्थापन वन्नयेत् ॥ ३५ ॥
चतुर्थहोमं चण्डेशयजनं चास्य नेष्यते ।
प्रत्यहं पूजयेद्देवं अर्चनोक्त विद्यानतः ॥ ३६ ॥
शिष्टलिंगे गतिर्नास्ति समान्यस्य गतिं क्षणात् ।
जीर्णादि दोष दुष्टं च विधिनापि न चालयेत् ॥ ३७ ॥
सुदृढं स्वर्णपट्टाद्यैः कृत्वाशान्तिं समाचरेत् ।
कुंभे वा स्थण्डिले वापि मण्डले पीठकादिके ॥ ३८ ॥
पूर्वदिक्कलिते देशे दिक्कॢप्ते मण्डपादिके ।
संपूज्य देवदेवेश मुदग्देशे मनोन्मनीम् ॥ ३९ ॥
अष्ट विद्येश्वरोपेतं गन्धाद्यैरुपाचारकैः ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो यावत् कृत्यं समाप्यते ॥ ४० ॥
अन्ते विसर्जनं कुर्यात् शान्ति होमं समाचरेत् ।
आदावन्ते च वा होमं प्रत्यहं होममेव वा ॥ ४१ ॥
तत्र संप्रोक्षणं नेष्टं तदर्धं होममेव वा ।
लिंगाग्रे स्थण्डिलं तत्र कुंभसंस्थापणं नुहि ॥ ४२ ॥
कुंभेत्वावाहनं तस्मात् कुंभमन्त्रान्निवेशयेत् ।
नेष्यते स्नपनं हित्वा जीर्णोद्धार विधौ द्विजाः ॥ ४३ ॥
तत्कुंभोदैरपि स्नानं केवलं प्रोक्षणं तु वा ।
क्रियान्ते स्नपनं कुर्यात् विशेषेणार्चयेच्छिवम् ॥ ४४ ॥
एष एव विधिः प्रोक्तो बन्धविश्लेष कर्मणि ।
स्थल कर्मणि विश्लेष सुधाकर्म विहीनके ॥ ४५ ॥
क्षणमात्रे च निर्वृत्य कर्मण्यत्र न पूजनम् ।
होमाद्यमपि नेष्टं स्यात् कर्तुं लिंगं समर्चयेत् ॥ ४६ ॥
गन्धाद्यरुपचारैश्च शान्ति होमन्तु वा नयेत् ।
मूर्तिहोमं दिशाहोमं तत् कर्म गुरुलाघवम् ॥ ४७ ॥
पीठस्थलोप कॢप्तौ चेत् स्नपनं देव पीठयोः ।
तयोरभ्यन्तर स्यापि दार्ड्य शैथिल्य कारणात् ॥ ४८ ॥
शुद्धिं वस्त्रादिना कृत्वा यथा निर्माल्य शोधनम् ।
अस्त्रांबु प्रोक्षणं तत्र स्नपनार्थं द्विजोत्तमाः ॥ ४९ ॥
बहु दैवसिकं स्नानं (भंगश्चेत्) स्नपनं महत् ।
महाहविस्तथा प्रोक्तं राज्ञोराष्ट्रस्य शान्तये ॥ ५० ॥
ग्रामस्थान जनानाञ्च तत्स्थान वासिनाम् ।
कर्तुः कारयितुश्चापि देशिकस्य विशेषतः ॥ ५१ ॥
प्रासादे पतिते भिन्ने त्वेत देवं समीरितम् ।
स्वायंभुवादि लिंगाना मेतत् सामान्यमीरितम् ॥ ५२ ॥
शिल्प्यपेक्षमिदं कर्म कुर्यात्संप्रोक्षणान्वितम् ।
अन्यत् सर्व समानं स्यात् कर्मसामान्यलिंगकः ॥ ५३ ॥
स्वायंभुवादि लिंगानां नेष्यतां मनु संकरः ।
अनेनैव प्रकारेण स्थापनं रत्नजे मतम् ॥ ५४ ॥
स्वर्णादि लोहजेवापि तत् संभूतेति कीर्तितः ।
चलेवाप्यचलेवापि स्थापनञ्चैत दीरितम् ॥ ५५ ॥
चलञ्च द्विविधं प्रोक्तं अङ्गं प्राधानिकं त्विति ।
चित्रादि प्रतिमादीनां पूजार्थं तत्तदग्रके ॥ ५६ ॥
पूजितं त्वंगमित्युक्त मन्यत् प्राधानिकम्मतम् ।
अङ्गिनश्च यथा पूजा यत्काले शास्त्र चोदिता ॥ ५७ ॥
नित्योत्सवादि संयुक्ता तथा तस्य क्रिया भवेत् ।
अन्यत्र शुद्धनृत्तं च तद्वन्नित्योत्सवादिकम् ॥ ५८ ॥
त्यक्त्वान्यत् प्राग्वदुद्दिष्टमात्मार्थे तद्विशिष्यते ! ॥ ५८१/२ ॥
इति उत्तरमामिकाख्ये महातन्त्रे बाणलिङ्गप्रतिष्ठाविधिः
षट्त्रि.शत्तमः पटलः ॥
३७. सप्तत्रिंशत्तमे पटले काम्यलिंग प्रतिष्ठा विधिः
काम्यलिंग प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्वकाम् ।
काम्यानि सिद्धयो ज्ञेयाः सिद्धयो बहुधा स्मृताः ॥ १ ॥
कन्यसं मध्यमं ज्येष्ठं चेति चतुर्विधम् ।
प्रत्येकं त्रिविधं प्रोक्त मुत्तमादि विभेदतः ॥ २ ॥
फलं दृष्टमदृष्टं च द्विधं तत्परापरम् ।
कन्यसं भूपतीशत्वं मध्यमं बलसिद्धयः ॥ ३ ॥
उत्तमं खेचरत्वं च श्रेष्ठं देव समानता ।
भिद्यते बहुधैकैकं विद्येशत्वादि भदतः ॥ ४ ॥
विद्येशत्वं च रुद्रत्वं ब्रह्मत्वं वैष्णवम् पदम् ।
इत्येवमादिदैवत्वं श्रेष्ठमित्युच्यते बुधैः ॥ ५ ॥
सिद्ध्यश्चाणिमाद्याश्च चक्रवर्ति त्वमेव च ।
इत्येवमादिकं श्रेष्ठं सिद्धीनां मुनिपुंगवाः ॥ ६ ॥
गुलिकाञ्चन पाताल खङ्गघण्डादि मध्यम् ।
अपमृत्युजयोच्चाय वश्याद्य मधमं मतम् ॥ ७ ॥
दृष्टत्वे तदनेनैव यद्देहेनोप भुज्यते ।
देहान्तरेण वा दृष्टं मायाकार्ये परत्र च ॥ ८ ॥
मायाकार्येऽमरेशादि रुद्रस्थाने तु यत्सुखम् ।
अपरं तत्परं विद्यादनन्तादि पतट्स्थितिः ॥ ९ ॥
न सिद्धिर्न च मुक्तिश्च लिंगाश्रयणमन्तरा ।
शिवलिंग मनादृत्य सिद्धि मुक्तयभिलाषिणाः ॥ १० ॥
एते मूढाधियस्तीर्णाः किं भीमं भव सागरम् ।
भवाभीष्ट फलं प्राप्ताः सिद्धिसिद्धाः सुराः मताः ॥ ११ ॥
रत्नलिंग जपा मूढाः का युक्ति र्भ्रान्तः चेतसः ।
तस्मालिंगाश्रयात्सिद्धर्युक्त लिङ्गसमाश्रयेत् ॥ १२ ॥
विष्ण्वाद्या वसवो रुद्राः मुनयश्च महौजसः ।
विधिवल्लिंगमाराध्य फलमिष्टतमं गताः ॥ १३ ॥
स्वायंभुवं स्थापितं वा मुनिभिर्विबुधैर्गणैः ।
सिद्धैर्विद्याधराद्यैश्च न मानुष्यैः कदाचन ॥ १४ ॥
स्वयं वा स्थापयित्वा तु सर्वलक्षण संयुतम् ।
यथा शास्त्रं यथा कालं यथा देशं परीक्ष्य च ॥ १५ ॥
तत्र संसाधयेत् सिद्धि माचार्यस्साधकोऽपि वा ।
स्वयंन कर्तु मशक्तानां वृपतीनां हिताय च ॥ १६ ॥
देशिकस्साधयेत् सिद्धिं चतुर्णां वा हिताय च ।
स्वस्य वान्यस्य वाकर्तुर्हितकृद्बद्देशिकोत्तमः ॥ १७ ॥
लिंगार्थमाकरं यायात् स्वस्य कृत्यानु सारतः ।
शिलादि द्रव्यमादाय नयेत् कर्मानुरूपतः ॥ १८ ॥
तानि द्रव्याणि बगुधा शिलामृल्लोह दारुभिः ।
रत्नक्षणिक वस्तूनि कथ्यन्ते तान्यशेषतः ॥ १९ ॥
श्वेता रक्ता च पीता च कृष्णा चेति चतुर्विधा ।
चतुर्णामपि वर्णानां शिला धात्री च संमता ॥ २० ॥
एताश्चतस्त्रो विप्रस्य तिस्त्रो राज्ञामुभे विशः ।
एका शूद्रस्य नियमाच्छिला भूम्यश्च कीर्तिताः ॥ २१ ॥
तत्तद्भूजनिता एव मृदो लिंगार्थमीरिताः ।
फलं लिंगानूरूपेण शिलानां समुदाहृतम् ॥ २२ ॥
पृथ्वीशत्वं फलं ज्ञेयं चतसृणां मृदामपि ।
श्री कामस्य सुवर्णोत्थ राज्यकामस्य राजतम् ॥ २३ ॥
आयसं मारणे लिंगमुन्मादे सांस्यजं भवेत् ।
उत्सादे रीतिजं ज्ञेयं त्रपुजं पुत्र वृद्धये ॥ २४ ॥
वृद्धिकामस्य ताम्रोत्थं सीसजं व्याधिनाशनम् ।
लोहलिंगं समाख्यातं रत्नलिंग मथोच्यते ॥ २५ ॥
वज्रलिंगं क्षितीशत्वे मौक्तमारोग्यदं भवेत् ।
इन्द्र नीलमयाल्लिंगात् सर्वान् कामान् समश्रुते ॥ २६ ॥
महान्नीलमयाल्लिंगात् वैणवं पदमाप्नुयात् ।
वडूर्याद् व्याधिनाशः स्यात् सौभाग्यं पुष्परागजान् ॥ २७ ॥
आरोग्यतं मरकतं प्रवालं च वशीकरम् ।
राजावर्तमयाल्लिंगात् महाभोगं समश्रुते ॥ २८ ॥
नैलं नागेन्द्र भोगाय शङ्खं सौभाग्यदं भवेत् ।
शूलाक्ष मणिजं शत्रु क्षयाय पुलकं तथा ॥ २९ ॥
सस्यकं सस्य निष्पत्यै सौरार्थं सूर्यकान्तजम् ।
चन्द्रकान्तं मृत्युजिते भूतिदं पद्मरागजम् ॥ ३० ॥
स्फाटिकं सर्वसिद्ध्यर्थं भौमजं दिव्यसिद्धये ।
वैक्रान्तकं महावृत्तरक्तायथस्कान्दजं हितम् ॥ ३१ ॥
क्षुद्रसिद्धियुतं मन्त्रजाति संस्कार संस्कृतम् ।
गुणादष्टफल प्रोक्तं परासु मणिजातिषु ॥ ३२ ॥
इत्थं रत्नजमाख्यातं दारुजं कथ्यतेऽधुना ।
सारवद् वृक्षजं भूत्यै क्षीरद्रुमजमायुषे ॥ ३३ ॥
साधुर्यगन्ध गुणवज्ज्ञान सौभाग्य कीर्तिदम् ।
रक्ताह्वचन्दनाशोकं शिंशुपाशोक बिल्वजम् ॥ ३४ ॥
सर्वदुःखादि राहित्ये पिशाचज मरिच्छिदे ।
यद्वा साधक नक्षत्र वशाल्लिंग तु दारुजम् ॥ ३५ ॥
कारस्करं चामलकंतथोदुम्बर जम्बुकौ ।
खदिरः कृष्णककुभौ शिरीषाश्वत्थकौ ततः ॥ ३६ ॥
पुन्नागश्चैव न्यग्रोधः पलाशः प्लक्षकस्तथा ।
अम्बष्ट बिल्वार्जुन काश्शाल्मली वकुलस्तथा ॥ ३७ ॥
पिण्डी सर्जस्तथा वृक्षो वञ्जुलः पनसस्तथा ।
आम्रार्कौ च कदम्बश्च वह्नि निम्बौ तथैव च ॥ ३८ ॥
मधूकश्चाश्विनी पूर्वनक्षत्राणां तु पादपाः ।
एभि-ऋक्षैरभिरुद्धैस्तरुभिश्शान्तिकादिकम् ॥ ३९ ॥
विधाय लिंगं कर्तव्यं साध्यर्क्षे मारणादिकम् ।
श्वेतार्कमूलजं लिङ्गं जयार्थं विजयार्थिनाम् ॥ ४० ॥
चन्दनं सर्ववश्यं स्याच्छ्रीकरं रक्तचन्दनम् ।
सरलं सर्वकाम्यार्थं खदिरं रोगनाशनम् ॥ ४१ ॥
साप्तपर्णं च सालोत्थं राजादन समुद्भवम् ।
विशेषात् सर्व वर्णानां सर्वकामार्थ साधनम् ॥ ४२ ॥
उदुंबर मयं पुष्ट्यै शान्त्यै न्यग्रोध संभवम् ।
वश्यायाश्वत्थजं लिङ्गं आरोग्ये खादिरं भवेत् ॥ ४३ ॥
लिंगं वैभीतकं शत्रूच्चाटनार्थं द्विजोत्तमाः ।
दारुजं लिंगमाख्यातं क्षणिकं लिङ्गमुच्यते ॥ ४४ ॥
संकेतं मोक्षभूत्यर्थं गोमयं रोगनाशनम् ।
अन्नमन्नाद्य कामस्य पैष्टं पुष्टि प्रदायकम् ॥ ४५ ॥
गौलं प्रीतिकरं प्रोक्तं फलमिष्टार्थ सिद्धये ।
घृतेन कल्पितं लिङ्गं ह्लाद दृद्दुःखिनामपि ॥ ४६ ॥
ह्लाद कृन्नवनीतं च गुणाढ्यं मृण्मयं भवेत् ।
विशेषाद्भस्मजं लिङ्गं सर्वव्याधि निवारणम् ॥ ४७ ॥
स्वस्ववर्णानुरूपेण पौष्पं पुष्टिप्रदायकम् ।
बिल्वादि पत्रजं लिंगं यत्तत्पुत्र विवर्धनम् ॥ ४८ ॥
तद्बीज जनितं लिंगं विशेषात् तृप्तिकारणम् ।
धान्य तण्डुलजं लिंगं तत्तद्द्रव्य फलप्रदम् ॥ ४९ ॥
कन्दमूलमयं लिङ्गं ब्रह्मतत्वस्य कारणम् ।
रोगहृत् साक्तवं लिङ्गं तथा लाज विनिर्मितम् ॥ ५० ॥
जलेन रचितं लिंगं प्राणिनां शान्तिपुष्टितम् ।
लिंगं यच्चित्रितं सद्यो विचित्रफल दायकम् ॥ ५१ ॥
कर्पूर चन्दनाद्यैस्तु लिंगं यत्तज्जरापहत् ।
द्रव्याणि कथितान्येवं लक्षणं च विधीयते ॥ ५२ ॥
प्रासाद गर्भमानेन लिंगं ज्येष्ठादि भेदतः ।
मुख्य तस्सिद्धये प्रोक्तं मुक्त्यर्थ मनुषङ्गतः ॥ ५३ ॥
हस्तादि लिंगमानानि यानि तानि विमुक्तये ।
भुक्तये चानु षड्गेण भवन्ति विधियोगतः ॥ ५४ ॥
गर्भार्धमधमं ज्ञेयं पञ्चत्र्यंशं वरं भवेत् ।
तदन्तरेऽष्टभागे तु नव लिंगानि सन्ति हि ॥ ५५ ॥
तस्मात्तस्माद् अधस्तात्तु त्रीणि भवन्ति हि ।
षट्त्रिंशन्मान मुद्दिष्टं गर्भमानं द्विजोत्तमाः ॥ ५६ ॥
प्रासादे वा ततो वह्नि वेदग्रह विभाजिते ।
द्वारिवांशं परित्यज्य सपीठाश्रा विशेषतः ॥ ५७ ॥
पूर्ववच्च प्रमाणानि लिंगानां विहितानि तु ।
एकाङ्गुलं समारभ्य साङ्गुलाङ्गुलवृद्धितः ॥ ५८ ॥
अष्टोत्तर शतान्तं तु त्रिविद्धाङ्गुलमानतः ।
एकहस्तं समारभ्य षडङ्गुलविवृद्धितः ॥ ५९ ॥
नव हस्त प्रमाणान्तं हस्तमान वशान्नयेत् ।
हस्तादधः स्थितं शैलं प्रासादेषु न शस्यते ॥ ६० ॥
पादोनं दारुजं लोहमस्यार्धेनैव संमतम् ।
अङ्गुलादि वितस्त्यन्तं रत्नलिंगं द्विजोत्तमाः ॥ ६१ ॥
आयादि शुभसंयुक्तं नयेत् कर्मानु रूपतः ।
हस्तादध स्थितं शैलं योज्य मुच्चाट नादिषु ॥ ६२ ॥
लिंगायामैक भागे तु वेद भागेन विस्तरः ।
खण्डत्रयं समं कुर्यात् सिद्धि लिङ्गेषु सर्वसु ॥ ६३ ॥
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं कूर्चा वृत्त शिरोवहम् ।
अर्धचन्द्र शिरोयुक्तं स्थापयेदैन्द्र पीठके ॥ ६४ ॥
पूर्वदिक्स्वेष्टसिद्ध्यर्थं लिंगं वज्रशिरो यथा ।
वज्रकार्यं समायोज्य स्तंभादि परिकीर्तितम् ॥ ६५ ॥
लिंगोर्ध्वे रुद्रभागे तु शरांशैश्चतुरश्रकम् ।
वस्वश्रं पूर्ववत् वृत्ते सप्ताश्रं स्वां दिशं विना ॥ ६६ ॥
आग्नेय पीठे तल्लिंगं वह्निदिक् स्वाम्यसिद्धये ।
लिंगं शक्ति शिरोपेतं स्थाप्यं शक्त्यङ्ग पिण्डिके ॥ ६७ ॥
शान्त्युग्रं तु तथा तेजो रिपुनाशो द्विषादयः ।
तापदाहं रिपोः कुर्याल्लिंगमाग्नेयकं द्विजाः ॥ ६८ ॥
नवांशे पञ्चभिः पूर्वापरे पार्श्वद्वयं त्रिभिः ।
प्रधान भुजयोर्याम्यं वृतमग्निच्युतिः क्रमात् ॥ ६९ ॥
याम्यदिक् स्वाम्यसिद्ध्यर्थं स्थापयेद्याम्यपीठके ।
लिंगं दण्डशिरोयुक्तं स्थापयेद्विधिनामतम् ॥ ७० ॥
गुरुदण्डं तु याम्याया मायुर्वृद्धिं च पौरुषम् ।
रिपोर्देशे स्थितं नाशं नगरद्दक्षिणे ततः ॥ ७१ ॥
मारीं च भेदनं रोगं विधत्ते नात्र संशयः ।
दैर्ध्याद्वाविंशदंशे तु शरांशैच्चतुरश्रकम् ॥ ७२ ॥
अष्टाश्रं पूर्ववद्वृत्तं दशाश्र सहितं द्विजाः ।
स्थापयेद्राक्षसे पीठे स्वदिक् साधन सिद्धये ॥ ७३ ॥
खड्वाङ्गं पिण्डिकायां तु स्थापयेदसि मस्तकम् ।
अरातिक्षयविद्वेषं कीलभेदेन मोहनम् ॥ ७४ ॥
तत्सैन्यध्वंसमुन्मादं रक्षोमारी प्रवर्तनम् ।
कुरुते नात्र सन्देहो विधिवन्मन्त्र संयुतम् ॥ ७५ ॥
उत्सेधे मनुभागे तु वेदाश्रं ब्रह्मभागकम् ।
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं वृत्तं बालेन्दु मस्तकम् ॥ ७६ ॥
वारुण्यां स्थापयित्वा तु तद्दिगीशत्वमाप्नुयात् ।
पाशमस्तक युक्तं तत् पाशकाय विधानतः ॥ ७७ ॥
प्रतिष्ठाप्य परां शान्तिं पुष्टिं श्री वृद्धि सष्टवम् ।
व्याधिहानिं च सौभाग्यमाप्नुयान्नात्र संशयः ॥ ७८ ॥
गायत्र्यंशे भवेद्दैश्वर्यं सप्तभागं तु विस्तरे ।
नवभक्ते त्रिभिर्भक्ते मध्ये षड् रस वृद्धये ॥ ७९ ॥
तदूर्ध्वे तु भवेद्वृत्तं रुद्रांशे त्रापुषं शिरः ।
वायव्यां तु प्रतिष्ठाप्य वायु दिक् स्वाम्य
माप्नुयात् ॥ ८० ॥
लिंगं ध्वजशिरोयुक्तं ध्वजाङ्कायां न्यसेद्गुरुः ।
तेन लिंगेन मन्त्रज्ञः प्रोच्चाटोद्वेग विभ्रमान् ॥ ८१ ॥
भृशं शोषवियोगौ च शत्रोः कुर्यान्नसंशयः ।
पूर्वोक्तं वारुणं लिङ्गं याक्षं चोर्ध्वशिरोऽन्वितम् ॥ ८२ ॥
यक्षाख्यायां प्रतिष्थाप्ययक्षदिक् स्वाम्य माप्नुयात् ।
गदा मस्तक लिंगं तु गदाङ्के स्थाप्य देशिकः ॥ ८३ ॥
जाम्बूनद सुख प्राप्तिमतीव बलदं मतम् ।
जयं धैर्यं तथा राज्य प्राप्तिं च प्रभुतामपि ॥ ८४ ॥
लभते नात्र सन्देहो मन्त्रैस्सान्निध्यमागतम् ।
दैर्घ्यार्धं रौद्रवत् कृत्वा रसाङ्गैः पद्मसंभवम् ॥ ८५ ॥
एका दशांशो विष्णवंशः पार्श्वे रामैस्तु वर्धनात् ।
अष्टाश्रं वृत्तकं रौद्रं पार्श्वमध्ये त्रिरुन्नतम् ॥ ८६ ॥
कुक्कुटाण्ड शिरोयुक्तं लिंगमैशान्य पीठके ।
स्थापयित्वा स्वदिक् साम्यं लिंगं शूलशिरोयुतम् ॥ ८७ ॥
शूलाख्यायां तु संस्था पृथीवीशत्वमवाप्नुयात् ।
ज्ञानविज्ञानमोक्षार्थं योगीशत्व प्रदायकयकम् ॥ ८८ ॥
शिवप्रदायकं सौख्यं तद्वत् साम्राज्यसिद्धितम् ।
उत्सेधे ग्रहभक्ते तु वेदाश्रं तु शरांशकम् ॥ ८९ ॥
वस्वश्रं पूर्ववद्वृत्तं लिंगं छत्रशिरोयुतम् ।
ब्राह्यां स्थापयित्वा तु स्वदिगीशत्वमाप्नुयात् ॥ ९० ॥
तदेवाब्जशिरः पद्मं पद्माङ्कायां प्रतिष्टितम् ।
खचरी शत्वमाप्नोति साम्राज्य फलसाधन् ॥ ९१ ॥
गायग्र्यंशे तु लिंगोच्चे शरांशैश्चतुरश्रकम् ।
पूर्ववन्मध्य वृत्ते तु मस्तकं त्रपुषोपमम् ॥ ९२ ॥
संस्थाप्य गारुडे पीठे तद्दिक् स्वाम्यपलं भवेत् ।
चक्रमस्तक संयुक्तं चक्राङ्कायां तु देशिकः ॥ ९३ ॥
व्यस्त्वा पाताल सिद्धिं च रसायनमवाप्नुयात् ।
लिङ्गायामे नवांशे तु ब्रह्मांशो गुणभागतः ॥ ९४ ॥
तथा विष्णु हरश्चापि विस्ताराच्च तथैव ते ।
सिद्धिलिंगमिदं श्रेष्ठं विच्छायादिषपिण्डिकम् ॥ ९५ ॥
आप्यादि देवलिंगेषु लोकपालार्चितेषु वा ।
सहस्र लिंगं कर्तव्यं तच्च प्रागुक्त वन्नयेत् ॥ ९६ ॥
सर्वान् कामान्ददात्येतद्वागीशी कृतलक्षणम् ।
अर्चांशे वेदभागे तु नाहे नक्षत्र भाजिते ॥ ९७ ॥
अष्टोत्तरशतं लिंगं सूत्रैर्विषययोजितैः ।
आढ्यादि लिंगान्युत्सेधैः समखण्डानि कल्पयेत् ॥ ९८ ॥
छत्रकुक्कुटखण्डेन्दु त्रपुषाभ शिरांसि हि ।
धारालिंगं तथैकाश्रं द्वित्र्यंशादिकं द्विजाः ॥ ९९ ॥
साध्यसिद्धिस्सुतावाप्तिः पुराप्तिः काम्यलाभता ।
मृतिरुच्चाटन दूषशान्ती पुष्टिर्वशी कृतिः ॥ १०० ॥
आकर्षारोग्य रागाश्च शोषणं च धनम् सुखम् ।
मोहस्तं भाभिधाताभ यक्षा पैशाचराक्षसैः ॥ १०१ ॥
आसुरं पौरुषं चैव सादेशैशान भैरवम् ।
देवत्वं देवराजत्वं सर्वकामफलं च यत् ॥ १०२ ॥
रुद्रत्वं च फलान्येषु लिंगेष्वेकाश्रकादिषु ।
एवमेव हि पीठानि कल्प्यान्यश्च विभेदतः ॥ १०३ ॥
लिंगानां लक्षणं ख्यातं विविच्यन्ते शिरांसु च ।
अष्टांशे तु चतुर्भक्ते भाग भाग विवर्धनाअत् ॥ १०४ ॥
भवन्ति पुण्डरीकादि शिरांसि फलभेदः ।
पुण्डरीकाद्यशो दीप्तिर्विशाले विपुलां श्रियम् ॥ १०५ ॥
प्राप्नोति सर्वं श्रीवत्साद्विजयं शत्रुमर्दनात् ।
कुक्कुटाण्ड शिरस्तस्य चतुर्थांश विवर्धनात् ॥ १०६ ॥
प्रजावृद्धिकरं यस्मात् प्रजां लेभे प्रजापतिः ।
तत् त्रिभागैक भागेन वर्तनादिषु मस्तकम् ॥ १०७ ॥
सप्तलोक पतित्वं च सौभाग्यायुष्य सिद्धिदम् ।
षड्भाग वर्धनाद् भूति निमित्तं त्रपुषाकृतिः ॥ १०८ ॥
साध्याश्च ऋषयो देवा यस्माद्भूतिं परां गताः ।
साधारण विधावेतान्यर्चयित्वा नरोत्तमाः ॥ १०९ ॥
प्राप्तःस्वं स्वमभिप्रेतं तदन्तेपद मव्ययम् ।
छत्राद्विशीर्ष मालोक्यं वज्त्रादीनां निगद्यते ॥ ११० ॥
अर्चनांशे वेदभागे वज्रभागे तु वर्तितम् ।
त्रिभागवर्तनाच्छक्तिरर्चांशे रुद्रभाजिते ॥ १११ ॥
दिक्विभक्ते त्रिभिर्दण्डं सार्धांशेन स्वरांशकम् ।
खड्गमस्तकमाख्यात मष्टांशे सार्धवर्धनात् ॥ ११२ ॥
पाशध्वजं शरांशेतु सपादांशाद् गदाशिरः ।
ग्राहांशे सार्धभागेन शूलमूर्ध्नि त्रिरुन्नतम् ॥ ११३ ॥
वसुनन्दांशके भागवर्तनाच्चक्रपङ्कजे ।
शिरोलक्षण माख्यातं लक्षणोद्धार उच्यते ॥ ११४ ॥
अर्चांशे नवधा भक्ते गुणांशे लक्ष्म लक्षयेत् ।
लक्ष्मार्धात् पक्षरेखे द्वे तस्याग्रे गजचक्षुषी ॥ ११५ ॥
कुर्याद्दिक् साम्यसिद्ध्यर्थं वज्राद्यं लक्ष्म मूर्धनि ।
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं ध्वजं तथा ॥ ११६ ॥
गदा त्रिशूलं चक्रं च पद्मं चेदि दशायुधम् ।
ब्रह्मविष्ण्वादि देवानां पदमिच्छन् द्विजोत्तमाः ॥ ११७ ॥
तदस्त्राङ्कित पीठं च तदस्त्राङ्कितलक्ष्मतः ।
लिंगाशे नवधा भक्ते नवांश कृत लक्ष्मकम् ॥ ११८ ॥
स्थापितं शत्रुदेशे तु नाशनं स्वस्य तस्य च ।
द्वितीयाच्चक्षुषोर्वेधादक्षिरोगादिकं मृतिः ॥ ११९ ॥
तृतीयादास्य सूत्राच्च पङ्गुत्वं मरणं ध्रुवम् ।
ग्रीवासूत्राच्चतुर्थाच्च शत्रुबन्धविनाशनम् ॥ १२० ॥
पञ्चमाद्भूतवेधाच्च भवेच्छत्रो पराजयः ।
षष्टांशात्तु तथा वेधात् पुत्रपत्नी विनाशकम् ॥ १२१ ॥
हृद्देशे हृद्भवा शूला कुक्ष्यार्तिः कुक्षि वेदनात् ।
नाभिदेशे तु शत्रूणां भवेत्सर्वात्मकं भयम् ॥ १२२ ॥
अर्चाया नवमांशे तु लक्ष्मसूत्रफलं क्रमात् ।
कथितं हि तथापीह त्रिभागे रसभागके ॥ १२३ ॥
यवस्य तु तुरीयांशं ह्रासयेद्द्वर्धयेत् क्रमात् ।
वेध दोष निवृत्यर्थं एवं लक्ष्म प्रकल्पयेत् ॥ १२४ ॥
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे लक्ष्मविस्तृतिरंशतः ।
शिरसो वर्तनं यद्वत्तल्लक्षण शिखा भवेत् ॥ १२५ ॥
तदैन्द्रे वज्रसंस्थानं तीक्ष्णाग्रं कुशमध्यकम् ।
शक्त्याख्यमर्थ विष्कम्भ युतमुन्नत मस्तकम् ॥ १२६ ॥
याम्य दण्डाग्र संस्थानं पाशाग्रट्टङ्क पूजितम् ।
नैश्चाचरे सजिह्वाग्रं कौबेरे तु गदाश्रकम् ॥ १२७ ॥
शूलाश्रमैश्वरं लिंगं वायव्यां ध्वजमस्तकम् ।
सामान्येषु निजाकारं लक्षणं स्वार्थ साधनम् ॥ १२८ ॥
लक्ष्ममध्येऽथवा कुर्यात् वज्राद्यायुधकल्पनम् ।
स्तंभनादौ तु कर्तव्यं लोकपालार्चितं द्विजाः ॥ १२९ ॥
अर्चायामे नवांशे तु सप्तमे वास्त्रकल्पनम् ।
मणि मुक्ता प्रवालानां न कार्यम मलार्चिणाम् ॥ १३० ॥
स्वतेजोलक्षणं लोहे बाणलिंगे तथैव च ।
लक्षणैर्हीन मप्येतद्विस्तारायामनाहजैः ॥ १३१ ॥
शुभलक्षण लक्ष्मं चेत् लिंग सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
पीठपिण्डिकयोर्वक्ष्ये लक्षणं विप्रसत्तामाः ॥ १३२ ॥
लिंगायामसमं पीठं विष्ण्वंशोत्सेध संयुतम् ।
ऐन्द्रमाग्नेयकं याम्यं राक्षसं वारुणं ततः ॥ १३३ ॥
वायव्यं याक्षमैशान्यं ब्राह्मं गारुडमेव च ।
प्रोक्तानि पीठमानानि त्रिपादाः पिण्डिका मताः ॥ १३४ ॥
ऐन्द्रयादि संज्ञिकास्तास्युः वक्ष्ये पीठाकृतिं ततः ।
वेदाश्रं योनिखण्डेन्दुत्र्यश्रं वृत्त षडश्रकम् ॥ १३५ ॥
पद्ममष्टाश्रकं वृत्तं कुण्ड लक्षणतो नयेत् ।
वेदाश्रेऽष्टादशांशे तु भागत्यागात्सनन्ततः ॥ १३६ ॥
निर्गमं द्विगुणं दिक्षु क्षेत्रार्धेन प्रविस्तरम् ।
सभद्रं गारुडं पीठं वक्ष्ये तेषां तु भूषणम् ॥ १३७ ॥
ऐन्द्रं केवल वेदाश्रं पादकण्ठादि वर्जितम् ।
योनिश्चेद्रसभागे तु भवेदेकैकशः क्रमात् ॥ १३८ ॥
पाज्जगती कर्णिका कण्ठनिर्गमात् पट्टिकाद्वयम् ।
पीठमाग्नेयकं प्रोक्तं पिण्डिका षोडशांशतः ॥ १३९ ॥
तदुत्सेधे ग्रहांशे तु चन्द्रनैत्रैक वह्निभिः ।
पाज्जती कर्णिका कण्ठं तदूर्ध्वे पट्टिकाद्वयम् ॥ १४० ॥
याम्यमेवं समाख्यातं तदूर्ध्वे याम्यपिण्डिका ।
राक्षसे समाख्यातं भक्ते एकद्वित्र्यंशकैः क्रमात् ॥ १४१ ॥
पाज्जगती कर्णिका कण्ठं राक्षसे पट्टिकाद्वयम् ।
तदूर्ध्वे राक्षसी पिण्डी वारुणे रुद्रभाजिते ॥ १४२ ॥
चन्द्रयुग्मैकरूपैश्च त्रिभिः पाज्जगती धटम् ।
कर्णिका कण्ठ एव स्यान्निर्गमात्पट्टिकाद्वयम् ॥ १४३ ॥
तदूर्ध्वे वारुणी पिण्डि वायव्ये विश्वभाजिते ।
इन्दुतेजोऽङ्घ्र रूपाक्षि रूपयुग्मेन्दुभागकैः ॥ १४४ ॥
पाज्जगती कुंभवेत्रास्युः कण्ठश्चैकैक वेशतः ।
निर्गमता पट्टिकास्त्स्त्रस्तदूर्ध्वे वायवी स्मृता ॥ १४५ ॥
आप्यालङ्कार वद्याक्षं जङ्घाकर्णिकयोः क्रमात् ।
षोडशद्वादश दलात् कण्ठादूर्ध्वे विपर्ययात् ॥ १४६ ॥
तद्दलाष्टसमोपेतां तदूर्ध्वे पिण्डिकां नयेत् ।
ऐश रुद्रांशकं कृत्वा रूपरामैक रामकैः ॥ १४७ ॥
चन्द्रनेत्रांशकैश्चैव पाज्जतगती कर्णिका गलम् ।
तदूर्ध्वे पिण्डिका ब्राह्मी गारुडं वा तथैव च ॥ १४८ ॥
संस्थान वर्तनाकारैः वा राक्षसं मतम् ।
तदूर्ध्वे पट्टिके द्वे तु पिण्डीं चैशीं तदूर्ध्वतः ॥ १४९ ॥
पङ्क्तयंशे रूप नेत्रैक गुणैः पात्कुम्भकार्णिकाः ।
कण्ठं चैकेन भागाभ्यां निर्गमा त्पट्टिके ततः ॥ १५० ॥
तदूर्ध्वे वैष्णवी वक्ष्ये पिण्डिकालक्षणं द्विजाः ।
आग्नेयी वैष्णवी चैन्द्री पिण्डिका द्विमेखला ॥ १५१ ॥
याम्या च राक्षसी याक्षी चैशी ब्राह्मी त्रिमेखला ।
षण्मेखला च वायव्या वारुणी पञ्चमेखला ॥ १५२ ॥
विष्ण्वंश षोडशोत्सेधः पुण्डिकापीठविस्तरः ।
शेषः पीठोच्चमानं स्यात् खातबाह्ये तु मेखला ॥ १५३ ॥
वज्रं वज्राङ्कपीठं स्यात् वज्री वज्राङ्ग पीठिका ।
पीठं सहस्रलिंगस्य सालङ्कारयुगाश्रयुक् ॥ १५४ ॥
आश्मेऽश्मसंभवा पिण्डी पार्थिवे पार्थिवी तथा ।
दारुजे दारुजा पिण्डी धातुजे धातु संभवा ॥ १५५ ॥
रत्नजे रत्नजा श्रेष्ठा श्रेष्ठैलोहैश्च वा भवेत् ।
उच्छ्रयं चललिंगानां पूजांशाद् द्विगुणं भवेत् ॥ १५६ ॥
लिंगायामे भवेत्पिण्डी लिंगं च परितो यथा ।
कृशुषु वर्धयेद्द्रुद्रं स्थूललिंगेषु ह्रासयेत् ॥ १५७ ॥
ह्रासयेद्वर्धयेदंश मच्युतस्य हि न च्युतिः ।
पिण्डिकायाः समानार्थं ह्रासयेद्वर्धयेद्द्विजाः ॥ १५८ ॥
चललिङ्गेषु कर्तव्यं रत्नजानां तु तद्भवेत् ।
मुद्गमात्रा पर्वमात्रा पिण्डिका शोभना यथा ॥ १५९ ॥
पिण्डिका सहितोत्सेधं लिंगनाहसमं भवेत् ।
सौक्ष्म्ये वैको गुणो येन बलीयान् सर्वदोषजित् ॥ १६० ॥
समस्तमणिजातीनां दीप्तिस्सान्निध्यकारणम् ।
मानोन्मान प्रमाणं च तेषु ग्राह्यं न वा बुधैः ॥ १६१ ॥
साधयेद्दारुजं रत्नं पार्थिवं लोहजं तथा ।
गन्धादि निर्मितं वाथ न च सिद्धौ मनश्शिलाम् ॥ १६२ ॥
मुक्तौ हितं च तल्लिगं बाणं सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
अन्यद्वापि भवेल्लिंगं नदी प्रस्रवणोद्भवम् ॥ १६३ ॥
लिंगाकारं यथा मन्त्रैः स्थापितं वरदं भवेत् ।
हस्तादधस्तु रौद्रेषु द्वाभ्यां पिण्डीति भाजिते ॥ १६४ ॥
रौद्रेषु कृत्येषु यवांशः पिण्डिकाधिकः ।
पिण्डिका हीनमाना या शत्रुहानौ ततोऽधिका ॥ १६५ ॥
उच्चाटादौ विधेयातु व्यङ्गा व्याधिप्रकोपने ।
स्त्रीनाशे लक्षणाद्धीना कार्या कर्मानुरूपतः ॥ १६६ ॥
अव्यक्त मेवमाख्यातं व्यक्ताव्यक्त मथोच्यते ।
समलिंगे तु कर्तव्यं चतुरष्टाश्र वृत्तकम् ॥ १६७ ॥
कुर्यात्पूर्वोक्तवक्त्रे तु एकद्वित्रिचतुर्मुखम् ।
पञ्चमं चैववक्त्राणि चतुर्दिक्षु च मध्यमे ॥ १६८ ॥
पूर्वोक्त विधिना कुर्यात् एकत्रिचतुराननम् ।
द्विवक्त्रं पूर्ववत्पूर्वे पश्चिमे कल्पयेत्ततः ॥ १६९ ॥
चर्तुर्णां चैव वक्त्राणामूर्ध्वे कुर्यात्तु पञ्चमम् ।
प्रतिवक्त्रं जटाचूडं चन्द्रार्ध कृत शेखरम् ॥ १७० ॥
प्रतिवक्त्रं त्रिणयनं भुजस्कन्धाद्विकं तु वा ।
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं यथा शोभं द्विजोत्तमाः ॥ १७१ ॥
भद्रपीठं द्विधा कृत्वा लोहं च सुदृढं नयेत् ।
व्यक्ताव्यक्तमिदं ख्यातं व्यक्तलिङ्गमथोच्यते ॥ १७२ ॥
बद्ध पद्मासनासीनं शुद्धस्फटिक सन्निभम् ।
पञ्चास्यं दशदोर्युक्तं प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥ १७३ ॥
वक्त्रं प्रति जटाचूडं चन्द्रार्ध कृतशेखरम् ।
देह पञ्चक संयुक्तं चरमद्वय संयुतम् ॥ १७४ ॥
तस्य पूर्वमुखं सुभ्रु सुकपोलं स्मिताधरम् ।
जाम्बूनद प्रतीकाशं कल्पयेत्तु भुजद्वयम् ॥ १७५ ॥
दक्षहस्तेऽक्षसूत्रं तु वामे वै बीजपूरकम् ।
दक्षमञ्जनसङ्काशं भीषणं विवृतास्यकम् ॥ १७६ ॥
व्यालबद्धजटाचूडं कपालदलमण्डितम् ।
तुङ्गाग्रश्मश्रु संयुक्तं शूलधण्डा करद्वयम् ॥ १७७ ॥
उत्तरं वामवक्त्रं तु दाडिमीकुसुमप्रभम् ।
भूषण प्रचुरं वक्त्रं योषाच्छविसमायुतम् ॥ १७८ ॥
दक्षिणोत्पन्न हस्ताढ्यं पश्चिमं रजतप्रभम् ।
बालवेष समायुक्तं पुण्डरीक निभेक्षणाम् ॥ १७९ ॥
वराभय करोपेतं ध्यानासक्तमिव स्थितम् ।
पञ्चमं स्फटिक प्रख्यं प्रशान्तं सस्मिताननम् ॥ १८० ॥
ईशानमूर्ध्व वक्त्रं स्यात् करौ कटकभूषितौ ।
इत्थं वक्त्रसमायुक्तं वक्त्र वर्णानुलेपनम् ॥ १८१ ॥
कलावत्सरदेशीयं दिव्याभरणभूषितम् ।
सर्व कामप्रदं शान्तं द्वात्रिंशल्लक्षणान्वितम् ॥ १८२ ॥
ईशानदेहकरणं कल्पयेद्द्वारसंयुतम् ।
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं मथकर्मानु रूपतः ॥ १८३ ॥
संस्थान वर्ण दिव्यास्त्र द्वारादीनि प्रकल्पयेत् ।
कुर्यादीशान देहं तु दशतालोत्तमेन तु ॥ १८४ ॥
पुरुष प्रमुखान्देहानीश देहार्धमानतः ।
कुर्यात्तदुर्ध्व कायानि नाधः कायानि देशिकः ॥ १८५ ॥
पूर्वोक्त लक्षणैर्मानैः देहैः पञ्चभिरन्वितम् ।
कुर्यात्सदाशिवं देवं यथा युक्तं यथाशुभम् ॥ १८६ ॥
ध्यायेदेवं विधं वापि ज्ञानरूपं सदाशिवम् ।
कुर्यादूर्ध्वससौम्यास्यं दशबाहुं त्रिलोचनम् ॥ १८७ ॥
जटामकुट संयुक्तं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
व्याल यज्ञोपवीतं चा शार्दूलवसनान्वितम् ॥ १८८ ॥
नृत्यन्तं सुस्मितं देवं सर्वा भीष्टप्रदायकम् ।
श्री कण्ठमेवमख्यात मन्यथापि च कथ्यते ॥ १८९ ॥
त्र्यक्षं षोडश हस्ताढ्यं पादद्वय समायुतम् ।
जटामकुट संयुक्तं मूर्ध्निधुत्तूरपुष्पकम् ॥ १९० ॥
नानावर्णांवरैर्युक्तं वेणिकादिभिरलंकृतम् ।
ऊर्ध्वस्थदक्षपादाढ्यं दिव्यायुध समन्वितम् ॥ १९१ ॥
किञ्चित्सभङ्ग वक्त्राढ्य वामपाद समन्वितम् ।
वृषं ध्जं च खेटं च मुण्डं चाग्निं च झर्झरीम् ॥ १९२ ॥
पिच्छं च गजहस्तं च वामे त्वष्टभुजाः स्मृताः ।
त्रिशूलं नागहस्तं च परशुः पाश एव च ॥ १९३ ॥
गदा च दीपं डमरुहस्तं त्वभयं कृत्ततः ।
नागैराभरणैर्युक्तं कुण्डलाभ्यामलंकृतम् ॥ १९४ ॥
सर्वलक्षण संयुक्तं पादनूपुर संयुतम् ।
गौरीं स्कन्दं गृहीत्वा तु वामे पार्श्वे तु संस्थिताम् ॥ १९५ ॥
एव मूर्ध्वाङ्ग नृत्यन्तं त्वन्यथापि निगद्यते ।
नानायुध समोपेत विंशद्धस्तयुतोऽपि वा ॥ १९६ ॥
नाना विधायुधोपेत नवद्वय करोथवा ।
दक्षिणं वामजङ्घान्त मुद्भुतं वामापादकम् ॥ १९७ ॥
कुञ्चितं वामहस्तो वा दक्षिणो वा प्रसारितः ।
इतरोऽभय हस्त स्यात् परौ टङ्कानलान्वितौ ॥ १९८ ॥
टङ्क विहाय शूलं वा डमरुं वापरे करे ।
अग्निं हित्वा मृगोवाथ रुद्रोऽयं काल संज्ञितः ॥ १९९ ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजः क्रूर स्सखट्वाङ्गक पालकः ।
वराभय करोपेता रुद्रोयं वाम संज्ञककः ॥ २०० ॥
एष एव हि खट्वाङ्ग रहित श्शूल संयुतः ।
अघोर रुद्रनामायं भीमो भव विनाशनः ॥ २०१ ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजो दंष्ट्रायुतवक्त्रान्वितश्शुचिः ।
अन्योऽपि नक्र संयुक्तो जटामकुट संयुतः ॥ २०२ ॥
धनुर्बाण समोपेता मृगटङ्क समायुतङ्क ।
भूतोत्तमाङ्ग विन्यस्त वामपाददलान्वितः ॥ २०३ ॥
अथवा पादुके पद्मे भक्तानां शेखरेषु वा ।
वामे गौरी समायुक्तश्चन्द्रार्ध कृतशेखरः ॥ २०४ ॥
एष रुद्रो भुजङ्गेश स्सर्वाभीष्टाफलप्रदः ।
त्र्यक्षो द्विभुजश्शान्तो जटाखण्डेन्दुमण्डितः ॥ २०५ ॥
वरदाभय वामतः पार्वतीयुतः ।
आसीनो वा स्थितो वापि वरदानोद्यतः स्वयम् ॥ २०६ ॥
देवी वामोरुसंस्था वा वामबाहूर्ध्व विग्रही ।
तस्यास्तु दक्षिणो बाहुरीश स्कन्ध स्थितोऽथवा ॥ २०७ ॥
तस्या कट्याश्रियो वापि देवोयं सर्वकामदः ।
गौरी गौरीश्वरश्चैव चतुर्भुज समन्वितौ ॥ २०८ ॥
कपालशूल संयुक्तौ वरदाभयसंयुतौ ।
त्रिणेत्रौ वा द्विनेत्रौ वा प्रलम्बित पदान्वितौ ॥ २०९ ॥
प्रणम्रच्छविकत्र्यक्षौ पाद मूलस्य भैरवौ ।
एकस्याश्चतुरास्या वा पञ्चास्या वाथ भैरवाः ॥ २१० ॥
भैरवैरपि हीनो वा पङ्कजोपरि संस्थितौ ।
कालान्तकादि संयुक्तौ भक्तानामथवोपरि ॥ २११ ॥
एष रुद्रस्समाख्यातिस्त्रिशूलः सर्वसिद्धिदः ।
देहार्धान्वित कान्तोऽयं श्रीमान्वृषभवाहनः ॥ २१२ ॥
द्विहस्तौ च चतुर्हस्तौ वरदाभय संयुतौ ।
मृगटङ्कयुतो वाथ ललाटेऽपि सुलोचनः ॥ २१३ ॥
विलोचनो वा दक्षाङ्गस्थितोमादेह एव वा ।
अर्धनारीश्वरो नाम्ना हर्यर्धो हरिणा यदि ॥ २१४ ॥
चतुर्भुजश्चतुर्वक्त्रः त्रिणेत्रश्चन्द्रशेखरः ।
शूल पङ्कज युक्तो वा वरदाभय संयुतः ॥ २१५ ॥
कपालशूल संयुक्तो बद्धपद्मासने स्थितः ।
नीलरुद्र स्समाख्यातो नाम्ना व्याग्रोग्रऽष्टिकः ॥ २१६ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च वरदाभयसंयुतः ।
पिच्छ चामरसंयुक्तो भीमरुद्र स्समीरितः ॥ २१७ ॥
मृगाक्ष मालयोपेतः फलाभयकरोऽपि वा ।
वरदाभय हस्तो वा शान्तरूपः स्मिताननः ॥ २१८ ॥
जटामकुट संयुक्तः स्थानकादि समन्वितः ।
रुद्रोऽयं सर्वशर्वस्स्यात् अभीष्टफलदायकः ॥ २१९ ॥
शर्वरुद्रस्त्रिणेत्रस्तु वरदाभय संयुतः ।
कपाल शूल संयुक्तो बद्धपद्मासनस्थितः ॥ २२० ॥
मृगंशूल समायुक्तश्चतुर्भुज समन्वितः ।
पाशमुण्डधरो वापि टङ्कपाशधरोऽपि वा ॥ २२१ ॥
वरदा संयुक्तः स्थितः पद्मासनोपरी ।
भवरुद्र समाख्यात स्सर्वेषां भव नाशनः ॥ २२२ ॥
कपाल शूल हस्ताश्च रुद्रा एकादश स्मृताः ।
वराभय करोपेता स्सदंष्ट्रा उग्रदृष्टयः ॥ २२३ ॥
अथवा मृगटङ्कायां वराभय करान्विताः ।
उक्षस्थाः त्रिदशाः पद्मस्थिता वा गौरमूर्तयः ॥ २२४ ॥
कपालीशादयो रुद्रास्तत्तद्दिक् पालविग्रहाः ।
उग्रा नानायुधोपेतास्तत्तद्दिक्पालपालकाः ॥ २२५ ॥
तत्तद्दिक्पालढ्या यद्वा रुद्रोक्त विग्रहाः ।
किमत्र बहुनोक्तेन ये देवा रुद्र विग्रहाः ॥ २२६ ॥
यो रुद्राश्शान्त भावाढ्या स्तत्र प्रोक्ता महेश्वराः ।
एवं लक्षणमाख्यातं तेषां स्थापनमुच्यते ॥ २२७ ॥
एतन्नामादि वर्णेन बिन्दु नाद युतेन तु ।
त्रयोदशान्त युक्तेन चतुर्थ्यन्ताख्यया युजा ॥ २२८ ॥
उद्धरेन्मूलमन्त्रं तु ब्रह्माद्यङ्गानु सारतः ।
रुद्राणां रुद्रमूर्तीणां शान्तानामीश्वरो मनुः ॥ २२९ ॥
अथवा तैः पुरैवोक्त विधिनात्रापि कीर्तिताः ।
कालोऽङ्कुरार्पणं रत्नविन्यासो नेत्रमोक्षणम् ॥ २३० ॥
शुद्धि प्रदक्षिणं तोयाधिवासो मण्डपक्रिया ।
तत्रैव कुण्ड संकॢप्तिर्नव पञ्चैक सख्यया ॥ २३१ ॥
तक्षद्वासनं विप्र भोजनं वास्तु होमकम् ।
पुण्याहं वास्तु होमं च बेरशुद्धिरनन्तरम् ॥ २३२ ॥
कौतुकं स्थण्डिलं तस्या शयन स्थपनं तथा ।
कुंभादीनां सपर्या च नैवेद्यादि निवेदनम् ॥ २३३ ॥
तत्वमूर्त्यादि विन्यास स्तदीशैश्च समन्वितः ।
होमं पलाशसद्बिल्व वटोदुंबर पिप्पलैः ॥ २३४ ॥
अपामार्ग सदश्वत्थ खादिरैः प्राग्दिगादितः ।
प्रधाने तु पलाशेन घृतेन चरुणातिलैः ॥ २३५ ॥
द्वितीयेऽह्नि ततः पूर्णां दक्षिणादनमेव च ।
मन्त्रन्यासश्च विधिवत् स्नपनं पुष्कलोदनम् ॥ २३६ ॥
उत्सवो योग्य देवानां सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
कर्तव्य स्सर्व कर्मापि लिंग संस्थापनं यदि ॥ २३७ ॥
मुखलिंगस्य वा विप्राः तदध्यायोक्तमार्गतः ।
कर्तव्यः सर्वकर्मापि विशेषस्तत्र कथ्यते ॥ २३८ ॥
एकान्ता यो मनुस्स्वेष्ट फलस्स्वाण्वन्तमेव वा ।
लिङ्गे विन्यस्य नक्षत्रं स्वेष्ट कर्म समारभेत् ॥ २३९ ॥
स्वायंभुवादिकं लिंगं समाश्रित्य कदाचन ।
कार्यं कर्माभिचाराद्यं न स्याच्चेत् स्वस्य तद्भवेत् ।
इति उत्तरकामिकाखे महातन्त्रे काम्यलिंगप्रतिष्ठा विधिः
सप्तत्रिंशत्तमः पटलः ॥
लिङ्गायामैक भागे तु वेद भागेन विस्तरः
खण्डत्रयं समं कुर्यात् सिद्धिलिङ्गेषु सर्वसु
चतुरश्रं तथा अष्टाश्रं कूर्चावृत्त शिरोवहम्
अर्धचन्द्रं शिरोयुक्तं स्थापयेदैन्द्र पीठके
पूर्वदिक्स्वेष्ट सिद्ध्यर्थं लिङ्गं वज्रशिरोयथा
वज्रकायं समायोज्य स्तम्भादि परिकीर्तितम्
लिङ्गोर्ध्वे रुद्रभागे तु शरांशैः चतुरश्रकम्
वस्वश्रं पूर्ववद्वृत्ते समाश्रं स्वां दिशं विना
आग्नेयपीठे तल्लिंगं वह्निदिक् स्वाम्यसिद्धये
लिङ्गं शक्ति शिरोपेतं स्थाप्यं शक्त्यङ्ग पिण्डिके
शान्त्युग्रं तु तथा तेजो रिपुनाशो द्विषादयः
तापदाहं रिपो कुर्यात् लिङ्गं आग्नेयकं द्विजाः
नवांशे पञ्चभिः पूर्वापरे पार्श्वद्वयं त्रिभिः
प्रधान भुजयोः याम्यं वृत्तमग्निव्युतिः क्रमात्
याम्यदिक् स्वाम्ब सिद्ध्यर्थं स्थापयेत् याम्य पीठके
लिङ्गं दण्डशिरो युक्तं स्थापयेद्विधिनामतम्
गुरुदण्डं तु याम्यायां आयुर्वृद्धिं च पौरुषम्
रिपोर्देशे स्थितं नाशं नगराद्दक्षिणे ततः
मारीं च भेदनं रोगं विधत्ते नात्र संशयः
दैर्घ्यद्वाविंशदंशे तु शरांशैश्चतुरश्रकम्
अष्टाश्रं पूर्ववत् वृत्तं दशाश्र सहितं द्विजाः
स्थापयेद्राक्षसे पीठे स्वदिक् साधन सिद्धये
खड्वाङ्गं पिण्डिकायां तु स्थापयेत् असिमस्तकम्
अरतिक्षय विद्वेषं कील भेदेन मोहनम्
तत्सैन्य ध्वंसमुन्मादं रक्षो मारी प्रवर्तनम्
कुरुते नात्र सन्देहो विधिवन्मन्त्रसंयुतम्
उत्सेधे मनु भागे तु वेदाश्रं ब्रह्म भागकम्
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं वृत्तं बालेन्दुमस्तकम्
वारुण्यां स्थापयित्वा तु तद्दिगीशत्वं आप्नुयात्
पाशमस्तक युक्तं तत् पाशकाय विधानतः
प्रतिष्ठाप्य परां शान्तिं पुष्टि श्रीवृद्धिसोष्ठवम्
व्याधिहानिञ्च सौभाग्यं आप्नुयान्नात्रसंशयाः
पूर्वोक्तं वारुणं लिङ्गं याक्षं चोर्ध्व शिरोन्वितम्
यक्षाख्यायां प्रतिष्ठाप्य यक्षदिक् स्वाम्यमाप्नुयात्
गदामस्तक लिङ्गं तु गदाङ्गे स्थाप्यदेशिकः
जाम्बूनदसुखप्राप्तिमतीव बलदं मतम्
जयं धैर्यं तथा राज्य प्राप्तिं च प्रभुतामपि
लभते नात्र सन्देहो मन्त्रैः सान्निध्यमागतम्
उत्सेधे ग्रहभक्ते तु वेदाश्रं तु शरांशकम्
वस्वस्त्रं पूर्ववत् वृत्तं लिङ्गं छत्रशिरोयुतम्
ब्राह्म्यां स्थापयित्वा तु स्वादिगीशत्वमवाप्नुयात्
गायत्र्यंशो भवैद्दैर्घ्य सप्तभागां तु विस्तरे
नवभक्ते त्रिभिभक्तेमध्ये षड्रस वृद्धये ।
तदूर्ध्वेतु भवेद् वृत्तं रुद्रांशे त्रापुषं शिरः ।
वायव्यां तु प्रतिष्ठाप्य वायुदिक् स्वाम्यमाप्नुयात्
लिंगं ध्वजशिरोपेतं युक्तं ध्वजाङ्कायां न्यसेद्गुरुः
तेनलिङ्गेन मन्त्रज्ञः प्रोच्चाटोद्वेगविभ्रमान् ।
भृशम् शेषवियोगौ च शत्रोः कुर्यान्नसंशयः ॥
दैर्घ्यार्धं रौद्रवत् कृत्वा रसाङ्गैः पद्मसंभवम् ।
एकादशांशो विष्ण्वंशः पार्श्वैरामैस्तु वर्धनात्
अष्टाश्र वृत्तकं रौद्रं पार्श्वमध्ये त्रिरुन्नतम्
कुक्कुडाण्ड शिरोयुक्तं लिङ्गमैशाख्य पीठके
स्थापयित्वा स्वादिक् साम्यं लिङ्गं शूलशिरोयुत
शूलाख्यायां तु संस्थाप्य पृथिवीशत्वं आप्नुयात्
ज्ञानविज्ञान मोक्षार्थं योगीशत्व प्रदायकम्
शिवप्रदायकं सोख्यं तद्वत् साम्राज्यसिद्धिदम्
तदेवाब्जशिरः पद्मं पद्माङ्कायां प्रतिष्ठितम् ।
खेचरीशत्वमाप्नोति साम्राज्य फलसाधनम् ॥
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे शरांशैश्चतुश्रकम् ।
पूर्ववन्मध्य वृत्ते तु मस्तक त्रपुषोपगम् ॥
संस्थाप्य गारुडे पीठे तद्दिक् स्वाम्यफल भवेत् ।
चक्रमस्तकं संयुक्तं चक्राङ्कायां तु देशिकः ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजः क्रूरस्स खड्वाङ्ग कपालकः ।
वराभय करोपेतः रुद्रोऽयं वाम संज्ञकः ॥
एष एव हि खड्वाङ्गरहितश्शूलसंयुतः ।
अघोररुद्र नामायं भीमो भयविनाशनः ॥
शर्वरुद्र स्त्रिणेत्रस्तु वरदाभय संयुतः ।
कपालशूल संयुक्तो बद्धपद्मासनस्थितः ॥
मृगशूल समायुक्त श्चतुर्भुजसमन्वितः ।
पाशमुण्डधरो वाऽपि टङ्क पाशधरोऽपिवा ॥
वरदाभयसंयुक्तः स्थितः पद्मासनोपरि
भवरुद्रस्समाख्यातं सर्वेषां भवनाशनः ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजो दंष्ट्रायुतवक्त्रान्वितश्शुचिः
अन्योऽपि नक्रसंयुक्तो जटामकुट संयुतः
धनुर्बाण समोपेतो मृगटङ्ग समायुतः
भूतोत्तमाङ्ग विन्यस्त वामपादतलान्वितः
वामे गौरी समायुक्तः चन्द्रार्धकृतशेखरः
एषरुद्रो भुजङ्गेशः सर्वाभीष्टफलप्रदः
अव्यक्तमेवं व्याख्यातं व्यक्ताव्यक्तं अथोच्यते ।
समलिङ्गे तु कर्तव्यं चतुरश्राष्टवृत्तकम् ॥
कुर्यात् पूर्वोक्तवक्त्रेतु एकद्वित्रिचतुर्मुखम् ।
पञ्चमं चैववक्त्राणि चतुर्दिक्षु च मध्यमे ॥
चतुर्णां चैव वक्त्राणां उर्ध्वे कुर्यात्तुपञ्चमम् ।
प्रतिवक्त्रं जटाचूडं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ॥
प्रतिवक्त्रं त्रिणयनं भुजस्कन्धादिकं तु वा
३८. अष्टत्रिंशत्तमे पटले आर्षलिंग प्रासाद विधिः
लिङ्गानामार्षकाणां तु प्रासाद विधिरुच्यते ।
आर्षकमृषिभिस्सर्वैः कौशिकाद्यैः प्रतिष्ठितम् ॥ १ ॥
स्थूल मूलं स्थूलं मध्यस्थूलं कृशन्तु वा ।
विकांशं वृत्तांशं यत्फलाकारं मानसूत्र
विवर्जितम् ॥ २ ॥
मानुषेतरमित्युक्तमार्षं स्यादधुनाच्यते ।
पूजांश द्विगुणं पीठं त्रिगुणं गर्भगेहेकम् ॥ ३ ॥
तदर्धं भित्तिमानं स्यात् तत्समं त्र्यंशमेव वा ।
विस्ताराद् द्विगुणं तच्च त्रिपादाधिकमेव वा ॥ ४ ॥
अर्धाधिकं तु वा सप्तभागाधिक मथापि वा ।
लिंग विस्तारमानेन त्रिगुणं पीठ मुच्यते ॥ ५ ॥
गर्भगेहं ततस्तस्य त्रिभाग द्वयभित्ति युक् ।
प्राग्वदुत्सेध उत्तिष्ट अन्यथापि निगद्यते ॥ ६ ॥
लिंग विस्तार कर्णेन द्विगुणान्तार्ध संयुतम् ।
पीठ विस्तार मानेन सार्धानर्ध विवर्धनात् ॥ ७ ॥
सार्धाद्विगुणपर्यन्तं पीठ विस्तार उच्यते ।
द्विगुणं त्रिगुणं तेन चतुर्गुण मथापि वा ॥ ८ ॥
नालीगृह विशालं स्याद् द्विभागं स्यात् त्रिपादकम् ।
सार्ध द्वयांश कैकांश समं वा भित्ति विस्तरः ॥ ९ ॥
उदयं प्राग्वदेव स्याद्न्यथा च निगद्यते ।
लिङ्गनाहस्य कर्णेन पीठ विस्तार उच्यते ॥ १० ॥
त्रिगुणं गर्भगेहं स्यात् प्रञ्चांशे त्रयंशमेव वा ।
द्व्यंशे चैकांशकं वापि भित्ति विस्तार मारभेत् ॥ ११ ॥
पूजांशोच्चद्विभागस्यात् कर्णपीठ विशालकम् ।
तस्माच्चतुर्गुणं नालीगेहं तत्त्रषडंशकैः ॥ १२ ॥
एकांशस्य विस्तार मन्यथा च प्रकथ्यते ।
लिंग द्विगुण विस्तार कर्णपीठ विशालकम् ॥ १३ ॥
नालीगेहं त्रिभागं तु त्रिचतुष्पञ्चभागके ।
एकांशं तद्द्विस्तारमन्यथा पुनरुच्यते ॥ १४ ॥
परिणाहे विकारांशे तच्चतुर्दश कर्णकम् ।
पिण्डिका विपुलं नाली तच्चतुगुणमुच्यते ॥ १५ ॥
तत्पादत्र्यंशमानं वा अष्टांशं भित्ति विस्तरः ।
विस्तार द्विगुणे कर्ण दशांशेंश विहीनकम् ॥ १६ ॥
पीठं तारं तत पञ्चगुणं नालीगृहं भवेत् ।
तत्पञ्च सप्तभागैकं भित्तितारार्धमारभेत् ॥ १७ ॥
हीना हीनान्तरेऽष्टांश पीठे नालीगृहे तथा ।
भवन्ति बहुमानानि तेष्विष्टं गृह्यतां वरैः ॥ १८ ॥
लिंगे स्वायंभुवे चैतत् प्रोक्तं तदपि गृह्यताम् ।
एवमेकतले प्रोक्तं द्वितलादिषु धामसु ॥ १९ ॥
साधारे वा निराधारे त्वलिन्दं भित्तिरेव च ।
प्रागुक्त विधिना धाम नक्षत्राद् द्वितलं नयेत् ॥ २० ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे आर्षलिंग प्रासाद विधिः
अष्टत्रिंशत्तमः पटलः ॥
३९. एकोनचत्वारिंशत्तमे पटले पौरुष लिङ्ग प्रासाद विधिः
अथ पौरुषलिङ्गस्य प्रासादविधिरुच्यते ।
पौरुषं भक्तियुक्तौ मनुजैः स्थापितं भवेत् ॥ १ ॥
पूर्वास्मिन्स्थापिते तस्मिन्नज्ञाते पूर्व मन्दिरे ।
लिङ्गमानवशेनात्र प्रासादं परिकल्पयेत् ॥ २ ॥
लिङ्गविष्कम्भमानेन त्रिगुणं पीठविस्तरः ।
त्रिभागंनालि गेहस्य त्रिचतुर्भाग भागतः ॥ ३ ॥
भित्तिविस्तार उद्दिष्ट उत्सेधं पूर्ववद्भवेत् ।
लिङ्गविष्कम्भकर्णस्य अध्यर्धादर्धवृद्धितः ॥ ४ ॥
सार्धद्विगुणकं यावत् पीठविस्तारमाहरेत् ।
तस्माच्चतुर्गुणं पञ्चगुणं त्रिगुणमेव वा ॥ ५ ॥
नालीगृह विशालं स्यात् पीठ विस्तार मानतः ।
समं वा द्विगुणं वापि अद्यर्धं पीठ विस्तृतम् ॥ ६ ॥
उदयं प्राग्देव स्यादन्यथापि चकथ्यते ।
पूजांशद्विगुणं पीठमुदयं तु विशालतः ॥ ७ ॥
चतुष्पञ्चगुणं नाली गेहमत्र विधीयते ।
ततोऽवशिष्टं तत्सर्वं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ ८ ॥
लिङ्गात् पीठं ततो गर्भं गार्भाद्भित्तिविनिश्चये ।
एकात्सप्तयवान्तं मात्रादेक विवृद्धितः ॥ ९ ॥
त्रिमात्रान्तं तदावृद्धिं ह्रासं च परिकल्पयेत् ।
पीठं गर्भे भवेदेव भवेत् प्रासादविस्तरे ॥ १० ॥
तदर्धं वा त्रिपादं वा कुड्यतार मुदाहृतम् ।
अन्तरेऽष्टांशमानं वा तत्पादं वा समाहरेत् ॥ ११ ॥
उदयं प्राग्वदुद्दिष्टं यच्च स्वायम्भुवादिषु ।
तथा तदपि तद्ग्राम मानं पौराणपौरुषे ॥ १२ ॥
पट्टिकाङ्गमधिष्टान मार्षके धाम्नि कीर्तितम् ।
उपानं जगतीकण्ठ पट्टिका कुमुदादिषु ॥ १३ ॥
स्थलान्तं कल्पयेदेवं पूराणे धाम्नि पौरुषे ।
मानुषे पट्टिकान्तं च वृत्यन्तं जलनिस्रवम् ॥ १४ ॥
पीठव्यासेन हर्म्यस्य नालिके भज्य युग्मयुक् ।
यदि तद्वाह्य भागं च युग्ममेव विधीयते ॥ १५ ॥
युग्मंचेद्युग्ममेवस्यात् संमिश्रं तेषु नेष्यते ।
त्रिवर्ण पूजितं लिङ्गं पौरुषं वा विधीयते ॥ १६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पौरुषलिङ्गप्रासादविधिः एकोन
चत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
४०. चत्वारिंशत्तमे पटले लिङ्गवशात् प्रासादविधिः
अथेदानीं विशेषेण लिङ्गात् प्रासाद उच्यते ।
स्वायं बाणलिंगं दैवीकं चार्षकं त्विति ॥ १ ॥
सिद्धविद्याधराद्यैश्च स्थापितं यन्महात्मभिः ।
तेषां लिङ्गवसाद्विद्वान् प्रासादं परिकल्पयेत् ॥ २ ॥
पूजांश मानतो नाहात् विस्तारादुच्छ्रयादपि ।
एतेषां कर्णमानैश्च प्रसादं परिकल्पयेत् ॥ ३ ॥
तत्समं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ।
पञ्चषड्गुणितं वापि द्विगुणाद्यं प्रगृह्यताम् ॥ ४ ॥
अष्टौ वा देवमानानि नवमानानि सुव्रताः ।
तत्तदर्धं तदर्धं स्याद् द्वात्रिंशत् कथितानि तु ॥ ५ ॥
प्रत्येकं चैवमाख्यातं पीठमानं द्विजोत्तमाः ।
पीठ द्विगुणमानो वा त्रिगुणो वा चतुर्गुणः ॥ ६ ॥
पञ्चषड्गुणितो वापि गर्भहेहस्य विस्तरः ।
अवान्तर प्रमाणानि पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ७ ॥
गर्भगेहविशाले तु द्विभागादेकभागतः ।
षड्गुणान्तर पर्यन्तान् भागान् कृत्वैकभागतः ॥ ८ ॥
एकभाग विवृद्ध्या तु द्विगुणान्ता विशालता ।
भित्तेरन्तर मानं तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ९ ॥
लिंगात् पीठं ततो गर्भो गर्भाद्भित्ति विनिश्चये ।
एकात्सप्तयवान्तं तु मात्रादेक विवृद्धितः ॥ १० ॥
पीठ गर्भे भवेदेवं भवेत् प्रासादविस्तरे ।
अङ्गुलीहस्त पूर्णार्थं सप्तमात्रन्त माचरेत् ॥ ११ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे लिंगवशात् प्रासाद विधिः
चत्वारिंशत्तमः पटलः
४१. एकचत्वारिंशत्तमे पटले सार्व देशिक लिंग प्रासाद विधिः
सार्वदेशिक लिंगादेस्स्थापनं सम्यगुच्यते ।
प्रासाद स्याथ लिंगस्य पीठस्याश्मन एव वा ॥ १ ॥
सार्वदेशिक संज्ञस्य विधिस्सर्वत्र संमतः ।
सात्विके राजसे देशे तामसे वा प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥
विशेषाद्राजसे देशे राज्ञां विजयकारणम् ।
धर्म कामार्थ सिद्ध्यर्थं सार्व कामिकमुच्यते ॥ ३ ॥
अन्ये मोक्ष प्रदास्सर्वे कर्तुः कारयितुस्सदा ।
नागरं स्याद्युगे कार्ते त्रेते द्वाविड मिष्यते ॥ ४ ॥
द्वापरे वेसरं कार्यं सार्वदेश्यं कलौ युगे ।
वराटं चैव सालिंगं सर्वत्रापि च संमतम् ॥ ५ ॥
नागराद्द्राविडाच्चापि कालिङ्गाद्वेसरादपि ।
वराटाख्यं विशिष्टं स्यात्सार्वदेश्यं मुनीश्वराः ॥ ६ ॥
सार्व देशिक मित्युक्तं फलं तस्य विशिष्यते ।
स्वायंभुवं च बाणं च दैविकं चार्षकं तथा ॥ ७ ॥
यथा विशिष्टं विप्रेन्द्राः दाहृतम् ।
मानुषे त्वेव लिंगादौ फल वैशिष्य मिष्यते ॥ ८ ॥
तस्माच्छ्रेयोऽर्थिभिः कार्यं सार्वदेशिक संज्ञितम् ।
तन्त्र संकर दोषोऽपि मन्त्र संकर एव वा ॥ ९ ॥
आचार्य संकरो वापि देशसंकर एव वा ।
काल संकर दोषश्च युगसंकर एव वा ॥ १० ॥
अन्येषां संकरो वापि यतो नातो विशिष्यते ।
सार्वदेशिक धाम्नस्तु मानोन्मानं विधीयते ॥ ११ ॥
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्त विवर्धनात् ।
पञ्चाशद्धस्तपर्यन्तं मानं स्यात् सार्वदेशिकम् ॥ १२ ॥
सार्व देशिक धामादौ शान्तिकाद्युच्छ्रयास्तु ये ।
तारद्विभागे त्र्यंशाद्याः सप्तान्ताः शान्तिकादयः ॥ १३ ॥
अध्यर्ध त्रिगुणान्ताश्च संग्राह्या देशिकोत्तमैः ।
एक द्वित्रिकरैर्युक्तमानाद्धीनं तु वाधिकम् ॥ १४ ॥
आयाद्यं सकले नेति नियमान्नेष्यते द्विजाः ।
विस्ताराद्च्छ्रयाद्वाथ विस्तार स्योच्छ्रयेण वा ॥ १५ ॥
विस्तारायामतो वाथ नाहेनाथ परीक्षयेत् ।
प्रसङ्गेन च कथ्यन्ते लेशादाया दयोऽपि ये ॥ १६ ॥
गुणयेदिष्टमानं तु नवनागरसैः क्रमात् ।
रुद्रभानु शरिर्हन्याच्छेषमायं विनिर्दिशेत् ॥ १७ ॥
गुणाष्टरन्ध्र दशभिः मनुषड् वसु सप्तभिः ।
गुणयेत् क्षपये द्वापि तच्छेषं व्ययमादिशेत् ॥ १८ ॥
भानु नाडि रसैर्वृद्धनक्षत्रैः क्षपयेद्दिनम् ।
नृप कर्तृ दिना द्वास्तु लिंगाद्युक्त दिनान्तकम् ॥ १९ ॥
गुणयेल्लब्ध नक्षत्रे जन्माद्यानि यथा क्रमम् ।
तुष्टिस्सम्पद्विपत्क्षेम प्रत्यरं साधको वधः ॥ २० ॥
मैत्रं परममैत्रं कलहः प्रथमक्रमे ।
द्वितीये संपदाद्यास्तु पूर्ववत्समुदाहृदम् ॥ २१ ॥
शुभं तृतीय जन्मर्क्षं मृतमष्टमराशिकम् ।
वैनाशिकं च त्यक्त्वा तु तृतीये वा विपर्यये ॥ २२ ॥
शेषं शुभमिति ज्ञेयमेवं ज्ञात्वा प्रयोजयेत् ।
वियोगाद्यशुभं योगं गणं चासुर मानुषम् ॥ २३ ॥
वर्जयेत्सिद्धिकामस्तु मुक्तिकामो यथेच्छया ।
सप्तर्तुर्भूत वेदाग्नि नवभिः क्षपितं तु यत् ॥ २४ ॥
तस्कराद्यंशकं ज्ञेयं नाम्ना तेषां फलं भवेत् ।
रुद्र रन्ध्रगुणैवृद्धिं योनिभिः क्षपयेद्गुरुः ॥ २५ ॥
ध्वजाद्या योनयश्चाष्टौ षट्जाद्यास्सप्तयोनयः ।
पृथ्व्याद्याः पञ्च संख्या वा
दक्षिणाद्यास्त्रयोऽग्नयः ॥ २६ ॥
चतुष्प्रकाराद्विज्ञेया ध्वजाद्याः पूर्ववन्मताः ।
षड्जो वृषभगान्धारौ पञ्चमो मध्यमस्तथा ॥ २७ ॥
निषादो धैवतस्सप्त योनयस्तासु शस्यते ।
षड्जऽऽच वृषभो मध्ये भूतेषु पृथिवी जलम् ॥ २८ ॥
गार्हपत्यस्तथैवाहनीयोऽग्निषु शस्यते ।
पृथ्व्याद्याः प्रथिताः पञ्च दक्षिणाद्यास्तथाग्नयः ॥ २९ ॥
वृद्धं नवाष्टकरसैर्हरेद्वारं तु सप्तभिः ।
निन्दिता रविसौराराश्शुभयोगे शुभप्रदाः ॥ ३० ॥
प्रासादे मण्डपे चैव प्राकारे गोपुरे तथा ।
लिंग बेरादिके चैव मायाद्यं कल्पयेद्विजाः ॥ ३१ ॥
किं तु लिंगे च बेरे च तुड्गे नैव निरीक्षयेत् ।
धाम्नस्त्र्यंशं चतुस्त्र्यंशं पञ्चत्र्यंश द्रिभागिकम् ॥ ३२ ॥
षडंशे चतुरंशं वा सप्तभागे तु पञ्चभिः ।
चतुर्भिर्वा त्रिभागैर्वा गर्भगेहं पकल्पयेत् ॥ ३३ ॥
अष्टांशे त्रिचतुष्पञ्चषड्भागैर्गर्भ इष्यते ।
नवांशे त्रिचतुष्पञ्चषड् सप्तांशैस्तु नालिकाम् ॥ ३४ ॥
मिश्रं वा योजयेद्भित्तिं युग्मायुग्मकरेषु च ।
त्र्यंशैकं तदूद्वयांशं वा पञ्चांशे त्र्यंशमेव वा ॥ ३५ ॥
षडंशे चतुरंशं वा सप्तांशे त्र्यंशमेव वा ।
चतुरंशं तु वा मध्ये षडंशं पञ्च भागिकम् ॥ ३६ ॥
अष्टांशे तु कृते व्यासे नवांशे पञ्च भागिकम् ।
चतुरंशेन वा भद्रं मध्यमे परिकल्पयेत् ॥ ३७ ॥
पादं वार्ध त्रिपादं वा कुर्याद्द्वयंशं तु निर्गमः ।
भद्रस्य युग्मपार्श्वस्थ रुद्र रूपादिरेव वा ॥ ३८ ॥
तले तले तु चैवं वा कल्पयेद्देशिकोत्तमः ।
सार्व देशिक लिंगानि कथ्यन्ते गर्भमानतः ॥ ३९ ॥
प्रसादर्गभमाने तु पञ्चाशे त्रिभिरुत्तमम् ।
नवांशे पञ्चभिर्मध्यं भवत्यर्धेन कन्यसम् ॥ ४० ॥
तदवान्तरभेदेन भवन्त्यन्यानि षद्पुनः ।
तत्तदन्तरमानेन त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ॥ ४१ ॥
विंशत्यंशे कृते गर्भे दशांशमधमं भवेत् ।
एकादशांशैर्मध्यं स्यात् भागैर्द्वादशभिर्वरम् ॥ ४२ ॥
मध्यमेष्ट विभागे तु नव लिंगादयस्तु वा ।
गर्भन्तु नवधा कृत्वा नवलिंगोच्छ्रयस्तु वा ॥ ४३ ॥
अधमं गर्भपादं वा त्रिपादं चोत्तमं भवेत् ।
मध्यमेऽष्ट विभागे तु तत्तदन्तभेदतः ॥ ४४ ॥
त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणानि लिंगानां कथितानि च ।
अथवा गर्भ गेहस्य त्र्यंशैकमधमं भवेत् ॥ ४५ ॥
गर्भार्धं मध्यमं ज्ञेयं पञ्च त्र्यंशं वरं मतम् ।
पूर्ववन्मध्यमं कृत्वा त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ॥ ४६ ॥
लिंगायामे विकारांशे चतुर्भूतरसैर्हितम् ।
एकहस्तं समारभ्य चेकैकाङ्गुल वर्धनात् ॥ ४७ ॥
नवहस्त प्रमाणान्तं मानं स्याल्लिंग दर्ध्यके ।
एक विंशति भागेन गर्भगेहे विभाजिते ॥ ४८ ॥
त्रयोदशांशकं श्रेष्ठं दशांश मधमं भवेत् ।
पूर्ववन्मध्यमं कृत्वा त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ॥ ४९ ॥
लिंगायामे विकारांशे चतुर्भूत रसैर्हितम् ।
सत्रिभागैश्शरैर्लिंग विस्ताराः परिकीर्तितः ॥ ५० ॥
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे पञ्चभिर्वाथ विस्तरः ।
अथवाष्ट दशांशे च लिंगोच्चे पञ्चभागिके ॥ ५१ ॥
चतुर्भागोथवा लिंगविस्तारः परिकीर्तितः ।
दैर्ध्यं त्रिसप्तधा कृत्वा रसभूताब्धि भागतः ॥ ५२ ॥
विस्तारः कथितश्शास्त्रे लिंगानां मुनिपुंगवाः ।
द्वार स्तम्भादिभिश्चैव मानं लिंगे समूह्यताम् ॥ ५३ ॥
भागेन वाथ लिंगानि विभजेत्तानि चाङ्गुलैः ।
आयादि शुभसिद्ध्यर्थं अंशैर्वा विभजेद्यथा ॥ ५४ ॥
षोडशांशं समारभ्य चतुर्विंशति संयुतम् ।
शतांशं विभजेत्तत्र त्वेकांश योजयेद्गुरुः ॥ ५५ ॥
तैर्वा निरीक्षये ल्लिंगं बेराद्यायादिकं गुरुः ।
समखण्डं वर्धमानं शैवाधिक्यं त्रिराशिकम् ॥ ५६ ॥
स्वस्तिकं च सहस्रख्यं धारालिंगमिति द्विजाः ।
इयत्तया समुद्देश क्रमेणैष विधीयते ॥ ५७ ॥
त्रिधा विभज्य लिंगोच्चं कुर्याद्भागत्रयं क्रमात् ।
तद्भाग सदृशस्तारस्समखण्डोऽयमीरितः ॥ ५८ ॥
पूर्वोक्त तारयुक्तो वा समखण्डो मुनीश्वराः ।
पक्षस्मृत्येक विंशांशं गायत्र्यंशे शिवायते ॥ ५९ ॥
चतुष्पञ्चर्तुसप्तांशा ब्रह्मभागे समीरिताः ।
भाग भाग विवृद्ध्या स्यात्
तस्मात्तस्माद्धरीशयोः ॥ ६० ॥
वर्धमानानि चत्वारि ब्राह्मणादिष्वनुक्रमात् ।
अथवान्यप्रकारेण वर्धमानं विधीयते ॥ ६१ ॥
एक हस्तेऽङ्गुलं ह्येकं द्वित्रिहस्ते त्रिमात्रकम् ।
चतुष्पञ्चकरे पञ्च षड् सप्तसु च सप्तकम् ॥ ६२ ॥
नवाङ्गुलं तु विज्ञेयं लिंगयोर्वसरन्ध्रयोः ।
एकद्वित्रिक्रमाद्दद्यादधिके ऋतुवत्कृते ॥ ६३ ॥
ब्रह्मविष्णुहरांशे तु हास्तिकोपि ह्यतो विधिः ।
सप्तसप्ताष्ट भागं तु पञ्च पञ्च षडंशकम् ॥ ६४ ॥
चतुश्चतुश्शरांशं तु वह्नि वह्नि युगांशकम् ।
एवं शिवाधिकं लिंगं ब्राह्माद्यादिष्वनुक्रमात् ॥ ६५ ॥
लिंगोच्चं नवधा कृत्वा ब्रह्माद्यास्त्रिस्त्रिभागतः ।
षड्सप्ताष्ट विभागैस्तु नाहो रुद्रादिषु क्रमात् ॥ ६६ ॥
त्रैरशिकमिदं लिंगंशुद्राणां तत् प्रशस्यते ।
नवधा लिंगमानेन त्रिचतुर्भिरजादयः ॥ ६७ ॥
स्वस्तिकं लिंगमाख्यातमन्यथा च निगद्यते ।
त्रिंशद्भागे शिवायामे नवदिग्रुद्रभागतः ॥ ६८ ॥
ब्रह्माद्यास्त्वथवा तेभ्यो भाग भागाद्यनुक्रमात् ।
त्रयस्त्रिंशत्कृते लिंगे स्वस्थिकं शूद्रयोग्यकम् ॥ ६९ ॥
सहस्राख्यं च धाराख्यं पूर्वोक्त्यात्रापि गृह्यताम् ।
मुख लिंगं च पूर्वोक्त विधिनात्रापि भाव्यते ॥ ७० ॥
शिरोवर्तनमेतैषां पूर्वोक्तविधिना नयेत् ।
लिंगानामधिकं दद्याच्छिरसो वर्तनांशकम् ॥ ७१ ॥
समस्तमथवा त्र्यंशमधिकं वर्तनांशतः ।
शिवलिंगप्रतिष्ठोक्तविधिना लक्षणं नयेत् ॥ ७२ ॥
यावल्लिंगस्य विस्तार स्तावत् पीठस्य विस्तृतिः ।
लिंगविष्कम्भमानेन त्रिगुणा वाथ विस्तृतिः ॥ ७३ ॥
चतुष्पञ्च गुणा वापि द्विगुणा वाथ विस्तृतिः ।
पूजांश द्विगुणा वाथ त्रिगुणा वा चतुर्गुणा ॥ ७४ ॥
तत्तत्कर्णप्रमाणा वा नाहेन सदृशापि वा ।
नाह द्विगुण माना वा पीठ विस्तृति रुच्यते ॥ ७५ ॥
तत्तदन्तर मानानि पीठानां कथितानि च ।
गर्भगेह त्रिभागैकश्चतुर्भागैक एव वा ॥ ७६ ॥
गर्भार्धोवाविशालस्स्यात् पीठस्य मुनिपुङ्गवाः ।
विष्णुभाग समोत्तुङ्ग पादार्ध सहितोऽथवा ॥ ७७ ॥
ब्रह्मांशमष्टधा कृत्वा व्योम भाग विवर्धनात् ।
पञ्चांशोच्चं तदुच्चं वा विष्ण्वंशोत्तुङ्गतोऽधिकः ॥ ७८ ॥
पीठ स्थापनरीत्यैव तस्यालङ्कार माचरेत् ।
लिंग विष्कम्भमानेन द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ ७९ ॥
चतुष्पञ्च गुणं कूर्म शैलं प्रकल्पयेत् ।
तत्तदन्तर मानानि नवधापरिकल्पयेत् ॥ ८० ॥
लिंगायाम समं वापि लिंगनाहसमं तु वा ।
पीठ विस्तार सदृशं ब्रह्मशैलं प्रकल्पयेत् ॥ ८१ ॥
तद्विशाल समं वाथ त्रिपादं त्वर्धमेव वा ।
तत्पादं वा समुत्सेधं ब्रह्मशैलस्य कल्पयेत् ॥ ८२ ॥
तद्वन्मध्यं चतुर्भक्त्वायुज्याद्वा कशिलोच्छ्रयम् ।
लिंग विष्कंभ मानं तु विकारांश समं भवेत् ॥ ८३ ॥
भागादेक विवृद्ध्या तु चतुर्भागावसानकम् ।
ब्रह्मशैलावटं कुर्यात् उत्सेधाद्विस्तरात् पुरः ॥ ८४ ॥
एकैकयाविवृद्ध्या तु द्वयङ्गुलान्तं प्रकल्पयेत् ।
कश्चिदस्ति विशेषोऽस्मिन् यावत्पूजांश दैर्घ्यकम् ॥ ८५ ॥
तावन्निर्गमसंयुक्तं पीठिका यदि कल्पिताः ।
छायादोषो यथा नस्यात् लिंगपीठिकयोर्द्विजाः ॥ ८६ ॥
देशस्य देशनाथस्य कर्तुः कारयितुस्तथा ।
आवहेदुत्तमां सिद्धिं सर्व लिंगेष्वयं विधिः ॥ ८७ ॥
तथैव पूजा भागार्धा दधश्चेल्लक्षणं कृतम् ।
अर्चांशादधिकं पीठं पार्श्वतो न्यूनमेव वा ॥ ८८ ॥
कल्पितं पीठमेवं वा पीठलिंगं तु मुक्तिदम् ।
सिद्ध्यै विगर्हितं तत्स्यात् समं चेत् सिद्धिदं द्वयम् ॥ ८९ ॥
शान्तिकाद्युछ्रयाद्यं च प्रोक्तं प्रासाद कल्पने ।
गण्यं तदनु रोधेन नाद्यन्तमिह कथ्यते ॥ ९० ॥
तत्संग्रहेऽपि नात्यन्त दोषस्स्यात् सार्वदेशिके ।
स्वयम्भु दैविके बाणे गाणे मौने विशेषतः ॥ ९१ ॥
लक्षणं नेष्यते तेषां विस्तारेणोच्छ्रयेण वा ।
तथा ब्रह्मादिभिर्भागै श्शिरोलक्षण भेदतः ॥ ९२ ॥
ब्रह्मनन्दि शिलाभिश्च स्वाकारो लक्षणं यतः ।
त्रिभिर्ब्रह्मादिभिर्भागैर्द्वाभ्यामेकेन वा युतम् ॥ ९३ ॥
यदाकार विशिष्टं तद्रूपं तस्य तदेव हि ।
प्रासाद पीठिके तेषां गर्भमानादिकं च यत् ॥ ९४ ॥
सार्व देशिकमेवेष्टं यतस्ते सार्वदेशिकाः ।
प्रासाद पीठिकादीनां जीर्णादौ समुपस्थिते ॥ ९५ ॥
जीर्णोद्धार विधानेन पीठप्रासाद माचरेत् ।
परित्यक्त शिलायोगे शिलायोगश्च कथ्यते ॥ ९६ ॥
स्वायम्भुवादि लिंगानां दृश्यभागादधः स्थितम् ।
दर्शयेत् खननाद्यैश्चेच्चोर दुःखावहं नृणाम् ॥ ९७ ॥
दृश्य भागमिति ज्ञेयं ब्रह्मविष्णुहरांशकम् ।
तस्मादधः स्थितं लिंगं मूलेनैव परीक्षयेत् ॥ ९८ ॥
अज्ञानाच्छोधने कर्तुर्मृत्युरेव न संशयः ।
सार्वदेशिकलिंगानामित्थं लक्षण मीरितम् ॥ ९९ ॥
प्रतिष्ठाया विधानं यत् पूर्वोक्त विधिनोच्यते ॥ ९९१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे सार्वदेशिकलिंग प्रासाद विधिः एक
चत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
४२. द्विचत्वारिंशत्तमे पटले अङ्गलिङ्ग प्रतिष्ठा विधिः
अङ्गलिङ्गप्रतिष्ठान्तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
प्रधानमङ्गमित्येवं द्विधं लिङ्गमुच्यते ॥ १ ॥
मण्डपाः परिवारा वा प्राकारा गोपुरादयः ।
यस्य लिङ्गस्य विद्यन्ते तत् प्रधानमिति स्मृतम् ॥ २ ॥
यत् प्रधानाविरोधेन पञ्चप्राकार मध्यमे ।
तदङ्गमिति विख्यातं परिवारैर्विनाकृतम् ॥ ३ ॥
शुभाशासंस्थितं भुक्त्यै मुक्त्यै सर्वासुदिक्षु च ।
पश्चिमोत्तरपूर्वाशाश्शुभाशास्संप्रकीर्तिताः ॥ ४ ॥
कुर्यात्तेषां विमानाद्यं मूल धामोनमानकम् ।
तत्रसंस्थापयेल्लिङ्गं प्रतिमां वोभयात्मिकाम् ॥ ५ ॥
प्राकारत्रयबाह्ये तु यदि देवाः प्रकीर्तिताः ।
परिवारादिकं तत्र कुर्याद्वा लेशमार्गतः ॥ ६ ॥
नित्योत्सवादिकं तत्र विरोधाय न कल्पते ।
अङ्गलिङ्गाद्यकं शुद्धशैव मार्गेण कारयेत् ॥ ७ ॥
नैव पाशुपतेनापि न महाव्रतिना क्वचित् ।
न बौद्धार्हतकापालपाञ्चरात्रादिकैर्न च ॥ ८ ॥
अन्यैरपि न कर्तव्यं दर्शनान्तरसंस्थितैः ।
प्रमादत्तैः कृते तच्च शैवं संपादयेत् क्षणात् ॥ ९ ॥
एकहस्तात्त्रिहस्तान्तमङ्गलिङ्गप्रमाणकम् ।
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यं कृतं चेत् सर्वदोडकृत् ॥ १० ॥
पञ्चादशकरादूर्ध्वं प्रासादं नैव कारयेत् ।
स्वधामगर्भमानाद्वा कुर्यादङ्गुलमानतः ॥ ११ ॥
सार्वदेशिकमेवेष्टं प्रासादं लिङ्गमेव च ।
कर्षणादिकमेतेषां कर्तव्यं वा न वा पृथक् ॥ १२ ॥
आद्येष्टकादिकं कर्म तावदस्य समाचरेत् ।
एवं लिङ्ग विमानाद्यं कृत्वा संस्थापयेत् सुधीः ॥ १३ ॥
प्रागेव विहितं यस्मात् प्रतिष्ठा तेन चोच्यते ।
मूर्धेष्टकादिकं कर्म जीर्णोद्धारादिकं च यत् ॥ १४ ॥
पूर्वोक्त विधिना सर्व कर्तव्यं चोदितं तथा ।
क्रियमाणेऽपि मूलस्य पवित्रारोहणादिके ॥ १५ ॥
तस्मिन्कालेऽङ्गलिङ्गादेः पवित्रारोहण न वा ।
पृथग्वा करणीयं तद्यथाशास्त्रं द्विजोत्तमाः ॥ १६ ॥
एवंयः कारयेदङ्गलिङ्गादेः स्थापनं नरः ।
आयुः श्रीकीर्तिसौभाग्यारोग्यभोग्यबुहुप्रजाः ॥ १७ ॥
संलब्धकामो देहान्ते शिवेन सह मोदते ।
एकाद्येकैकवृद्ध्या तु रुद्रसंख्यावसानकम् ॥ १८ ॥
अष्टोत्तरशतं वाथ तदर्धं वा तदर्धकम् ।
शतं वार्धं तदर्धं वा शतोर्ध्वमपि पुष्कलम् ॥ १९ ॥
एवं यः कारयेत् कर्ता स एवाहं न संशयः ॥ १९१/२ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे अङ्गलिङ्गप्रतिष्ठाविधिः द्वित्वारिंशत्तमः
पटलः ॥
४३. त्रिचत्वारिंशत्तमे पटले सदाशिवस्थापन विधिः
सदेशस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षणपुरस्सरम् ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् पूर्वोक्तैस्तं विशेष्टः ॥ १ ॥
बद्धपद्मासनं श्वेतं स्थितं पञ्चास्यसंयुतम् ।
पिङ्गलाभं जटाचूडं दशदोर्दण्डमण्डितम् ॥ २ ॥
अभयं च प्रसादं च तथा शक्तिं त्रिशूलकम् ।
खट्वाङ्गं दक्षभागस्थैर्वहन्तं करपल्लवैः ॥ ३ ॥
बुजङ्गं चाक्षमालं च डमरुं नीलपङ्कजम् ।
बीजापूरं च वामस्थैर्वहन्तं सुप्रसन्नकम् ॥ ४ ॥
अर्चनाध्यायसंसिद्धध्यानान्तरयुतं तु वा ।
इच्छाज्ञानक्रियाशक्तित्रयसंकॢप्तलोचनम् ॥ ५ ॥
ज्ञानचन्द्रकलायुक्तं कलावर्षोपलक्षितम् ।
ब्रह्मसूत्रादिकं कार्यं सुखेश प्रतिमोदितम् ॥ ६ ॥
एवं सदाशिवः कार्यो मनोन्मना समन्वितम् ।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ॥ ७ ॥
वाराद्यं पूर्ववद्ग्राह्यमङ्कुराणां समर्पणम् ।
तदन्ते रत्नविन्यासं दृष्ट्युन्मीलनमेव च ॥ ८ ॥
बेरशुद्धिं पुरादीनां प्रदक्षिणमथाचरेत् ।
जलाधिवासनं पश्चान्मण्टपं पूर्ववन्नयेत् ॥ ९ ॥
मण्टपे कुण्डकॢप्तिं च ग्रहभूतैकसंख्यया ।
तानि कुण्डानि वृत्तानि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ॥ १० ॥
पश्चाच्छिल्पिविमोक्षं च द्विजानां भोजनं तथा ।
पुण्याहं वास्तुहोमं च भूपरिग्रहमेव च ॥ ११ ॥
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं शययाकॢप्तिं पूर्ववदाचरेत् ।
प्रतिमाशोधनं कृत्वा कौतुकं बन्धयेत्ततः ॥ १२ ॥
शययायां शाययेद्देवं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् ।
शिरःप्रदेशे देवस्य सदाशिवघटं न्यसेत् ॥ १३ ॥
सर्वलक्षणसपन्नं यजेत् कुम्भे सदाशिवम् ।
वर्धनीमुत्तरे न्यस्य यजेत्तस्यां मनोन्मनीम् ॥ १४ ॥
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशांस्तेषु पूजयेत् ।
तत्त्वमूर्त्यादिविन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ॥ १५ ॥
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च समिदाज्यचरूंस्तिलान् ।
यवा/लाजांश्च हुत्वान्ते सिद्धार्थं च पयांस्तथा ॥ १६ ॥
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटाः पूर्वादिदिक्षु च ।
शमीरवदिरमायूरबिल्वास्युः वह्निकोणतः ॥ १७ ॥
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वा मतः ।
प्रत्येकं पूर्ववद्धुत्वा द्वितीये देशिकश्शुचिः ॥ १८ ॥
उद्धृत्य प्रतिमामिष्ट्वा कुम्भानग्निं च पूर्ववत् ।
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत्ततः ॥ १९ ॥
ततो महूर्ते संप्राप्ते कुम्भाद्बीजं पुरो न्यसेत् ।
कुम्भाद्बीजं समादाय सदेशहृदि विन्यसेत् ॥ २० ॥
वर्धन्या बीजमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ॥ २१ ॥
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्य परितो न्यसेत् ।
तत्तद्घटोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ॥ २२ ॥
स्नपनं भूरि नैवेद्यं पूजामुत्सवमारभेत् ।
देव्याश्च स्नपनं कृत्वा कल्याणं कारयेत्ततः ॥ २३ ॥
अनुक्तमत्र यत्कुर्यात् सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
नित्यार्चनादिकं सर्वं प्राग्वदेव समाचरेत् ॥ २४ ॥
सदाशिव प्रतिष्ठां तु कुर्यादेवं हि यो नरः ।
इहैव भोगान् भुक्त्वेष्टान् सोऽन्ते यायाच्छिवं परम् ॥ २५ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सदाशिवस्थापन विधिः
त्रिचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
४४. चतुश्चत्वारिंशत्तमे पटले देवी स्थापन विधिः
देव्यास्संस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
शिलादिद्रव्यमापाद्य तैः कुर्यात् प्रतिमां ततः ॥ १ ॥
ग्रामादौ शिवहर्म्ये तु अष्टदिक्ष्वन्तरालके ।
गौरीप्रतिष्ठा कर्तव्या इष्ट देशे मनोरमे ॥ २ ॥
त्रिहस्ताद्येकपञ्चाशद्धस्तविस्तार संयुतम् ।
तस्या धाम विधातव्यमुत्सेधाद्यं तु पूर्ववत् ॥ ३ ॥
वलभ्याकारमिष्ट स्यादनुरूपयुतं तु वा ।
वलभ्याकारमिष्टं चेच्चतुर्धा विभजेत्ततिम् ॥ ४ ॥
दैर्घ्यं त्वेककांशवृद्ध्या तु षड्भिर्भगर्भो भवेत्पदैः ।
एकेन भित्तिरुद्दिष्टा त्रिधा वा विभजेत्ततिम् ॥ ५ ॥
द्वाभ्यां गर्भो भवेद्भित्तिस्समन्तादेकभागतः ।
चतुर्धा भाजिते तारे षड्भिदैर्घ्यमथापि वा ॥ ६ ॥
गर्भस्त्वष्टपदैः ख्यातस्त्वन्यथा च निगद्यते ।
पञ्चधा भाजिते तारे दैघ्यं षड्भिरथापि वा ॥ ७ ॥
सप्तभिस्त्वष्टभिर्वाथ नवभिर्दशभिस्तथा ॥ ८ ॥
षड्भागे त्वेकभागादि वृद्ध्या द्विगुणामानतः ।
आयामं गर्भभित्योश्च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ९ ॥
एवं विंशति भागान्तं विस्तारे परिकल्पिते ।
तत्तद्विगुणमानान्तमायामं परिकल्पयेत् ॥ १० ॥
द्वितलादितलेऽलिन्दान् भित्तिं च बहुसंख्यया ।
पादेन वार्धभागेन त्रिपादेन समन्ततः ॥ ११ ॥
सार्धेन सत्रिपादेन द्विभागेनाथ कल्पयेत् ।
हित्वालिन्दं बहिर्भागाद्धनं वा सर्वमिष्यते ॥ १२ ॥
अधिष्ठानादि षड्वर्गं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
शालाकारम् सभाकारं प्रासादाकारमेव च ॥ १३ ॥
मस्तकस्थूपिसंख्या स्यादेकादेकाद शान्तिका ।
दिग्देवतासु देव्यास्तु रूपभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ १४ ॥
शिवायतनदेवा वा गणपः षण्मुखोऽपि वा ।
सिंहा वा वृषभो वापि वाहनं परिकीर्तितम् ॥ १५ ॥
शुका वा कोणदेशे स्युरन्यत् प्रागुक्तवन्नयेत् ।
पूर्वास्यं पश्चिमास्यं वा दक्षिणास्यं समीरितम् ॥ १६ ॥
उत्तरास्यं तु वा कुर्यात्सर्वं तत्सम्पदां पदम् ।
कृता चेद्गर्भमानेन तद्विस्तारो विशिष्यते ॥ १७ ॥
आयामो वाथ संग्राह्याः प्रतिमालक्षणोक्तितः ।
धाम्नि दिग्देवताः स्थाप्यास्तद्देवीरूप विग्रहाः ॥ १८ ॥
रुद्रस्कन्दणेशा वा द्वादशान्ततलान्विते ।
हर्म्य कोणेषु विषभं सिंहं वा परिकल्पयेत् ॥ १९ ॥
प्रासादभित्तिदेवानामशेषाणामपि प्रभोः ।
प्रासादस्य प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठा परिकीर्तिता ॥ २० ॥
रुद्रावतारक्रीडासु प्रतिष्ठा नैव कीर्तिता ।
प्राकारपरिवारांश्च मण्टपादींश्च कल्पयेत् ॥ २१ ॥
वामाद्याश्शक्ययो वापि परिवारे व्यवस्थिताः ।
श्रीर्दुर्गा क्ष्मा शशिन्या च गायत्री चाप्युषा तथा ॥ २२ ॥
सन्ध्यां सरस्वतीत्येताः स्थाप्या वा मुनिपुङ्गवाः ।
प्रज्ञा मेधा श्रुतिश्चैव स्मृतिः स्वाहा वषट् च वै ॥ २३ ॥
धृतिमतिश्च पूर्वादिक्रमाद्देव्यः प्रकीर्तिताः ।
अथवा ज्येष्ठयोपेतास्सप्त मातर - ईरिताः ॥ २४ ॥
देहली पेषणी चुल्की खण्डनोलूखली तथा ।
मुसली मुद्गरी देवी वर्धमानी च वा मताः ॥ २५ ॥
चतुर्द्विहस्ता इष्टास्त्राः पद्महस्तास्तु वा मताः ।
वृषो गणाधिपः स्कन्दो महाशास्ता धनेश्वरः ॥ २६ ॥
वीरश्च क्षेत्रपालश्च भास्करः पूर्वतो दिशि ।
नै -ऋते वाग्निदेशे वा विघ्नेशं संप्रकल्पयेत् ॥ २७ ॥
इन्द्रादीन्वा तदस्त्राणि कल्पयेत् पूर्वतो दिशि ।
निर्माल्यधारिणीं देवीमशनीमीशगोचरे ॥ २८ ॥
पूर्वोक्त परिवारान्वा कल्पयेद्देशिकोत्तमाः ।
महापिठे विशेषेण सर्वाश्चापसरसः स्थिताः ॥ २९ ॥
देव्या मानं त्रिधा प्रोक्तं शिवलिङ्गानुरूपतः ।
पूजाशसदृशं वाथ द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ ३० ॥
चतुष्पञ्चगुणं वापि पूजांशोच्चत्रिपादकम् ।
अर्धं तदन्तरेष्टंशे नवमानं च वा भवेत् ॥ ३१ ॥
पूजांशोच्चं चतुर्विंशच्छतं वाथ विभज्य च ।
भ्रूदृग्घ्राणास्यकर्णान्तं बाहुकक्षस्तनान्तकम् ॥ ३२ ॥
लिङ्गमानवशाद्देवीमानं निष्कल संज्ञके ।
प्रतिमामानतस्तस्या मानमेवं समीरिओतम् ॥ ३३ ॥
मात्राङ्गुले गृहार्चायां यवैर्वा परिकल्पयेत् ।
ततश्चेयं प्रकर्तव्या देवी प्रोक्तप्रमाणतः ॥ ३४ ॥
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूलवसना देवी करन्डमकुटान्विता ॥ ३५ ॥
वरदाभय संयुक्ता पाशाङ्कुशकरान्विता ।
द्विभुजा वा द्विनेत्रा वा प्रलम्बितकरान्विता ॥ ३६ ॥
पद्महस्ताति शान्ता च सादेवी कनकप्रभा ।
शुकोत्पलकरा वापि शूलपाशकरापि वा ॥ ३७ ॥
यथेष्टास्त्रापि वा शङ्खचक्रहस्ता तु षड्भुजा ।
दंष्ट्राकरालवदना पञ्चास्या दशदोर्युता ॥ ३८ ॥
देवोक्तास्त्रासना वापि देवालिङ्गनतत्परा ।
देवोरुसंस्थिता वापि स्थानकासनसंयुता ॥ ३९ ॥
प्रलम्बवामपादा वा लम्बितापरपादिका ।
देवेन सहिता वापि केवला वा प्रकीर्तिता ॥ ४० ॥
श्यामा श्वेताथवा रक्ता साधकेच्छानुरूपतः ।
ऋज्वाकारयुता वापि द्विभङ्ग सहिताथवा ॥ ४१ ॥
नासाग्राल्लम्बयेत्सूत्र दक्षिणास्थितपात्तले ।
गुल्पमध्ये स्थितं सूत्रं शिवसूत्रमिति स्मृतम् ॥ ४२ ॥
तत्सूत्राद्वामभागस्थस्तनमध्यं गुणाङ्गुलम् ।
तत्सूत्रं नाभिमध्यं यदेकाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ ४३ ॥
सूत्रयोरन्तरं वेदमात्रमित्यभिधीयते ।
जानुसूत्रान्तरं प्रोक्तं गुणाङ्गुलमिति द्विजाः ॥ ४४ ॥
द्वयोरङ्गुष्ठयोर्मध्यं सार्धविश्वाङ्गुलं मतम् ।
तत्त्रिभागैकभागं तु पाष्णर्योरन्तरकं स्मृतम् ॥ ४५ ॥
कटकाग्रस्य चोत्सेधःस्तनाक्षस्य समो भवेत् ।
नाभेस्तु मणिबन्धः स्यात् सार्धविश्वाङ्गुलोद्विजाः ॥ ४६ ॥
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमं पर्वताङ्गुलम् ।
प्रलम्बितकरस्याग्रादूर्वग्रं तु षडङ्गुलम् ॥ ४८ ॥
जानोस्तु मणिबन्धाच्च मध्यमं चतुरङ्गुलम् ।
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमं तु षडङ्गुलम् ॥ ४९ ॥
दृष्टान्तमात्रमेतत्स्यात् सूत्रे तु नियमो न हि ।
स्वतन्त्रे द्विविधं देव्या मानं शास्त्रे प्रचोदितम् ॥ ५० ॥
मूलदेव्याः प्रमाणं तु पूर्वमुक्तं द्विजोत्तमाः ।
उत्सवाद्यङ्गदेवीनां मानं यन्मूलबेरजाम् ॥ ५१ ॥
लिङ्गमानवशात् प्रोक्तं मूलदेवीवशात्तथा ।
अङ्गेषु मानं सग्राह्यं जानूरूसममेव वा ॥ ५२ ॥
एवं देवी प्रकर्तव्या तस्याः संज्ञा द्विधा मता ।
मनोन्मनीति गौरीति लक्ष्मभेदस्तु नानयोः ॥ ५३ ॥
मूर्तिस्सादाशिवी यत्र कल्प्यते तत्र कल्प्यताम् ।
तदा मनोन्मनीसंज्ञां लभते विप्रसत्तमाः ॥ ५४ ॥
नृत्तमूर्त्यादिभेदेषु गौर्याद्याख्यां समश्रुते ।
कृत्वा सलक्षणां देवीं मन्त्रैस्संस्थापयेत्ततः ॥ ५५ ॥
सान्तरेफ महामाया बिन्दुनाद समन्विता ।
मनोन्मन्या मनुश्चायं हस्थाने खान्तयुग्यदि ॥ ५६ ॥
गौरीमन्त्र इति प्रोक्तः सविरर्गौ तु वा मतौ ।
वान्तरेफ महामाया विष्ण्वंशाभ्यां युतो मनुः ॥ ५७ ॥
अष्टवर्गतृतीयं तु चतुर्थस्वर संयुतम् ।
बिन्दुनाद शिखामात्रं देवीबीजमिदं तु वा ॥ ५८ ॥
ऐंकारं क्लीं समायुक्तः सौकारो बिन्दुनादयुक् ।
मन्त्रोऽयं हंससंयुक्तः श्रीबीजं वा मनुर्भवेत् ॥ ५९ ॥
एवं चतुर्मनुर्देव्यास्सनातन इति स्मृतः ।
एवं मूलमनुः प्रोक्तस्तस्मिन् ब्रह्माङ्गकल्पना ॥ ६० ॥
हृत्पुटौ जातिमूलौ तु मूर्तिविद्यमनू स्मृतौ ।
आदिशक्तिमनुर्वापि मूलमन्त्र इति स्मृतः ॥ ६१ ॥
एवं मन्त्रस्समादिष्टः प्रतिष्ठा तत उच्यते ।
कालश्च पूर्ववद्ग्राह्यस्त्वङ्कुरार्पणमेव च ॥ ६२ ॥
मण्डपे स्थण्डिले पूर्वमुखां संस्थाप्य विन्यसेत् ।
तत्पीठे मध्यमे हैमं पूर्वतश्चेन्द्रनीलकम् ॥ ६३ ॥
वैडूर्यं च प्रवालं च मुक्तावज्रं तथैव च ।
पुष्परागं च गोमेदं तथा मरकतं द्विजाः ॥ ६४ ॥
हृदा वामादिमन्त्रैश्च हैमं सर्वत्र वा मतम् ।
अक्षिमोक्षं तु सौवर्णनखविन्यासमाचरेत् ॥ ६५ ॥
तर्पणं मधुपूर्वैस्तु प्रच्छन्नपटवेशनम् ।
गोद्विजालोकनं धान्यमर्त्यानां चैव पूर्ववत् ॥ ६६ ॥
आचार्यशिल्पिपूजा च मृदाद्यैर्बेरशोधनम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा जले चैवाधिवासयेत् ॥ ६७ ॥
परितः कलशास्तस्य न्यसेद्वामाद्यधिष्ठितान् ।
प्रसादस्य चतुर्दिक्षु वह्नावीशेऽथ मण्टपाः ॥ ६८ ॥
योन्याभवनपञ्चैक ऋक् संख्याकुण्डकल्पनम् ।
तत्सौम्ये कल्पयेत् सम्यक् स्नानवेदीं च पूर्ववत् ॥ ६९ ॥
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिर्गोमय लेपनम् ।
पुण्योदसेचनं वास्तुदेवतानां च पूजनम् ॥ ७० ॥
होमं च स्थण्डिलेवेद्यां पूर्ववच्छयनं नयेत् ।
जलादानीय तां देवीं स्नपनं पूर्ववन्नयेत् ॥ ७१ ॥
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य कौतुकं बन्धयेद्धृदा ।
शयने शाययेद्देवीं प्राङ्मस्तक समन्वितम् ॥ ७२ ॥
रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य गन्धपुष्पादिना यजेत् ।
देव्याः शिरःप्रदेशे तु घटं प्राधानिकं न्यसेत् ॥ ७३ ॥
लक्षणोदितरूपं तद्ध्यात्वा गन्धादिनार्चयेत् ।
परितोऽष्टौ घटान्नयस्त्वा वामादिभिरधिष्ठितान् ॥ ७४ ॥
वस्त्रहेमादि संयुक्तान् घटान् सर्वांश्च संमतान् ।
आत्मविद्याशिवाख्यं च जानुकण्ठशिरोऽवधि ॥ ७५ ॥
मायां सदेशशक्त्यन्तव्यापनीं विन्यसेद्गुरुः ।
क्रिया ज्ञानं तथेच्छा च त्रितत्त्वाधीश्वरी मता ॥ ७६ ॥
धारिका दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चेता बलोत्कटा ।
धात्री विभ्वती मूर्तीश्वरियुक्ता मूर्तीस्ततो न्यसेत् ॥ ७७ ॥
पञ्चमूर्त्यात्मके न्यासे वामाद्या मूर्तिपा मताः ।
गन्धपुष्पादिभिः पश्चान्नैवोद्यान्तैः क्रमाद्यजेत् ॥ ७८ ॥
मूर्तिमन्त्रं च ब्रह्माङ्गं मूल देवीं मनुं न्यसेत् ।
गुरुर्मूर्तिधरैस्सार्धं होम कर्म समारभेत् ॥ ७९ ॥
पूर्वोक्त लक्षणोपेतस्त्वादिशैव कुलोद्भवः ।
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणे मन्त्रजपो भवेत् ॥ ८० ॥
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च तर्पयेत्समिदादिभिः ।
समाद्घृतान्नलाजैश्च तिलैस्सर्षपकैर्यवैः ॥ ८१ ॥
पलाशोदुम्बरप्लक्षवटाः पूर्वादिदिक्षु च ।
शमीखदिरमायूर श्री वृक्षा वह्निकोणतः ॥ ८२ ॥
पलाशस्तु प्रधानेऽपि स च सर्वत्र वा मतः ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ८३ ॥
गुरुर्मूलेन जुहुयात् तत्समं वा तदर्धकम् ।
मूर्तिपाहुतिरुद्दिष्टा ब्रह्माङ्गैरष्टदिक्षु च ॥ ८४ ॥
मूर्तिमूर्तीश्वरीश्चैव तत्तत्कुण्डेषु तर्पयेत् ।
सर्वैर्देवैस्समोपेतं प्रधाने तर्पयेद्गुरुः ॥ ८५ ॥
शान्त्यंभः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां जपमारभेत् ।
दर्भैस्संस्पर्शनंचैव प्रतिभागं समाचरेत् ॥ ८६ ॥
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उत्थाप्य देवीं कुंभांश्च प्राग्वद्वह्निं च तर्पयेत् ॥ ८७ ॥
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् प्रविशेद्भवनं ततः ।
मानुषे दैविके वापि प्राग्वत् संस्कृत्य विन्यसेत् ॥ ८८ ॥
कशिलां पूर्वमन्त्रेण रत्नहेमादि गर्भिताम् ।
प्राग्वद्धाम्नीश्वरीं नीत्वा मूलमुच्चार्यविन्यसेत् ॥ ८९ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु मन्त्रन्यासं च कारयेत् ।
चलाचेत् स्नानवेद्यां तु मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ९० ॥
देव्यग्रे तु घटान्न्यस्य कुंभाद्बीजं तुतद्धृदि ।
विन्यसेदनुकुंभेभ्यः पीठस्य परितो मनून् ॥ ९१ ॥
तत्त्वमूर्त्यादि विन्यासं पूर्ववत्कारयेत्ततः ।
तत्तत्कुंभोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ॥ ९२ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं गुरुः ।
स्तुत्वा नेक विधैः स्तोत्रैरमुं श्लोकं पठेत्ततः ॥ ९३ ॥
यावच्चन्द्रश्चसूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावदत्र त्वया देवी स्थातव्यमिह मन्दिरे ॥ ९४ ॥
संपूज्य देशिकादींश्च दक्षिणां दापयेत्ततः ।
उत्तमादि विभिन्नां तु लिङ्गस्थापन चोदिताम् ॥ ९५ ॥
ततः कल्याणकर्मास्याश्चतुर्थे कर्मवित्ततः ।
देव्याः स्वयं प्रधानायास्सहजायाश्च वर्जयेत् ॥ ९६ ॥
कर्म वैवाहिकं विप्राः प्रतिष्ठैवं समीरिता ।
इत्थं यः कुरुते मर्त्यस्स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ ९७ ॥
एवं यः कारयेन्मर्त्यः प्रतिष्ठां भावनायुतः ।
भक्त्वेह भोगान् स्वस्येष्टान् सोऽन्ते यायाच्छिवंपदम् ॥ ९८ ॥
पित्रोर्दिवि च संस्थाप्य कुलानामेकविंशतिम् ।
शृणु ध्वमथ विप्रेन्द्रा देव्या नित्यार्चनादिकम् ॥ ९९ ॥
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनतर्पणे ।
प्रागुक्त विधिना कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ॥ १०० ॥
प्रक्षलिताङ्घ्रिहस्तस्तु समाचम्य विधानतः ।
सकलीकृतदेहस्तु समान्यर्घ्यं प्रकल्प्य च ॥ १०१ ॥
द्वारं तदम्भसा प्रोक्ष्य पूजयेद्द्वारनायिकाः ।
द्वारस्य पार्श्वयोश्चैव शंख पद्मनिधी तथा ॥ १०२ ॥
द्वारपालौ तु कर्तव्यौ खड्ग खेटक हस्तकौ ।
चूडामकुटसंयुक्तौ रत्नश्यामौ विभीषणौ ॥ १०३ ॥
सर्वाभरण संपन्नौ सर्वरत्न विभूषितौ ।
ऊर्ध्वोदुम्बरमध्यस्थ वाणी मभ्यर्च्य शाखयोः ॥ १०४ ॥
गङ्गां च यमुनामिष्ट्वा देव्यस्त्रं देहलीगतम् ।
अन्यथा वा विशालाक्षीं जटिला मूर्ध्वगां यजेत् ॥ १०५ ॥
समृद्धिं च धृतिं दक्षे वामशाखागतां यजेत् ।
सरस्वतीं च गङ्गां च शुक्ल वर्ण निभे मते ॥ १०६ ॥
अन्याश्च श्यामलास्सर्वा स्सर्वाभरण भूषिताः ।
खड्गखेटक धारिण्यो द्विभुजा वा चतुर्भुजाः ॥ १०७ ॥
देवोक्तद्वार पालान्वा विमलं च सुबाहुकम् ।
कवाटयोस्समभ्यर्च्य प्रविशेद्दक्षवामयोः ॥ १०८ ॥
वास्तोष्पतिं च सम्पूज्य स्वासनस्थ उदङ्मुखः ।
शक्तिस्थं स्वं समायोज्य भूतशुद्धिं च पूर्ववत् ॥ १०९ ॥
सुधासंप्लावनं चात्मावाहनं चामृति कृतम् ।
करन्यासं च तैर्मन्त्रैर्देहन्यासं च कारयेत् ॥ ११० ॥
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं प्रणवेन समन्वितम् ।
पञ्चमूर्धास्ययुग्देव्याः पूजायां संप्रकल्पयेत् ॥ १११ ॥
एकत्रिंशत्कलान्यास मेकास्ये परिकल्पयेत् ।
शशिन्यादय एवोक्ताः केवलास्तु कला इति ॥ ११२ ॥
अथवा शिवमन्त्रैस्तु शैवमापाद्य विग्रहम् ।
देवी स्कन्द गणेशादीन् सर्वान् संपूजयेत्तु वा ॥ ११३ ॥
सकलीकृतदेहस्सन्नन्तर्यागं समाचरेत् ।
हृदयेऽर्चाविधानं तु ना भौ होमं प्रकल्पयेत् ॥ ११४ ॥
ललाटे चेश्वरीं ध्यायेद्वरदां सर्वतोमुखीम् ।
स्थानशुद्धिं ततः कृत्वा विशेषार्घ्यं च कारयेत् ॥ ११५ ॥
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं तेन द्रव्यगणं हृदा ।
संशोध्यात्मानमभ्यर्च्य मन्त्रशुद्धिं समाचरेत् ॥ ११६ ॥
बेरशुद्धिं ततः कुर्यात् पूजां पर्युषितामपि ।
गणाम्विकायै विद्महे महातपायै धीमहि ॥ ११७ ॥
इत्युक्त्वादौ तदन्ते तु तन्नो देवी प्रचोदयात् ।
इति मन्त्रं समुच्चार्य समभ्यर्च्य निवेदयेत् ॥ ११८ ॥
देव्यै निर्माल्य धारिण्यै त्यजेद्वा पूजकोत्तमः ।
देव्यस्त्रमुच्चरन्मन्त्री बेरशुद्धिं विधाय च ॥ ११९ ॥
बेरं चेल्लोहजं कुर्यात्स्नानं पर्वणि पर्वणि ।
सुधाचित्रादिकं चेत्तु कर्मार्चा शुद्धिरिष्यते ॥ १२० ॥
अथवा स्त्राणुनालब्ध तालवृन्तज वायुना ।
तत्रैवाम्लान माला स्याद निर्वाण प्रदीपकम् ॥ १२१ ॥
प्रत्यहं त्वर्चनं नेष्टं किन्त्वेवं वत्सरे मतम् ।
अथवोपलमूर्तिश्चेत् क्षालनं तत्र कीर्त्यते ॥ १२२ ॥
कल्पयेदासनं मध्ये शक्तिमाधाररूपिणीम् ।
अनन्त धर्म पूर्वाश्च दिक्ष्वनन्तादि संहितम् ॥ १२३ ॥
ऊर्ध्वाधश्छदने पद्मकर्णिके शक्तिमण्डलम् ।
वामाद्यं मण्डलानीकं क्रियेच्छाज्ञान शक्तिभैः ॥ १२४ ॥
ततो देव्यासनायेति पूजयेदनुपूर्वशः ।
मूर्ति तद्ब्रह्मभिः कृत्वा तत्कलाः प्राग्वदाचरेत् ॥ १२५ ॥
विद्यादेहं च संपाद्य पूजाबेर स्वरूपकम् ।
प्रणवाअत्तत्र देवेशी माविष्कुर्यात् प्रसादतः ॥ १२६ ॥
हृदयानुगतेनैव पुष्पपूरित सत्करः ।
आवाह्यमूलमन्त्रेण देव्यास्संस्थापयेद् धृदा ॥ १२७ ॥
सन्निधाननिरोधेन हृदा कृत्वावकुण्ठनम् ।
हृदादि न्यासतः कृत्वा महामुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १२८ ॥
अर्घ्यपात्रं समुत्क्षिप्य पादे पाद्यं हृदा नयेत् ।
वक्त्रेचाचमनं दद्यात् अर्घ्य मीशान मन्त्रतः ॥ १२९ ॥
पाद्याद्यं पूर्ववद्वापि पृथक् कृत्वा निवेदयेत् ।
गन्धपुष्प समोपेतं धूपं दद्याद् धृताणुना ॥ १३० ॥
पञ्चामृतादि युक्तं वा वियुक्तं स्नानमाचरेत् ।
उन्मृज्य वाससा पश्चाद्वासमा परिवेष्टयेत् ॥ १३१ ॥
गुह्येनाचमनं दद्याद्गन्धपुष्पं सधूपकम् ।
दीपं मूलाणुना दत्वा नैवेद्यं विनिवेदयेत् ॥ १३२ ॥
आमन्त्र हविषोपेतं केवलं वा द्विजोत्तमाः ।
पूजयेदावृत्तिं पश्चाद् हृदयं वह्निगोचरे ॥ १३३ ॥
शार्वे शिरश्शिखां रक्षोदिशि वायौ तदुच्छदम् ।
अस्त्रं दिक्ष्वथ सम्पूज्य वामाद्या वाथ पूर्वतः ॥ १३४ ॥
गणविद्येशलोकेशतदस्त्रान् परितो यजेत् ।
एकद्वित्रिचतुर्भिर्वावरणैस्तां समर्चयेत् ॥ १३५ ॥
पुनर्धूपं च दीपं च मन्त्र गाणाद्य मेव च ।
नैवेद्यं बलिहोमाश्च कृत्वा नित्योत्सवं नयेत् ॥ १३६ ॥
देवी तदर्थं कर्तव्या ह्येकवक्त्रा चतुर्भुजा ।
वरदाभयहस्ता च शंख चक्र करा परा ॥ १३७ ॥
पद्मासनस्था तस्यांतु यजेद्देवीं मनोन्मनीम् ।
पुष्पान्नाक्षत लिङ्गेषु मेधां प्रज्ञामुषां यजेत् ॥ १३८ ॥
पूर्वोक्त विधिना कृत्वा प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ।
पादुकार्चनयुक्तं वा प्रविशेदालयं प्रति ॥ १३९ ॥
नित्योत्सवाय बेराणि कल्पितानि बहूनि चेत् ।
तदर्थं कल्पयेत्तेषु यथेष्टं बेरमुत्तमम् ॥ १४० ॥
एकाकालं द्विकां वा त्रिचतुष्पञ्चकालकम् ।
षट्सप्तवसुकालं वा सर्वदा त्वर्चयेच्छिवाम् ॥ १४१ ॥
नित्योत्सवस्समादिष्ट स्सर्वाभीष्ट फलप्रदः ।
उत्सवं स्नपनं चैव दमनारोहणक्रियाम् ॥ १४२ ॥
पवित्रारोहं सम्यक् कृत्तिकादीपमेव च ।
संवत्सादिखेलां च वसन्ताख्यं तदुत्सवम् ॥ १४३ ॥
मासोत्सवं तथा मासे नव नैवेद्यकं तथा ।
विशेषात् पूरकर्मापि प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमाः ॥ १४४ ॥
जीर्णानामुद्धृतिं चान्यत् पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
किं तूत्सवे ध्वजे सिंहं वृषभं वा समालिखेत् ॥ १४५ ॥
पूर्व फल्गुनी नक्षत्रे तीर्थ कर्म विशेषतः ।
शिवोत्सवेऽपि देव्यास्तु प्रत्यहं चोत्सवो मतः ॥ १४६ ॥
ध्वजहोमबलिं हित्वा केवलं यानमेव च ।
चक्रास्त्रं वा त्रिशूलं वा देव्यस्त्र परिगृह्यताम् ॥ १४७ ॥
उत्सव प्रतिमा कार्या पूर्वलक्षणलक्षिता ।
कृतकौतुक देव्यास्तु तद्ग्रामान्निर्मगो नहि ॥ १४८ ॥
यत्रैव बलिं दानं स्यात् तत्रावश्यं हि यानकम् ।
अन्यत्रापि च यानं वा धाम्नि सर्वं तु वा मतम् ॥ १४९ ॥
एकादि साल युक्तं चेत् बहिः श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।
सर्व देवेषु सामान्यं विधानमिदमग्रजाः ॥ १५० ॥
धाममूर्धेष्टकास्तूपिस्थापनं पूर्ववन्नयेत् ।
दिग्देव मूर्तिसंयुक्तं मध्ये कुंभ समन्वितम् ॥ १५१ ॥
धामसंस्थापनं कुर्यात् प्रागुक्त विधिना सह ।
अस्याः प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ॥ १५२ ॥
देव्यनुग्रहत स्सार्वभौमत्वं नृपतेर्भवेत् ।
तस्माद्देव्यग्रतः कुर्यात् त्वभिषेकं नृपस्यतु ॥ १५३ ॥
एवं सम्यक् समाख्यातं देव्यास्संस्थापनादिकम् ॥
इति कामिकाख्ये महातन्त्रे देवी स्थापन विधिः चतुश्चत्वारिंशत्तमः
पटलः ॥
द्विभुजा वा द्विनेत्रा वा प्रलम्बितकरान्विता
पद्महस्तातिशान्ताद्य सादेवीकनकप्रभा
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसनो देवी करण्टममुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरान्विता ॥
चतुर्भुजात्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूल वसना देवी करण्टमकुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता पाशाङ्कुशकरान्विता ॥
चतुर्भुजात्रिणेत्राच सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूल वसनादेवी करण्ट मकुटान्विता ॥
वरदा संयुक्ता पाशाङ्कुश करान्विता ॥
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसनो देवी करण्टमकुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरान्विता ॥
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसना देवी करण्टमकुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरावपि ॥
दुकूलवसना देवी करण्डमकुटान्विता ।
वरदाभयसंयुक्ता पाशाङ्कुश करान्विता ॥
यथेष्टस्त्रापि शङ्ख चक्र हस्ता तु षड्भुजा ॥
दुकूल वसनादेवी करण्डमकुटान्विता
वददाभयसंयुक्ता शुकोत्पल करावपि ॥
यथेष्टास्त्रापि शङ्खचक्रहस्तातु षड्भुजा ॥
४५. पञ्चचत्वारिंशत्तमे पटले विघ्नेश प्रतिष्ठाविधिः
विघ्नेश स्थानं वक्ष्ये लक्षणादि पुरस्सरम् ।
पुरादावष्टदिक्ष्वन्त वान्तराले तदालयः ॥ १ ॥
शिवधाम्न्यष्टदिक्ष्विष्टस्तद्देशे मण्डपादिषु ।
चैत्यवृक्षादि देशेषु तन्मूले वाखिलालये ॥ २ ॥
आपणे वाथ रथ्यायां गृहे वा यत्र कुत्रचित् ।
यथेष्टदिशि वक्त्रं स्याद्विघ्नेशस्य हि कीर्तितम् ॥ ३ ॥
अथैकादित्रयस्त्रिंशद्धस्तविस्तार संयुतः ।
एकादि नवभूम्यन्तभूमिभाग समन्वितम् ॥ ४ ॥
विशेषाद्गजपृष्ठा भस्त्वन्यरूपयुतोऽथवा ।
दिक्षु विघ्नेश्वरोपेतः कोणे मूषिकसंयुतः ॥ ५ ॥
गणो वा स्कन्दरूपाढ्यस्त्वधमालय ईरितः ।
पूर्ववत्कृतसद्गर्भः प्रथमेष्टकयान्वितः ॥ ६ ॥
दिग्देवमूर्तिसंयुक्तो मध्यकुम्भयुतो न वा ।
धाम्नस्संस्थापनेनापि युक्तः प्रागुक्तवर्त्मना ॥ ७ ॥
प्राकारमण्टपोपेतो मण्टपाद्यैश्च मण्डितः ।
मण्टपो वालयस्तस्य कूटाद्याकार एव वा ॥ ८ ॥
परितः परिवारोक्तः प्रसंगात् स च कथ्यते ।
विश्वरूपं विशालाक्षमक्षयं मदविभ्रमम् ॥ ९ ॥
उन्मत्तं ललितं भीमं तीक्ष्णदंष्ट्रं यथाक्रमम् ।
अस्याष्टमूर्तीशान्वाष्टपीठानिद्राद्यधिष्ठितान् ॥ १० ॥
कल्पयेत् पूर्वत् सम्यगू द्वाराग्रे मूषिकं च वै ।
द्वारपौ कल्पयेद्द्वारि विकटं भीममेव च ॥ ११ ॥
कुम्भोदरं तथैशान्यां न्यसेन्निर्माल्यधारिणम् ।
आमोदश्च प्रमोदश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ॥ १२ ॥
अविघ्नो विघ्नराजश्च भक्ष्याशी पञ्चहस्तकः ।
एतेऽष्टमूर्तिपाः ख्यातास्त्वन्यथा च निगद्यते ॥ १३ ॥
हस्तिवक्त्रः प्रलम्बोष्ठो विघ्नेशश्च गणाधिपः ।
विनायकैकदन्तौ च भक्ष्यप्रियोऽहि मेखलः ॥ १४ ॥
विघ्नेश्वरनिभा एते विघ्नेशस्याष्टमूर्तिपाः ।
द्वारस्थौ द्वारपौ कार्यौ भूतरूपौ द्विबाहुकौ ॥ १५ ॥
हलपल्लवहस्ताढ्यौ दक्षिणे दण्डधारकौ ।
उग्रदंष्ट्रान्वितौ सिंहकन्धरस्थैकपादकौ ॥ १६ ॥
रक्तवर्णनिभौ रौद्रौ द्वारपौ विकृताननौ ।
धूम्रवर्णस्तथा चाखू रक्तनेत्रस्सुदंष्त्रवान् ॥ १७ ॥
तीक्ष्णपुच्छश्चतुष्पादः किङ्किणीदामभूषितः ।
कुम्भोदरश्चतुर्हस्तष्टङ्कशूलासिदण्डधृक् ॥ १८ ॥
रक्तवर्णो महादीप्तो भद्रपीठोपरि स्थितः ।
श्वेतवर्णा बृहत्काया उग्राश्चिराम्बरान्विताः ॥ १९ ॥
पाशाङ्कुशोरुसंसिक्तस्वदन्तयुतबाहवः ।
परिवारा इति ख्याता गणेशाभिमुखस्थिताः ॥ २० ॥
परिवारान्तरे सर्वे क्षेत्रपाः परिकीर्तिताः ।
बलिपीठं महापीठं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ २१ ॥
पीठस्याष्टदलेषूक्ता आमोदाद्यष्टमूर्तयः ।
भूतेशः कर्णिकायां च लोकपास्त्राणि बाह्यतः ॥ २२ ॥
लक्षणं तस्य संक्षेपाच्छृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् पञ्चतालोत्तमेन तु ॥ २३ ॥
पञ्चाशद्भाजिते गर्हे पञ्चंशादेकवृद्धितः ।
त्रिंशद्भगावसानान्तं गर्भमानमुदाहृतम् ॥ २४ ॥
स्तम्भद्वारोदयादेवं मानमप्यत्र भाव्यताम् ।
प्रतिमालक्षणप्रोक्तमानं लिङ्गादिजं तु वा ॥ २५ ॥
केशादिपादपर्यन्तं चतुष्षट्यंशतो भजेत् ।
उष्णीषमेकमात्रेण तत्केशं द्वयङ्गुलेन तु ॥ २६ ॥
अर्काङ्गुलेन वक्त्रं स्याद्द्वाभ्यां कण्ठ इहेरितः ।
ततो हृदयपर्यन्तं रुद्राङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ २७ ॥
अर्काङ्गुलं तु नाभ्यन्तं मेढ्रान्तं कौशिकाङ्गुलम् ।
तथैव तस्माज्जान्वन्तं जान्वायामं गुणाङ्गुलम् ॥ २८ ॥
जङ्घा चोरुसमा ज्ञेया तलोत्सेधं द्विमात्रकम् ।
केशान्तादक्षिसूत्रान्तं चतुरङ्गुलमिष्यते / मुच्यते ॥ २९ ॥
दन्तमूलान्तु जान्वन्तं गजहस्तस्य दैर्घ्यकम् ।
दन्तायामाचतुर्मात्रं मूलनाहं तथैव च ॥ ३० ॥
दक्षिणेऽदक्षिणे वापि दन्तमेकं प्रकल्पयेत् ।
मस्तके कुम्भविस्तारं प्रत्येकं तु गुणाङ्गुलम् ॥ ३१ ॥
नेत्रं तु कर्णमूलान्तं चतुरङ्गुलमुच्यते ।
कर्णौ च दशमात्रौ स्यात् तत्तारं नन्दमानकम् ॥ ३२ ॥
कक्षयोरन्तरं पूर्वे प्रोक्तं पञ्चदशाङ्गुलम् ।
कक्षात्तु चोर्ध्वबाह्वन्तं षडङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ ३३ ॥
मध्यकायस्य विस्तारं मन्वङ्गुलमुदाहृतम् ।
हृदयान्नाभिसीमान्तं दशाङ्गुलमिहोच्यते ॥ ३४ ॥
नाभेरधस्तान्मेढ्रान्तं वस्वङ्गुलमुदाहृतम् ।
अष्टाङ्गुलं द्वयोरूर्वोर्जानुनी चाङ्गुलत्रये ॥ ३५ ॥
जङ्घे द्वे तलपर्यन्ते वस्वङ्गुलविनिर्मिते ।
जगवक्त्रो गणाधीशो भूतरूपो महोदरः ॥ ३६ ॥
नागयज्ञोपवीतस्तु धनपिण्डोरुजानुकः ।
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्डमण्डितः ॥ ३७ ॥
अवामवामावर्तेभहस्तः पद्मासनस्थितः ।
स्वदन्तं परशुं कुर्यात् स्वदक्षिणकरद्वये ॥ ३८ ॥
लड्डुकं चाक्षमालां च वामपाणावथोत्पलम् ।
रक्तवस्त्रधरं वाथ श्यामाभं कनकप्रभम् ॥ ३९ ॥
पीतकञ्चुकसछन्नं किरीटमकुटोज्ज्वलम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च सर्वाभरणभूषितम् ॥ ४० ॥
स्वशङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामे पाशं च लड्डुक ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ॥ ४१ ॥
त्रिभिर्विराजितं नेत्रैर्नेत्राभ्यामथवा द्विजाः ।
पद्मस्थं वापि पीठस्थं मूषिकस्थमथापि वा ॥ ४२ ॥
इष्टासनस्थितो वापि प्रभादिपरिमण्डितः ।
एवं स्यात् केवलो विघ्नराजश्शक्त्यान्वितोऽथवा ॥ ४३ ॥
गणेशो भारती श्रीभ्यां वामेऽवामे युतोऽथवा ।
शक्त्यैकया युतो देवो यदि तल्लक्ष्म कथ्यते ॥ ४४ ॥
आसीनमासने रत्नमकुटादिविभूषिताम् ।
श्यामवर्णां तथा शक्तिं धारयन्तं दिगम्बरम् ॥ ४५ ॥
उत्सङ्गे निहितां देवीं सर्वाभरणभूषितम् ।
दिगम्बरां सुवदनां भुजद्वय समन्विताम् ॥ ४६ ॥
विघ्नेश्वरीति विख्यातां सर्वावयवसुन्दरीम् ।
पाशहस्तां तथा गुह्यं दक्षिणेन करेण तु ॥ ४७ ॥
स्पृशन्तीं देवमप्येवं चिन्तयेन्मन्त्रनायकम् ।
चतुर्भुजं त्रिणेत्रं च पाशाङ्कुशधरं प्रभुम् ॥ ४८ ॥
इक्षुखण्डकरोपेतं वामेन देविगुह्यकम् ।
स्पृशन्तं पुष्करेणापि खण्डमिक्षोस्तु हे द्विजाः ॥ ४९ ॥
एवं संपाद्य तन्मन्त्रैः प्रतिष्ठामारभेद्द्विजाः ।
द्वितीयस्य तृतीयं यदाद्यस्वरसमन्वितम् ॥ ५० ॥
बिन्दुनादसमायुक्तं बीजं विघ्नेश्वरस्य तु ।
त्रयोदशान्तसंपन्नमथवा परिकल्पयेत् ॥ ५१ ॥
कवर्गस्य तृतीयं तु वह्निमाया समन्वितम् ।
हृल्लेखासंपुटोपेतं बीजं स्यात् त्र्यक्षरं द्विजाः ॥ ५२ ॥
श्रीवाग्बीजसमायुक्तमथवा परिकल्पयेत् ।
पञ्चब्रह्मषडङ्गानि मूलमन्त्रवशान्नयेत् ॥ ५३ ॥
वक्रतुण्डाय हुं वर्णैरुद्धरेत्तु षडक्षरम् ।
नमः स्वाहा वषट्कार हुं वौषड्भिर्हृदादयः ॥ ५४ ॥
फट्कारेण च संयुक्ताः प्रोक्ताः स्युर्मुनिपुङ्गवाः ।
द्वितीयस्य तृतीयं तु षष्ठवर्गान्तमेव च ॥ ५५ ॥
सप्तमस्य तृतीयं तु तद्वर्गस्य चतुर्थयुक् ।
तस्य द्वितीयमाद्यं च सचतुर्दशवर्णकम् ॥ ५६ ॥
बिन्दुनाद समायुक्तं बीजमेतद्दशाक्षरम् ।
द्वितीयस्य तृतीयं तु ब्रह्माण्यङ्गानि चोद्धरेत् ॥ ५७ ॥
विरिशब्दं त्रिरुच्चार्य ततो गणपतिं पुनः ।
वरदं तु समुच्चार्य वरदद्वितयं वदेत् ॥ ५८ ॥
सर्वलोकवशं पश्चादानयेति पदं ततः ।
स्वाहापदं ततस्त्विष्टं मन्त्रः शक्त्यन्वितस्य हि ॥ ५९ ॥
ओंकारादिपदैर्मन्त्रैर्हृदयादय ईरिताः ।
हृल्लेखासंपुटो मन्त्रस्त्वथ कारणकार्ययुक् ॥ ६० ॥
गणेशादिपदोपेतस्त्वेष प्राधानिको मनुः ।
इक्षूदधिस्ततः स्वर्णद्वीपं कल्पद्रुमस्ततः ॥ ६१ ॥
सिंहासनं च मन्त्रास्स्युः शक्तिविघ्नेश्वरासने ।
दक्षहस्तस्य मूलं तु नासायामूर्ध्नि विन्यसेत् ॥ ६२ ॥
कुञ्चयेदग्रमेतस्य मुद्रैषा तु गणेश्वरी ।
अपरा मूलमुद्राख्या मध्यमां तु प्रसारयेत् ॥ ६३ ॥
अनामिकामथाकुञ्च तर्जनीमपि चानयेत् ।
अङ्गुष्ठं शृङ्गवत्कृत्वा मुद्रैषा मूलसंज्ञिता ॥ ६४ ॥
अनया मुद्रया सर्वं कर्म कुर्याद्गुरूत्तमः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या चाङ्कुरार्पणपूर्विका ॥ ६५ ॥
पूर्वोक्तकाले रत्नानि न्यसेत्पीठे च नैव वा ।
पञ्च तत्संख्यहेम्नाथ हैमसूचि समन्वितम् ॥ ६६ ॥
पूर्वोदित प्रकारेण न्सेदिन्द्रादि संस्मरन् ।
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ॥ ६७ ॥
मध्वाज्याभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाभ्यां हृदाणुना ।
सुवर्णनखधान्यौधप्रच्छन्नपटकादिभिः ॥ ६८ ॥
यदि देवीयुतो विघ्नः पृथक् तस्यां च कारयेत् ।
बेरशुद्धिं ततः कृत्वा ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ६९ ॥
तोयेऽधिवासयेद्देवं लम्बकूर्चयुतं हृदा ।
परितोऽष्टौ न्यसेत् कुम्भानाशेशैरप्यधिष्ठितान् ॥ ७० ॥
यागार्थं मण्टपं कुर्याद्धाम्नोग्रे तस्य पार्श्वयोः ।
यमाप्येन्दुषु वा पद्मनिभकुण्डादिमण्डितम् ॥ ७१ ॥
कुण्डानि नव पञ्चैक संख्यया कथितानि तु ।
तानि वृत्तानि चाश्राणि दिगश्राणि मुनीश्वराः ॥ ७२ ॥
प्रधानकुण्डं सर्वत्र वृत्तमेव प्रकीर्तितम् ।
मण्डपं कल्पयित्वैवं प्रागुक्तेन च वर्त्मना ॥ ७३ ॥
उद्धास्य शिल्पिनं पश्चाद्द्विजान् संभोजयेत्ततः ।
पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा वास्तुहोमं तु कारयेत् ॥ ७४ ॥
भुवः परिग्रहं वापि प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
जलादानीय विघ्नेशं स्नानवेद्यां तु विन्यसेत् ॥ ७५ ॥
मण्टपे चोत्तरस्थे च स्नपनं प्राग्वदाचरेत् ।
कौतुकं बन्धयित्वान्ते मन्त्रं सर्वात्मकं पठन् ॥ ७६ ॥
संकल्प्य शयनं वेद्यां स्थण्डिलोर्ध्वेऽण्डजादिभिः ।
अवस्त्रैर्वा पञ्चभिश्शुद्धैस्तस्मिंस्तं शाययेद्धृदा ॥ ७७ ॥
आवेष्ट्य रक्तवासोभ्यां कुम्भन्यासं समाचरेत् ।
विनायकशिरोदेशे सूत्रकूर्चसमन्वितम् ॥ ७८ ॥
कुम्भं सद्वस्त्रापनस चूताश्वत्थदलान्वितम् ।
पञ्चरत्नोदकं वाथ हेममाषोदकं तु वा ॥ ७९ ॥
बीजपूरफलाद्याढ्यं परितोऽष्टौ घटान्यसेत् ।
वस्त्रहेमादि सम्युक्तान् पूजयेद्गन्धपुष्पकैः ॥ ८० ॥
सासनेन सदेहेन गणेशेनाप्यधिष्ठितम् ।
कुम्भमिष्ट्व तु पूर्वोक्तध्यानयुग्गन्धपुष्पकैः ॥ ८१ ॥
परिवारघटेष्वेवं हस्तिवक्त्रादिकं नयेत् ।
आमोदप्रमुखान्वापि नैवेद्यान्तैर्गुरुत्तमाः ॥ ८२ ॥
देवीद्वययुतं चेद्द्विपार्श्वयोर्वर्धनीद्वयम् ।
सैका चेदुत्तरे न्यस्य तत्र तामर्चयेत् पुनः ॥ ८३ ॥
शिवविद्यात्मतत्त्वानि सदेशान्तगतानि च ।
न्यस्य गन्धादिभिश्चेष्ट्वा तदीशांश्च क्रमाद्यजेत् ॥ ८४ ॥
गणेशात्मकतत्वेशं चतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तकम् ।
उक्त्वा तेनैव मार्गेण शिवविद्येश्वरान्न्यसेत् ॥ ८५ ॥
मूर्तिमूर्तीश्वराश्चैव मूर्तयः पूर्वन्मताः ।
इन्द्राद्या हस्तिवक्त्राद्या आमोदाद्यास्तु वाधिपाः ॥ ८६ ॥
पञ्चपक्षे तु मूर्तीशाः पञ्चाष्टस्वादितो मताः ।
मूर्तिब्रह्मषडङ्गानि विद्यादेहं च मूलकम् ॥ ८७ ॥
विन्यस्य गन्धपुष्पादद्यैरिष्ट्वा होमं समाचरेत् ।
पूर्वोक्त भूषणोपेतश्शिवविप्र कुलोद्भवः ॥ ८८ ॥
गुरुमूर्तिधरैस्सार्धं होमकर्म समाचरेत् ।
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणे मूलजपो भवेत् ॥ ८९ ॥
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च वन्हिकार्योक्तमार्गतः ।
दिक्षु तत्पुरुषादींश्च कोणेषु हृदयाद्यणून् ॥ ९० ॥
ईशं प्रधाने सर्वैश्च मूर्तिमूर्तीश्वरैर्युतम् ।
आवाह्याभ्यर्च्य गन्धाद्यैर्द्रव्यैरेभिश्च तर्पयेत् ॥ ९१ ॥
समिद्घृतान्नलाजैश्च तिलापूपगुलैर्यवैः ।
तत्त्वतत्त्वेशहोमं च मूर्तिमूर्तीश्वरैर्नयेत् ॥ ९२ ॥
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां च जपक्रियाम् ।
दर्भसंस्पर्शनं चेत्थं प्रतिभागं समाचरेत् ॥ ९३ ॥
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उद्धृत्य विघ्नराजानं कुम्भानग्निं च तर्पयेत् ॥ ९४ ॥
प्रायश्चित्तनिमित्तं तु घोराहुतिशतं नयेत् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् प्रविशेद्भवनं गुरुः ॥ ९५ ॥
मानुषे दैविके वापि प्राग्वत् संस्कृत्य विन्यसेत् ।
कशिलां पूर्वमन्त्रेण रत्नौषध्यादिगर्भिताम् ॥ ९६ ॥
अथ ब्रह्मशिलोपेतं स्थापयेच्च गणाधिपम् ।
प्राग्वन्न्यस्य गणेशानं मूलमन्त्रं समुच्चरन् ॥ ९७ ॥
सौमुहूर्ते सुलग्ने तु मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
चलं चेत् स्नपनवेद्यां मन्त्रन्यासो भवेद्द्विजाः ॥ ९८ ॥
द्वेग्रे तु घटान्न्यस्य कुम्भाद्बीजं तु तद्धृदि ।
विन्यसेदन्यकुम्भेभ्यः पीठस्य परितो मनून् ॥ ९९ ॥
तत्तत् कुम्भोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।
तत्त्वमूर्त्यादिविन्यासं पूर्ववत् कारयेत्ततः ॥ १०० ॥
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं नयेत् ।
गणेशो भारती श्रीभ्यां युतो यदि मुनीश्वराः ॥ १०१ ॥
तदुक्तवत् तयोः कुर्यात् प्रतिष्ठां हि गुरुत्तमाः ।
विघ्नेश्वरीयुतश्चेद्धि तन्नाम्ना स्थापयेत्तु ताम् ॥ १०२ ॥
विन्यसेत् कुम्भपार्श्वस्थकरकान्मन्त्रमुत्तमम् ।
तासां हृदि विशेषेण ततः स्थापनमाचरेत् ॥ १०३ ॥
विघ्नेशस्थापनं ह्येवं यः कुर्याद्बुद्धिमान् स चेत् ।
आयुष्कामो लभेदार्धनार्थि चेद्धनानि च ॥ १०४ ॥
विद्याकामोऽमलां विद्यां रतिकामो वरस्त्रियम् ।
पुत्रान् सौभाग्यमारोग्यं यशोवीर्यं श्रियं शुभभं ॥ १०५ ॥
लभेत् परत्र मोक्षं च विघ्नेशस्थापनेन तु ।
तस्यार्चनं च संक्षोपाछृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥ १०६ ॥
उत्थाय प्रातरावश्यं शौचं स्नानं समाप्य च ।
सन्ध्याया वन्दनं मन्त्रतर्पणं प्राग्वदेव तु ॥ १०७ ॥
कृत्वालयं विशेत् पश्चान्निर्णिक्ताङ्ग्धकरद्वयं ।
आचान्तस्सकलीकृत्य सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ॥ १०८ ॥
द्वारं तदम्भसा प्रोक्ष्य विकटं भीममर्चयेत् ।
देवोक्तान्वा सुबाहुं च विमलं तल्पयोर्यजेत् ॥ १०९ ॥
प्रविश्य हेतिं देहल्यां दक्षस्थचरणेन तु ।
वास्त्वीशं च समभ्यर्च्य स्वासनस्थ उद्ङ्मुखः ॥ ११० ॥
संयोज्य शक्तावात्मानं रक्षयेद्ध्वंसितास्थितिः ।
तदुद्भूतामृतेनाद्रींकृतकाय समन्वितः ॥ १११ ॥
अस्त्रेण हस्तौ संशोध्य चन्दनेनापि चर्चितौ ।
ईशास्यघोरवामाजान् करजेषु तले दृशाम् ॥ ११२ ॥
मूलं च हृच्छिरश्चूडावर्महेतीन्न्यसेत् क्रमात् ।
ज्येष्ठादिषु कराग्रेषु पुनर्मूलं च भावयेत् ॥ ११३ ॥
देहन्यासं च तन्मन्त्रैर्मूलब्रह्मान्वितैस्तु वा ।
एकत्रिंशत्कलान्यासं देववत् परिकल्पयेत् ॥ ११४ ॥
आपाद्यैवं तनुं मन्त्री लिपिन्यासान्वितां न वा ।
गणेशानवदात्मानं ध्यात्वान्तर्यजनं नयेत् ॥ ११५ ॥
अथवा शिवमन्त्रैस्तु शैवींकृत्वा निजां तनुम् ।
इष्ट्वा हुत्वा गणेशानं ध्यात्वा हृन्नाभिबिन्दुषु ॥ ११६ ॥
स्थानशुद्धिं ततः कृत्वा विशेषार्घ्यं च कल्पयेत् ।
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं पूर्वद्रव्ययुतं न वा ॥ ११७ ॥
पाद्यमाचमनं तद्वदर्घ्यं केवलमेव वा ।
संप्रोक्ष्यार्घ्यजलेनैव प्रत्येकं द्रव्यसंहितम् ॥ ११८ ॥
हृदाभिमन्त्र्य स्वात्मानमिष्ट्वा सर्वात्मकं स्मरन् ।
मन्त्रशुद्धिं ततः कृत्वा बेरशुद्धिं ततो नयेत् ॥ ११९ ॥
इष्ट्वा पर्युषितां पूजां वक्रतुण्डाय विद्महे ।
इत्युक्त्वा हस्तिवक्त्राय धीमहीति पदं ततः ॥ १२० ॥
तन्नो दन्तिपदं पश्चात् पदमुक्त्वा प्रचोदयात् ।
इत्युच्चरंस्ततोऽर्घ्येण सामान्यार्घ्येण वार्चयेत् ॥ १२१ ॥
हृदापनीयातां बाह्ये दद्यान्निर्माल्यधारिणे ।
त्यजेद्वाबेरसंशुद्धिं कारयेदुक्तवर्तमना ॥ १२२ ॥
लोहजं यदि तद्बेरं स्नानं पर्वणि पर्वणि ।
चित्रादिकं चेत् कर्मार्चाशुद्ध्या शुद्धिर्मता द्विजाः ॥ १२३ ॥
मन्दानिलेनास्त्रलब्धतालवृन्तोत्थितेन वा ।
कृत्वेत्थमात्मभूद्रव्यमन्त्रबिम्बविशोधनम् ॥ १२४ ॥
कल्पयेदासनं मध्ये प्रणवं धर्मसंमुखान् ।
अधर्मादीनधश्चोर्ध्वच्छदने पद्ममन्तरा ॥ १२५ ॥
प्रणवाम्भसि संभूतं पीतकर्णिकया युतम् ।
शक्त्यन्वितश्चेत्तस्योक्तमार्गेणासनमाचरेत् ॥ १२६ ॥
ततो गणासनायेति पूजयेदनुपूर्वशः ।
मूर्तिमावाह्य तां प्राग्वद्देहं संक्ल्प्य मन्त्रकैः ॥ १२७ ॥
प्रणवात्तत्र विघ्नेशमाविष्कुर्यात् प्रसादतः ।
हृदयानुगतेनैव पुष्पापूरितसत्करः ॥ १२८ ॥
निष्ठुरां सन्निधानाद्यं हृदा कृत्वावकुण्ठयेत् ।
हृदाद्यणुभिरस्त्रान्तैर्महामुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १२९ ॥
हृदा पाद्यं पदोर्दत्वा वक्त्रेणाचमनं नयेत् ।
अर्घ्यमीशं स्मरन्दत्वा गन्धपुष्पं सधूपकम् ॥ १३० ॥
हृदा पञ्चामृताढ्यं च वियुक्तं स्नापयेत्तु वा ।
उन्मृज्य वाससा पश्चाद्वाससा परिधापयेत् ॥ १३१ ॥
वक्त्रेणाचमनं दत्वा चन्दनागरुकुष्ठकान् ।
पिष्ट्वा कर्पूरसंयुक्तान् केवलं चन्दनं तु वा ॥ १३२ ॥
दत्वा कृष्णागरूपेतं धूपं दद्याद्धृदाणुना ।
लघुचन्दननिर्यासकर्पूरैर्धूपमेव वा ॥ १३३ ॥
सुरभीणि विचित्राणि सर्वर्तुप्रसवानि तु ।
तत्क्षणप्रतिबुद्धानि प्राग्वत् पुष्पाणि दापयेत् ॥ १३४ ॥
तैलाज्यदीपितान्दीपान्दापयेद्घृदयाणुना ।
नैवेद्यं दापयेत्पश्चान्मुद्गान्नादियुतं न वा ॥ १३५ ॥
गन्धादीनां प्रमाणानि पश्चिमास्यार्चनोक्तवत् ।
पूजयेदावृतिं पश्चाद्धूपदानावसानके ॥ १३६ ॥
अग्नौ च रक्षोवायवीशदिक्षु दिक्षु हृदाद्यणून् ।
तद्बाह्ये हस्तिवक्त्रादीनामोदप्रमुखानथ ॥ १३७ ॥
इन्द्रादींश्च तदस्त्राणि तद्बाह्ये सम्यगर्चयेत् ।
एकेन वा यजेद्द्वाभ्यां त्रिभिर्वावरणैर्गणम् ॥ १३८ ॥
पुनर्धूपं च दीपं च मन्त्रगानाद्यमेव च ।
नैवेद्यबलिहोमांश्च कारयेत् पूर्ववर्त्मना ॥ १३९ ॥
पलाशसमिदाज्यान्नलाजान् पृथुकसंयुतान् ।
मूलेन शतपञ्चाशद्दशसंख्येन वा गुरुः ॥ १४० ॥
मूलाद्दशांशसंख्यैस्तैरङ्गैर्होमं समाचरेत् ।
नित्योत्सवं ततः कुर्याद्गणबेरेण वर्त्मना ॥ १४१ ॥
पूर्वोक्तमानयुक्तेन तस्मिन्नभ्यर्चयेद्गणम् ।
पुष्पान्नाक्षतलिङ्गेषु गणास्त्रं हेतिना यजेत् ॥ १४२ ॥
नित्योत्सवोऽयं कर्तव्यो बेरयुक्तोऽथवा न वा ।
पूर्वोक्तविधिना कृत्वा प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ॥ १४३ ॥
पादुकार्चनयुक्तं वा प्रविशेदालयं प्रति ।
एककालं द्विकालम् वा त्रिचतुष्पञ्चकालकम् ॥ १४४ ॥
षट्सप्तवसुकालं वा सर्वदा वार्चयेद्गणम् ।
ज्ञात्वैवं पूजयेन्नित्यमर्चनाङ्गैर्गणेश्वरम् ॥ १४५ ॥
नित्येज्यैवं समादिष्टा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
विशेषयजनं कुर्याच्चतुर्थ्यामिष्टसिद्धये ॥ १४६ ॥
नानाभक्ष्यसमोपेतं स्नपनादिसमन्वितम् ।
स्नपनं पूर्ववत् किं तु मध्यकुम्भे गणेश्वरम् ॥ १४७ ॥
आमोदाद्यादिक दिक्षु चत्वारः पञ्चकल्पने ।
अष्टौ च नवसंख्ये स्युः पञ्चविंऽसतिसंख्यके ॥ १४८ ॥
लोकपा विऽस्वरूपाद्या वसुदिक्ष्वन्तरालके ।
लोकपास्त्रान् वसूनाद्यानष्टकं वास्तु संस्थितो ॥ १४९ ॥
पूर्वत्रयात्त्रयं पूज्यं त्वष्टकेषु त्रिषुक्रमात् ।
एकोनपञ्चाशत्संख्यकलशे देवता मताः ॥ १५० ॥
गण्सहस्रनामोक्तशताद्यास्स्युश्शताष्टके ।
अष्टाधिकसहस्रे तु सर्वदेवाः प्रकीर्तिताः ॥ १५१ ॥
अथ सर्वत्र विघ्नेशः पूज्यो वा मुनिपुङ्गवाः ।
वाक्श्रीयुतो गणेशश्चेद्वर्धनीद्वितयं न्यसेत् ॥ १५२ ॥
शक्त्यैकया युतश्चेत्तु वर्धनीमूत्तरे न्यसेत् ।
अनुक्तं स्नपनेयत्तु प्राग्वदेव समाचरेत् ॥ १५३ ॥
उत्सवं दमनारोहं पवित्रारोहणक्रिया ।
दीपावलि वसन्तेज्या मासे मासोत्सवं तु वा ॥ १५४ ॥
नवनैवेद्यकर्मापि प्रायश्चित्तं विशेषतः ।
जीर्णानामुद्धृतिं चान्यत् पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ १५५ ॥
किंतु तस्य ध्वजे मूषं वा समालिखेत् ।
शिवोत्स्वएऽपि नित्यं तु विघ्नेशस्योत्सवं तु वा ॥ १५६ ॥
ध्वजहोमबलीन् हित्वा केवलं यानमेव च ।
चक्रास्त्रं वा त्रिशूलास्त्रं विघ्नेशास्त्रं प्रगृह्यताम् ॥ १५७ ॥
उत्सवप्रतिमा कार्या पूर्वलक्षणलक्षिता ।
उत्सवे तु बलिद्रव्यहोमद्रव्यादयोऽपि ये ॥ १५८ ॥
अत्रानुक्तास्तु ते सर्वे शिवस्योक्तवदीरिताः ।
वश्योच्चाटनविध्वेषमारणानि च पौष्टिकम् ॥ १५९ ॥
शान्तिस्तम्भनपूर्वाणि मन्त्रेणानेन कारयेत् ।
सर्वव्याधिसमुत्पत्तौ मन्त्रेणानेन शान्तयेत् ॥ १६० ॥
अस्य प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ।
विघ्नेशं स्थापयेद्वादौ शिवधामप्रकल्पनात् ॥ १६१ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे विघ्नेशप्रतिष्ठाविधिः
पञ्चचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
गजवक्त्रो गणाधीशो भूरूपो महोदरः ।
जागयज्ञोपवीतस्तु घनपिण्डोरुजानुकः
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्डमण्डितः
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः ॥
स्वदन्तं परशुं कुर्यात् स्वदक्षिणकरद्वये ।
लड्डुकं चाक्षमालां च वामपाणावथोत्पलम् ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ॥
रक्तवस्त्रधरं वाथ श्यामाभं कनकप्रभम् ।
पीतकञ्चुकसंछन्नं किरीट मकुटोज्ज्वलम् ॥
शुक्लयज्ञोपवीतञ्च सर्वाभरणभूषितम् ।
स्वशृङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामे पाशञ्च लड्डुकम् ॥
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ॥
श्याम वर्णां तथा शक्तिं धारयन्तां दिगम्बरम्
उत्सङ्गे निहितां देवीं सर्वाभरण भूषिताम्
दिगम्बरां सुवदनां भुजद्वय समन्विताम्
विघ्नेश्वरीति विध्यातां सर्वावयव सुन्दरीम्
पाशहस्तां तथा गुह्यं दक्षिणेन करेण तु
स्पृशन्तीं देवमप्येवं चिन्तयेन्मन्त्र नायकम्
चतुर्भुजं त्रिणेत्रञ्च पाशाङ्कुशधरं प्रभुम्
इक्षु खण्डकरोपेतं वामेन देवि गुह्यकम्
स्पृशन्तं पुष्करेणापि खण्डमिक्षोस्तु हे द्विजाः
गजवक्त्रो गणाधीशो भूतरूपो महोदरः
नागयज्ञोपवीतस्तु घनपिण्डोरु जानुकः
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्ड मण्डितः
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः
स्वशृङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामेपाशञ्च लड्डुकम्
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः
गणेशो भारती श्रीभ्यां वामेऽवामे युतोऽथवा
आसीनमासने रत्नमकुटादि विभूषितम्
४६. षट्चत्वारिंशत्तमे पटले नृत्तमूर्ति स्थापन विधिः
नृत्तमूर्ति प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च संविकीर्ण जटायुतः ॥ १ ॥
जटामकुटसंयुक्तो वक्रनागफणावृतः ।
पृष्ठगाः पार्श्वगास्तास्स्युः पञ्चाद्यैककवृद्धितः ॥ २ ॥
त्रिंशत्संख्यावसानास्स्युः जटास्तास्सान्तरालकाः ।
धुत्तूरारग्वधार्कादि पुष्पयुक्तास्सपिङ्गलाः ॥ ३ ॥
कृत्वाञ्जलिपुटोपेत जाह्नव्या दक्षिणस्थया ।
वालचन्द्रेण संयुक्तो वामपार्श्वस्थितेन च ॥ ४ ॥
युक्तोवकुलमालाभिर्मुक्ता दामोरगादिभिः ।
व्याघ्राजिनाम्बरो दीप्तस्सर्वाभरण भूषितः ॥ ५ ॥
वामदोर्मूल मालम्बि द्वीपिचम्राम्बरान्वितः ।
दिव्याम्बरान्वितो वापि मृगाजिनयुतोपि वा ॥ ६ ॥
कस्थ ब्रह्मकपालेन नानापुष्पैरलंकृतः ।
धृत वाराहदन्ताग्र शार्दूलनखकच्छपैः ॥ ७ ॥
शाङ्खिकैर्मणिभिः प्रोतमालया हृदिभूषितः ।
स्थितो दक्षिणपादेन वामेनोपरिवर्तिना ॥ ८ ॥
कुञ्चितावर्तमानाङ्घ्रिः सुरसारितत्करः ।
अम्बिकामुखबिंबाब्ज भ्रमरीकृतलोचनः ॥ ९ ॥
आबद्धकिंकिणीयुक्तः तद्वन्नूपुरशोभितः ।
वामदक्षिणकर्णाढ्य पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥ १० ॥
दक्षाभयकरस्थेन भुजङ्गेनोत्फणेन च ।
वामापरकरस्थेन वह्निना दक्षकेन तु ॥ ११ ॥
डिन्डिमेन समायुक्त उपवीतेन संयुतः ।
गोक्षीरधवलप्रख्य आदित्याङ्गुलभङ्गयुक् ॥ १२ ॥
नानासर्पसमायुक्तस्त्वपस्मारोपि स्थितः ।
मूर्ध्नो ललाटदक्षस्थं नासादक्षपुटस्थितम् ॥ १३ ॥
नाभेर्दक्षिणतो गुल्फे मध्येसूत्रं प्रसारयेत् ।
ललाट मध्य सूत्रात्तु द्विमात्रमितिकीर्तितम् ॥ १४ ॥
हिक्कासूत्रद्वयोर्मध्ये त्रिमात्रमिति कीर्तितम् ।
श्रोणीवामोरुसंस्पृष्टं तत्सूत्रमिहसंमतम् ॥ १५ ॥
सूत्रगुल्फद्वयोर्मध्यं एकाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
सूत्राद्धि नतजान्वन्तं भानुदिग्नन्दमात्रकम् ॥ १६ ॥
तत्सूत्राद्वामपृष्ठान्तं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् ।
तत्सूत्राद्वामजान्वके चत्वारिंशद्दशाङ्गुलम् ॥ १७ ॥
सूत्राद्दक्षिणतः कुक्षिरष्टाङ्गुल उदाहृतः ।
सूत्रात्तु सव्यकुक्षिस्तु रव्यङ्गुल उदाहृतः ॥ १८ ॥
ऊर्वोर्द्दक्षिण तत्सूत्रं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् ।
सूत्रात्तद्वामभागेतु नवमात्रमुदीरितम् ॥ १९ ॥
सूत्रात्तु वाममण्ठस्तु पञ्चाङ्गुल उदाहृतः ।
सूत्रात्तु दक्षिणः कण्ठो भाग इत्यभिधीयते ॥ २० ॥
सूत्रात्तु वामबाह्वन्तं त्र्यङ्गुलक्षयसंयुतम् ।
अथवान्यप्रकारेण सूत्रपातोभिधीयते ॥ २१ ॥
कनीनिकान्तं तन्मूर्ध्नस्तदून्नासापुटान्ततः ।
नाभेश्च दक्षमात्रान्तं स्थिताङ्घ्रेर्गुल्फमध्यमम् ॥ २२ ॥
स्पृष्ट्वा यत्पातितं सूत्रं मध्यसूत्रमुदाहृतम् ।
सूत्राद्वामे मुखं पञ्चमात्रं कण्ठ त्रिमात्रकम् ॥ २३ ॥
बाह्वन्ते तिथिमात्रं स्यात् नवमात्रं तु कक्षगम् ।
मध्योदरेऽष्टमात्रं स्याच्छ्रोणी विश्वाङ्गुलेन च ॥ २४ ॥
कटिस्तिथ्यङ्गुलेन स्यात् अन्यत्रषष्टिमात्रकम् ।
नवमात्रं तदूरुःस्यात् र्पाष्ण्यन्तं वेदतुङ्गकम् ॥ २५ ॥
सप्ताङ्गुलं मुखेन्यत्र कण्ठः स्याद्रसमात्रकम् ।
बाह्वन्ते तु त्रिमात्रं स्यात् कक्षान्ते विश्वमात्रकम् ॥ २६ ॥
मन्वङ्गुलं भवेत् कुक्षौ श्रोण्यां स्याद्युगमात्रकम् ।
कट्यां च वेदमात्र स्याज्जानुरष्टाङ्गुलं भवेत् ॥ २७ ॥
पादाग्रेमुखमात्रंस्यात् एवं बुध्वा समाचरेत् ।
स्थितजानुसमं विद्यात् वर्तिताङ्घ्रे समुच्छ्रयः ॥ २८ ॥
तत्पार्णिजान्वोर्द्विमुखं द्व्यन्तरं परिकीर्तितम् ।
श्रोणीसमुच्छरयं वामाजानोरुद्धरणं मतम् ॥ २९ ॥
तदूरुमध्यान्नाभेश्च द्व्यन्तरं नवमात्रकम् ।
तज्जानोर्दण्डहस्तस्य मणि बन्धान्तरं मनुः ॥ ३० ॥
तस्मादभयहस्तस्य मणिबन्धो रसाङ्गुलः ।
तस्य चाङ्गुष्ठमूलान्तात् स्तनाक्षाद्द्व्यन्तरं मुखम् ॥ ३१ ॥
तद्दोस्समं तलोच्चं स्यात्तद् बाह्वोर्मध्यमात् पुनः ।
सप्तदशाङ्गुलं विद्याद्दण्डहस्तस्य कोर्परम् ॥ ३२ ॥
भुजान्तं साग्निहस्तोच्चं सोऽग्निः पञ्चाङ्गोलोच्छ्रयः ।
विस्तारः कोलकस्तस्य शिखाभिस्तिसृभिर्युतः ॥ ३३ ॥
धृतडामरुको हस्तः कर्णोच्चो वाङ्गुलाधिकः ।
धातुर्डमरुकायामो भूतैस्तु मुखविस्तृतिः ॥ ३४ ॥
कोलको मध्यविस्तारः परितस्सूत्रयन्त्रितः ।
एक जिह्वासमायुक्तो गम्भीर ध्वनि संयुतः ॥ ३५ ॥
बाह्वोस्तु मणिबन्धान्तं चतुर्स्त्रिंशत्तथापरम् ।
अपस्मारोच्छ्रयं भानुरुद्र नन्दाष्ट मात्रकम् ॥ ३६ ॥
देवस्य वक्त्रमानेन स्यादपस्मारमानकम् ।
वक्त्रद्वयं समारभ्य पञ्चवक्त्रावसानकम् ॥ ३७ ॥
वक्त्रार्ध मान बुद्ध्यातु सप्तमानमुदाहृतम् ।
चतुस्तालेन कर्तव्यमपस्मारो द्विजोत्तमाः ॥ ३८ ॥
उष्णीषात् पादपर्यन्तं षड्ष्टांशं विभाजयेत् ।
उष्णीषात् केशपर्यन्तं कोलकं चेति कीर्तितम् ॥ ३९ ॥
केशान्ताद्धनुपर्यन्तं अष्टभागमितिस्मृतम् ।
गलमर्धाङ्गुलं प्रोक्त मध्यर्धं कर्ण उच्यते ॥ ४० ॥
षडङ्गुल इति प्रोक्तो हिक्कादि हृदयान्ततः ।
तथैव तस्मान्नाभ्यन्तं षडङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ ४१ ॥
तस्मात्तु मेद्रमूलान्तं कौशिकाङ्गुलमुच्यते ।
ऊर्वायामं तु सप्तांशं जानूत्सेधो द्विमात्रकः ॥ ४२ ॥
जङ्घयामस्तु सप्तांशः पादोत्सेधो द्विमात्रकः ।
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च ऊर्ध्वकायस्त्वधोमुखः ॥ ४३ ॥
व्यालं वै वामहस्ते तु तस्यमूर्धा तु दक्षिणे ।
आवृतालंकृताभङ्गी सव्यपार्श्वशिरोयुतः ॥ ४४ ॥
देवस्य वक्त्रमानेन जाह्रव्यायाम उच्यते ।
द्विभुजाच त्रिणेत्रा च करण्डमकुटान्विता ॥ ४५ ॥
सर्वाभरणसंयुक्ता कृताञ्जलिपुटान्विता ।
ऊर्ध्वभागादधोभागं तोयकारेण कारयेत् ॥ ४६ ॥
गङ्गा देव्यानया देवस्संयुक्तो वा विवर्जितः ।
प्रभावकाशविस्तारो दशाधिकतशताङ्गुलम् ॥ ४७ ॥
सप्तत्रिंशच्छतायामतद्दण्डो भाग विस्तरः ।
एकादि दशपर्यन्त मात्रैरूणाधि कापि वा ॥ ४८ ॥
द्व्यङ्गुलादङ्गुलार्धात्तु बालचन्द्रस्तु सप्तधा ।
तद्वशात् पार्श्वगां देवीं कल्पयेत्तद्विधानतः ॥ ४९ ॥
कुर्याद् भृङ्गिरटिं वाथ भद्रकाली मथापि वा ।
भुजङ्गात्रास आख्यातो भुजङ्गललितस्ततः ॥ ५० ॥
भुजङ्गत्रासवत्सर्वं विशेषः कश्चिदस्ति हि ।
उद्धृतस्य तलं कुर्यात् स्थितजानुर्ध्वतः क्रमात् ॥ ५१ ॥
द्विमात्रं वा त्रिमात्रं वा चतुर्मात्रमथापि च ।
भुजङ्गललितः ख्यातस्तद्भैरव इहोच्यते ॥ ५२ ॥
भुजङ्गत्रासवत्सर्वं विशेषस्तत्र चोच्यते ।
उद्धृतं दक्षिणं पादं वामपादं तु वा नयेत् ॥ ५३ ॥
सपादो देहमध्यस्थश्चोर्ध्वपादतलान्वितः ।
चतुर्भुजोऽष्टहस्तो वा नानादिव्यास्त्रभूषितः ॥ ५४ ॥
शिलादि द्रव्यामासाद्य कुर्यादेवं नटेश्वरम् ।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठा तत उच्यते ॥ ५५ ॥
कालोपि पूर्ववत्प्रोक्तस्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौ च पूर्ववत्सम्यगाचरेत् ॥ ५६ ॥
बेरशुद्धिं ततः कुर्यान्नगरादि प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं पश्चान्मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ॥ ५७ ॥
कुण्ठानि परितः पश्चान्नवपञ्चैक संख्यया ।
चतुरश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि वा नयेत् ॥ ५८ ॥
मण्डपे भोजयेद्विप्रान् सहस्रान्तान्दशाधिकान् ।
पुण्याहं वाचयेत्पश्चन्मण्डापस्य विशुद्धये ॥ ५९ ॥
समरीचिपदे कुर्यात् वास्तुहोमं विधानतः ।
वास्तुहोमं विना वापि भूपरिग्रहमाचरेत् ॥ ६० ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु वेद्युर्ध्वे स्थण्डिलं नयेत् ।
शयनं कल्पयेदूर्ध्वे प्रतिमां शोधयत्ततः ॥ ६१ ॥
कृत्वा कौतुक बन्धं तु शाययेच्छयनोपरि ।
शिरप्रदेशे देवस्य शिवास्यं तु धटं न्यसेत् ॥ ६२ ॥
वर्धनीमुत्तरे न्यस्य तस्यां गौरीं च विन्यसेत् ।
लक्षणोदित रूपं तु ध्यात्वा गन्धादिभिर्यजेत् ॥ ६३ ॥
ध्यायेद्देवीं त्रिणेत्रां शिशिनिभवदनां
वेदहस्तान् धानां
सव्ये पद्मं वरदमपरे चाभ्यं चाक्षमालां
दिव्यैराभरणैर्विभूषिततनुं ब्रह्मादिभिः पूजितां
देवैरेव मनोन्मनीं प्रतिदिनं कामार्थदात्रीं शुभां ॥
अभितः कलशानष्टौ विद्येशाधिष्टितान्नयेत् ।
अर्चयेद् गन्धपुष्पाद्यैः नैवेद्यान्तं गुरुत्तमः ॥ ६४ ॥
तत्वतत्वे श्वरान्मूर्तिमूर्तीशानपि विन्यसेत् ।
होमं समारभेत् काले मूर्तिपैस्सह देशिकः ॥ ६५ ॥
कृत्वा कुण्डाग्निसंस्कारं अग्निकार्योक्तमाचरेत् ।
समिदाज्य चरून् लाजान् सर्षपं च यवं तिलम् ॥ ६६ ॥
प्रियङ्कुशालिमुद्गांश्च जुहुयात् क्रमतो गुरुः ।
ऊदुंबरवटाश्वत्थ प्लक्षाःपूर्वादिदिक्षु च ॥ ६७ ॥
शम्यपामार्ग बिल्वाश्च खादिरश्चाग्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्तु समिधश्चैवमीर्तिताः ॥ ६८ ॥
ऋगाद्यध्ययनं मन्त्रजपं च विधिवन्नयेत् ।
गेयनृत्तयुतैस्तोत्र वेदघोषैर्व्यपोह्य च ॥ ६९ ॥
रात्रि शेषं ततः प्रातः स्मृत्वा शान्तं सदाशिवम् ।
समूर्तिपोगुरुःस्नातो मन्त्रसंशुद्धदेहयुक् ॥ ७० ॥
उद्धृत्य प्रतिमां पूर्वमुखां सर्वात्मना गुरुः ।
व्यपोह्य वस्त्रकूर्चादीन् पूजयेत् गन्धपुष्पकैः ॥ ७१ ॥
कुंभांश्च कुण्डेष्वग्नींश्च तर्पयेश्च गुरूत्तमः ।
पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् वौषडन्त शिवेन तु ॥ ७२ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैराचार्यं पूजयेत्ततः ।
दक्षिणा पूर्ववत्प्रोक्ता ततः स्थापनमारभेत् ॥ ७३ ॥
ततो वेद्यास्समुद्धृत्य स्नानश्वभ्रे तु विन्यसेत् ।
चलं प्रासादमध्ये तु स्थापयेदचलं गुरुः ॥ ७४ ॥
ततः कुंभान्समुद्धृत्य सर्वातोद्य समाकुलम् ।
हर्म्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रतिमाग्रं नयेद्बुधः ॥ ७५ ॥
कुंभाद्बीजं समादाय महेऽसस्य हृदि न्यसेत् ।
वर्धन्या बीजमादाय तत्पीठाब्जे तु विन्यसेत् ॥ ७६ ॥
विद्येशान् पीठ पद्मेषु तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।
देवीयागोक्तमार्गेण देवीं च स्थापयेद् गुरुः ॥ ७७ ॥
तदन्ते कारयेद्धिमान् कल्याणमपि देशिकः ।
उत्सवं कारयेत्पश्चात् तथा वितानुसारतः ॥ ७८ ॥
अनुक्तमत्र सामान्यस्थापनोदित माचरेत् ।
एवं यः कुरुते मर्त्यः प्रतिष्ठां भावनायुतः ॥ ७९ ॥
स यायात् पदमैशानं भुक्त्वा भोगानिहैव तु ॥ ७९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नृत्तमूर्ति स्थापनविधिः
षट्चत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च संविकीर्ण जटायुतः ।
जटामकुट संयुक्तो वक्रनाग फणावृतः ॥
कृताञ्जलिपुटोपेत जाह्नव्या दक्षिणस्थया
बालचन्द्रेण संयुक्तो वामपार्श्व स्थिते न च
व्याघ्राजिनाम्बरो दीप्त स्सर्वाभरणभूषितः
वामदोर्मूल मालम्बि द्वीपि चर्माम्बरान्वितः
स्थितो दक्षिणपादेन वामेनोपरि वर्तिना
कुञ्चितावर्तमानाघ्रिः सुप्रसारित तत्करः
आबद्ध किङ्किनीयुक्तः तद्वन्नूपुर शोभितः
वाम दक्षिण कर्णाढ्य पत्रिका नक्र कुण्डलः
दक्षाभयकरस्थेन वह्निना दक्षके न तु
डिण्डिमेन समायुक्त उपवीतेन संयुतः
गोक्षीर धवलप्रख्य आदित्याङ्गुल भङ्गयुक्
नाना सर्पसमायुक्तस्त्वपस्मारो परिस्थितः
४७. सप्तचत्वारिंशत्तमे पटले सोमास्कन्द स्थापन विधिः
वक्ष्यामि सोमास्कन्द सुखेशस्थापनं परम् ।
तल्लक्षण समायुक्तं तच्चेदानीं प्रकथ्यते ॥ १ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ॥ २ ॥
कृष्णापरशु युक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्रकुण्डलः ॥ ३ ॥
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयितासव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामेगौर्या च संयुतः ॥ ४ ॥
सर्वलक्षणसंयुक्त स्सर्वाभरणभूषितः ।
ललाट नासिकानाभिमेन्द्रपाद्गुल्पमध्यमे ॥ ५ ॥
श्रोणिस्पृक् संस्थितं सूत्रं मध्यसूत्रमितिस्मृतम् ।
मुखान्तात् पिप्पलीमूलात् ग्रीवापार्श्वात्तथैव च ॥ ६ ॥
चूचुकस्याथमध्यात्तु कटिस्थं पार्श्वगं मतम् ।
उष्णीषात्तुककुद्वंश कण्ठस्फिक् मध्यमाद्गतम् ॥ ७ ॥
पृष्ठसूत्रमितिप्रोक्तं पार्श्वस्थात् सार्धमात्रकम् ।
हित्वापार्श्वद्वयोश्चैव ततस्स्या दूरुदैर्घ्यकम् ॥ ८ ॥
जानुः पक्षांगुलं वामे लम्बितस्य गुणाङ्गुलम् ।
सूत्रात्तुवामजन्वान्तं मूर्ध्वकायार्धमानकम् ॥ ९ ॥
ऊरूमूलात्तु षण्मात्रन्नालकान्तं द्विजोत्तमाः ।
तलाग्रादूरुमध्याच्च द्वयन्तरन्तु गुणांगुलम् ॥ १० ॥
सूत्राल्लम्बाङ्घ्रिर्पाष्ण्यन्तं सार्धविश्वाङ्गुलं भवेत् ।
कटकान्मणिबन्धाधोदेशे कटयग्रसीमगम् ॥ ११ ॥
नाभेस्तु मणिबन्धान्तं षोडशाङ्गुलमीरितम् ।
वरदं चेत्तु तत्पृष्ठान्नाभ्यन्तसममिष्यते ॥ १२ ॥
वामदेव्या समायुक्तस्तदध्यायप्रसिद्धया ।
ससोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्त विधिर्भवेत् ॥ १३ ॥
देवोच्चदशभागैक भागेनाभद्विभागतः ।
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ॥ १४ ॥
द्विनेत्रस्य द्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ।
कर्णयोर्नक्रपिण्डौ तु सर्वाभरणभूषितः ॥ १५ ॥
दक्षभागकरस्थाब्जः प्रसारितकरोऽपरः ।
द्विहस्तपङ्कजो वाथ वृत्तरूपयुतोऽथवा ॥ १६ ॥
देव्यूरुसंस्थितो वापि निष्पङ्कजकरोऽथवा ।
आसीनो वा स्थितो वापि स्कन्दस्त्वेवं प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥
स्कन्दोमारहितस्त्वेष एवं स्यात्तु सुखासनः ।
सोमे च सोमास्कन्दे च सुखेशे लक्षणं मतम् ॥ १८ ॥
प्रतिष्ठैषां प्रकर्तव्या सुकालेऽङ्कुरपूर्विका ।
रत्नन्यासं ततः कुर्याद्देवदेव्योश्च वै गुहे ॥ १९ ॥
हेमाब्जं हेममायूरं देव्यां स्कन्देऽथवा न्यसेत् ।
तत्तत्प्रतिष्ठाध्यायोक्तमन्त्रैरपि समन्वितम् ॥ २० ॥
तत्तपीठाम्बुजेष्वेव सुस्निग्धान्तं गुरुर्न्यसेत् ।
दृशामुन्मोक्षणं कृत्वा बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ॥ २१ ॥
जलाधिवासनं प्राग्वत् भवेन्मण्डपमाचरेत् ।
दिगऽऽराण्याभवृत्तानि वेदाश्राणि च वानयेत् ॥ २२ ॥
कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया कुट्टिमाद्वहिः ।
शिल्पिनं च विसृज्याथ विप्रान् संभोजयेत्ततः ॥ २३ ॥
पुण्याहं प्र्क्षणं वास्तुहोमं स्थण्डिलकल्पनम् ।
शयनं कल्पयेन्मध्ये स्नपनं कारयेत्ततः ॥ २४ ॥
कौतुकत्रितयं बध्वा त्रिषु ताञ्शाययेत्ततः ।
वस्त्रैश्च पृथगावेष्ट्य कुम्भान् संस्थापयेत्ततः ॥ २५ ॥
शिवकुम्भं शिरोदेशे श्वस्य च तदुत्तरे ।
विन्यस्य वर्धनीं सोमास्कन्दश्चेद्दक्षिणेघटम् ॥ २६ ॥
स्कन्देनाधिष्ठितं न्यस्य गन्धाद्यैरर्चयोत्ततः ।
लक्षणोदितरूपाभिध्यानाधिकृतधीर्गुरुः ॥ २७ ॥
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशैरप्यधिष्ठितान् ।
तत्तदध्यायमार्गेण तत्त्वमूर्त्यादिकं नयेत् ॥ २८ ॥
कृत्वा कुण्डाग्निसंस्कारं समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलसस्येन्द्रमुद्गैश्च होमं च विधिना नयेत् ॥ २९ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थवटादिक्षु विदिक्षु च ।
शमीखदिरमायूर श्रीवृक्षोत्था इहेरिताः ॥ ३० ॥
प्रधानेऽप्यादिमः प्रोक्तः पूर्णान्तं कर्म कारयेत् ।
षण्मुखं च देवीं प्रधाने तर्पयेद्गुरुः ॥ ३१ ॥
एते विभीन्नपीठाश्चेत् पृथङ्मण्टपमाचरेत् ।
द्वितीये देवकुम्भाग्नींस्तर्पयेत् पूर्ववर्त्मना ॥ ३२ ॥
संप्राप्तदशनिष्कादिदक्षिणो मूर्तिपादिभिः ।
वस्त्रहेमाङ्गुलीयादिपूजितो गुरुरादरात् ॥ ३३ ॥
कुम्भाद्बीजं महेशानहृदि न्यसेत् ।
वर्धन्यास्तत उद्धृत्य तस्य पीठे तु विन्यसेत् ॥ ३४ ॥
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।
गुहकुम्भाद्गुहार्णं तं गुहस्य हृदि विन्यसेत् ॥ ३५ ॥
अन्येभ्यः परितः पीठे न्यस्य तानभिषेचयेत् ।
एते विभिन्नपीठाश्चेत् पृथङ्मण्टपमाचरेत् ॥ ३६ ॥
कल्याणकर्म कर्तव्यं यथाविधि विशेषतः ।
अनुक्तमत्र यत् कुर्यात्सामान्यस्थापनोक्तवत् ॥ ३७ ॥
इत्थमेषां प्रतिष्ठां तु यः कुर्यान्नरसत्तमः ।
स यास्यति विवेनैक्यमिह सिद्धिं च सोऽश्रुते ॥ ३८ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सोमास्कन्द स्थापन विधिः
सप्तचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ॥
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥
सोपवीतं प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्ब दक्षपादेन एवं स्यात्तु सुखामनः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ।
सर्वभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ॥
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्र कुण्डलः ।
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सालम्ब दक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ।
सर्वलक्षण संयुक्तस्सर्वाभरण भूषितः ॥
वामे देव्या समायुक्तस्तदध्याय प्रसिद्धया ।
स सोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्दविधिर्भवेत् ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ।
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ॥
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्र कुण्डलः ।
सोपवीतः प्रसनात्मा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सालम्ब दक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ।
देवोच्चदशभागैक भगेनाथ द्विभागतः ।
त्रिवेद भागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ॥
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्टमकुटान्वितः ।
कर्णयोर्नक्रपिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ॥
देव्यूरुसंस्थिता वापि निष्पंकजकरोऽथवा ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः
कृष्णा परशुयुक्तोर्ध्व वामेतर करान्वितः
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्रकुण्डलः
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः
सर्वलक्षणसंयुक्तस्सर्वाभरणभूषितः
वामे देव्या समायुक्तस्तदध्याय प्रसिद्ध्या
ससोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्दविधिर्भवेत्
देवोच्चदशभागैक भागेनाथद्विभागतः
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमेगुरुः
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः
द्विहस्त पङ्कजोवाथ नृत्तरूपयुतोऽथवा
चतुर्भुजास्त्रिणेएश्च जटामकुटामण्डितः ।
सर्वाभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ॥
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥
सोपवीतः प्रसनात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्याच संयुतः ॥
देवोच्चदशभागैक भागेनाथ द्विभागतः ।
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ।
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ॥
कर्णयोर्नक्र पिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ।
देव्यूरुसंस्थिता वापि निष्पङ्कजकरोऽथवा ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वाभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ॥
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥
सोपवीतं प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ॥
सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वाभरण भूषितः ।
देवोच्चदशभागैक भागेनाथ द्विभागतः ॥
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्ये गुरुः ।
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ॥
कर्मयोर्नक्र पिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ।
दक्षभाग करस्थाब्जः प्रसारितकरोऽपरः ॥
४८. अष्टचत्वारिंशत्तमे पटले चन्रशेखर स्थापन विधिः
इन्दुमौलि प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्विकाम् ।
आपाद्य च शिलादीनि तैः कुर्यात् प्रतिमां गुरुः ॥ १ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च समपात स्थानके स्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थ कर पल्लवः ॥ २ ॥
वरदं वाम हस्ते स्यात् अभयं दक्षिणे करे ।
वरदं यदि तं कुर्यात् अथान्यः सिंहकर्णकः ॥ ३ ॥
ऊरुस्पृष्ठकरो वापि कटको वा विधीयते ।
मृगटङ्क करावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ॥ ४ ॥
मृगटङ्गौ तु कर्णान्तौ कर्तरी सव्यवस्थिता ।
पराङ्कुखौ संमुखौ चा मृगटङ्कौ समीरितौ ॥ ५ ॥
दिङ्मात्रं कर्तरी बाहु मध्यमं परिकीर्तितम् ।
हिक्कायाः कर्तरी मध्यमेक त्रिंशद्थाङ्गुलम् ॥ ६ ॥
मणिबन्धक बाह्वोस्तु मध्यमं द्वादशाङ्गुलम् ।
श्रोण्यन्तात् कूर्परा दर्वागन्तरं पूर्वहस्तयोः ॥ ७ ॥
शरैर्वा कौशिकैर्वापि सार्धाङ्गुल हसैस्तु वा ।
स्तनान्तमभयान्तोच्चं नाभ्यूर्ध्वे पुष्करोदयः ॥ ८ ॥
नाभेरभय हस्तान्तं गुणाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
स्तनान्ता दभयाग्रान्तं द्वादशाङ्गुलमिष्यते ॥ ९ ॥
कटकाधः प्रदेशं तु मेद्र मूल समं भवेत् ।
ऊरुमूले कटकान्तं स्पृष्तं वाथ गुणान्तरम् ॥ १० ॥
सार्ध भाग द्वयेनाथ भागाभ्यां वाथ कल्पयेत् ।
ऊर्वादि मध्य मात्राणां जान्वोरप्यन्तरं क्रमात् ॥ ११ ॥
एकेनार्धेन सार्धाभ्यां त्रिभिश्च परिकल्पयेत् ।
अथवा जानुमध्यात्तु सार्धाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ १२ ॥
जङ्घयोर्मूल मध्याग्रं वेदभूतरसान्तकम् ।
अङ्गुष्ठेयोर्द्वयोर्मध्यं विद्येशङ्गुल मीरित्तम् ॥ १३ ॥
भागं पार्ष्णयन्तर प्रोक्तं ततसूत्राणि लम्बयेत् ।
तत्पार्ऽस्वयोस्त्रिसूत्राणि मुखकर्ण भुजावधि ॥ १४ ॥
पुरः पृष्ठे च मध्ये च नव तान्य वलम्बयेत् ।
प्रलम्बफलकामूध्नि स्थापयित्वा वलम्बयेत् ॥ १५ ॥
ललाट घ्राण हृन्नाभिमेढ्राङ्घ्रि युगमध्यमे ।
सूत्रं पुरस्थितं नासाकुक्षिस्पर्शं यथा भवेत् ॥ १६ ॥
मुखान्तपिप्पली कर्ण मूल चूचुकपात्तले ।
कर्ण कण्ठ स्तनानां तु बाह्ये श्रोणिस्पृगेव च ॥ १७ ॥
मुखान्मूलान्तरं नीत्वा दोस्स्पृश्यमपरं मतम् ।
एवं पार्श्वे त्रिसूत्राणि लम्बयेत् देशिकोत्तमः ॥ १८ ॥
कृकाटिकाककुत्कर्णस्फिक्पार्ष्णीनां तु मध्यमे ।
मस्तकाल्लम्बनीयं स्याद्यथा पृष्टककुद्गतम् ॥ १९ ॥
देहस्यान्तर्गतं मध्य सूत्रं स्यान्मुनिपुङ्गवाः ।
उष्णीष भूषणं कुर्यात् त्रिमात्रेण विशेषतः ॥ २० ॥
पार्श्वयोः पुरतः पृष्ठे चतुष्पूरि समन्वितम् ।
मध्ये मकरकूटं स्यात् सप्तकोटर संयुतम् ॥ २१ ॥
पार्ऽस्वयोः पत्रकूटं स्यात् पृष्टे स्याद्रत्न कूटकम् ।
अग्रे दशांगुलं तस्य मूले तु मुखविस्तरम् ॥ २२ ॥
तत्तत् त्रिगुण नाहं तु वामेऽवामेर्ध चन्द्रकम् ।
वामे महाफणिं तस्य सर्वालंकार भूषितम् ॥ २३ ॥
जटाभिः पञ्चभिः ग्रन्थिं त्रिमात्रेण विशेषतः ।
एकधा तु त्रिधावृत्या शेषाभिः पार्श्वलम्बनम् ॥ २४ ॥
जटामकुटमेतद्धि सर्वालङ्कार मीरितम् ।
रत्न पत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयापि वा ॥ २५ ॥
पद्म पत्रिकया वापि शोभितं वामकर्णकम् ।
सव्यं मकर सिंहाख्य पत्र कुण्डलकैर्युतम् ॥ २६ ॥
पृष्टः कर्णपर्यन्तं केशावर्ति विलम्बनम् ।
पार्श्वयोबागुमूलान्त जटाग्राणां विलम्बनम् ॥ २७ ॥
हारयुग्रीव संयुक्तं तथा कर्णिकयान्वितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः ॥ २८ ॥
सुपत्र वलयोपेतास्सर्व रत्नोपशोभिताः ।
मुक्ता दाम विलम्बाश्च तदग्रे मणिभूषणम् ॥ २९ ॥
कराग्रं कटको पेत मङ्गुल्यो मुद्रिकान्विताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ॥ ३० ॥
समस्त रन्त पाशाढ्य कृत्रिमानन दमाभिः ।
संयुक्तकटिसूत्रोऽन्तः पादजालक संयुतः ॥ ३१ ॥
चन्द्रशेखर एवं स्यात् देव्या च सहितो न वा ।
सापीठ भिन्नपीठा वा देवेनालिङ्गिताथवा ॥ ३२ ॥
तयालिङ्गित देवो वा अन्योन्या लिंगितस्तु वा ।
आलिंगन युतो वा स्यान्निराभङ्गोऽथवा मत्रः ॥ ३३ ॥
एवं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।
कालोऽपि प्राग्वदुद्दिष्ट स्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ॥ ३४ ॥
रत्नन्यासं दृशा मोक्षं बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं पश्चात् मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ॥ ३५ ॥
कुण्डानि परितः कुर्यान्नवपञ्चैक संख्यया ।
तद्दिगस्त्राणि वृत्तानि कुण्डान्यश्राणि वा नयेत् ॥ ३६ ॥
विप्रान् संभोजयेत्पश्चात् पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
समरीचपदे वास्तु होमः कार्यो द्विजोत्तमाः ॥ ३७ ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु शययायाः कल्पनं नयेत् ।
स्नपनं कौतुकं शययारोहणं पृथगाचरेत् ॥ ३८ ॥
ततः कुंभं शिरोदेशे वर्धनी च तदुत्तरे ।
लक्षणोदित रूपं च स्मरन्नभ्यर्चयेत्तयोः ॥ ३९ ॥
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशाधिष्ठिता न्यसेत् ।
न्यस्यैव तत्वमूर्त्यादीन् प्राग्वद्धोमं समाचरेत् ॥ ४० ॥
कृत्वा कुण्डानि संस्कारं समिदाज्यान्नकैस्तिलैः ।
लाजसस्येन्द्रकैश्चैव वटोदुंबर संज्ञकौ ॥ ४१ ॥
अश्वत्थक पलाशौ च दिक्ष्वेवं समिधो मताः ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्ष मायूरा वह्निकोणतः ॥ ४२ ॥
प्रयेकं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ।
प्रभाते देवकुंभाग्नीन् अभ्यर्च्य गुरुरादरात् ॥ ४३ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैर्मूर्तिपाद्यै स्समन्वितः ।
संप्राप्त दक्षिणः प्राग्वत् मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ४४ ॥
प्रतिमाग्रे घटान्न्यस्य कुंभाद्बीजं तु विन्यसेत् ।
देवस्य हृदि तत्पीठे वर्धन्यास्तु मनुं न्यसेत् ॥ ४५ ॥
सहजा चेत्तदादेवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।
अन्येभ्यो विन्यसेद्बीजं पीठस्य परितस्ततः ॥ ४६ ॥
विभिन्न पीठा देवी चेत् पृथङ्मण्डप माचरेत् ।
कल्याणं कारयेदन्ते स्नपनं चोत्सत्वं तथा ॥ ४७ ॥
कारयेद्भूरि नैवेद्यं दापयेत्तु नवा गुरुः ।
अत्रानुक्तं तु संग्राह्यं सामान्यस्थापनोदितम् ॥ ४८ ॥
चन्द्रमौलि प्रतिष्ठां तु कुर्यादेवं हि यो नरः ।
बब्ध्वेह सर्व कामांस्तु स चान्ते मोक्षमाप्नुयात् ॥ ४९ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे चन्द्रशेखर स्थापन विधिः
अष्टचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च समपात् स्थानकेस्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थ करुपल्लवः ॥
ऊरुपृष्टकरो वापि कटको वा विधीयते ।
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ॥
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थिता ।
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ ॥
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम् ।
रत्नपत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयाऽपिवा ॥
हारयुग्रीवसंयुक्तं तथा कर्णिकयान्तितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः कर्णिकयान्तिकम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयुर संयुताः ॥
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभिताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च समपात स्थानकेस्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्य करपल्लवः ॥
वरदं वाम हस्तस्यात् अभयं दक्षिणे करे ।
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ॥
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थितौ ।
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ ॥
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम् ।
रत्नपत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयाऽपि वा ॥
हारयुग्रीव संयुक्तं तथा कर्णिकयान्वितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः ॥
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभिताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ॥
चन्द्रशेखर एवं स्याद्देव्या च सहितो न वा ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च समपात् स्थानकेस्थितः
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थकरपल्लवः
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थितौ
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम्
रत्नपत्रिकया वापि शङ्खपत्रिकयाऽपिवा
हारयुग्ग्रीव संयुक्तं तथाकर्णिकयान्वितम्
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभितः
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः
सापीहभिन्नपीठा वा देवेनालिङ्गताथवा
४९. एकोनपञ्चाशत्तमे पटले पुरारि स्थापन विधिः
पुरारिस्थापनं वक्ष्ये तदादौलक्षणञ्च वै ।
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च जटामकुटसंयुतः ॥ १ ॥
समभागयुतस्सम्यक् स्थापकेन समन्वितः ।
सव्यकर्णस्थमकरकुण्डलेन समन्वितः ॥ २ ॥
कृष्णापरशुसंयुक्त परहस्तद्वयान्वितः ।
धनुर्बाणयुतोपेत वामेतरकरान्वितः ॥ ३ ॥
दोस्सीमं परहस्तोच्चं शरस्तं मेढ्रसीमकः ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं मात्रमेकोनविंशतिः ॥ ४ ॥
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमन्तु शरांगुलम् ।
दोर्मूलात्परहस्तान्तं षोडशांगुल ईरितः ॥ ५ ॥
परहस्तोझितोवाथ द्विहस्तस्त्रिपुरान्तकः ।
शिरसोवामदृक् कृष्ण मण्डलस्य च दक्षिणे ॥ ६ ॥
सूत्रन्तुलंबमयेद्वामे वामनासा पुटस्यतु ।
दक्षिणस्थितपादे च पुरस्तान्मुनि पुंगवाः ॥ ७ ॥
हृन्नाभिमेढ्रसव्यांघ्रि जानूनां सूत्रतोन्तरम् ।
सव्येग्निभागा देवं स्यात् सम भागे स्थिरानतिः ॥ ८ ॥
तत् पादांगुष्ठर्पाष्ण्योश्च द्व्यन्तरं दश भागिकम् ।
कुर्यात् सलक्षणां वाथ वामभागे तु पार्वतीम् ॥ ९ ॥
एवं कृत्वा पुरारिन्तु प्रतिष्ठा कारयेत्ततः ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने च कृत्त्वैवांकुर कर्म च ॥ १० ॥
रत्नन्यासं दृशांमोक्षं बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ।
तोयाधिवासनं पश्चात् स्नपनं कोतुकं नयेत् ॥ ११ ॥
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा नवपञ्चैक संख्यया ।
कुण्डाण्यश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि तानि वा ॥ १२ ॥
संकल्प्य शयनं तस्मात् आरोप्य च महेश्वरम् ।
देवेशस्य शिरोदेशे शिवकुंभं च वर्धनीम् ॥ १३ ॥
लक्षणोक्तञ्चरुपन्तु ध्यात्वा तत्रैव पूजयेत् ।
अभितोष्टघटान्यस्वा विद्येशांस्तत्र पूजयेत् ॥ १४ ॥
गन्धाद्यैरपि नैवेद्य पर्यन्तैभावितो गुरुः ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वाहोमं समाचरेत् ॥ १५ ॥
संस्कृत्य कुण्डंवह्निञ्च समिदाज्यान्नकैस्तिलैः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ॥ १६ ॥
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष मायुरावह्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्यात् स च सर्वत्र वामतः ॥ १७ ॥
प्रत्येकं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णाहुत्यन्तमेव च ।
ततो द्वितीय दिवसे देवकुंभाग्नितर्पणम् ॥ १८ ॥
पूहितोमूर्तिपैस्सार्धं प्राप्तपूर्वोक्तदक्षिणम् ।
सुमुहूर्ते ततः प्राप्ते मनुन्यासं समाचरेत् ॥ १९ ॥
कुंभात् बीजं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय तत् पीठे विन्यसेत् गुरुः ॥ २० ॥
सहासनातु देवी चेत् तस्यास्तु हृदिविन्यसेत् ।
विभिन्नपीठा चेत्तस्याः पृथक् मण्डपमाचरेत् ॥ २१ ॥
कल्याणं कारयेत् पश्चात् तदन्ते स्नपनं नयेत् ।
उत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेद्वा न वा गुरुः ॥ २२ ॥
अनुक्तमत्र यत् ग्राह्यं सामान्य स्थापनोक्तवत् ।
प्रतिष्ठैवं समाख्याता पुरारेरिष्टदायिनी ॥ २३ ॥
इत्थं कारितवान्यस्तु प्रतिष्ठां भक्ति पूर्वकम् ।
सोनेक भोगान् भुक्त्वेह यायादन्ते शिवं पदम् ॥ २४ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पुरारिस्थापन विधिः
एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च जटामकुट संयुतः ।
सम भङ्गयुतस्सम्यक् स्थानकेन समन्वितः ॥
सव्यकर्णस्थमकर कुण्डलेन समन्वितः ।
किष्णापरशु संयुक्त परहस्त द्वयान्वितः ॥
धनुर्बाणयुतोपेत वामेतर करान्वितः ।
देस्सीम परहस्तोच्चं शरास्तन्मेद्र सीमकम् ॥
कुर्यात् सलक्षणां वाथ वामभागे तु पार्वतीम् ।
एवं कृत्वा पुरारीं तु प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ॥
५०. पञ्चाशत्तमे पटले लिंगोद्भव विधिः
लिंगोद्भवस्य देवस्य प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।
गर्भमानवशाल्लिंगं प्राग्वत् सम्यक् प्रकल्पयेत् ॥ १ ॥
लिंगोच्चे वेदपञ्चर्तु सप्तांशे शमधस्त्यजेत् ।
तत्समं वा तदर्धं वा त्यक्त्वा चोर्ध्वे तदन्तरे ॥ २ ॥
पूर्ववत् कारयेत् सम्यक् चन्द्रशेखरमूर्तिनम् ।
लिंगाधो शर्वजान्वन्त भागन्नेंद्रिय गोचरम् ॥ ३ ॥
लिंगोर्ध्वोधः प्रदेशेतु हंससूकरमाचरेत् ।
बिंबस्यानन मानेन कारयेत् हंसमादरात् ॥ ४ ॥
बिंबाद्विमिखमानेन भूकृष्टास्यं तु सूकरम् ।
तल्लिंगरसभागैक द्वित्रिवेदशरैर्नयेत् ॥ ५ ॥
व्रह्मविष्णू द्विपार्श्वस्थौ नतौ तस्यानुकूलकौ ।
तिर्यग्गत सुपादौ तौ सर्वावयवसुन्दरौ ॥ ६ ॥
लिंगोद्भूतस्त्विति ख्यातो ब्रह्मविष्ण्वभिनन्दितः ।
ब्रह्मविष्णूविहीनो वा हंस सूकर संयुतः ॥ ७ ॥
इत्थं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठां विधिरुच्यते ।
कालश्च पूर्ववत् ग्राह्यः तद्वदेवांकुरार्पणम् ॥ ८ ॥
पश्चान्मण्टपनिर्माणं कृत्वातत्रैव कल्पयेत् ।
कुण्दानि परितोश्राणि नव पञ्चैक संख्यया ॥ ९ ॥
दिगश्रान्यथवृत्तानि रत्नन्यासोत्रनास्ति हि ।
नयनोन्मीलनं पश्चात् बेरशुद्धिमनन्तरम् ॥ १० ॥
प्रदक्षिणं पुरादीनां जलेचैवाधिवासनम् ।
भूषणं मण्डपस्यैव वास्तुहोममतः परम् ॥ ११ ॥
भूपरिग्रहमादौ वा पूर्ववत् कारयेत् बुधः ।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा शयनं कल्पयेत्ततः ॥ १२ ॥
जलादुद्धार्यदेवन्तु प्रतिमां शोधयेत्ततः ।
कृत्वा कौतुक बन्धन्तु शाययेच्छयनोपरि ॥ १३ ॥
नयनोन्मीलनाद्यं तु ब्रह्मविष्ण्वोस्तु कल्पयेत् ।
ब्रह्माणं दक्षिणे चैव विष्णुं वामे तु शाययेत् ॥ १४ ॥
वस्त्रैश्चैवतु संवेष्ट्य गंधाद्यैरर्चयेत्ततः ।
प्रधानकुंभं तेषां तु शिरो भागे तु विन्यसेत् ॥ १५ ॥
वर्धनीं विन्यसेत् धीमान् शिवकुंभस्य चोत्तरे ।
अभितश्चघटानष्टौ न्यस्यविद्येश्वरात्मकान् ॥ १६ ॥
लक्षणोदित रूपन्तु ध्यायेत् स्वहृदिदेशिकः ।
रूपसंस्थान भावैस्तु पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७ ॥
देवस्य ब्रह्मणो विष्णोस्तत्वमूर्त्यादिकं न्यसेत् ।
प्राग्वत् देवस्य तत्वाद्याः कविष्णोस्तु यथोदितम् ॥ १८ ॥
ततो होमं प्रकुर्वीत मूर्तिपैस्सहदेशिकः ।
समिदन्नाज्यलाजैश्च तिलसर्षपवैणवैः ॥ १९ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ प्लक्षाः पूर्वादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष मायूरावह्नि कोणतः ॥ २० ॥
प्रधानस्य पलाशस्तु स च सर्वत्रवामतः ।
द्रव्यैरेभिः क्रमात् हुत्वा ब्रह्माणं विष्णुमेव च ॥ २१ ॥
गुरुः प्रधानकुण्डेतु तर्पयेत् समिधादिभिः ।
रात्रिशेषं व्यपोह्याथ प्रभाते विमले ततः ॥ २२ ॥
देशिकस्सुविशुद्धात्मा मूर्तिपैस्सह तत्ववित् ।
बिंबानुद्धृत्य संपूज्य कुभान् कुण्डेषु पावकान् ॥ २३ ॥
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत्ततः ।
मुहूर्तनाडिकापूर्वे मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
वेद्याः कुंभान् समुद्धृत्य तदग्रेस्थण्डिले न्यसेत् ॥ २४ ॥
कुंभात् बीजं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय पाददेशोभिषेचयेत् ॥ २५ ॥
विद्येशेभ्यस्तहान्यस्य तज्जलैस्नापयेत् प्रभुम् ।
ब्रह्मविष्ण्वोस्स्वबीजन्तु तद्वन्न्यस्याभिषेचयेत् ॥ २६ ॥
स्नपनं पूजनं कुर्यात् अन्तेचोत्सव संयुतम् ।
बिंबान् संस्थापयेत् पश्चात् ब्रह्माणन्दक्षिणे गुरुः ॥ २७ ॥
वाम भागे तु देवस्य विष्णुं संस्थापयेत् गुरुः ।
अनुक्तमत्र सामान्य प्रतिमास्थापनोक्तवत् ॥ २८ ॥
लिंगोद्भव प्रतिष्ठान्तु कुर्यादेवं हि योनरः ।
इहैव धनवान् धीमान् सोन्ते सायुज्यमाप्नुयात् ॥ २९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे लिंगोद्भवप्रतिष्ठा विधिः
पञ्चाशत्तमः पटलः ॥
गर्भमानवशाल्लिंगं प्राग्वत् सम्यक् प्रकल्पयेत् ।
लिङ्गोच्चेवेदपञ्चर्तु सप्तांशेऽशमधस्त्यज्ते ॥
पूर्ववत् कारयेत् सम्यक् चन्द्रशेखरमूर्तिनम् ।
लिङ्गाधो शर्वजान्वन्त भागं नेन्द्रियगोचरम् ॥
लिङ्गोर्ध्वाधः प्रदेशेतु हंसं सूकरमाचरेत् ।
बिंबस्याननमानेन कारयेद्धंसमादरात् ॥
बिंबद्विमुखमानेन भूकृष्टास्यंतु सूकरम् ।
ब्रह्मविष्णूद्विपार्श्वस्थौ नतौतस्यानुकूलकौ ॥
५१. एकपञ्चाशत्तमे पटले दक्षिणामूर्ति स्थापन विधिः
स्थापनं दक्षिणेशस्य शृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
व्याक्यान गेय योगेषु निष्ठस्य त्रिविधस्य च ॥ १ ॥
व्याख्यायुक्ज्ञानमुद्रातो गेयी वीणा समन्वितः ।
द्वाभ्यां विरहितो योगी स नानाकार भेदतः ॥ २ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रस्तु कुन्देन्दु धवलप्रभः ।
श्वेतविद्रुमहेमाभश्श्यामाभो वा प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥
व्याघ्रचर्माम्बरो वापि दिव्याम्बरधरस्तु वा ।
उत्तरीय समोपेतः शुक्ल यज्ञोपवीतकः ॥ ४ ॥
विकीर्ण मूर्धजोवापि जटामकुट एव वा ।
पट्टिकाबन्धनो वापि सत्करोटिकयायुतः ॥ ५ ॥
धूर्तूरारग्वधैर्नाग पत्रैश्चन्द्रेण मण्डितः ।
पञ्चमुद्रासमोपेतो गंगा किंकिणि संयुतः ॥ ६ ॥
अधस्ताद्वटवृक्षस्य शैलादूर्ध्वं श्रितः पुनः ।
व्याघ्रचर्मोपरिष्टात्तु स्थितो वीरासनोऽथवा ॥ ७ ॥
लम्बितं दक्षिणं पादं तज्जानूपरि संस्थितम् ।
वामांघ्रिनालकं कुर्यात् सव्यहस्तन्तुमुद्रया ॥ ८ ॥
सन्दर्शसंज्ञयोपेता वामहस्तस्थ पुस्तकः ।
द्वात्रिंन्नृत्तमात्रान्तं दैर्घ्यं स्यात् सतु पुस्तकः ॥ ९ ॥
अथवा नागसंयुक्तो वामहस्तस्समीरितः ।
वरदन्तं विजानीयाज्जानुस्थ मणिबन्धकम् ॥ १० ॥
दण्डहस्तो यदा स स्यात् प्रकोष्ठञ्जानुसंस्थितम् ।
विकसत् पद्मसंकाशः अधस्ताद्विस्तृतांगुलिः ॥ ११ ॥
परहस्तद्वये चाक्ष माला ज्वाला समन्वितः ।
पद्मं वा चोत्पलं वापि व्यालं वा मेतु कल्पयेत् ॥ १२ ॥
कटकौतौ प्रकर्तव्यौ प्रसन्नसमलोचनः ।
नासाग्रदृष्टियुक् वामहस्तो वा स्यात्सुपुस्तकः ॥ १३ ॥
आभंगसहितं कुर्याद्देहमध्ये तु वामतः ।
सूत्रं वामे च हृदयं नाभेर्मेढ्रात् क्रमेण तु ॥ १४ ॥
मात्रंकालञ्च भागञ्च त्यक्त्वातिष्ठति मध्यतः ।
लंबपादस्थितं मध्य सूत्रादर्धांगुलान्तरे ॥ १५ ॥
अर्द्धार्धांगुल वृद्ध्या तु यावत् सार्द्धयवं भवेत् ।
सदशांगुष्ठ मूलोच्च स्तनाग्रावधिरेव तु ॥ १६ ॥
नयने मध्यमं विद्यात् अंगुष्ठस्तनयोस्ततः ।
नाभेस्तु मणिबन्धान्तः धृत्यंगुलमुदाहृतः ॥ १७ ॥
सपुस्तकस्य हस्तस्य चोरूर्ध्वात् भागमन्तरम् ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं सस्यादेकोनविंशतिः ॥ १८ ॥
दोर्मध्यात् पार्श्वमध्याच्च द्व्यन्तरस्स्याद्रसांगुलम् ।
परस्यमणिबन्धाच्च भुजमध्याद्भवांगुलम् ॥ १९ ॥
द्व्यन्तरं दशमात्रं स्यात् दोर्मूलान्मध्यमांगुलात् ।
हिक्कासूत्र द्विमात्राथ कटकाग्र समुच्छ्रया ॥ २० ॥
सजटामकुटादेव चूचुकास्य गलान्तकाः ।
ततत् कलासमोपेता श्शुक्ल यज्ञोपवीतिनः ॥ २१ ॥
शुक्लाद्यंबर संयुक्ताः भस्मरुद्राक्षसंयुताः ।
कौशिकः काश्यपश्श्याम इतरः पीत वर्णकः ॥ २२ ॥
रक्तवर्णो भरद्वाजो धूम्राभावत्रिगौतमौ ।
एषामेकद्वयं वापि त्रयं वा पार्श्वयोर्न्यसेत् ॥ २३ ॥
व्याख्यानमूर्तिरेवं स्यात् गेयमूर्तिस्ततोमतः ।
ऊर्ध्वाद्वोमध्य कटकौ सव्यासव्यकरावुभौ ॥ २४ ॥
वीणातु दक्षिणेवाग्रे दक्षिणेकटकास्थितः ।
दक्षिणेकटकञ्चोरू स्थितायां विनिवेशयेत् ॥ २५ ॥
कोलकञ्चोरुबाह्येतु तन्मूलं कटकोर्ध्वतः ।
भागमग्रन्तदावामो भागाधिक चतुर्मुखः ॥ २६ ॥
विस्तारस्तुकलास्तस्याः परिणाहन्तु पूर्ववत् ।
कलावक्रास्य विस्तारा यामं वापि षडंगुलम् ॥ २७ ॥
तत्तुंगन्तु तदर्धं स्यात् एवं ज्ञात्वा समाचरेत् ।
हस्तस्यमणिबन्धान्तं हिक्कासूत्रादितः क्रमात् ॥ २८ ॥
त्रिंशदंगुलमित्युक्तमथान्यमणिबन्धतः ।
आनाभेरन्तरंनालं शेषं सर्वन्तु पूर्ववत् ॥ २९ ॥
व्याख्यान सहित स्त्वेवं सन्दर्शस्य समास्ययुक् ।
तत्राक्षिपात येगेन सदाकुञ्चित लोचनः ॥ ३० ॥
प्रसृतोवामहस्तः स्यात् योगमूर्तिरयम्मतः ।
अथकुञ्चितवामांघ्रि युग्मस्फिग्गतपार्ष्णिकः ॥ ३१ ॥
उद्धृतन्तस्य जान्वग्र दण्डकोर्पर कान्तयुक् ।
संदर्शदृष्टिपातश्च आभंगञ्चैव पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
नानामृगैस्तु संकीर्णं नाना व्यालैस्तु संयुतः ।
नानामुनिगणैस्सार्धं सिद्धविद्या धरैरपि ॥ ३३ ॥
भूतैश्चकिन्नरैरन्यैः पुष्पवृक्षैश्च मण्डितम् ।
शैलंकुर्यात्तुतत्पार्श्वे वटवृक्षस्तु शाद्वलः ॥ ३४ ॥
फलशाखोप शाखाढ्यो नानापक्षिसमायुतः ।
तन्मूले दक्षिणे छाया निष्ण्णः कृपयायुतः ॥ ३५ ॥
रत्नोपशोभिते पीठे व्याघ्रचर्मोत्तरच्छदे ।
आसीनोमुनिभिः सम्यक् कौशिकादिभिरादरात् ॥ ३६ ॥
शिवद्विजकुलस्यादि भूतैस्तु परितस्थितैः ।
आगमाहित चेतोभिः परमेशेन दीक्षितैः ॥ ३७ ॥
एवन्तु दक्षिणामूर्तेः मूर्तिभेदा उदाहृताः ।
व्याख्यायुक् ज्ञानतः प्रोक्तो गेययुक् भुक्तिदोमतः ॥ ३८ ॥
सयोगोमुक्तिदोज्ञेयः इति ज्ञात्वा समाचरेत् ।
आसीनो वा स्थितो वापि ऋषिभिः स्संवृतो न वा ॥ ३९ ॥
वटवृक्ष विहीनो वा भूताद्यावृत एव वा ।
भूतस्थलंब वा दक्षिणेशस्समीरितः ॥ ४० ॥
एवं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यं पूर्ववत् ग्राह्यमंकुरार्पणमेव च ॥ ४१ ॥
मण्डपं पूर्ववत् कुर्यात् नवपञ्चैक सख्यया ।
कुण्डानि परितो श्राणि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ॥ ४२ ॥
रत्नन्यासाक्षि मोक्षौ च प्रतिमाशोधनं तथा ।
ग्रामप्रदक्षिणञ्चैव जले चैवाधिवासनम् ॥ ४३ ॥
पुण्याहप्रोक्षणञ्चैव पश्चात् ब्राह्मण भोजनम् ।
पुण्याहं वास्तु होमञ्च भूपरिग्रहमेव वा ॥ ४४ ॥
कृत्वातु देव देवस्य ऋषीणां च यथार्हकम् ।
वेद्यूर्ध्वेस्थण्डिलं कृत्वा शयनं कल्पयेत् पृथक् ॥ ४५ ॥
स्नानवेद्यान्तु ऋषिभिः स्नपनं कारयेत् शिवे ।
शययायां शाययेद्देवं कौशिकादि ऋषीनथ ॥ ४६ ॥
दक्षिणे तु भरद्वाज प्रमुखानप्य दक्षिणे ।
शाययेद्वस्त्रकूर्चादि भूषितांस्तान् पृथक् पृथक् ॥ ४७ ॥
व्याख्यान गेय योगाना मेतत् सामान्यमीरितम् ।
स्वांस्तुकुंभान् शिरोदेशे न्यसेद्वस्त्रादि भूषितान् ॥ ४८ ॥
वर्धनीं विन्यसेत् धीमान् शिवकुंभस्य चोत्तरे ।
अभितोवसुकुंभांस्तु विद्येशाधिष्ठितान्न्यसेत् ॥ ४९ ॥
रूपसंस्थान भावैस्तु पूजयित्वा यथाक्रमम् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ॥ ५० ॥
तत्वाद्याः पूर्ववद्दत्वा मुनिष्वपि यथोदितम् ।
कृत्वाग्निकुण्डसंस्कार मुत्पाद्यशिवपावकम् ॥ ५१ ॥
समिदाज्यचरून् लाज तिलसर्षपवैणवान् ।
जुहुयात्तु महाशासु प्रधानेपि पलाशकम् ॥ ५२ ॥
बैल्वाः कोणेषु होतव्याः प्रधानेतर्पयेत् ऋषीन् ।
द्रव्यैरेभिः क्रमात् हुत्वा पूर्णाहुत्यवसानकम् ॥ ५३ ॥
रात्रिशेषं व्यपोह्यैवं प्रभाते विमले ततः ।
समूर्तिपैर्गुरुःस्नातः कृतमन्त्राधिविग्रहः ॥ ५४ ॥
संपूज्योद्धृत्य बिंबांश्च कुंभान् कुण्डेषु पावकान् ।
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत् पृथक् ॥ ५५ ॥
मुहूर्तेनाडिकापूर्वे मन्त्रन्यासं समारभेत् ।
कुंभान् बिंबपुरोन्यस्य स्थण्डिले पूर्ववत् कृते ॥ ५६ ॥
कुंभात् बीजं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय तस्यपीठे तु विन्यसेत् ॥ ५७ ॥
विद्येशानान्तु बीजानि पीठे शक्रादितो न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभ जलैश्चैव तत्तद्देशोभिषेचयेत् ॥ ५८ ॥
ऋषीणामपि बीजानि तेषान्तु हृदि विन्यसेत् ।
तत्तत् कुंभादकैश्चैव तेषां च स्नपनन्नयेत् ॥ ५९ ॥
श्रीकण्ठमुनिहस्तस्थ पुस्तकेष्वखिलागमम् ।
विन्यसेत् कामिकाद्यन्तु सोपभेदं गुरुत्तमः ॥ ६० ॥
देवेशं स्थापयेत् पश्चात् ऋषींस्तद्दक्षवामयोः ।
स्नपनं चोत्सवं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ॥ ६१ ॥
अनुक्तमत्रसामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।
एवं यो दक्षिणामूर्तेः स्थापनं कुरुते नरः ॥ ६२ ॥
सोऽखिलानिह भुक्त्वाऽथ भोगान् स्वात्माभिवाञ्चिता ।
देहान्ते परमेशानं कर्ता यायादसंशयः ॥ ६३ ॥
इति उत्तरकामिखे महातन्त्रे दक्षिणामूर्तिस्थापन
विधिरेकपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
व्याख्यानसहितस्त्वेवं सन्दर्शस्य समास्ययुक्
तत्राक्षिपातयोगेन सदाकुञ्चितलोचनः
प्रसृतोवाम हस्तस्स्या द्योगमूर्तिरयंमतः
अथकुंचितवामांघ्रियुगस्फिग्गतपार्ष्णिकः
उद्घृतं तस्य जान्वग्र दण्डकोर्परकान्तयुक्
संदर्श दृष्टिपातश्च आभङ्गं चैव पूर्ववत् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कुन्देधवलप्रभुः
श्वेतविद्रुमहेमाभः श्यामाभोवाप्रकीर्तितः
व्याघ्रचमाम्बरो वाऽपि दिव्याम्बर धरस्तुवा
उत्तरीय समोपेतः शुक्लयज्ञोपवीतकः
विकीर्णमूर्धजो वाऽपि जटामकुट एव वा
पट्टिकाबन्धनो वाऽपि सत्करोटि कयायुतः
धुत्तूरारग्वधैर्नागपत्रैश्चन्द्रेण मण्डितः
पश्चमुद्रा समोपेतो गङ्गाकिङ्किणि संयुतः
अधस्ताद्वटवृक्षस्य शैलादूर्ध्वश्रितः पुनः
व्याघ्रचर्मोपरिष्टात्तु स्थितो वीरासनोऽथवा
लम्बिदं दक्षिणं पादं तज्जानूपरि संस्थितम्
वामांघ्रिनालकं कुर्यात्सव्यहस्तं तु मुद्रयां
संदर्श संज्ञयोपेतं वामहस्तस्थ पुस्तकः
अथवा नागसंयुक्तो वामहस्तस्समीरितः
परहतद्वये चाक्षमाला जालसमन्वितः
व्याख्यानमूर्तिरेवं स्यात् गेयमूर्तिस्ततोमतः
ऊर्ध्वा मध्य कटको सव्यासव्यकरावुभौ
वीणातु दक्षिणे वाग्रे दक्षिणे कटकस्थीः ॥
दक्षिणे कटकं चोरुस्थितायां विनिवेशयेत् ।
कोलकं चोरुबाह्ये तु तन्मूलं कटकोर्ध्वतः ॥
५२. द्विपञ्चाशत्तमे पटले भिक्षाटन प्रतिष्ठाविधिः
भिक्षाटनस्य वक्ष्येहं कंकालस्यापि लक्षणम् ।
प्रतिष्ठातु द्विजश्रेष्ठाशृणुध्वं द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
पादे पादकसंयुक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम् ।
स यज्ञसूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम् ॥ २ ॥
आबद्धक्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्वलम् ।
क्षौमांबरं सितं कुर्यात् सुन्दरं तं विभूषणम् ॥ ३ ॥
स शंख पत्रिका वामे दक्षिणे नक्रकुण्डलम् ।
दक्षिणं कुञ्चितं पादं वामपादन्तु सुस्थितम् ॥ ४ ॥
समभंगयुतं वापि कान्तियुक्त निजांगकम् ।
प्रहारं दक्षिणे हस्ते ढक्कां वामे तु पूर्वयोः ॥ ५ ॥
सव्यमध्यांगुलाग्रन्तु कृष्णाजिह्वाग्रगं भवेत् ।
वामकरेऽपरेपिञ्च दण्डकं काल दण्डकम् ॥ ६ ॥
उभयोर्दण्डयोर्मूलं स्कन्धमूलोपरिस्थितम् ।
नानागणसमायुक्तं नानाभूतसमाकुलम् ॥ ७ ॥
असव्ये भूतमूर्धस्थ बलिपात्रेण संयुतम् ।
नानारूपधरैर्भूतैः अनेकैः परिवारितम् ॥ ८ ॥
भेरिका काहलाद्याढ्यैः गाननृत्तरवाकुलैः ।
योषितश्चानवद्याङ्गा मत्प्रेक्षावश्य मोहिताः ॥ ९ ॥
स्रस्तभूषणवस्त्राद्याः बलिदान समुन्मुखाः ।
आशीर्वादान्विताः काश्चित् -
काश्चिदालिंगनोन्मुखाः ॥ १० ॥
मूर्ध्नस्सूत्रं ललाटस्य मध्यं नीत्वांगुलं नयेत् ।
सव्यनासापुटाग्रात्तु स्थितार्ङ्घ्यङ्गुष्ठमूलतः ॥ ११ ॥
दक्षिणेऽष्टयवं हित्वा हृदयाद्दक्षिणेत्रिकम् ।
नाभेर्मेढ्रात्तु वामे तु भागं सप्तांगुलं भवेत् ॥ १२ ॥
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं स्मृतिमात्रमुदाहृतम् ।
पार्ष्णयोश्च मुनिमात्रंस्स्याज्जान्वोर्मध्यं मुखेन तु ॥ १३ ॥
सार्धविश्वांगुलैर्वाऽथ तयोरन्तर मिष्यते ।
प्रहार हस्तेयोवक्रः कटकोनाभिसीमकः ॥ १४ ॥
नाभेस्तन्मणिबन्धातो भाग-इत्यभिधीयते ।
पार्श्वमध्यमबाह्योश्च मध्यमं भूतमात्रकम् ॥ १५ ॥
हरिण्यास्यगतोहस्त ऊरुमध्यसमो भवेत् ।
ऊरुमध्याच्च तस्याग्रं एकविंशति मात्रकम् ॥ १६ ॥
अधोमुखस्सकटक स्मृतिर्वाग्र समन्वितः ।
पार्श्वमध्यमबाह्योश्च मध्यं पाताल मात्रकम् ॥ १७ ॥
कंकालपिंचधृग्घस्तः कक्षतुल्योच्छ्रयो भवेत् ।
भुजान्ता मणिबन्धाता द्व्ययन्तरं षोडशांगुलम् ॥ १८ ॥
अर्कमात्रं तु वा प्रोक्तं पिञ्च दण्डस्तु हस्ततः ।
तत्समं पिञ्च्छदैर्घ्यं स्यात् देवनासाग्रमात्रकम् ॥ १९ ॥
कंकालदण्डमानन्तु देवस्याधो गलान्तकम् ।
दंडाग्रेकारयेत् धीमान् कंकालं हि मुनीश्वराः ॥ २० ॥
योषितोदेव कन्याः स्युः स्तननाभ्यन्तसीमकाः ।
भूतरूपाणि सर्वाणि त्रिमुखेनेच्छया तथा ॥ २१ ॥
एषएवपरोदेवो नग्नः कंकाल वर्जितः ।
विकीर्णोभय पार्ऽस्वस्थ जटालकविभूषितः ॥ २२ ॥
कटिदेशे प्रर्तव्यः फणिसूत्रेण वेष्टितः ।
सत्कपालञ्चवरदं वामहस्तन्तु कल्पयेत् ॥ २३ ॥
दिव्यढक्का समायुक्तं वामस्थमपरं करम् ।
शिखिपिञ्छधरं कुर्यात् सव्यस्थमपरं करम् ॥ २४ ॥
व्यालः पार्श्वस्थितः कार्यः पूर्वसव्यो मृगास्यगः ।
सव्यं कोण समायुक्तं अथवा परिकल्पयेत् ॥ २५ ॥
कपाल हस्त पृष्ठन्तु नाभिदघ्नं प्रकल्पयेत् ।
नाभेस्तं मणिबन्धान्तं षोडशागुल ईरितः ॥ २६ ॥
डमरूच्चन्तु कर्णान्तं तद्धस्तमणिबन्धनात् ।
कर्णान्तं षोडशैर्मात्रैः शेषं कंकालवद्भवेत् ॥ २७ ॥
भिक्षाटनो हरः प्रोक्तः पृथग्विष्णुयुतो न वा ।
स्थापनं च समासेन वक्ष्येऽहं मुनिपुंगवाः ॥ २८ ॥
कालः प्राग्वत् समुद्दिष्टस्तद्वदुक्तांकुरक्रिया ।
रत्नन्यासं ततः कृत्वा देवे भूते यथाक्रमात् ॥ २९ ॥
जायासुचपृथक् पीठे चैकत्र च गुरूत्तमः ।
अथवा रत्नविन्यासं कृष्णादीनां विसर्जयेत् ॥ ३० ॥
नेत्राणां मोक्षणं कृत्वा बेरशुद्धिमतः परम् ।
जलाधिवासनं ग्रामप्रदक्षिण पुरस्सरम् ॥ ३१ ॥
यागमण्डपमासाद्य पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
तद्दिगश्राणि वृत्ताभ नवपञ्चैककुण्डकम् ॥ ३२ ॥
उद्वास्य शिल्पिनं विद्वान् भोजयेत् तद्विशुद्धये ।
पुण्याहं वास्तुहोमं च स्थण्डिलं शयनं पृथक् ॥ ३३ ॥
स्नपनं कौतुकं तेषां पृथक् कृत्वा तु शोधयेत् ।
मध्ये देवं च तद्दक्षे जाया भूतानि वामके ॥ ३४ ॥
यथावच्छाययेत् सर्वान् पृथक्वस्त्रादि भूषितान् ।
पृथक् कंकाल दण्डश्चेत् शिरोदेशेतु शाययेत् ॥ ३५ ॥
शक्रशांकरयोर्मध्ये न्यसेत् कुंभञ्च वर्धनीम् ।
अन्येषां च शिरोदेशे घटं जाया सुवर्धनीम् ॥ ३६ ॥
विन्यस्य गन्धपुष्पाद्यैः पूजयेत् स्वस्वमन्त्रयुक् ।
वीरेशाय नमश्चेति भूतकुंभे यजेत् गुरुः ॥ ३७ ॥
नन्दनायै नमश्चेति तद्वर्धन्यां यजेत् हृदा ।
कंकालकुंभे कंकालं न्यस्त्वा तत्वादिकान्न्यसेत् ॥ ३८ ॥
तत्वादयः शिवे प्राग्वत् वीरेशे पुनरुच्यते ।
मूर्तयः प्राग्वदेवस्युः प्रमुखोदुर्मुखस्तथा ॥ ३९ ॥
प्रमोदश्चतदामोदो विघ्नराडिति मूर्तिपाः ।
विष्नूक्तवत् स्यात् कंकाले तथाहोमं समाचरेत् ॥ ४० ॥
कुण्डाग्निसंस्कृतिं कृत्वा समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलैः सस्येन्द्रकैस्सार्धं साक्षतैर्होममाचरेत् ॥ ४१ ॥
पलाशखादिराश्वत्थोदुंबरो दिक्षु संमताः ।
शमी च वटश्रीवृक्ष मायूरावह्नि कोणतः ॥ ४२ ॥
प्रधानेपि पलाशस्यात् स च सर्वत्र वामतः ।
देशिकेन्द्रः प्रधाने तु देवानावाह्य तर्पयेत् ॥ ४३ ॥
ततो द्वितीयदिवसे देवकुंभाग्नि तर्पणम् ।
पूजितो वस्त्र हेमाद्यैः मूर्तिपैः प्राप्त दक्षिणाः ॥ ४४ ॥
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात् न्यस्त्वाबिंबपुरो घटान् ।
कुंभाम्मनुं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ॥ ४५ ॥
वर्धन्यामनुमादाय तस्य पीठांबुजे न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय तेषां च हृदि विन्यसेत् ॥ ४६ ॥
तत्तत् कुंभजलैः स्नाप्य स्नपनञ्चोत्सवं महत् ।
नैवेद्यं च प्रतिष्ठान्ते देशिकेन्द्रस्तु कारयेत् ॥ ४७ ॥
अनुक्तमत्रसंग्राह्यं सामान्यं स्थापनोक्तवत् ।
एवं यः कुरुतेमर्त्यः स पुण्यांगतिमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥
मध्य सूत्रादि सूत्राणां द्व्यंगुल द्व्यंगुलञ्च यत् ।
अंगानामपि सर्वेषां तेषां वै सन्निवेशनम् ॥ ४९ ॥
हस्तानामपि संख्या च वस्त्राण्याभरणानि च ।
मुद्राश्वेतादि वर्णं च देवानां संस्थिति स्थिताः ॥ ५० ॥
आचार्यशिल्पिकर्तृणां यथा शोभञ्च वाञ्च्छया ।
भवेत् सामान्यमेतत् हि सर्वदेवेषु च द्विजाः ॥ ५१ ॥
एषां प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ।
भिक्षाटने च कंकाले प्रतिष्ठैवं समीरिता ॥ ५२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे भिक्षाटन प्रतिष्ठा विधिः
द्विपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
पादे पादुकया युक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम्
सयज्ञ सूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम्
आबद्ध क्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्जवलम्
समभङ्गयुतं वापि कान्तियुक्तनिजाङ्गकम्
नानागण् समायुक्तं नानाभूतसमाकुलम्
असव्य भूतमूर्धस्थ बलिपात्रेण संयुतम्
एष एव परोदेवः नग्नः कङ्कालवर्जितः
विकीर्णोभय पार्श्वस्थ जटालकविभूषितः
कटिप्रदेशे प्रकर्तव्यः फणिसूत्रेण वेष्टितः
सत्कपालं च वरदं वाम हस्तं तु कल्पयेत्
दिव्यढक्का समायुक्तं वामस्थमपरंकरम्
शिखिपिञ्छधरं कुर्यात् सव्यस्थमपरंकरम्
व्यालपार्श्वस्हितः कार्यः पूर्वसव्योमृगास्यगः
सव्यं कोण समायुक्तं अथवा परिकल्पयेत्
पादे पादुकया युक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम्
सयज्ञ सूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम्
आबद्ध क्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्ज्वलम्
क्षौमाम्बरं स्थितं कुर्यात् सुन्दरं तं विभूषितम्
सशङ्ख पत्रिका वामे दक्षिणे नक्र कुण्डलम्
दक्षिणं कुञ्चितं पादं वामपादं तु सुस्थितम्
प्रहारं दक्षिणे हस्ते ढक्कां वामे तु पूर्वयोः
सव्य मध्याङ्गुलाग्रं तु कृष्ण जिह्वाग्रगं भवेत्
वामेकरेऽपरे पिञ्छदण्डकं कालदण्डकम्
उभयोर्दण्डयोर्मूलं स्कन्धमूलोपरि स्थितम्
नानागण समायुक्तं नानाभूतसमाकुलम्
असव्यभूतमूर्धस्थ बलिप्रात्रेण संयुतम्
कङ्कालपिञ्छधृग्धस्तः कक्षतुल्योच्छ्रयो भवेत्
५३. त्रिपञ्चाशत्तमे पटले बलिभर्तुः प्रतिष्ठा विधिः
बलिर्भर्तुः प्रतिष्ठान्तु वक्ष्ये तल्लक्षणन्तुवै ।
नित्योत्सवे तु कथितं सूत्राद्यञ्चेन्दुमलिवत् ॥ १ ॥
प्रायश्चितादिके वाथ सर्वकाम प्रसिद्धये ।
नित्योत्सवेपि तत् श्रेढन्तन्मन्त्रैश्च विशेषतः ॥ २ ॥
प्रतिष्ठाञ्च समासेन प्रवक्ष्यामि मुनीश्वराः ।
कालोंकुरक्रियारत्नन्यासो वै दृष्टिमोचनम् ॥ ३ ॥
शुद्धिः प्रदक्षिणं ग्राम प्रभृतीनां जलस्थितिः ।
पूर्वमेवोदितं यस्मात् तद्वत् सर्व समाचरेत् ॥ ४ ॥
मण्डपं कारयेत् तत्र नवपञ्चैककुण्डकम् ।
कुण्डानि वृत्तान्यश्राणि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ॥ ५ ॥
कुण्डं वृत्तं प्रधानंस्यात्रिषु पक्षेषु वै द्विजाः ।
पश्चात् शिल्पिनं उद्वास्य ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत् ॥ ६ ॥
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा वास्तुहोमन्तु कारयेत् ।
जलादुत्तीर्य बिंबन्तु मृदाद्यैस्नपनं नयेत् ॥ ७ ॥
गन्धादिना ततोभ्यर्च्य कौतुकं बन्धयेत् ततः ।
शयनं कल्पयेत् पश्चात् तस्यां स्थण्डिलं पूर्वकम् ॥ ८ ॥
शयनेशाययेद्देवं रक्तवस्त्रादि भूषितम् ।
पूर्ववत् स्हापयेत् कुंभान् परितश्शिवकुंभकम् ॥ ९ ॥
सुवस्त्राढ्यं शिरोदेशे सर्वे वस्त्रादि भूषिताः ।
शिवंकुंभे यजेदस्त्रन्देवं पाशुपताह्वयम् ॥ १० ॥
तल्लक्षणोक्तरूपन्तु ध्यात्वागंधादिभिस्तदा ।
हुं फट् इति मन्त्रेण चतुर्थ्यन्तेन नामतः ॥ ११ ॥
दीपंश्लीं पशुपूर्वञ्च हुं च फण्णम इत्यपि ।
मन्त्रेण वाथ संपूर्णन्देवं पाशुपताह्वयम् ॥ १२ ॥
अकाराद्यौकारान्ताश्च स्वरास्सद्यादयो मताः ।
ओंकाराद्याफडन्ताश्च मन्त्रास्स्युहृदयादयः ॥ १३ ॥
मन्त्रेण विधिवत् भिन्ना ओंकाराद्याहृदादयः ।
हृदयादि समोपेता हुंफडन्ताः नमोन्तकाः ॥ १४ ॥
हृत्पुटाजात मूर्त्या च विद्यादेहाणुनापि वा ।
हुंकारकल्पितेनैव ह्रदासंपुरितेन च ॥ १५ ॥
वज्रादीनायुधान्यष्टौ परितोभ्यर्चयेत् गुरुः ।
तत्त्व तत्त्वेश्वरान्यस्त्वा न्यसेन्मूर्तीश्च पूर्ववत् ॥ १६ ॥
मूर्तीशांश्च न्यसेद्धीमान् वज्रादीन् देशिकोत्तमः ।
कृत्वा कुण्डेषु संस्कारं संपाद्य च शिवानलम् ॥ १७ ॥
समित् घृतान्नसस्येन्द्र तिललाज समन्वितम् ।
पूर्वोक्तमूलब्रह्मांगैर्होमं पूर्वोक्तसंख्यया ॥ १८ ॥
तत्वमूर्त्यादिमन्त्रैश्च सार्धं कुर्यात् गरूत्तमः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटा इन्द्रापि दिक्षु च ॥ १९ ॥
शमीखादिरश्रीवृक्ष पिप्पला अग्निकोणतः ।
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् द्वितीयेह्वयेमाचरेत् ॥ २० ॥
संपूज्यदेशिकाकादींश्च दक्षिणान्दापयेत् ततः ।
प्रतिमाग्रेघटान्यस्वा तत् कुंभात्तुमनुं हृदि ॥ २१ ॥
न्यसेत् पीठांबुजेतस्य परिवारमनुन्यसेत् ।
स्नपनं चोत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेन्नवा ॥ २२ ॥
अनुक्तमत्रसामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।
एवमस्त्रप्रतिष्ठान्तु यः कुर्यादस्त्रमूर्तिनः ॥ २३ ॥
यात्त्येव च सुखं मोक्षमिहापि च परत्र च ॥ २३१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे बलिभर्तुः प्रतिष्ठा विधिः
त्रिपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
५४. चतुष्पञ्चाशत्तमे पटले शरभेश्वर प्रतिष्ठाविधिः
शरभेशप्रतिष्ठान्तु वक्ष्ये लक्षणपूर्विकाम् ।
पक्ष्याकारं सुवर्णाभं पक्षद्वय समन्वितम् ॥ १ ॥
उर्ध्वपक्षसमायुक्तं रक्तनेत्रद्वयान्वितम् ।
पादैस्सिंहपदाकारैश्चचुतुर्भिश्च समन्वितम् ॥ २ ॥
सुतीक्ष्णनखसंयुक्तैः ऊर्ध्वस्थैर्वेद पादकैः ।
दिव्यलांगूलसंयुक्तं सुविकीर्ण जटान्वितम् ॥ ३ ॥
कन्धरोर्ध्वंनराकारं दिव्यमौकि समायुतम् ।
सिंहास्यं भीमदंष्ट्रंच भीमविक्रमसंयुतम् ॥ ४ ॥
हरन्तं नरसिंहन्तु जगत् संहरणोद्धतम् ।
कृताञ्जलिपुटोपेतं निश्चेष्टित महातनुम् ॥ ५ ॥
नम्रदेहन्तदुर्ध्वास्यं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् ।
पादाभ्यामंबरस्थाभ्यां कुक्षिस्थाभ्याञ्च तस्य तु ॥ ६ ॥
गगनाभिमुखं देवं कारयेत् शरभेश्वरम् ।
एवं लक्षणमादिष्टन्तस्य मन्त्रश्च कथ्यते ॥ ७ ॥
अष्टवर्गादिमंबीजं चतुर्दशविभूषितम् ।
षष्ठस्वरसमोपेतं बिन्दुनाद समन्वितम् ॥ ८ ॥
शारम्भं बीजमत्युक्तं शरभेश्वर इत्यपि ।
ततो हरिहरस्त्वेवं चतुर्थ्यन्तं पदद्वयम् ॥ ९ ॥
आदौ प्रणवसंयुक्तन्नमस्कारान्तसंयुतम् ।
योजयेच्छरभेशार्थं पूजादिष्विष्टसिद्धये ॥ १० ॥
कल्पयेदाद्यवर्णेन ब्रह्माण्यंगानि देशिकः ।
वज्रदेहो भवेदाद्यः खादकश्च वियोजकः ॥ ११ ॥
मारणोदीर्घहस्तस्तु तीक्ष्णदंष्ट्रो जटाधरः ।
बलिप्रियेण चाष्टौस्युः प्राग्दिगारभ्य संस्थिताः ॥ १२ ॥
पूजायाञ्च प्रतिष्ठादौ क्रमेण परितस्थिताः ।
स्वनामाद्यक्षरेणैषां मन्त्राणामुध्दृतिर्भवेत् ॥ १३ ॥
कुर्याश्छिलादिविष्टेन द्रव्येण शरभेश्वरम् ।
प्रतिष्ठां च ततः कुर्यात् शुभलग्नोदयेऽहनि ॥ १४ ॥
अंकुरार्पणकार्यन्तु तद्विधानेन कारयेत् ।
नेत्राणाअमपिरत्नानाम्मोक्षणं न्यासमाचरेत् ॥ १५ ॥
मृदादिशोधनं ग्रामप्रभृतीनां प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं प्राग्वत् पृथक् कुर्यात् हरेहरौ ॥ १६ ॥
मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा वेदाश्रन्नवकुण्डकम् ।
पञ्चाग्न्यायतनोपेत मेकाग्न्यायतनेन वा ॥ १७ ॥
स्थपत्युद्वासनं पुण्य तोयसेचनमाचरेत् ।
विप्रभुक्तिन्तदुच्छिष्टोद्वासनं मार्जनं पुनः ॥ १८ ॥
पुण्याहं वास्तु पूजाग्निकार्यं स्थण्डिल कल्पनम् ।
शयनं स्नपनं प्राग्वत् बन्धनं कौतुकस्य च ॥ १९ ॥
पृथक् द्वयोस्समादिष्टं शयनारोहणन्नयेत् ।
उकक् पादं यथादेवं पूर्वदिङ्मस्तकं यथा ॥ २० ॥
भिन्नपीठो हरिस्तर्हि वामेतं शाययेत् प्रभो ।
रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य कुंभस्थापनमारभेत् ॥ २१ ॥
विन्यसेत् शिवकुंभं च विष्णुकुंभं च विन्यसेत् ।
स सूत्रसापिधानञ्च सवस्त्राद्यं शिरोन्तिके ॥ २२ ॥
परितोष्टौघटान्यस्त्वा स्वर्ण वस्त्रादि संयुतान् ।
ससूत्रान् सोदकान्वज्रदेहाद्यैरप्यधिष्टितान् ॥ २३ ॥
प्रागुक्ताणु स्वरूपज्ञो गंधाद्यैरर्चयेत् गुरुः ।
हृत्पुटाजातमूर्त्यातानावाह्य सकलीकृतम् ॥ २४ ॥
विधाय हृत् पुटेनैव मूलेनावाह्यतन्मनुम् ।
शरभेशमनुन्यस्त्वा यजेत् विष्णौ सदुक्तवत् ॥ २५ ॥
मूर्तिमूर्तीश्व न्यासं कारयेत् प्राग्देव हि ।
मूर्तयो वज्रदेहाद्यास्तदीशाना इति स्मृतः ॥ २६ ॥
ततो होमं प्रकुर्वीत कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ।
समिद्भिरपिपालाशैः घृतेन चरुणापि च ॥ २७ ॥
तिलैर्लाजैश्च सस्येन्द्रैः मूर्तीशान्यणुभिर्युतम् ।
पूर्णांहुत्वा द्वितीयेह्नि वह्निकुंभामरार्चनम् ॥ २८ ॥
संप्राप्तदक्षिणस्तुष्टो गुरुस्संपूजितस्सह ।
मूर्तिपाद्यर्यथायोग्यं मन्त्रन्यासं समारभेत् ॥ २९ ॥
देवेशाग्रेघटान्यस्वा संकल्प्य स्थण्डिलं गुरुः ।
कुंभात् बीजं समादाय शरभेश हृदि न्यसेत् ॥ ३० ॥
विष्णुबीजं समादाय नरसिंह हृदिन्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठाब्जे परितो न्यसेत् ॥ ३१ ॥
तत्तत् कुंभोदकैश्चैव स्नापयेत्परमेश्वरम् ।
स्नपनं कारयित्वा तु नैवेद्यं चोत्सवं नयेत् ॥ ३२ ॥
एवं देवं प्रतिष्ठाप्य प्रत्यहं तं समर्चयेत् ।
अर्चनं प्राग्वदेव स्यत् किन्तु मन्त्रैस्तु शारभः ॥ ३३ ॥
स्नपनोत्सव कर्माद्यं तदर्थं विधिना चरेत् ।
देशिकश्चास्य मन्त्रैस्तान्नाशयेत् शत्रु वर्गिनः ॥ ३४ ॥
सर्वव्याधिसमुत्पत्तौ मन्त्रेणानेन नाशयेत् ।
वश्याकर्षण विद्वेषमनेन विधिना नयेत् ॥ ३५ ॥
अनुक्तमत्रसंग्राह्यं सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
कुर्यादेवं स्थापनं तु योनरश्शरभेश्वरे ॥ ३६ ॥
भक्त्या भावनया सार्धं तस्यैवं कलये द्विजाः ।
इयत्ता पुण्य संघस्य भोगान् भुक्त्वेह जन्मनि ॥ ३७ ॥
वाञ्छितांस्तान् परत्रापि प्राप्नोति पदमैश्वरम् ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शरभेश्वर प्रतिष्ठाविधिः
चतुष्पञ्चाशत्तमः पटलः ॥
पक्ष्याकारं सुवर्णाभं पक्षद्वयसमन्वितम् ।
ऊर्ध्व पक्ष समायुक्तं रक्तनेत्रत्रयान्वितम् ॥
पादैस्सिंह पदाकारैः चतुर्भुजश्च समन्वितम् ।
सुदीक्ष्ण नवसंयुक्तैः ऊर्ध्वस्थैः वेदपादकैः ॥
दिव्यलाङ्गूल संयुक्तं सुविकीर्णं जटान्वितम् ।
कन्धरोर्ध्व नराकारं दिव्यमौलि समायुतम् ॥
सिंहास्यं भीमदंष्ट्रं च भीमविक्रम संयुतम् ।
हरन्तं नरसिंहन्तु जगत्संहरणोद्घतम् ॥
कृताञ्जलि पुटोपेतं निश्चेष्टित महातनुम् ।
नम्रदेहं तदूर्ध्वास्यं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् ॥
पादाभ्यां अम्बरस्थाभ्यां कुक्षिस्थाभ्यां च तस्य तु ।
गगनाभिमुखं देवं कारयेत् शरभेश्वरम् ॥
५५. पञ्चपञ्चाशत्तमे पटले चण्डेशाद्यनुग्रह विधिः
अथ चण्डेश नन्दीशं विष्ण्वनुग्रहकृत् प्रभोः ।
प्रतिष्ठां संप्रवक्ष्यामि तल्लक्षण पुरस्सरम् ॥ १ ॥
उमया सहितस्याऽथ चन्द्रशेखर मूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ॥ २ ॥
एवं जानुरुनाभ्यन्त स्तनवक्षो गलास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितंवापि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥ ३ ॥
देवेक्षणसमोपेतं मद्भक्तं चण्डनायकम् ।
सर्वांगसुन्दरं कुर्यात् कनिष्ठदशतालतः ॥ ४ ॥
मालाग्रं देववरदे कटकेनेतरेण तु ।
देवश्शिरसि चण्डस्य मालया परिवेष्टयेत् ॥ ५ ॥
नन्दीश्वर प्रसादे तु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
द्विनेत्रं द्विभुजं शान्तं कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥ ६ ॥
सुविकीर्ण जटोपेतं जटामकुटकान्वितम् ।
आभंगसहितं कुर्यादागम शवणोन्मुखम् ॥ ७ ॥
नन्दीश्वर प्रसन्नन्तं कारयेत् पूर्व मानतः ।
नन्दीश्वरानुग्रहस्त्वेवं तद्वद्विष्णुप्रसादकृत् ॥ ८ ॥
हित्वानन्दीश्वरन्तस्मिन् विष्णुं तल्लक्षणान्वितम् ।
सचक्राञ्जलि हस्तञ्च शंखाब्जापरहस्तकम् ॥ ९ ॥
कारटेद्देव एषस्या च्चक्रदो विष्णुमूर्तिनः ।
कारयेदेव मेवान्य प्रसादाभिमुखं शिवम् ॥ १० ॥
इत्थं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यंमंकुरं रत्नविन्यासमुभयत्र च ॥ ११ ॥
नेत्रमोक्षं तथाशुद्धिं पुरादीनां प्रदक्षिणम् ।
तोमाधिवासनं यागमण्डपस्य प्रकल्पनम् ॥ १२ ॥
कुण्डानामथवृत्ताश्र दिगश्राणान्तु कल्पनम् ।
नवपञ्चैक संख्यानां लक्षणैः पूर्ववत् द्विजाः ॥ १३ ॥
तक्षकोद्वासनं विप्र भिक्तिं पुण्योदसेचनम् ।
वास्तुहोमन्तु वेद्यान्तु स्थण्डिलं शयनं पृथक् ॥ १४ ॥
स्नपनं कौतुकं चैव देवानां पूर्ववत् पृथक् ।
आरोहणं च शययायाः तस्याञ्च शयनं नयेत् ॥ १५ ॥
देवास्त्वनुग्रहीताये भिन्नपीठ स्थिता यदि ।
देवेश पादमूलेतु तेषां च शयनं नयेत् ॥ १६ ॥
देवोत्तमांगदेशेतु शिवकुंभञ्चवर्धनीम् ।
अनुग्रहीतदेवानां तत्तन्मूर्त्यष्टकं मतम् ॥ १७ ॥
तत्तदध्याय संसिद्धिं संग्राह्यं मुनि पुंगवाः ।
कृत्वाकुण्डाग्निसंस्कारं द्रव्यैर्होमं समारभेत् ॥ १८ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलशाल्यक्षतैः क्रमात् ।
सत् पलाशवटप्लक्षो दुंबराः पूर्वतो भवेत् ॥ १९ ॥
शमीखादिर श्रीवृक्षा अश्वत्थावह्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वामतः ॥ २० ॥
चण्डनन्दीश विष्णूश्च प्रधाने तर्पयेत् गुरुः ।
निष्कृतौ पूर्णयोपेतं होमकर्म पृथक् नयेत् ॥ २१ ॥
द्वितीयेतु ततः श्शुद्धो मूर्तिपैः तत्वविद्गुरुः ।
संपूज्योद्धृत्य देवांस्तु कुंभान् कुण्डेषु पावकान् ॥ २२ ॥
सुमुहूर्तेऽठ संप्राप्ते सन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
वस्त्रहोमागुलीयादि पूजितोमूर्तिपादिभिः ॥ २३ ॥
संप्राप्तदशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ।
कृतस्थण्डिलका धारा बिंबाग्रेतु घटा न्यसेत् ॥ २४ ॥
कुंभान्मनुं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्यामनुमादाय तत् पीठोपरि विन्यसेत् ॥ २५ ॥
देवी सहासनाचेत्तु तस्याहृदि मनुन्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्यपरितो न्यसेत् ॥ २६ ॥
चण्डेशादिषु देवेषु तत्तत् कुंभान् मनुं न्यसेत् ।
तत्तत् घटोदकः स्तत्तत् द्देवमप्यभिषिञ्चयेत् ॥ २७ ॥
स्नपनंञ्चोत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेन्नवा ।
देवी विभिन्नपीठा चेत् कल्याणं कारयेद्गुरुः ॥ २८ ॥
एवं च कुरुतेमर्त्यः सोन्ते मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चण्डेशाद्यनुग्रह विधिः
पञ्चपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
उमया सहितस्याथ चन्द्रशेखरमूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ॥
एवं जानूरुनाभ्यन्तस्तनवक्षोगकास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितं वाऽपि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥
हित्वा नन्दीश्वरं तस्मिन् विष्णुं तल्लक्षणान्वितम् ।
सचक्राञ्चलिहस्तं च शङ्खब्जापरहस्तम् ।
कारयेद्देवे-एषस्याच्चक्रदोविष्णुमूर्तिनः
उमया सहितस्याथ चन्द्रशेखमूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ॥
एवं जानूरुनाभ्यन्तस्तनवक्षोगकास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितं वाऽपि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥
देवेक्षणसमोपेतं मद्भक्तं चण्डनायकम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं कुर्यात् कनिष्ठदशतालतः ॥
मालाग्रं देववरदे कटकेनेतरेण तु ।
देवश्शिरसि चण्डस्य मालया परिवेष्टयेत् ॥
नन्दीश्वरप्रसादे तु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
द्विनेत्रं द्विभुजं शान्तं कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥
सुविकीर्ण जटोपेतं जटामकुटकान्वितम् ।
आभङ्गसहितं कुर्यात् आगमश्रवणोन्मुखम् ॥
नन्दीश्वरं प्रसन्नं तं कारयेत्पूर्वमानतः ॥
५६. षट्पञ्चाशत्तमे पटले भक्तानुग्रहदेवस्थापन विधिः
भक्तानुग्रहदेवस्य तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
स्थापनं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
सदाशिवादेयो देवाः प्रागेव प्रतिपादिताः ।
त एवानुग्रपराः भक्तानुग्राहकामताः ॥ २ ॥
देवदानव गंधर्व मुनयो मनुजातयः ।
पिपीलिका गजाद्यन्ताः जंगमास्थावराश्चये ॥ ३ ॥
तेऽनुग्राह्या स्मृताश्शास्त्रेऽनुग्रहो बहुधामतः ।
दीक्षा व्याख्यानं संस्पर्शाऽवलोकोक्ति मुखोद्विजाः ॥ ४ ॥
शिवाधिष्टित देहस्तु मरणं याति यो नरः ।
सनरश्शिव एव स्यात् सर्वपाप बहिष्कृतः ॥ ५ ॥
तस्मादुत्क्रान्तिकालेतु स्वेष्टलिंगन्तु संस्पृशन् ।
प्राणमोक्षं च कुर्याद्यः स शिवोनाऽत्र संशयः ॥ ५ ॥
सुसंस्पृष्टोक्त गोत्रादि देहं कृत्वातु साकृतिम् ।
आसीनां वा स्थितां वापि शयितां शुभलक्षणाम् ॥ ६ ॥
कृताञ्जलि पुटोपेतां प्रतिमां लोहपूर्वकैः ।
द्रव्यैस्सदाशिवाद्यान्तु कृत्वा संस्थापयेत्सुधीः ॥ ८ ॥
तत्पीठानथ तद्देवाकृतिं कुर्यात् गुरुस्सुधीः ।
भक्तानुग्रह देवस्य लक्षणं त्वेवमीर्तितम् ॥ ९ ॥
संस्थापनमथोवक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
कालः प्राग्वत् समुद्दिष्ट स्तथैवांकुरकर्म च ॥ १० ॥
रत्नन्यासं तथैवाक्षिमोचनं बेर शोधनम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं मध्यमे त्वधिवासनम् ॥ ११ ॥
प्रतिष्ठामण्डापाख्यं यत् पूर्वोक्त विधिना चरेत् ।
कुण्डानिकारयेत्तत्र नवपञ्चैक सख्यया ॥ १२ ॥
चतुरश्राणि कार्याणि प्रधानं वृत्तमेव वा ।
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिं पुण्योद सेचनम् ॥ १३ ॥
स्थैण्डिलं शयनं स्नानं तद्वत् कौतुकबन्धनम् ।
शयनारोहणं कुंभस्थापनं पूर्ववन्नयेत् ॥ १४ ॥
तत्पादेभक्तकुंभन्तु तत्तद्ध्यान समन्वितम् ।
आत्ममन्त्र समोपेतं विद्येश्वर घटान्वितम् ॥ १५ ॥
तद्वन्मूर्त्यादिविन्यासं प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
अग्निकुण्डादिसंस्कारं कृत्वा होमं समाचरेत् ॥ १६ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैर्वेणुयवैर्द्विजाः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ न्यग्रोधाः प्राग्दिगादितः ॥ १७ ॥
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष प्लक्षाश्चाग्नेयगोचराः ।
प्रधानेतु पलाशस्यात् यस्या भावस्स एव हि ॥ १८ ॥
ततो द्वितीयदिवसे कृतकुंभाग्नि पूजितः ।
पूजितोवस्त्रहेमाद्यैर्मूर्तिपाद्यैस्समन्विताः ॥ १९ ॥
संप्राप्तदशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ।
मन्त्रन्यासन्ततः कुर्यात् न्यस्त्वाबिंबपुरोघटान् ॥ २० ॥
कुंभान्मन्त्रं समादाय देवस्य हृदये न्यसेत् ।
देव्या देवस्समायुक्तो यदि देवी मनुं गुरुः ॥ २१ ॥
विन्यसेत् हृदये देव्या ने चेत् पीठेतु विन्यसेत् ।
ततः कुंभाजलेनाथऽथ तौ च संस्नापयेत् सदा ॥ २२ ॥
भक्तकुंभस्य बीजन्तु तत भक्त हृदयेन्यसेत् ।
आदायबीजान्यन्येभ्यः पीठस्य परितो न्यसेत् ॥ २३ ॥
तत् कुंभस्थ जलेनापि स्नापयेत् पीठमादरात् ।
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यन्दापयेत् ततः ॥ २४ ॥
उत्सवन्तु तदन्ते स्यात् एतत् सामान्यमीरितम् ।
विशेषस्त्रिपुरघ्नादि प्रतिष्ठाविधि चोदितः ॥ २५ ॥
तथा भक्तप्रतिष्ठोक्त विधिना च समन्विताः ।
एवं यः मर्त्यः स पुण्यांगतिमाप्नुयात् ॥ २६ ॥
पुत्रार्थि लभते पुत्रान् धनार्थि धनमाप्नुयात् ।
देवार्थी देवमाप्नोति मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ॥ २७ ॥
यान्यान् कामयते भोगान् तान्सर्वानाप्नुयान्नरः ।
मृतमुद्दीश्य यः कुर्यात् तत् पुत्रः पौत्र एव वा ॥ २८ ॥
जीवन्नेवाथवा कुर्यात् आत्मानं शिवसंज्ञितम् ॥ २८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे भक्तानुग्रहदेवस्थापन विधिः
षठपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
सुसंस्पृटोक्त गोत्रादि देहं कृत्वा तु साकृतिम् ।
आसीनां स्थितां वापि शयितां शुभलक्षणाम् ॥
कृताञ्जलिपुटोपेतां प्रतिमां लोह पूर्वकैः ।
द्रव्यै स्सदाशिवाद्यां तु कृत्वा संस्थापयेत् सुधीः ॥
५७. सप्तपञ्चाशत्तमे पटले कालारिकामान्तक प्रतिष्ठाविधिः
वक्ष्ये कालारि कामघ्न प्रतिष्ठां लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कपर्दमकुटान्वितः ॥ १ ॥
कुञ्चितासव्यपादस्तु व्याघ्र चर्मांबरान्वितः ।
ततोद्धृत सदक्षांघ्रिस्तीक्ष्णदंष्ट्रोग्रनासिकः ॥ २ ॥
दक्षहस्तथ शूलोवा वामहस्तस्थ सूचिकः ।
दक्षहस्तस्थ परशुर्नागपाशोऽथ वामगः ॥ ३ ॥
कटाक्षदृष्टिदेवस्य कालदेवे व्यवस्थितः ।
शूलंह्यधोमुखं प्रोक्तं कालकुण्डस्थमेव वा ॥ ४ ॥
सूचिमुद्रासमोपेत करोच्चन्नाभिसीमकम् ।
तद्धस्तमणिबन्धाच्च पार्श्वमध्यं कलांगुलम् ॥ ५ ॥
कर्णान्तं शूलहस्ताग्रं तद्धस्तमणिबन्धकात् ।
कर्णाग्रंतद्वितालं स्यात् दोस्समं परहस्तकम् ॥ ६ ॥
कर्णाग्रमणिबन्धान्तं यवञ्चेति प्रकीर्तितम् ।
मूर्ध्नोदक्षकरीनित्यं वामनासापुटादयः ॥ ७ ॥
नाभेस्सव्ये च वामांघ्रेरग्रे सूत्रं पुरो भवेत् ।
तत् सूत्रान्मेद्रमूलस्य वामभागोन्तरोमतः ॥ ८ ॥
स्थितजान्वन्तरं सूत्रद्वामे सूत्रमूदीरितम् ।
अधोद्धृतांघ्रि जानूच्चं कट्यग्र सममेव हि ॥ ९ ॥
जंघमध्यात् समोच्चन्तत् तलाग्रान्तमिति स्मृतम् ।
दक्षपादस्य पार्ष्णाग्रं तिथिस्स्यात् सूत्रदक्षिणे ॥ १० ॥
परहस्तौ च कटकौ शूलहस्तस्थैव च ।
तत् सूत्रन्दक्षिणेनाभि विद्येश्वर यवं भवेत् ॥ ११ ॥
सूत्रादन्वित जान्वन्तो गुणवह्ण्यंगुलो भवेत् ।
उद्धृतस्य तलस्याग्र जंघायास्मृति मात्रकम् ॥ १२ ॥
कालन्तु पतितं कुर्यात् तत् प्लुताक्षन्तु मूर्च्छितम् ।
उद्गिरद्रक्तवस्त्रं च तथालोहितमूर्धजम् ॥ १३ ॥
शूलपाशकरञ्चैव विकीर्ण चरणान्वितम् ।
दंष्ट्राकरालवदनं रक्तभ्रूरक्तलोचनम् ॥ १४ ॥
देवस्थन्नाभिमानेन नवतालेन कारयेत् ।
कृताञ्जलिपुटं वापि कारयेत् कालमादरात् ॥ १५ ॥
अथवाथहराल्लिंगात् निर्गतात् पतितन्नयेत् ।
कालान्तलिंगमानाद्यं लिंगोद्भूतोक्तवन्नयेत् ॥ १६ ॥
त्रिभंगेनस्थितश्चान्योऽधिमुखो भस्मविग्रहः ।
बद्धपुष्पाञ्जलिः पार्श्वे मार्कण्डेयस्थितोवरः ॥ १७ ॥
कर्तव्यः कालतोभीत स्सन्तुष्टो नु हरेण तु ।
मार्कण्डेयोनुमानेन युक्तो वा वर्जितस्तुवा ॥ १८ ॥
अपस्मारशरीरस्थ चरणेन युतो न वा ।
कालाग्निरेवमाख्यातो मन्मथान्तक उच्यते ॥ १९ ॥
अग्रेतुदक्षिणामूर्तेर्योगनिष्ठस्य मन्मथम् ।
कुर्यात्तु पतितं दृष्टिपातादेव च तत्क्षणात् ॥ २० ॥
भक्त्वा दशांशन्देवोच्चमेकाद्या सप्तभागिकम् ।
मन्मथोत्सेधमुद्दिष्टं स तु हेम विभूषितः ॥ २१ ॥
शुद्धजाम्बूनदः प्रख्यः पुष्पपञ्चेषु संयुतम् ।
मीनकेतुस्तथैवेक्षु कार्मुका कृतिसंयुतः ॥ २२ ॥
देवभागवसन्ताख्य मित्रयुक्तोऽपि सुन्दरः ।
लंभिनी तापिनी चैव वेदिनी द्राविणी तथा ॥ २३ ॥
मारिणी तु शराख्यास्युर्धनुर्वामे शराः परे ।
मन्मथो मित्रयुक्तो वाऽयुतोवैक शरेण तु ॥ २४ ॥
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यं अंकुरं यागमण्टपं पूर्ववन्नयेत् ॥ २५ ॥
कुण्डानि मण्डपे कुर्यात् ग्रहभूतैक संख्यया ।
दिग्गताश्राणि वृत्तानि चतुरश्राणि वा द्विजाः ॥ २६ ॥
रत्नन्यासाक्षिमोक्षे च बेरशुद्धिमनन्तरम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं तोयाधिवासं पूर्ववत् गुरुः ॥ २७ ॥
देवे च काले कामे च कारयेत्तु पृथक् पृथक् ।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिले चैव शयनं स्नपनं पृथक् ॥ २८ ॥
देवस्य पाददेशेतु शययास्यात् काल कामयोः ।
कौतुकं शयनारोहं पूर्ववत् पृथागाचरेत् ॥ २९ ॥
ईशकुंभं शिरोदेशे वर्धनीं तस्य चोत्तरे ।
कालकुंभं च तन्मूर्ध्नः प्रदेशे तन्मनुंस्मरन् ॥ ३० ॥
कामश्चेत्तच्छिरोदेशे वस्त्राद्याढ्यं घटन्यसेत् ।
मित्राभ्यां संयुतश्चेत्तु तयोश्चकलशद्वयम् ॥ ३१ ॥
कामस्य पार्श्वयोः कॢप्त शययाशयितयोरपि ।
देवभाग वसन्ताख्य युक्तयोर्मित्रयोर्गुरुः ॥ ३२ ॥
विन्यसेद्वस्त्रहेमाढ्यं पूर्ववत् परितोप्पटान् ।
विद्येश्वरात्मकान्यस्य यजेत् गंधादिभिस्ततः ॥ ३३ ॥
तत्वेशरादिविन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ।
तत्वाद्याः पूर्ववद्देव कामेतस्य यथोदितम् ॥ ३४ ॥
कालस्य पञ्चमूर्तेस्तु मूर्तीशानपि विन्यसेत् ।
आत्मविद्याशिवाख्यानां तत्वानां व्याप्तिरिष्यते ॥ ३५ ॥
शब्दप्रभृतिकालान्तं तदीशानान्तथैव हि ।
मूर्तयः प्राग्वदुद्दिष्टा वसन्तोग्रीष्म सज्ञकः ॥ ३६ ॥
प्रावृट् शरश्चेहेमन्त इति मूर्तीश्वरामताः ।
कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कारं समित् घृत चरूंस्तिलान् ॥ ३७ ॥
अक्षतं च लुलं लाजं सर्षपं चहुनेत् क्रमात् ।
पलाशो ढुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ॥ ३८ ॥
शमीखादिरमायूर श्रीवृक्षावह्निकोणतः ।
पलाशस्तु प्रधाने स्यात् स च सर्वत्रवामतः ॥ ३९ ॥
कालं मामं प्रधाने तु कल्पयेद्देशिकस्सुधीः ।
नीत्वेवं रात्रिशेषन्तु प्रभाते विमले ततः ॥ ४० ॥
देशिकस्सुविशुद्धात्मा संपूज्योद्धृत बिंबकः ।
कुंभान् कुण्डस्थवह्निञ्च मन्त्र न्यासं गुरूत्तमः ॥ ४१ ॥
वस्त्रहेमांगुलीयाद्यैः पूजितो मूर्तिपादिभिः ।
संप्राप्त दक्षिणः पश्चात् सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ ४२ ॥
कुंभान् बिंबपुरो न्यस्य शिवकुंभमनुस्मरन् ।
शिवस्य चादरान्यस्य तत् पीठे करकन्यसेत् ॥ ४३ ॥
वैद्येशकुंभबीजानि तत् पीठे परितो न्यसेत् ।
अन्येभ्यो मनुमादाय तेषान्तेषां हृदि न्यसेत् ॥ ४४ ॥
स्नपनं भूरिनैवेद्यं चोत्सवं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र सामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ॥ ४५ ॥
एवं यः कुरुते मर्त्यः भोगान् भुक्त्वास्ववाञ्छितान् ।
देहान्ते पुनरीशानं प्राप्नोत्यत्र न संशयः ॥ ४६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कालारिकामान्तक प्रतिष्ठाविधिः
सप्तपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कपर्दमकुटान्वितः ।
कुञ्चितासव्यपादस्तु व्याघ्रचर्माम्बरान्वितः ॥
ततस्तूतद्धृतदक्षाघ्रिः कीक्ष्णदंष्ट्रोग्रनासिकः ।
दक्षहस्तस्थशूलो वा वामहस्तस्थ सूचिकः ॥
दक्षहस्तस्थ परशुः नागपाश्ऽथवाम्गः ।
कटाक्षदृष्टिः देवस्य कालदेव व्यवस्थिता ॥
शूलंह्यधोमुखं प्रोक्तं कालकण्ठस्थमेववा ।
शूचिमुद्रासमोपेतं करोच्चं नाभिसीमकम् ॥
उद्धृतस्यतलस्याग्राज्जङ्घायाः स्मृतिमात्रकम् ।
कालं तु पतितं कुर्यात् तं पॢताक्षं तु मूर्च्छितम् ॥
देवस्यनाभिमानेन नवतालेनकारयेत् ।
कृताञ्जलिपुटं वापि कारयेत्कालमादरात् ॥
अथवाथ हराल्लिंगात् निर्गतान् पतितं नयेत् ।
कालान्तलिङ्गमानाद्यं लिङ्गोद्भूतोक्तवन्नयेत् ॥
बद्धपुष्पाञ्जलिः पार्श्वे मार्गण्डेयःस्थितो वरः ॥
कर्तव्यः कालतो भीतः सन्तुष्टोनुहरेण तु ।
मार्गण्डेयोनुमाने युक्तो वा वर्जितस्तु वा ॥
५८. अष्टपञ्चाशत्तमे पटले कल्याणमूर्ते प्रतिष्ठ विधिः
वक्ष्ये कल्याणमूर्तेस्तु प्रतिष्ठां लक्षणान्वितम् ।
जटामकुट संयुक्तश्चन्द्रार्धकृतशेखरः ॥ १ ॥
त्रिदृक् चतुर्भुजश्चैव नवयौवनगर्वितः ।
समभंगयुतो देव स्थानकस्थ प्रकीर्तितः ॥ २ ॥
सकुञ्चात् सव्यसत्पाद स्थितसव्येतरांघ्रिकः ।
इन्दुशेखरहस्ताभ परहस्त द्वयान्वितः ॥ ३ ॥
जल संग्रहणे योग्य वरवाम करान्विताः ।
स्वदक्षिणग्रहीतो वा दक्षहस्तप्रसन्नधीः ॥ ४ ॥
आसाग्र लम्बयेत् सूत्रं स्तनमध्यात्तु दक्षिणे ।
नाभिमध्यात्तु वामे च दक्षिणे बहिरेव च ॥ ५ ॥
एकैकमंगुलन्नीत्वा नाभिसूत्र समं भवेत् ।
वरहस्तस्य पृष्ठोच्चं तन्नाह मणिबन्धयोः ॥ ६ ॥
अन्तरं स्यात्तथैकोन विंशतिर्बाहुमध्यमात् ।
पार्श्वान्तं रस मात्रं स्यात् अन्तरं मुनिपुंगवाः ॥ ७ ॥
मेद्रमूलसमन्दक्ष कटकस्यास्य लंबनम् ।
नाभेस्तं मणिबन्धान्तं स्मृत्यंगुलमितीरितम् ॥ ८ ॥
तद्बाहुमध्यात् पार्श्वान्तं शरांगुलमितिस्मतम् ।
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं मुखपार्ष्णिद्वयान्तरम् ॥ ९ ॥
सुत्रास्तु जानुनोमध्यं कलया परिकीर्तितम् ।
अर्धेन्दुमलिवश्चान्य हस्तयेरन्तरं मतम् ॥ १० ॥
पूर्ववत् कथितन्देव्या मानं विप्रोत्तमास्विह ।
देवीदृगास्य चिबुक कक्ष चूचुकमानता ॥ ११ ॥
तद्देव्यपरभागस्था श्रीदेवी सर्व लक्षणैः ।
युक्तादेवीकटिस्पृष्ट कराभ्यामपि संयुता ॥ १२ ॥
श्रीदेवी मध्यमर्कांशैः तद्वन्नाभि भुजान्तरम् ।
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं भवेदष्टदशांगुलम् ॥ १३ ॥
रसांगुलान्तरे पार्ष्ण्योः श्रीदेव्येवं प्रकीर्तिता ।
देवोच्चदशभागैक भागादेकादशावधि ॥ १४ ॥
भागमानयुतः श्यामः किरीटमकुटान्वितः ।
गृहीत शंख चक्रश्च हस्ताभ्यां धृतयापि च ॥ १५ ॥
तोयकुण्डिकयोपेतो विष्णुरेष उदाहृतः ।
नासाग्रात् स्थितपाद्यस्य चांगुष्ठान्तं विलंबयेत् ॥ १६ ॥
तत्सूत्रान्नाभिमध्यन्तु वेदमात्रमितिस्मृतम् ।
कुण्डिकोत्सेधविस्तारो तालसूत्रांगुलौ मतौ ॥ १७ ॥
तद्गलोत्सेधविस्तारो कलयाकोलकेन च ।
आस्यंपञ्चांगुलं प्रोक्तं नासिकोच्चन्तु कोलकम् ॥ १८ ॥
तन्मूलन्तुकलाचाग्रं तस्यवक्त्रा कृतिर्भवेत् ।
एकांगुलं तत् पदोच्चं तन्मूलाग्रततिस्त्रिभिः ॥ १९ ॥
पञ्चभिश्चहरेर्वाम करपल्लव संस्थिता ।
तदूर्ध्वे दक्षिणंहस्तन्धारापाताय कल्पयेत् ॥ २० ॥
कुण्डिका मूलहस्तोच्चं नाभिसूत्रं समं भवेत् ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं धातुमात्रमितिस्मृतम् ॥ २१ ॥
तदन्यमणिबन्धात्तु सप्तभिश्चुलुकान्तकम् ।
वरदः कटकौ स्यातां वामेतर करावुभौ ॥ २२ ॥
हरेरुक्त प्रमाणेन ब्रह्माणमपिकारयेत् ।
चतुर्मुखश्चतुर्बाहुः जटामकुटमण्डितम् ॥ २३ ॥
होमोन्मुख्ं प्रसन्नन्तं किंकुमक्षोदसन्निभम् ।
मौञ्जीमेखलयोपेतं सोपवीतोत्तरीयकम् ॥ २४ ॥
वामेतरकरादूर्ध्वौ कमण्डलवक्षधारकौ ।
वराभयकरौ पूर्वौस्यातान्तौ दक्षिणेतरौ ॥ २५ ॥
स्रुवपातक्रियोपेता वन्यौ तु कटकामुखौ ।
सूत्रंललटनासाग्र मध्यमे नाभिगुल्फयोः ॥ २६ ॥
विलंबितान्ततो नाभे र्द्वयन्तरन्तु दशांशकम् ।
तत्पादांगुष्ठ मूलान्तान्नाभेर्वसुदशांगुलम् ॥ २७ ॥
अभय~चूचुकान्तंस्यात् नाभ्यन्तं मणिबन्धकम् ।
तन्मध्ये विश्वमात्रस्यात् बाहुपार्श्वान्तकं रसैः ॥ २८ ॥
ऊर्ध्वकाय समञ्जान्वोः अन्तरं समुदाहृतम् ।
ब्रह्मरूपमितिख्यात न्तथापद्मासनस्थितम् ॥ २९ ॥
देवस्यांगुलमानेन द्विविंशत्यंगुलो भवेत् ।
अग्निकुण्डस्यविष्कंभस्त्रिमेखल युतस्य च ॥ ३० ॥
मेखलैकांगुलाप्रोक्ता प्रत्येकं मुनिपुंगवाः ।
द्वादशांगुलविस्तार दैर्घ्या सा सप्तजिह्वकः ॥ ३१ ॥
पञ्चभुजिह्वायुतोवाग्निः कुण्डमध्यस्थितस्त्वयम् ।
शिवादिहस्तसूत्राणां प्रमाणंद्व्यन्तरन्तु यत् ॥ ३२ ॥
उद्धृतिर्हस्त पादानामन्यांगाना मिहोच्यते ।
एषामेवनतिश्चापि संकोचो निर्गमोऽपि वा ॥ ३३ ॥
शरचापादि शास्त्राणां संग्रहे संस्थितिस्त्वियम् ।
अस्त्राणान्नियमश्चापि सर्वशास्त्र प्रचोदितः ॥ ३४ ॥
दृष्ट्वान्तमात्र तत्सर्व शास्त्रेषु प्रतिपादिताः ।
भूषणानाञ्च सर्वेषां वां दक्षिण भेदतः ॥ ३५ ॥
दर्शनं सर्वबेराणां सर्वेषां द्विजसत्तमाः ।
देवीनामेवमेवस्यान्नरादीनां विशेषतः ॥ ३६ ॥
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
संभाव्य पूर्ववत् कालं प्राग्वत् कृत्वांकुरार्पणम् ॥ ३७ ॥
देवस्यसव्ये ब्रह्माणं उत्तरे विष्णुमेव च ।
गौर्या च दक्षिणे लक्ष्मीं विन्सेद्देशिकोत्तमः ॥ ३८ ॥
नवरत्नन्यसेत् पश्चात् देवेशे च हरावपि ।
शिष्टानां ब्रह्मगौरी श्रीदेवीनां कनकन्यसेत् ॥ ३९ ॥
दृक्मोक्षऽं ततः कृत्वा तदध्यायोक्तवर्त्मना ।
बेरशुद्धिपुरग्राम प्रभृतीनां प्रदक्षिणम् ॥ ४० ॥
तोयेधिवासयेद्देवं मध्येतद्दक्षवामयोः ।
ब्रह्मविष्णु कृतौ ब्रह्म पार्श्वयोरंबिकां श्रियम् ॥ ४१ ॥
यागमण्टपमासाद्य पूर्ववत् परिकल्पितम् ।
पूर्वाशोत्तर काष्ठासु स्नानवेदि त्रयान्वितम् ॥ ४२ ॥
अस्य पूर्वयमाप्येन्दु स्थाने ष्विष्टस्तुमण्टपः ।
योन्याभनवपञ्चैक कुण्डैरपि समन्वितः ॥ ४३ ॥
स्नानश्च भ्रात्रयोपेता देव्याः पूर्ववदीरितः ।
देवस्यमण्डपे चापि कुण्डानि नव संख्यया ॥ ४४ ॥
पञ्चैक संख्ययावपि चतुरश्रनिभानि वा ।
दिगश्रान्यथ वृत्तानि कल्पयेत् कल्पवित्तमः ॥ ४५ ॥
उद्वास्यशिल्पिनं पश्चात् विप्रान् संभोजयेत्ततः ।
पुण्याहं वास्तोहोमश्च स्थण्डिलं शयनं तथा ॥ ४६ ॥
स्नपनं केशगौरी श्रीदेवीनां कौतुकम् पृथक् ।
शयने शाययेद्देवन्तस्य वामे च दक्षिणे ॥ ४७ ॥
कृष्णञ्चैवाथभिन्न शययायां शाययेत् गुरुः ।
देव्यास्तु मण्डपे देवीं शाययेद्दक्षिणे श्रियम् ॥ ४८ ॥
उत्तरे शाययेद्वह्निं संकल्प्य शयनं पृथक् ।
रक्तेन वासमा देवं देविं पीतेन केशवम् ॥ ४९ ॥
कृष्णेन पद्मां शुभ्रेण तद्वर्णेन पितामहम् ।
आचार्या स्संग्रहीतव्याः प्रतिमण्टपमुत्तमाः ॥ ५० ॥
गुरवः प्रतिदेवं वा संग्राह्यामुनिपुंगवाः ।
देवोत्तमांग देशेतु शिवकुंभञ्च वर्धनीम् ॥ ५१ ॥
ब्रह्मविष्ण्वोश्शिरोदेशे विन्यसेत्तु घटद्वयम् ।
परितोटौ घटान्यस्व विद्येशाधिष्ठिता न्यसेत् ॥ ५२ ॥
देवी श्री पावकानान्तु शिरोदेशे घटत्रयम् ।
वामाद्याधिष्ठितानष्ट कुंभाश्च परितो न्यसेत् ॥ ५३ ॥
तल्लक्षणोदिताकारं ध्यानयुक्तस्वतन्त्रयुक् ।
यजेत् गंधादिभिर्देवा नैवेद्यान्तैः पृथक् पृथक् ॥ ५४ ॥
तत्वमूर्त्यादिविन्यासं कारयेत् पूर्ववत् प्रभोः ।
अन्येषां स्तत्तदध्याय प्रोक्तांस्तत्वादिकान्यसेत् ॥ ५५ ॥
ततो होमः प्रकर्तव्यः कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतम् ।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलसर्षपमुद्रकैः ॥ ५६ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः पूर्वादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्ष मायूरावह्निकोणतः ॥ ५७ ॥
प्रधाने तु पलाशस्यात् सर्वत्रैव च वामतः ।
प्रत्येहं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ॥ ५८ ॥
स्वगृहेतत् प्रदेशे वा स्वपेतायास शान्तये ।
प्रभाते कृतनित्यन्तु कर्ता संपूजयेत् गुरुम् ॥ ५९ ॥
वस्त्रहेमांगुलीयाद्यैः मूर्तिपाद्यैस्समन्वितम् ।
तदन्ते दक्षिणान्दत्वा पञ्चनिष्कादि सम्मिताम् ॥ ६० ॥
प्रतिमाग्रे घटन्न्यस्त्वा कुंभान् बीजन्तु विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय देवीहृदय मध्यमे ॥ ६१ ॥
सहजा चेदुमादेवी भिन्ना चेत् पीठमध्यमे ।
भिन्नपीठाथवा देवी तद्गतं वा मनुं न्यसेत् ॥ ६२ ॥
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्यपरितो न्यसेत् ।
संपूज्य स्नपनं कुर्यादर्चनोक्तवदर्चयेत् ॥ ६३ ॥
दत्वा नैवेद्यमन्तेतु प्रतिष्ठोत्सवमाचरेत् ।
कश्चिदस्मिन्विशेषोस्ति श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ ६४ ॥
सदाशिवादि देवानां देवीयस्य यथा मता ।
तथा विध्येया सा देवी स्वतन्त्रे देव पद्मनि ॥ ६५ ॥
प्रासाद मण्टपादीनां बाह्ये संस्थापिता यदा ।
तेषां हस्तादिविन्यास स्वस्वपूर्वादि देशतः ॥ ६६ ॥
यथा वा लभते शोभा बलन्तेषां यथा भवेत् ।
तेषां देव्यश्वतत्पार्श्वे कर्तव्या वा न वामताः ॥ ६७ ॥
सवतन्त्रे सर्वथाकार्या वृषवाहनकादिषु ।
दक्षिणेशादि देवानान्देव्यो नक्वापिसम्मताः ॥ ६८ ॥
प्रासादभित्तिदेवानां प्रतिष्ठाभिन्नगानवा ।
एवं मर्त्योऽपि यः कुर्यात् वाञ्चितं फलमाप्नुयात् ॥ ६९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कल्याणमूर्तेः प्रतिष्ठा विधिः
अष्टापञ्चाशत्तमः पटलः ॥
जटामकुट संयुक्तः चन्द्रार्धकृतशेखरः ।
त्रिदृक् चतुर्भुजश्चैव नवयौवन गर्वितः ॥
समभङ्गयुतो देवः स्थानकः संप्रकीर्तितः ।
कुञ्चितः सव्यपादस्तु स्थितसव्येतरांध्रिकः ॥
इन्दुशेखर हस्ताभ परहस्त द्वयान्वितः ।
जलसंग्रहणे योग्य वरवामकरान्वितः ॥
स्वदक्षिणगृहीतो वा दक्षहस्तः प्रसन्नधीः ।
पूर्ववत् कथितं देव्या मानं विप्रोत्तमास्त्विह
देवी दृगास्य चिबुक कक्षनूचुक मानका
तद्देव्यपर भागस्था श्रीदेवी सर्वलक्षणैः
यक्ता देवी मध्यमर्कां शस्तद्वन्नाभिजान्तरम्
देवोच्च दशभागैक भागादेक दशावधि
भागमानयुतः श्यामः किरीट मकुटान्वितः
गृहीत शङ्खचक्रश्च हस्ताभ्यां धृतयापि च
तोयकुण्डिकयोपेतो विष्णुरेव उदाहृतः
हरेरक्त प्रमाणेन ब्रह्माणमपि कारयेत्
चतुर्मुखं चतुर्बाहुं जटामकुटमण्डितम्
होमोन्मुखं प्रसन्नं तं कुङ्गुकुमक्षोदसन्निभम्
मौञ्जीमेकलोपेतं सोपवीतोत्तरीयकम्
वामेतरकरावूर्ध्वौ कमण्डल्वक्षधारकौ
वराभयाकरौ पूर्वौ स्यातां तौ दक्षिणेतरौ
स्रुवपात क्रियोपेतौन्योतु कटकामुखौ
भूषणानां च सर्वेषां वामदक्षिण भेदतः
दर्शनं सर्वबेराणां सर्वेषां द्विजसत्तमाः
५९. एकोनषष्टितमे पटले कल्याण कर्म विधिः
वक्ष्ये कल्याण कर्मापि सर्वदेवे सनातने ।
पूर्वोक्ते सुमुहूर्ते तु तद्दिने वा परे दिने ॥ १ ॥
तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा दिवाकालेऽर्धरात्रके ।
प्रपायां मण्डपे वेष्टदेशे गोमयलेपिते ॥ २ ॥
स्तण्डिलं तत्र संक्ल्प्य सितवस्त्रोत्तरच्छदम् ।
स्तापयेत्तत्र देवेशं भूषितं भूषणार्हकैः ॥ ३ ॥
गेयपञ्चमहाशब्दं छत्र चामर दर्पणैः ।
अनेक धूपैः सद्दिपैः आनीतं शिबिकादिभिः ॥ ४ ॥
प्राङ्मुखं तत् पुरः स्थण्डिलं सिकतादिभिः ।
देवस्थण्डिलयोर्मध्ये स्थापयेद्वह्नि मूर्तिनम् ॥ ५ ॥
तस्यैव वामभागेऽजं सौम्यास्यं दक्षिणाननम् ।
विष्णुं तत्सव्य भागे तु वस्त्राभरण भूषितम् ॥ ६ ॥
पाद्याचमनं सदशं चाम्बरद्वयम् ।
आच्छादनोत्तरीयार्थं गुरुर्दद्यात् प्रभोर्ह्रदा ॥ ७ ॥
स्थण्डिलेऽग्निं विनिक्ष्प्य पञ्चसंस्कार माचरेत् ।
सषडङ्गं शिवं चेष्ट्वा समिदाज्यानकैस्सह ॥ ८ ॥
पूर्णाहुतिं तदा दत्वा सर्वभरण संयुताम् ।
गौरी मीश्वर सव्ये तु हृद संस्थाप्य देशिकः ॥ ९ ॥
पाद्या चमनं चार्घ्यं दद्यात्तेनैव मन्त्रतः ।
देव्यामङ्गल सूत्रं तु दद्याद् धृदयमन्त्रतः ॥ १० ॥
आच्छादनोत्तरीयार्थं वस्त्रयुग्मं च दापयेत् ।
अथ पार्श्वेन्यसेल्लक्ष्मीं देव्यास्सर्वाङ्ग सुन्दरीम् ॥ ११ ॥
कौतुकं बन्धयेद्देव देव्योस्सर्वात्मना गुरुः ।
शिवाद्विज कुलोद्भूत स्समधीत शिवागमः ॥ १२ ॥
सोष्णीषस्सोत्तरीयश्च धृतपञ्चाङ्ग भूषणः ।
अनेन गुरुणा दिष्टो गुरुरन्यः प्रसन्नधीः ॥ १३ ॥
वस्त्रद्वयाङ्गुलीयस्सन् निजदेहं तु विष्णुवत् ।
ध्यात्वोदकं हृदा दद्यात् कराभ्यां करकेण च ॥ १४ ॥
शैवेऽपरे करे भस्म पश्चाद्द्दद्याद्वयोरपि ।
पुण्याहं वाचयेत्पश्चात् सूक्त वेदधनीनपि ॥ १५ ॥
समिधः षोडशैवाग्नौ शिवेनाङ्गैश्च तर्पयेत् ।
गुडदुग्धाज्य संमिश्रं मधुपर्कं हृदा प्रभोः ॥ १६ ॥
दद्याद्वक्त्रेण चाचान्तं पुनराज्येन वै हृदा ।
हुत्वा षोडश संख्यातं ततस्त्वाज्येन षोडश ॥ १७ ॥
नैवेद्यं चोपदंशं तु दत्वा शान्तिं च वै हृदा ।
ताम्बूलमपि तेनैव स्तुत्वा परमकारणम् ॥१८ ॥
त्रिंशद्दर्भमितं कृत्वा ग्रन्थियुक्तं द्वितालकम् ।
शिवहस्तमिति ध्यात्वा गौर्या हृदि हृदा न्यसेत् ॥ १९ ॥
तस्माद्दक्षिण कर्णे तु बीजमुख्यं जपेद् गुरुः ।
ततो वामेऽश्म संस्थाप्य शालिस्थण्डिलकोपरि ॥ २० ॥
पूर्वोक्त शिवहस्तेन देव्या दक्षिणपात्तलम् ।
संगृह्य विन्यसेत् तस्मिन्नश्मन्येव हृदा गुरुः ॥ २१ ॥
उष्णीषाद्यैस्ततो विष्णुं तोषयेदीश्वराज्ञया ।
प्राग्वद्दर्भस्य हस्तस्य कृत्वैवाथ चतुष्टयम् ॥ २२ ॥
शिवहस्तद्वयं देव्या हस्तद्वयमिति स्मरेत् ।
तत शिवाग्निं प्रज्वाल्य हस्तैस्तैस्तु विनिक्षिपेत् ॥ २३ ॥
अतीवधवलान् लाजान् शुद्धानस्त्रेण शोधितान् ।
देशिकस्य तथान्यस्य सङ्गुलीय करेण च ॥ २४ ॥
प्रदद्यात् हृदयेनैव तस्मिन्नाग्नौ शिवानुणा ।
अग्नेः प्रदक्षिणं कृत्वा संस्पृस्याश्म ततो गुरुः ॥ २५ ॥
द्वीइयं लाजदानं च प्रदक्षिण मनुव्रजेत् ।
कृत्वैव मपरं चापि व्यहृतिं जुहुयात्ततः ॥ २६ ॥
शतमष्टोत्तरं कृत्वा पूर्णां चान्ते शिवेन तु ।
विसृज्य पावकस्थं तं शिवं साङ्गं तु पूर्ववत् ॥ २७ ॥
शिवाग्निं च विसृज्याथ तद् भस्म च विसर्जयेत् ।
संपूज्य पुष्कलैः गन्धपुष्प स्रगादिभिः ॥ २८ ॥
ततश्चतुर्थदिवसे चतुर्थं कर्म कारयेत् ।
तद्दिने वापरे वापि दिवाकालेऽर्धरात्रके ॥ २९ ॥
समिदाज्यानकैरग्नो पञ्च संस्कार संस्कृते ।
शिवेनैव शतं शाङ्गैः प्रत्येकं दशकं हुनेत् ॥ ३० ॥
अधोरास्त्रं शतं हुत्वा पूर्णां दद्याच्छिवाणुना ।
शयनं चर्मजाद्यैर्वा पञ्च वस्त्रस्तु वानयेत् ॥ ३१ ॥
वर्मणा तच्च संपूय नवखट्गोपरि स्थितम् ।
दम्पती तत्र विन्यस्य चापूपाद्यैस्तु तोषयेत् ॥ ३२ ॥
स्नपनं कारयेन्नोवा तदन्ते तु शिवोत्सवम् ।
चलं चेदचलं चेत्तु स्थापयेत्तु सहासने ॥ ३३ ॥
देवं द्वीश्रीयं विद्वान् वह्निं तत्पुरतो नयेत् ।
वह्नेर्वामेऽप्य वामेऽजं हरिं वा विपरीततः ॥ ३४ ॥
एवमेवान्यदेवानां कर्म वैवाह्यमाचरेत् ।
भिन्नपीठाम्बिकानां तु मूललिंगस्य च द्विजाः ॥ ३५ ॥
किंतु श्री हरिबेरायां ब्रह्मबेरेण वोञ्झितम् ।
गन्धाद्यैः स्थण्डिलं तत्र तानभ्यर्चैव कारयेत् ॥ ३६ ॥
मूललिंगस्य चोद्बाह्ये गर्भागारात्तु मण्डपे ।
विन्यस्य स्थण्डिले देवीं कर्मवैवाहिकं नयेत् ॥ ३७ ॥
प्रतिष्ठा कर्म यः कुर्यादेवं कल्याणमूर्तिनः ।
स्वबन्धुजन वर्गैस्तु सर्वैरेतैरतन्द्रितः ॥ ३८ ॥
आयुः श्रीकीर्ति संयुक्तः पुत्तपौत्रादि संयुतः ।
इहलोके सुखं प्राप्य नृपणामपि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥
गच्छत्स्वदेह पादान्ते शैवं स्थान मनुत्तमम् ।
यत्दग्वा निवर्तन्ते मम भक्ता द्विजोत्तमाः ॥ ४० ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे कल्याण कर्म विधिरेकोनषष्टितमः
पटलः ॥
६०. षष्ठितमे पटले विष्णूमार्ध प्रतिष्ठा विधिः
विष्णूमार्ध प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्वितम् ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् प्रतिमां तु विशेषतः ॥ १ ॥
उमार्धं दक्ष शश्यर्धाङ्कितमग्रजाः ॥ २ ॥
करमकुटं वाममलकेन समन्वितम् ।
ललाट दक्षिणे भागे नयनार्धेन संयुतम् ॥ ३ ॥
पत्रं तु वामकर्णे स्याद्वालिकेनापि संयुतम् ।
सनक्र कुण्डलं तं विनावाथ कारयेत् ॥ ४ ॥
सव्ये टङ्काभयौ हस्ते उत्पलं वामगे करे ।
देव्यध्यायोदि तास्त्रं वा दर्पणासक्त लोचनम् ॥ ५ ॥
दर्पणं मुख वृत्तं स्यात्तन्मुष्टिस्स्यातदर्धतः ।
तत्पुच्छं मुकुलाकारं पादे शोभाविराजितम् ॥ ६ ॥
उमाभागं स्तनपेतं चित्रवस्त्रपरिच्छदम् ।
व्याघ्राजिनांबरं सव्यपादं कुञ्चितमिष्यते ॥ ७ ॥
सुस्थितं वामचरणं नूपुरेणाप्यलंकृतम् ।
आभङ्ग सहितं तच्च कोलकाङ्गुलकैर्नतिः ॥ ८ ॥
वामं मरकताभं स्यात् दक्षिणं मणिसन्निभम् ।
नाभिहृन्मेढ्रदेशोभ्यो वामे दक्षे च वामके ॥ ९ ॥
चन्द्रे तु भागान् हित्वाग्रे स्थिर्ताङ्घ्रेमध्यमे नयेत् ।
सूत्रमुत्पल हस्तोच्चं चूचुकां तदनन्तरम् ॥ १० ॥
द्वादशाङ्गुलमित्युक्तं विश्वाङ्गुलमथापि वा ।
पार्श्वमध्यम बाह्वोस्तु मध्यमं तु षडङ्गुलम् ॥ ११ ॥
अङ्गुष्ठापार्ष्णि मध्यं तु तिथिभूताङ्गुलं भवेत् ।
चन्द्रशेखर वच्छेषं कर्तव्यं हिं मुनीश्वराः ॥ १२ ॥
अर्धनादीश्वरोह्येवं हर्यर्धं श्रुणुतद्विजः ।
प्राग्वत्कृत्वा महेशार्धं विष्ण्वर्धमितरत्र च ॥ १३ ॥
भुजद्वययुतं शङ्ख कटकस्तत्र संमतः ।
पीतांबर समोपेतं सर्वाभरण संयुतम् ॥ १४ ॥
चन्द्रशेखर वच्छेषं सूत्र पातादिकं भवेत् ।
हर्यर्धमेवं ब्रह्मादि भागं चैवं समाचरेत् ॥ १५ ॥
बेरमेवं समापाद्य प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ।
तां प्रतिष्ठां च विप्रेन्द्राः शृणुध्वं हि समासतः ॥ १६ ॥
कालः पूर्व समादिष्टस्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौ च मृदाद्यैर्बेरशोधनम् ॥ १७ ॥
प्रदक्षिणं पुरादीना मुदके चाधिवासनम् ।
सामान्यस्थापन प्रोक्त मार्गेणैव समाचरेत् ॥ १८ ॥
किं त्वर्धभागं देवाणु संयुक्तं कारटेद् गुरुः ।
मुख वास ग्रहेष्वेक कुण्डं तु परिकल्पयेत् ॥ १९ ॥
प्राच्यैश दक्षे वेदाश्रं कुण्डमेकं तु कल्पयेत् ।
शिल्पिनं तु विसृज्याथ विप्रान् संभोजयेत्ततः ॥ २० ॥
पुण्योदसेचनं कृत्वा स्थण्डिलं च ततो नयेत् ।
शयनं कल्पयेत्तस्मिन् स्नपनं कौतुकं पृथक् ॥ २१ ॥
बन्धयेद्देशिकां धीमानुभयोः पूर्वहस्तयोः ।
शयनारोहणं कृत्वा शाययेद्देवमादरात् ॥ २२ ॥
शिरः प्रदेशे देवस्य शिवकुंभं तु विन्यसेत् ।
उमोत्तमाङ्गेदेशे तु वर्धनीं विन्यसेत् गुरुः ॥ २३ ॥
विष्णुश्चेत्तच्छिरोदेशे विष्णु कुंभं तु विन्यसेत् ।
तत्तत् कायार्धभागं तु तत्र ध्यात्वा यजेत् गुरुः ॥ २४ ॥
परितोष्टघटान् न्न्यस्त्वा विद्येशाधिष्टितान्नयेत् ।
गन्धस्त्रग्धूप नैवेद्य प्रमुखैर्देशिकोत्तमः ॥ २५ ॥
तत्वतत्वेश्वरन्यासं कृत्वा व्याप्तिं च भावयेत् ।
क्ष्मामूर्त्यष्टकं न्यस्त्वा मूर्तीशनपि विन्यसेत् ॥ २६ ॥
मूर्तीशानां तु विन्यासे विशेषः कश्चिदिष्यते ।
शर्वं च पशुपत्युग्ररुद्रांश्चेतांबलोत्कटान् ॥ २७ ॥
धात्रीं विभ्वीमथेन्द्रादि काष्ठादि क्रमशो न्यसेत् ।
विष्ण्वर्ध स्थापने शर्व पशुपत्युग्ररुद्रकान् ॥ २८ ॥
पुरुष्टुतं च विष्णुं च गोविन्दं वित्तनाथकम् ।
पञ्चमूर्त्यात्मकेन्यासे मूर्तयः पूर्ववर्त्मना ॥ २९ ॥
ब्रह्माणं केश्वं ज्ञानी मीच्छां तु पश्चिमात् ।
न्यसेद् गौर्यर्ध पक्षे तु ब्रह्माविष्णू च रुद्रकम् ॥ ३० ॥
जनार्दनं ततस्सम्यक् पुरुष्टुतमथाप्यथ ।
न्यसेत् विष्ण्वर्ध पक्षे तु पञ्चमूर्तीश्वरानपि ॥ ३१ ॥
शिवांशे शिवमन्त्रं न्यसेदन्यत्र तन्मनुम् ।
ईशादि संहिता मन्त्रान् देवस्यार्धे तु विन्यसेत् ॥ ३२ ॥
तत्रैव योजयेदन्य देवोक्ते शाद्यणून्मनून् ।
एवमेवान्य मन्त्रांश्च युक्त्या ज्ञात्वैव विन्यसेत् ॥ ३३ ॥
संस्कृत्य कुण्डमन्ते तु जनयेत्तत्र पावकम् ।
अवाह्य मूर्तिमूर्तीशांस्तत्तद्दिक्षु व्यवस्थितान् ॥ ३४ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिल वेणुयवैरपि ।
होमयेत् सर्वमन्त्रैश्च प्रधाने पूर्ववद् गुरुः ॥ ३५ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्षमायूरा वह्निकोणतः ॥ ३६ ॥
प्रधानेऽपि पलाशः स्यात् विशेषः कश्चिदिष्यते ।
विष्ण्वर्ध पक्षे तुलसी पलाशश्च प्रधानके ॥ ३७ ॥
ततो द्वितीये दिवसे देवान् कुंभाश्च पावकान् ।
यजेद् गन्धादिभिश्चैवं वस्त्र हेमाङ्गुलीयकैः ॥ ३८ ॥
मूर्तिपाद्यैर्गुरुं चेष्ट्वा दक्षिणां दापयेत्ततः ।
शुभे महूर्ते संप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ३९ ॥
कुंभान्मनूंश्च वर्धन्या शिवोमांशे क्रमान्यसेत् ।
विष्ण्वर्धपक्षे वर्धन्या मनुं पीठे तु विन्यसेत् ॥ ४० ॥
कृष्णस्य कुंभात् कृष्णस्य बीजं कृष्णहृदि न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय तत्पीठे परितो न्यसेत् ॥ ४१ ॥
उत्सवं स्नपनं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं तद्देव स्थापनोदितम् ॥ ४२ ॥
विष्णूमार्ध प्रतिष्ठा तु कथिता भुक्ति मुक्तितदा ॥ ४२१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे विष्णूमार्ध प्रतिष्ठाविधिः
षष्ठितमः पटलः ॥
उमार्ध वाम भागन्तु हरार्धं दक्षिणं वपुः
सजटामकुटं दक्ष शश्यर्धाङ्कितमग्रजाः
करण्ट मकुटं वामं मलकेन समन्वितम्
ललाट दक्षिणे भागे नयनार्धेन संयुतम्
पत्रं तु वामकर्णेस्यात् वालिकेनापि संयुतम्
सनक्र कुण्डलं सव्ये तं विना वाथ कारयेत्
संव्ये टंकाभयौ हस्ते उत्पलं वामगे करे
उमा भागं स्तनोपेतं चित्रवस्त्र परिच्छदम्
व्याघ्राजिनाम्बरं सव्यपादं कुञ्चितमिष्यते
सुस्थितं वामचरणं नूपुरेणाप्यलंकृतम्
आभङ्गसहितं तच्च कोलकाङ्गुलकैर्नतिः
चन्द्रशेखरवत् शेषं कर्तव्यं हि मुनीश्वराः
प्राग्वत् कृत्वा महोशार्ध विष्ण्वर्ध इतरत्र हि ।
भुजद्वयुतं शङ्खं कटकस्तत्र संमतः ॥
पीताम्बर समोपेतं सर्वाभरण संयुतम् ।
चन्द्रशेखरवत् शेषं सूत्रपातादिकं भवेत् ॥
६१. एकषष्ठितमे पटले त्रिमूर्ति स्थापन विधिः
त्रिमूर्ति स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
रक्तवर्णस्त्रिणेत्रश्च वरदाभय हस्तकः ॥ १ ॥
कृष्णा परशु संयुक्तो जटामकुटमण्डितः ।
ऋज्वागतस्तथैकेन पादेनापि समन्वितः ॥ २ ॥
दक्षिणोत्तरयोश्चैव पार्श्वयोरुभयोरपि ।
कटि प्रदेशादूर्ध्वे तु ब्रह्मविष्ण्वर्ध काययुक् ॥ ३ ॥
स्त्रीमान वत्योर्मानं ब्रह्मविष्ण्वोस्तु कल्पयेत् ।
कृताञ्जलिपुटौ एकपादयुक्तौ च वा मतौ ॥ ४ ॥
अथवा शिवलिंगस्य पार्श्वयोः नतगतौ तु तौ ।
अथवा तौ पृथक् स्थाप्या वेकविष्टरमस्थितौ ॥ ५ ॥
अथवा मध्यमे लिंगं पृथगालय संस्थितम् ।
तस्यसव्येपि असव्ये च ब्रह्म विष्णू तथा मतौ ॥ ६ ॥
पृथग्धामस्थिता वा एकधामस्था वा त्रिमूर्तयः ।
संश्लिष्ट धामयुक्ता वा ब्रह्मविष्णुशिवा मता ॥ ७ ॥
पूर्वास्याः पश्चिमास्या वा परिवारादि संयुताः ।
भिन्नप्रकारगा वापि एक प्राकारसंस्थिताः ॥ ८ ॥
नृत्तमूर्त्यादि देवा वा स्थापनीयास्तु मध्यमे ।
एवं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठा विधिरुच्यते ॥ ९ ॥
शिवलिंग प्रतिष्ठा च ब्रह्मणः केशवस्य च ।
तत्तदध्याय संसिद्धाः कर्तव्या मुनि पुङ्गवाः ॥ १० ॥
इदानीमेकपादस्य प्रतिष्ठा विधिरुच्यते ।
पूर्ववत् काल इत्युक्त स्तद्वेदेवाङ्कुरार्पणम् ॥ ११ ॥
रत्नन्यासं च दृङ्मिक्षं बेरशुद्धिं पृथङ्नयेत् ।
प्रक्षिणं जलावासं मण्डपं पूर्वन्नयेत् ॥ १२ ॥
कुण्डानि कारयेत्तत्र नवपञ्चैक संख्यया ।
दिगश्राण्यथ वृत्तानि चतुरश्राणि तानि वा ॥ १३ ॥
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिं पुण्योदसेचनम् ।
स्थण्डिलं शयनं स्नानं कौतुकानां च बन्धनम् ॥ १४ ॥
ब्रह्मविष्णु हराणां च दक्षहस्ते तु वै पृथक् ।
शयनारोहं कुंभ स्थापनं पूर्वन्नयेत् ॥ १५ ॥
देवस्य ब्रह्माणेः विष्णोः शिरोदेशे घटत्रयम् ।
न्यस्त्वा तु शिवकुंभस्य उत्तरे वर्धनीं न्यसेत् ॥ १६ ॥
तत्तद्रूपं तु तत्रैव ध्यात्वा गन्धादिभिर्यजेत् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं तेषां कुर्याद्यथोदितम् ॥ १७ ॥
अग्निकुण्डादि संस्कारं कृत्वा होमं तु कारयेत् ।
तिलसर्षप मुद्गांश्च माषशिंबाद वैणवैः ॥ १८ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ न्यग्रोधाः प्राग्दिगादितः ।
शम्यमामार्ग श्रीवृक्ष प्लक्षा श्वाग्नेयकोणतः ॥ १९ ॥
प्रधाने तु पलाशस्यात् स च सर्वत्र वा मतः ।
ततो द्वितीय दिवसे देव कुंभाग्नि तर्पणम् ॥ २० ॥
पूजितो वस्त्र हेमाद्यैः मूर्तिपाद्यैस्समन्वितः ।
संप्राप्त दशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ॥ २१ ॥
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यान्न्यस्त्वा बिंब पुरो घटान् ।
कुंभान्मनुं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ॥ २२ ॥
वर्धन्या बीजमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
ब्रह्म विष्णु घटाद्बीजं तद्धृदि विन्यसेत् ॥ २३ ॥
आदाय बीजमन्येभ्यः पीठस्य परितो न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभजलैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ॥ २४ ॥
स्नपनं चोत्सव कुर्याद् भूरि नैवेद्यमेव च ।
अनुक्त मत्र संग्राह्यं तत्त दध्याय चोदितम् ॥ २५ ॥
प्रतिष्ठेयं कृतायेन त्रिमूर्तीनां नरेण तु ।
इह लोके सुखं प्राप्ते याति सोऽन्ते परं शिवम् ॥ २६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कृतायेन त्रिमूर्ति स्थापन विधिर्नाम
एकष्टितमः पटलः ॥
रक्तवर्णः त्रिणेत्रश्च वरदाभय हस्तकः ।
कृष्णापरशु संयुक्तः जटामकुटमण्डितः ॥
ऋज्वागतस्तथैकेन पादेनापि समन्वितः ।
दक्षिणोत्तरयोश्चैव पार्श्वयोरुभयोरपि ।
कटिप्रदेशदूर्ध्वेतु ब्रह्मविष्वर्धकाययुक् ॥
सतीमानवत्तयोर्मानं ब्रह्मविष्णोस्तुकल्पयेत् ।
कृताञ्जलिपुटावेक पादयुक्तौ च वामतौ ॥
६२. द्विष्ठितमे पटले वृषभारूढ प्रतिष्ठा विधिः
वृषारूढ प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट संयुतः ॥ १ ॥
परशुर्दक्षिणे हस्ते वामहस्ते मृगेओ भवेत् ।
पूर्वदक्षिण हस्तस्तु कटको वक्रदण्डयुक् ॥ २ ॥
अस्य सव्य प्रकोष्ठं तु विन्यसेद् वृषमस्तके ।
स हस्तो हंस पक्षो वा पताकाधोमुखस्तु वा ॥ ३ ॥
तन्मध्यां गुलाग्रेण नाभि सूत्रं समं भवेत् ।
तदग्रान्नाभिसूत्रान्तं पञ्चाधिक दशाङ्गुलम् ॥ ४ ॥
तद्धस्त मणि बन्धाच्च पार्श्वतो द्वयङ्गुलं भवेत् ।
प्रकोष्ठमूलाद् धृन्मध्यात् पञ्चाङ्गुलं भवेत् ॥ ५ ॥
हस्तस्य मणिबन्धाधो मेढ्र मूल समो भवेत् ।
एकोन विंशन्मात्रं स्यात् पार्श्वतो मणि बन्धकम् ॥ ६ ॥
पार्श्व मध्यम बाह्वोश्च मध्ये सप्ताङ्गुलो भवेत् ।
समभङ्गयुतो देवः स्थानकेनापि संयुतः ॥ ७ ॥
ललाट ध्राणमध्याच्च दक्षिणे स्थितपादके ।
गुल्फमध्ये स्थितं सूत्रं शिवसूत्रिमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥
सूत्रं हृन्मध्यगं प्रोक्तं गुणाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
सूत्रं नाभ्यन्तरं मात्रं चतुर्भिर्मेढ्र सूत्रयोः ॥ ९ ॥
सूत्र दक्षिण जान्वोस्तु मध्यमं हि गुणाङ्गुलम् ।
शराङ्गुलोऽन्तरे पार्ष्ण्योर्दक्ष्पादस्य वक्रताः ॥ १० ॥
द्व्यङ्गुलेन तु शेषं तु चन्द्रशेखर वद्भवेत् ।
तस्यैव दक्षिणे देवीं कारयेल्लक्षणान्विताम् ॥ ११ ॥
अथ स्वदक्षिणे देव्या युक्तो वा मूर्त्यपेक्षया ।
आयुधव्यतिरिक्तैःस्वै रङ्गैस्तु विपरीतकैः ॥ १२ ॥
संयुक्तो वा वृषारूढस्त्वेवं मुक्तिप्रदो भवेत् ।
पृष्ठस्थो वृषभो देवजानूरुकोच्छ्रयः ॥ १३ ॥
मेढ्रान्तो नाभि सीमान्तश्शेषं सर्वं तु पूर्ववत् ।
एवं देवं समापाद्य शिलाद्यैः स्थापनं नयेत् ॥ १५ ॥
कालेऽङ्कुरार्पणं रत्नन्यासं संप्रोक्षणं नयेत् ।
वृषस्य नेत्रमोक्षं तु शुद्धिं ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ १५ ॥
जलाधिवासनं कृत्वा मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ।
कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया तत्र कारयेत् ॥ १६ ॥
चतुरश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि तानि वा ।
पश्चाच्छिल्पिनमुद्वास्य तस्मिन्विप्रांस्तु भोजयेत् ॥ १७ ॥
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा स्थण्डिलं शयनं न्यसेत् ।
स्नपनं कौतुं कुर्यात् वृषेऽपि च यथोदितम् ॥ १८ ॥
आरोप्य शयने पश्चात् कुंभान् संस्थापयेत्तमः ।
शिवस्य च शिरोदेशे शिवकुंभं च वर्धनीम् ॥ १९ ॥
यदि भिन्नो वृषो देवपादमूले तु शाययेत् ।
दक्ष मस्तक संयुक्तां शययां संकल्प्य व पृथक् ॥ २० ॥
वृषमस्तकदेशे तु वृषकुंभं तु विन्यसेत् ।
परितोष्ट घटान्न्यस्त्वा विद्येशांस्तत्र पूजयेत् ॥ २१ ॥
गन्धपुष्पादिभिर्धीमान् नैवेद्यान्तैर्गुरूत्तमः ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वा देवे वृषेऽपि च ॥ २२ ॥
अग्निकुण्डादि संस्कार कृत्वा होमं समाचरेत् ।
समिदाज्यान्नलाजादि तिलसर्षप माषकैः ॥ २३ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्री वृक्ष मायुरोत्था भवन्ति हि ॥ २४ ॥
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् तर्पयेत्तत्र वै वृषम् ।
ततो द्वितीये संतर्प्य देवान् कुंभांश्च पावकान् ॥ २५ ॥
समूर्तिपो गुरुस्सम्यग् वस्त्र हेमादि पूजितः ।
संप्राप्त दक्षिणः पश्चान्मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ २६ ॥
घटान्न्यस्त्वा तु देवाग्रे स्थण्डिले तु गुरुः क्रमात् ।
कुंभाद्बीजं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ॥ २७ ॥
वर्धन्याः मनुमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ॥ २८ ॥
वृष कुंभान् मनुं स्मृत्वा वृषभस्य हृदि न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्य परितो न्यसेत् ॥ २९ ॥
विभीन्न पीठा देवी चेत् प्रतिष्ठां पृथगाचरेत् ।
कल्याणं कारयेत्पश्चात् तद्विधानेन देशिकः ॥ ३० ॥
उत्सवं स्नपनं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्य स्थापनोदितम् ॥ ३१ ॥
इत्याख्याता प्रतिष्ठेयं वृषवाहनमूर्तिनः ।
घनो वाप्य घनो वापि वृषभस्य च संमतः ॥ ३२ ॥
प्रतिष्ठानुष्ठिता येअ भक्त्या भावनया सह ।
लभेते स पदं शैवं भुक्त्वा भोगान्यथेच्छया ॥ ३३ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे वृषभारूढ प्रतिष्ठा विधिः
द्विषष्ठितमः पटलः ॥
वृषभारुधः
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट संयुतः ।
परशुर्दक्षिणे हस्ते वामहस्ते मृगो भवेत् ॥
पूर्वदक्षिण हस्तस्तु कटको वक्रदण्डयुक् ।
अस्य सव्य प्रकोष्ठं तु विन्यसेत् वृषमस्तके
सहस्तो हंसपक्षोवा पताकाधोमुखस्तु वा
तन्मध्यमाङ्गुलाग्रेण नाभिसूत्रं समं भवेत्
समभङ्गयुतो देवण् स्थानकेनापि संयुतः
तस्यैव दक्षिणे देवीं कारयेल्लक्षणान्विताम्
अथ स्वदक्षिणे देव्या युक्तो वा मूर्त्यपेक्षया
आयुधर्व्यतिरिक्तैः स्वैरङ्गः तु विपरीतकैः
संयुक्तो वा वृषारूढः त्वेवं भुक्तिप्रदो भवेत्
पृष्ठस्थो वृषभः कार्यः देवजानूरुकोच्छ्रयः
मेद्रान्तो नाभिसीमान्तः शेषं सर्वं तु पूर्ववत् ॥
६३. त्रिषष्ठितमे पटले गङ्गाधर प्रतिष्ठा विधिः
गङ्गाधर प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ॥ १ ॥
दक्षिणाभय हस्त स्थोऽप्यन्यत्र कटकामुखः ।
तेन हस्त्ने धृत्वैकां जटां गङ्गासमन्विताम् ॥ २ ॥
संस्थितस्तु प्रसन्नात्मा कृष्णापरशु संयुतः ।
जटायुक्त करोच्चं तु कर्णस्योर्ध्व समं भवेत् ॥ ३ ॥
तदन्तरं तु द्विमुख माभङ्गेन समन्वितम् ।
स्थानकस्तु तदुष्णीष नासापाद् दक्षमध्यमे ॥ ४ ॥
सूत्रं वामे तु हृदयाद्दक्षे वै नाभिमढ्रयोः ।
हिक्का सूत्राच्चतुर्मात्रं सव्यजानोर्गुणाङ्गुलम् ॥ ५ ॥
पादाङ्गुष्ठद्वयोः पार्ष्ण्यन्तरं तिथि बाणकम् ।
वाम पादस्य वक्त्रं तु सूत्राद्वामे गुणाङ्गुलम् ॥ ६ ॥
इन्दुशेखर वच्छेषं कर्तव्यं मुनिपुङ्गवाः ।
देवस्य वामभागे तु देवीं कुर्यात्सलक्षणाम् ॥ ७ ॥
कुर्याद् भगीरथं देवनाभ्यन्तस्तनसीमगम् ।
गलान्तं वाष्टतालेन विलंबितं जटान्वितम् ॥ ८ ॥
वल्कलाम्बरं संयुक्तं हृन्मस्तक कृताञ्जलिम् ।
द्विनेत्रं च द्विबाहुं तमेवं गङ्गादधरो भवेत् ॥ ९ ॥
कालेऽङ्कुरार्पणं रत्नन्यासो वै नेत्रमोक्षणम् ।
रत्नन्यासो न गङ्गायाः करव्यो नेत्रमोक्षणम् ॥ १० ॥
तथा भगीरथस्यापि रत्नन्यासस्तु पञ्चभिः ।
प्रतिमाशोधनं ग्राम पुरादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ११ ॥
तोयाधिवासो यागार्ह मण्डपः पूर्ववर्त्मनः ।
चतुरश्राणि कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया ॥ १२ ॥
मोचनं शिल्पिनः कृत्वा कुर्याद् भूसुर भोजनम् ।
पुण्याहोदेन संसिच्य वास्तु होमं ततो नयेत् ॥ १३ ॥
स्थण्डिलं शयनं बिम्ब स्नपनं कौतुकं ।
भगीरथस्य गङ्गायाः देवस्यापि नयेत् गुरुः ॥ १४ ॥
शयनं भिन्नपीठस्थो यदि स्यात्तु भगीरथः ।
देवस्य पाददेशे तु शयनं तत्र कल्पयेत् ॥ १५ ॥
देवेशस्य शिरः पार्श्वे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।
भगीरथ शिरोदेशे घटं वस्त्रादि भूषितम् ॥ १६ ॥
हैरण्य पङ्क्जाढ्यं वा गङ्गायाश्चैव माचरेत् ।
परितोष्टौ घटान्न्यस्तवा विद्येशस्तैसधिष्टितान् ॥ १७ ॥
पूर्वक्त रूप संस्थान् ध्यान युक्तो गुरुत्तमः ।
गन्धपुष्पादिभिः सर्वान्देवान् अभ्यर्चयेत् क्रमात् ॥ १८ ॥
तत्व मूर्त्यादि विन्यासं प्रकुर्यात्पूर्ववत्प्रभोः ।
भगीरथस्य मूर्तीशैः पञ्चभिश्च समन्वितान् ॥ १९ ॥
पञ्चमूर्तीन्यसेधीमान् मूर्तयः पूर्ववर्त्मना ।
मूर्तीशास्युर्भकारो त्थास्सद्यो जातादयोऽणवा ॥ २० ॥
बान्तं चतुर्दशं षष्टं बिन्दुनादौ नियोजयेत् ।
चतुर्थ्यन्तं स्वनामान्ते चेति मूलाणुरेष वै ॥ २१ ॥
भगीरथाक्षरेणैव हृदादीनां समुद्धृतिः ।
गङ्गायास्तद्विधानोक्त मार्गेणैव समाचरेत् ॥ २२ ॥
कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कारं समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलैश्च जुहुयात्पश्चात् वस्त्र हेमाङ्गुलीयकैः ॥ २३ ॥
दक्षिणां दापयेत्तेषां मन्त्रन्यासं ततो नयेत् ।
तत्तद्देव पुरस्तत्तत् कुंभान् न्यस्त्वा गुरूत्तमः ॥ २४ ॥
शिव कुंभमनुं ज्ञात्वा शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्या मनुमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ॥ २५ ॥
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठाब्जे परितो न्यसेत् ।
गङ्गाया बीजमादाय तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ॥ २६ ॥
भगीरथघटाद् बीजं स्मृत्वा तस्य हृदि न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभ जलेनैव स्नापयेत्तत् प्रदेशके ॥ २७ ॥
सहासना तु देवी चेद् वर्धन्यास्तद्धृदि न्यसेत् ।
विभिन्न पीठा देवी चेद् प्रतिष्ठां पृथगाचरेत् ॥ २८ ॥
कल्यां कारयेदन्ते स्नपनं चोत्सवं ततः ।
कारयेद् भूमिनैवेद्यं कर्तुरिच्छावशेन तु ॥ २९ ॥
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्य स्थापनोक्तवत् ।
भगीरथ युतो वायं वियुक्तो वा महेश्वरः ॥ ३० ॥
जाह्नवीश प्रतिष्ठां तु भक्त्या यः कुरुते नरः ।
इहलोके सुखं प्राप्य स्वबन्धुजन संयुतः ॥ ३१ ॥
यायात् स्वदेह पादान्ते शैवं स्नानं तु दुर्लभम् ! ॥ ३११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गङ्गाधर प्रतिष्ठा विधिर्नाम
त्रिषष्टितमः पटलः ॥
६४. चतुष्षष्ठितमे पटले गुह स्थापन विधिः
गुहस्य स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
पुरादे र्मध्यमे वाग्नौ यमे वा मध्यमे तयो ॥ १ ॥
नै-ऋते वरुणे वायौ सोमे शर्वेऽथवा भवेत् ।
अन्तरालेऽथवा तेषां शिवधाम्नि एवमेव वा ॥ २ ॥
अन्येदेवालयेऽप्येवमथवा पर्वतोपरि ।
पर्वतस्यान्तिके वापि नद्युद्यानादिकेऽथवा ॥ ३ ॥
राजधान्यादिके वाथ पुण्यक्षेत्रे हृहेषु वा ।
प्रासाद मण्डपादीनां देशे पुण्यतरुष्वथ ॥ ४ ॥
कुमारालय इष्टस्यात् धाम लक्षण लक्षितः ।
अथैकादि त्रयस्त्रिंशद्धस्त विस्तार संयुतः ॥ ५ ॥
त्रयस्त्रिंशत्करादूर्ध्वं विस्तारो नेष्यते द्विजाः ।
दिङ्न्यस्त स्कन्दरूपाढ्यः केवलो वा तदालयः ॥ ६ ॥
रुद्रोमाविघ्न रूपाढ्यः अथवा हंसकोनयुक् ।
गणकोणोऽथवा सस्यात् केवलो वा गुहालयः ॥ ७ ॥
एकभूम्यादि सप्तान्त तलेष्विष्ट तलान्वितः ।
शिवोक्त मार्ग संकॢप्त गर्भाद्येष्ट कयान्वितः ॥ ८ ॥
तद्वन्मूर्धेष्टकास्थूपि प्रतिष्ठाभ्यां समायुतः ।
दिङ्न्यस्त देव विन्यस्त मध्यकुंभ युतेन च ॥ ९ ॥
धाम्न संस्थापनेनाढ्यः प्रागुक्त विधिना सह ।
प्रागुक्त मण्डपाद्यैश्च प्राकाराद्यैश्च मण्डितः ॥ १० ॥
पूर्वास्यः पश्चिमास्यो वा दक्षोत्तरमुखस्तु वा ।
परिवारामरैर्युक्तः कथ्यन्ते ते प्रसङ्गतः ॥ ११ ॥
यक्षेन्द्रो राक्षसेन्द्रश्च पिशाचेन्द्रश्च भूतराट् ।
गन्धर्वः किन्नरो दैत्य नायको दानवाधिपः ॥ १२ ॥
क्रमात्पूर्वादि शर्वान्तस्थिता एते चतुर्भुजाः ।
वरदाभय संयुक्ताः खड्ग खेट समन्विताः ॥ १३ ॥
खड्गखेट समायुक्ता द्विभूजा वाञ्जनप्रभाः ।
भीमरूपास्सुशान्ता वा बद्ध केशास्तु वा मताः ॥ १४ ॥
शकुनी पूतना चैव रेवती चार्धपूतना ।
वक्त्रमण्डी शकारी च निशान्ता मेषदेवता ॥ १५ ॥
षण्मुखश्शक्ति पाणिश्च कार्तिकेयो गुहस्ततः ।
स्कन्दो मयूर वाहस्स्यात् सेनानी शक्तिहस्तवान् ॥ १६ ॥
एते वा मूर्तिपास्तस्य कृताञ्जली पुटान्विताः ।
वज्र पद्मधरास्सर्वे स्कन्दोक्ताक्षर संयुताः ॥ १७ ॥
चतुर्भुजा द्विहस्ता वा षड्वक्त्राश्चैक वक्त्रकाः ।
एते वा परितः स्थाप्याः क्रमात् पूर्वादि योगतः ॥ १८ ॥
इन्द्रादीन्वाष्ट पीठं वा मयूरं वाग्रजे गजम् ।
विघ्नेशं क्षेत्रपं भानुं महापीठं प्रकल्पयेत् ॥ १९ ॥
बलिपीठं च शर्वोक्तान् परिवारांस्तु वा न्यसेत् ।
बलिपीठ दलेष्विन्द्र पूर्वान्मध्ये ग्रहेश्वराः ॥ २० ॥
द्वारपौ कल्पयेद् द्वारे श्यामरत्ननिभौ क्रमात् ।
दक्ष वाम गतौ द्वारे द्विभुजौ वा चतुर्भुजौ ॥ २१ ॥
खड्गखेटधरौ सूचिमुद्रा विस्मय संयुतौ ।
श्यामाभौ रक्तवर्णौ वा सितकृष्णौ भयंकरौ ॥ २२ ॥
जयाख्य विजयाख्यौ द्वौ द्वारपौ विकृताननौ ।
ईशाने कल्पयेत् स्कन्द चण्डं वेदकरं वरम् ॥ २३ ॥
अभयं वज्रपद्मे च वरदं द्विभुजं तु वा ।
शाकल्य संज्ञया ख्यातं तदर्थं पीठमेव वा ॥ २४ ॥
लक्षणं तस्य संक्षेपाच्छ्रुणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् प्रतिमालक्षणोदितैः ॥ २५ ॥
प्रतिमालक्षण प्रोक्तं विश्वमानं गुहस्य तु ।
योजनीयं द्विजाः गर्भद्वारस्तम्भादिसंयुतम् ॥ २६ ॥
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मस्सुसुन्दरः ।
पद्म धृक् सव्यसत्पाणि र्लम्बितेतरसत्करः ॥ २७ ॥
बालरूपी प्रतिष्ठाप्यो ग्रामस्यैवाभिवृद्धये ।
द्विहस्तो यज्ञसूत्राढ्यः सशिवखस्स त्रिमेखलः ॥ २८ ॥
कौपीनदण्डधृक् सव्य पाणिःकट्याश्रितोऽपरः ।
स्थाप्योऽयं ज्ञानदः स्कन्दः पर्वतेषु वनादिषु ॥ २९ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च कर्णयोः पत्रपिण्डयुक् ।
नक्र कुण्डल युक्तो वा ह्यक्षशक्तिकरद्वयः ॥ ३० ॥
वरदाभय संयुक्तः शक्तिद्वययुतो न वा ।
शत्तयैकया युतो वा स्यात् तयोर्लक्षणमुच्यते ॥ ३१ ॥
द्विनेत्रे द्विभुजे शान्ते पद्मोत्पलकरद्वये ।
श्यामरक्तनिभे सव्य वामपार्श्वे व्यवस्थिते ॥ ३२ ॥
गौरी लक्षण संयुक्ते कल्पयेत्तु शुभानने ।
गजेति गजवल्लीति नाम्नाख्यातेऽति सुन्दरे ॥ ३३ ॥
इत्थं लक्षणयुक् स्थाप्यः पुरे वा नगरेऽपि वा ।
षडाननश्च षड्बाहुरर्क श्रोत्रे क्षणान्वितः ॥ ३४ ॥
षट्कण्ठस्त्वेक कण्ठो वा षड्भिर्मौलिभिरन्वितः ।
स शक्तिस्साभयस्सासिस्साक्षमालस्सकुक्कुटः ॥ ३५ ॥
सखेटकस्त्वयं स्थाप्यो वृद्धये राजधानिके ।
रक्ताम्बर समायुक्तो बालचन्द्र समप्रभः ॥ ३६ ॥
करण्ड मकुटोपेतो नेत्रत्रय समन्वितः ।
शक्तिं च मसुलं खड्गं चक्रं पाशाभये वहन् ॥ ३७ ॥
दक्षिणेऽदक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकं तथा ।
समयूरध्वजं चैवमङ्कुशं वरदं वहन् ॥ ३८ ॥
सोपवीतोः मयूरस्थोः शक्तितद्वय समायुतः ।
ग्रामादौ स्थापनीयोऽयं प्रासादादै च सिद्धये ॥ ३९ ॥
एवं पञ्चविधस्कन्दो विभागस्थानभेदतः ।
द्वापरे स्यान्नवान्यत्र सर्वे सर्वत्र वा मताः ॥ ४० ॥
एवं संपाद्य तन्मन्त्रैः प्रतिष्ठामरभेत्ततः ।
शवर्वस्य तृतीयं तु षष्ठस्वर समन्वितम् ॥ ४१ ॥
चतुर्दश स्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ।
सुब्रह्मण्यं चतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ॥ ४२ ॥
मूलबीजमिति ख्यतं तस्मिन् ब्रह्माङ्ग कल्पना ।
शान्तान्तं दीर्घह्रस्वार्णैर्जात्यन्तैर्वा नमोन्तकैः ॥ ४३ ॥
ईशानादि पदोपेतैर्ब्रह्माङ्गानि समुद्धरेत् ।
महासेनाय संयुक्तं विद्महे पद संयुतम् ॥ ४४ ॥
षडाननाय संयुक्तं धीमहीति पदं ततः ।
तन्नः स्कन्द पदोपेतमन्ते युक्तं प्रचोदयात् ॥ ४५ ॥
गायत्री बीजमेतत्स्याद्दिपपूर्वं प्रयोजयेत् ।
हृत्पुटाजातमूलाणू मूर्तिविद्यामनू स्मृतौ ॥ ४६ ॥
गजाया गजवल्याश्च मन्त्रास्तन्नामकल्पिताः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या प्राग्वत्कृत्वाङ्कुरार्पणम् ॥ ४७ ॥
शुभे पूर्वोदिते काले पञ्चरत्नानि विन्यसेत् ।
देव्योश्च हृदयेनैव पञ्चहेमाब्जमेव वा ॥ ४८ ॥
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ।
मध्वाज्याभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाभ्यां प्रकल्पयेत् ॥ ४९ ॥
हृदा स्वर्णं नखन्यासं धान्यगो विप्रदर्शनम् ।
कुर्यात् प्रच्छन्न वस्त्रेण सह सर्वात्मना गुरुः ॥ ५० ॥
यदि देवीयुतः स्कन्दः पृथक् तस्याश्च कारयेत् ।
प्राग्वच्छुद्धिं प्रकल्प्यास्मै ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ५१ ॥
जलेऽधिवासयेत् स्कन्दं लम्बकूर्चयुतं हृदा ।
परितः कलशान्मन्त्री न्यसेदिन्द्राद्यधिष्टितान् ॥ ५२ ॥
प्रासादस्य चतुर्दिक्षु वह्नावीशेऽथ मण्डपम् ।
पद्माभनवपञ्चैक संख्या कुण्ड प्रकल्पनम् ॥ ५३ ॥
पूर्वोत्तरेशसंकॢप्त स्नान वेदिकयान्वितम् ।
तक्षकोद्वासनं विप्र भुक्तिं गोमयालेपनम् ॥ ५४ ॥
पुण्योद शेचनं वास्तु देव तैज्याग्नि तर्पणे ।
स्थण्डिलं शयनं प्राग्वच्चर्म जाद्यैस्तु वाम्बरैः ॥ ५५ ॥
जलादानीय तं स्कन्दं स्नपनं प्राग्वदाचरेत् ।
गन्धापिष्पादिनाभ्यर्च्य बन्धयेत् कौतुकं हृदा ॥ ५६ ॥
आरोप्य शयने स्कन्दं शाययेत् प्राक्शिरो यथा ।
वस्त्रैरावेष्ट्य संपूज्य सासनं मूर्तिः संयुतम् ॥ ५७ ॥
सदेह मूलमन्त्राढ्यं साङ्गं गन्धादिभिर्गुहम् ।
शिरः प्रदेशे सूत्राढ्यं कुंभं वस्त्रादिभिर्युतम् ॥ ५८ ॥
न्यस्त्वा तस्मिन्यथा बेरे तथा स्कन्दं प्रपूजयेत् ।
देवियुतं चेत् विन्यस्य वर्धनीं तत्र तां यजेत् ॥ ५९ ॥
परितोष्टौ घटान्यस्त्वा गुहविद्येश्वरान्यजेत् ।
सूत्र वस्त्र सुवर्णादि युक्तास्सर्वे घटा मताः ॥ ६० ॥
आत्मविद्या शिवाख्यं च जानुकण्ठ शिरोवधि ।
न्यस्त्वा तत्वत्रयं सेशं मूर्तिमूर्तींश्वरान्यसेत् ॥ ६१ ॥
मूर्तयः क्ष्मादयो लोकपाला मूर्तीश्वरा मताः ।
प्रागुक्ता वा तदीशानास्तओ होमं समाचरेत् ॥ ६२ ॥
गुरुः पूर्वोक्त पञ्चाङ्ग भूषणस्सोत्तरीयकः ।
सोष्णीषस्साम्बरस्स्नातः श्शिवः द्विजकुलोद्भवः ॥ ६३ ॥
मूर्तिपैरीदृशैर्युक्तः कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ।
प्रधाने स्कन्दमावाह्य सब्रह्माङ्गं सलोचनम् ॥ ६४ ॥
तत्वत्रयं सनाथं च मूर्तिमूर्तीश्वरान्वितम् ।
गजां च गजवल्लीं च तर्पयेत्संभवे तयोः ॥ ६५ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतं मूलाहुतिर्गुरोः ।
ब्रह्मांगानां दशांशः स्यान्मूलार्धं मूर्तिपहूतिः ॥ ६६ ॥
मूर्तिपा जुहुयाद्दिक्षु विधिक्ष्वीशहृदाद्यणून् ।
तत्तदिङ्मूर्तिमूर्तीशानपि शान्ति घटान्वितम् ॥ ६७ ॥
समिद्घृतान्नसस्येन्द्र तिलसलाज तण्डुलाः ।
पलाशो दुम्बराश्वत्थवटा दिक्षु विदिक्ष्वथ ॥ ६८ ॥
शम्यपामार्गश्रीवृक्षा होम्या पिप्पल पश्चिमाः ।
पलाशस्स्यात् प्रधानेऽपि स च सर्वत्र वा भवेत् ॥ ६९ ॥
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणेष्वत्र जपो भवेत् ।
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्व मन्त्राणां च जपक्रियाम् ॥ ७० ॥
दर्भ संस्पर्शनं चेत्थं प्रतिभागं समाचरेत् ।
ततः प्रभाते संशुद्धो मूर्तिपैस्सह देशिकः ॥ ७१ ॥
उद्धृत्य षण्मुखं तं च कुंभाग्नींश्च सु तर्पयेत् ।
प्रायश्चित्त निमित्तं तु दक्षिणेन शताहुतिम् ॥ ७२ ॥
दत्वा पूर्णाहुतिं प्रविशेद्धाम देशिकः ।
मानुषे दविके वापि प्राग्वत् संस्कार संयुताम् ॥ ७३ ॥
कशिलां हृदयेनैव रत्नधान्यादिगर्भिताम् ।
विन्यस्य स्थापयेत्तस्यां षण्मुखं मूलमुच्चरन् ॥ ७४ ॥
सुलग्ने सुमूहूर्ते तु तथा द्वारस्य संमुखम् ।
अथ ब्रह्मशिलोपेतं स्थापयेद्वा षडाननम् ॥ ७५ ॥
देवाग्रे तु घटान्यस्त्वा मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
कुंभाद्बीजं समादाय षण्मुखस्य हृदिन्यसेत् ॥ ७६ ॥
यदि देवी सती तस्यां वर्धन्यां विन्यसेन्मनुम् ।
पीठस्य परितश्चान्य कुम्भेभ्यो विन्यसेन्मनून् ॥ ७७ ॥
तत्तद् घटस्थिताद्भिस्त मभिषिञ्चेत् षडाननम् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कारयेत्पूर्ववत्ततः ॥ ७८ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं चले ।
गुरुं च मूर्तिपादींश्च वस्त्राद्यैर्दक्षिणायुतम् ॥ ७९ ॥
इष्ट्वा हेमाङ्गिलीयैश्च प्रतिमास्थापनोक्तवत् ।
सनातन प्रतिष्ठोक्तं यदनुक्तं समाचरेत् ॥ ८० ॥
एवं यः स्थापनं कुर्यात् षण्मुखस्य द्विजोत्तमाः ।
आयुः लब्ध्वा परत्रापि मोक्षं च लभते नरः ॥ ८१ ॥
सौभाग्यं महतीं लक्ष्मी नीरोगत्वं यशस्सुखम् ।
शुभं लब्ध्वा परत्रापि मोक्षं च लभते नरः ॥ ८२ ॥
तस्यार्चनं च संक्षेपात् शृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
अथ प्रातः कृता वश्यश्शौचस्नाने विधाय च ॥ ८३ ॥
सन्ध्यो पस्थापनं मन्त्रतर्पणं प्राग्वदाचरेत् ।
गत्वा धाम प्रविश्यान्तर्निर्णिक्ताङ्घ्रिकरद्वयः ॥ ८४ ॥
आचान्तस्सकलीकृत्य स्कन्देशान हृदादिभिः ।
सनातनं विधायार्ध्यमस्त्र मन्त्रेण तज्जलैः ॥ ८५ ॥
द्वारं संप्रोक्ष्य संपूज्य जयं च विजयं तथा ।
स्वनाम्नो दुम्बरे हेति प्रविश्यान्तस्समर्चयेत् ॥ ८६ ॥
वास्तु नाथ मुदग्ववक्त्रः स्वासनस्थोऽणु विग्रहः ।
शक्तिस्थं स्वं समायोज्य रक्षायै ध्वंसित स्थितिः ॥ ८७ ॥
शक्त्युद्भूत सुधौघेन कृत पूतमहातनुः ।
अस्त्रमन्त्रं सुसंशुद्धं चन्दनार्पित सत्करः ॥ ८८ ॥
न्यस्तेशान नराघोर वामजाङ्गुष्ठकादिकः ।
तलद्वयनिविष्टाक्षि देहमूलाणु संयुतः ॥ ८९ ॥
कनिष्ठद्यङ्गुलिन्यस्त हृच्छिरऽस्चूलिकाद्यणुः ।
भूयस्तल कृतन्यास मूलमन्त्र परान्वितः ॥ ९० ॥
देहन्यासं च तैर्मन्त्रैः माला ब्रह्मान्वितैर्न वा ।
सैकत्रिंशत् कला मन्त्रन्यासं प्राग्वन्नयेन्नवा ॥ ९१ ॥
आपाद्यैवं तनुं मन्त्री गुहवत्तामनुस्मरन् ।
इष्ट्वा हुत्वा विभाव्य अन्तर्गुहं हृन्नाभिबिन्दुषु ॥ ९२ ॥
शिवाणुभिस्तनुं शैवीमथापाद्यगुहं यजेत् ।
अवकुण्ठनदिग्बन्ध प्राकारैः स्थानशोधनम् ॥ ९३ ॥
विशेषार्घ्यं च संकल्प्य गन्धपुष्पाक्षतैर्हृदा ।
अर्चनाङ्गोदितैर्वाथ पाद्यमाचमनं तथा ॥ ९४ ॥
अर्घ्यं वा केवलं तेन संप्रोक्ष्य द्रव्यसंहतिम् ।
हृदाभिमन्त्र्य स्वं चेष्ट्वा शुध्यै मन्त्रान् समुच्चरन् ॥ ९५ ॥
इष्ट्वा पर्युषितां पूजां गायत्र्यार्घ्यं सनातनम् ।
दत्वा मुर्ध्नि हृदा तां च दद्यान्निर्माल्य धारिणे ॥ ९६ ॥
त्यजेद्वा बेरसंशुद्धिं नयेत् प्रागुक्त वर्त्मना ।
लोहजं यदि तद्बेरं स्नानं पर्वणि पर्वणि ॥ ९७ ॥
चित्रादिजं चेत् कर्मार्चा शुद्ध्या शुद्धर्मता द्विजाः ।
इत्थमात्मधाराद्रव्य मन्त्रबिंब विशोधनम् ॥ ९८ ॥
कृत्वासनं गुहस्यैवं कल्पयेत् प्रणवादिभिः ।
प्रणवं मध्यमे धर्माधर्मादीन् कल्पयेत्पुनः ॥ ९९ ॥
अधश्चोर्ध्वच्छदे पद्मकर्णिकेऽन्ते गुहासनम् ।
संक्ल्प्य चासनं मूर्तिमावाह्यास्मिन् हृदाद्यणून् ॥ १०० ॥
ईशानादीन्न्यसेन्माला ब्रह्माण्यर्णांस्तु वाखिलान् ।
विद्यादेहं च संक्ल्प्य तस्मिन्मूलेन षण्मुखम् ॥ १०१ ॥
हृदयानुगतेनैव पुष्पसंपूर्णसत्करः ।
आवाह्य बिम्बे तद्बिन्द्रो रानीय स्थापयेद्धृदा ॥ १०२ ॥
निष्टुरां सन्निधानाद्यं हृदा कृत्वावकुण्ठयेत् ।
हृदादि नेत्र पर्यन्तं मन्त्रन्यासोऽवकुण्ठनम् ॥ १०३ ॥
महामुद्रां च मूलेन कल्पयेद्वामृती कृतिम् ।
पाद्यं पादे हृदाच्चान्ति मुखेर्घ्यं शिरसि क्रमात् ॥ १०४ ॥
नमः स्वाहा स्वधा वौषट् जात्यन्तेन गुहस्य तु ।
गन्धं पुष्पं च धूपं दत्वा पञ्चामृतादिभिः ॥ १०५ ॥
विभूतौ स्नापयेत् पिष्टामलकादि समन्वितम् ।
वाससोन्मृज्य वक्त्रेण दत्वा चान्तिं गुहस्य तु ॥ १०६ ॥
चन्दनागरु कर्पूर कुष्ठान् पूर्वप्रमाणजान् ।
पिष्टवालिप्य हृदा स्कन्दं केवलं चन्दनं तु वा ॥ १०७ ॥
कृष्णागरु कृतं धूपं दद्याद् धृदयमन्त्रतः ।
लघु चन्दन निर्यासं भस्मजं वा पुरोहितम् ॥ १०८ ॥
सुरभीणि विचित्राणि सर्वर्तु प्रसवानि तु ।
तत्क्षण प्रति बुद्धानि प्राग्वत् पुष्पाणि दापयेत् ॥ १०९ ॥
हृदा तैलाद्य संकॢप्तिं दद्यात् प्राग्वद् धृदाणुना ।
आमन्त्रण हबिर्दद्यात् प्रागुक्त विधिना न वा ॥ ११० ॥
गन्धादीनां प्रमाणं तु पश्चिमास्यार्चनोक्तवत् ।
पूजयेदावृतिं पश्चात् धूपदाना वसानके ॥ १११ ॥
वह्नीशरक्षोवातेश दिग्विदिक्षु हृदाद्यणून् ।
तद्बहिर्वसुमूर्तीश्च बहिरिन्द्रादि देवताः ॥ ११२ ॥
ततोस्त्राणि यजे देवं त्रिभिर्वावरणैर्गुहम् ।
द्वाभ्यां वैकेन भूयोऽपि धूपदीपं प्रदापयेत् ॥ ११३ ॥
गानयेन्मन्त्रगानाद्यं जपं कृत्वा निवेदयेत् ।
नैवेद्यं च बलिं दत्वा कुण्डे शैवेऽनले गुहम् ॥ ११४ ॥
आवाह्य साङ्गं चर्वन्तं पलाश समिदाज्ययुक् ।
मूलेन शतपञ्चाशत् पञ्चविंशति संख्यया ॥ ११५ ॥
जुहुयात्त दृशांशेन षडङ्गाहुतिमाचरेत् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् नित्योत्सवमथाचरेत् ॥ ११६ ॥
तदन्ते ताण्डवं कुर्यात् प्रागुक्त विधिना सह ।
एका हादि नवाहान्तं कुर्यात्संवत्सरोत्सवम् ॥ ११७ ॥
ध्वजे मयूर मालिख ध्वजारोहणमाचरेत् ।
तद्दिन त्रिगुणे वाथ द्विगुणे वाथ तद्दिने ॥ ११८ ॥
अङ्कुरार्पण पूर्वं तु भेरी ताडन पूर्वकम् ।
ध्वजारोहणपूर्वं वा कारयेदुत्सवं बुधः ॥ ११९ ॥
शकुनी रेवती चैव पूतना मण्डपूतना ।
वक्त्रमण्डी ततः प्रोक्ता निशान्तामेषदेवता ॥ १२० ॥
शकारीति परि ज्ञेयाः सुब्रह्मण्यस्य सुव्रताः ।
षट् कुमारास्तु विज्ञेयास्तेषां नामानि च द्विजाः ॥ १२१ ॥
सेनापतिस्सुरेशश्च हरसूनुस्सुराग्रजः ।
सुब्रह्मण्यः कुमारश्च षट्कुमाराः प्रकीर्तिताः ॥ १२२ ॥
कुण्डं षडश्रमिष्टं स्यादीशाने वाथ पावके ।
वज्रं रूपं भवेदस्त्रं पुष्पे वा तण्डुले यजेत् ॥ १२३ ॥
द्विनेत्रं द्विभूजं रौद्रं शिखाकोटि समुज्वलम् ।
तीक्ष्ण वज्रधरं सव्ये वामहस्ते तु चित्रके ॥ १२४ ॥
शुकुन्यादि कुमारान्ता दिनानामधिपा मताः ॥ १२४१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे गुहस्थापनविधिर्नाम चतुष्षष्टितमः
पटलः ॥
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मण्यस्सुसुन्दरः ।
पद्मधृक् सव्यतस्पाणिः लम्बितेतरसत्करः ॥
वालरूपी प्रतिष्ठाप्यो ग्रामस्यैवाभिवृद्धये ॥
द्विहस्तो यञासूत्राढ्यः सशिखः सत्रिमेखलः
कौपीन दण्डधृक् सव्यपाणिः कट्याश्रितः अपरः
स्थाप्योऽयं ज्ञानदः स्कन्दः पर्वतेषु वनादिषु ।
चतुर्भुजः त्रिणेत्रश्च कर्णयोः पत्रपिण्डयुक् ।
नक्रकुण्डलयुक्तोवा ह्यक्षशक्तिकरद्वयः
वरदाभय संयुक्तः शक्तिद्वययुतो न वा
षडननश्च षड्बाहुः अर्कश्रोत्रेक्षणान्वितः ।
पट्कण्ठस्त्वेककण्ठकण्ठो वा षड्भिमौलिभिरन्वितः ॥
सशक्तिः साभयः सासि साक्षमालः सकुक्कुटः ।
सखेटकः त्वयं स्थाप्यः वृद्धये राजधानिके ॥
रक्तांबर समायुक्तः बालचन्द्र समप्रभैः ।
करण्ड मकुटोपेतो नेत्रत्रय समन्वितः ॥
शक्तिं च मुसलं खड्खं चक्रं पाशाभये वहन् ।
दक्षिणेऽदक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकं तथा ॥
समयूर ध्वजं चैवं अङ्कुशं वरदं वहन् ।
सोपवीतो मयूरस्थो शक्तिद्वय समायुतः ॥
ग्रामादौ स्थापनीयोऽयं प्रासादादौ च सिद्धये ।
६५. पञ्चषष्टितमे पटले चण्डेश स्थापन विधिः
चण्डेश स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
परस्वतन्त्र भेदेन द्विविधं तच्च संमतम् ॥ १ ॥
पुरादौ मध्यमे वाष्टदिक्षु चण्डेश्वरालयः ।
वामेशानेऽथ सौम्ये वा सोमेशेन्द्रान्तरेऽथवा ॥ २ ॥
अन्तर्मण्डल देशेऽन्तर्हारायां वेष्टशालके ।
अथैकादि त्रस्त्रिंशद्धस्त विस्तार संयुतः ॥ ३ ॥
धामलक्षण संसिद्धायामेनापि समन्वितः ।
एकादि सप्तभूम्यन्तं भूमिभाग समन्वितः ॥ ४ ॥
धामोक्ताकार संयुक्तो दिक्षु चण्डेश्वरान्वितः ।
इष्टदेवान्वितो वा स्यात् केवलो वा वृषान्वितः ॥ ५ ॥
प्रागुक्त विधिना नीतगर्भाद्येष्टकया युतः ।
मूर्धेष्टका समायुक्तः स्थूपिस्थापन संयुतः ॥ ६ ॥
दक्षिण द्वार संयुक्तं पराङ्गं चेन्मुनीश्वराः ।
स्वतन्त्र स्थापने दक्ष पूर्व पश्चिमादिङ्कुखः ॥ ७ ॥
दिङ्न्यास्तामर विन्यस्त मध्यकुम्भयुतेन च ।
धाम संस्थापने नाढ्यः प्रागुक्त विधिना सह ॥ ८ ॥
प्रागुक्त गर्भमानाद्यं सर्वमत्र प्रयोज्यताम् ।
प्राकार मण्डपोपेतः परितः परिवारः युक् ॥ ९ ॥
रुद्र भक्त स्ततो रुद्रः चण्डश्चण्डप एव च ।
महाबलस्तथा विप्राष्टङ्क पाणीश सेवकौ ॥ १० ॥
रुद्रकोपज इत्यष्ट मूर्तयः परिवारगाः ।
एते श्वेता महाकाया कृताञ्जलिपुटान्विताः ॥ ११ ॥
सटङ्कास्तद्विहीना वा वीराद्यासन संस्थिता ।
कृत्तिवासोऽन्विता वाथ चण्डरूपधरास्तु वा ॥ १२ ॥
इन्द्राद्या वा तदर्थं तु पीठं वा पूर्वतो वृषः ।
बलिपीठादि पीठान्तं पूर्ववत् कल्पयेत्तु वा ॥ १३ ॥
द्वारस्थौ द्वापरौ कार्यौ द्विकरौ दण्डधारकौ ।
चण्डानुगः चण्डमान्यो नेष्टौ वा देशिकाग्रजाः ॥ १४ ॥
बलिपीठे बलिर्देयो यथादेशं बलिर्हितः ।
देवोक्त परिवारान्वा विघ्नक्षेत्रेश् भानुभिः ॥ १५ ॥
द्रव्यैश्शिलादिभिः कार्यः पूर्ववल्लक्षणान्वितः ।
मध्येन दशतालेन दशतालाधमेन वा ॥ १६ ॥
प्रतिमा लक्षण प्रोक्तमानेनायादि संयुतः ।
बद्ध पद्मासनश्चण्डनाथो दुर्दर्श भीषणः ॥ १७ ॥
व्यालयज्ञोपवीती च मुखोद्गीर्ण महानलः ।
करालकज्जलाभासो जटिलश्चन्द्रशेखरः ॥ १८ ॥
चतुर्वक्त्रश्चतुर्बाहुश्चाक्षमालात्रिशूलवान् ।
टङ्कं कमण्डलुं वामे भानुरक्तार्क लोचनः ॥ १९ ॥
अथवा शंख वर्णाभश्चतुर्बाहुस्त्रिलोचनः ।
चन्द्रार्ध मण्डितः कृत्तिवासा वीरासनस्थितः ॥ २० ॥
पिनाका मोघ बाणाभ्यां व्यग्रपाणितलद्वयः ।
वराभय प्रदानाभ्यामन्यत्र परिमण्डितः ॥ २१ ॥
अथवा द्विभुजश्शुक्ल वस्त्रस्त्र्यक्षोऽजनप्रभः ।
जटामकुट युक्तो वा धवली कृत मूर्धजः ॥ २२ ॥
स्थानको वासनस्थो वा शयिता सव्यवात्तलः ।
सलम्ब सव्य पादस्तु वामहस्त भुजानुगः ॥ २३ ॥
वरहस्तोऽथवा स स्यादिरष्टङ्क संयुतः ।
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलि पुटोऽथवा ॥ २४ ॥
शंकरेक्षण संपन्नश्शोकनम्र शिरास्तु वा ।
उत्कुटा सन युक् शान्तो जटिलष्टं धृक्करः ॥ २५ ॥
एवं वा चण्डनाथस्तु कार्यस्त्विष्टासनान्वितः ।
अथवा भयटङ्काभ्यां पाशशूलद्वयेन तु ॥ २६ ॥
चतुर्भुजस्तु वा कार्यश्शङ्कराज्ञानुपालकः ।
विशेषस्सिंहले देशे कश्चिदत्राभिधीयते ॥ २७ ॥
कृतायामष्टहस्तस्यात् त्रेतायां षड्भुजो मतः ।
द्वापरे च चतुर्हस्तः कलौतु द्विकरो मतः ॥ २८ ॥
अन्यदेशे तु सर्वत्र विभागो नायमीर्तितः ।
अथवा चण्डनाथस्तु देव्या तु सहितो न वा ॥ २९ ॥
सा देवी श्यामला हस्त द्वयाखिलविभूषिता ।
धर्मनीत्याख्यया ख्याता धृतनीलोत्पला वरा ॥ ३० ॥
एवमापाद्य बेरं मनुभिंस्थापनं नयेत् ।
चण्डासनं चतुर्थ्यन्तं नत्यन्तं मनुरासने ॥ ३१ ॥
चण्डमूर्ति पदं दीप पूर्वं नत्यन्तमेव च ।
चतुर्थ्यन्तमिदं मूर्ति मन्त्रमित्यभिधीयते ॥ ३२ ॥
ध्वनि चण्डेश्वरायेति हुफट् स्वाहा पदेन च ।
मूलमन्त्रस्समादिष्टस्तदग्रे दीपसंयुतः ॥ ३३ ॥
ईशानादीनि दण्डस्य चकोरेणोद्धरेद् गुरुः ।
ओं चण्ड पूर्वको हुफण्णमोन्तः स्याद् धृदादिकाः ॥ ३४ ॥
तन्नान्मा हुफडन्तेन मूर्तिनामपरो मनुः ।
अथवान्य प्रकारेण मन्त्रश्चण्डाय कल्पते ॥ ३५ ॥
ज्ञानशक्ति पदैर्मन्त्रैः र्हुंट्कार समन्वितैः ।
चण्डायेति पदोपेतैश्चण्डमन्त्रोऽयमीरितः ॥ ३६ ॥
विद्याङ्गैरावृतो वाथ चण्डनाथस्समीरितः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या चाङ्कुरार्पण पूर्विका ॥ ३७ ॥
कालः पूर्ववदेवाक्ते रत्नन्यासश्च पूर्ववत् ।
सौवर्णबेरे रत्नादि विन्यासो नात्र कथ्यते ॥ ३८ ॥
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ।
मध्वाजयाभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाप्यां हृदाणुना ॥ ३९ ॥
सौवर्ण नख विन्यासः प्रच्छन्नपटकादिभिः ।
बेर शुद्धिं पुरादेश्च प्रदक्षिणमथाचरेत् ॥ ४० ॥
तोयाधिवासयेद्देवमिन्द्राद्यष्ट घटावृतम् ।
यागार्थ मण्डपं कुर्यात् धाम्नोऽग्रे तस्य पार्श्वयोः ॥ ४१ ॥
याम्याप्यैन्द्रेषु वार्धेन्दुनिभकुण्डानि कल्पयेत् ।
नवपञ्चैक संख्यानि वृत्तान्यश्राणि वा द्विजाः ॥ ४२ ॥
मण्डपं कल्पयित्वैवं पूर्वोक्त विधिना सह ।
उद्वास्य शिल्पिनं पश्चात् शैवान् भक्तांश्च भोजयेत् ॥ ४३ ॥
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा वास्तु होमं समाचरेत् ।
जलादानीय चण्डेशं प्राग्वत् स्नपनमाचरेत् ॥ ४४ ॥
कौतुकं बन्धयित्वान्ते सर्वात्मानं समुच्चरन् ।
कल्पयेच्छयनं वेद्यमण्डजाद्यैरनुक्रात् ॥ ४५ ॥
पञ्चभिर्वाम्बरैश्शुद्धैश्शाययेत् हृदयेन तु ।
वासोभ्यां वेष्टयित्वा तु कुंभन्यासं समाचरेत् ॥ ४६ ॥
चण्डोत्तमाङ्ग देशे तु सूत्रकूर्चाम्बरान्वितम् ।
सहैमटङ्कतोयढ्यं विन्यसेत्तु सपल्लवम् ॥ ४७ ॥
तथा विधघटानष्टौ विन्यसेत् परितो बहिः ।
चण्डेशो देवियुक्तश्चेत् वर्धनीमूत्तरे न्यसेत् ॥ ४८ ॥
सासनेन सदेहेन चण्डेशेनाप्यधिष्टितान् ।
कुंभमिष्ट्वा तु पूर्वोक्त ध्यान युक् चन्दनादिभिः ॥ ४९ ॥
हृच्छिरश्चूलिकावर्म शस्त्राणि परितो बहिः ।
घटेषु पूजयेन्मन्त्री ईशानादुत्तरा वधि ॥ ५० ॥
लोकपालास्तु वा तेषु चण्डमूर्त्यष्टकं तु वा ।
गन्ध पुष्पादिभिश्चेष्ट्वा तत्वमूर्त्यादिकं न्यसेत् ॥ ५१ ॥
आत्म विद्या शिवाख्यं च ब्रह्मादींश्च तदीश्वरान् ।
क्ष्मामूर्तितदीऽसानान् लोकपानपि विन्यसेत् ॥ ५२ ॥
प्रागुक्त मूर्त्यो वाथ रुद्रभक्तादयोऽथवा ।
सासनं मूर्तियुक् चण्डं ब्रह्माङ्ग सहितं यजेत् ॥ ५३ ॥
मूर्ति भृद्भिर्गुरुस्सार्धं होमार्थं कुण्डमाशयेत् ।
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च दिक्षु तत्पुरुषाद्यणून् ॥ ५४ ॥
कोणेषु हृदयादींश्च सब्रह्माङ्गं तु चण्डपम् ।
प्रधाने तर्पयेन्मन्त्री समिदाज्यान्नसत्तिलैः ॥ ५५ ॥
लाजसक्तु यवैस्सार्धं पलाशोदुम्बरौ वटः ।
प्लक्षश्च समिधो दिक्षु प्रधानेऽपि पलाशकः ॥ ५६ ॥
शमी खादिर मायुर श्रीवृक्षा वह्निकोणतः ।
तत्वमूर्ति तदीशांश्च क्रमशस्तर्पयेत् पृथक् ॥ ५७ ॥
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां च जपक्रियाम् ।
दर्भ संस्पर्शनं चैव प्रतिभागं समाचरेत् ॥ ५८ ॥
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उद्धृत्य चण्ड बिंबं तु कुंभानग्नींश्च तर्पयेत् ॥ ५९ ॥
पार्यश्चित्तं च पूर्णां च गुरुः कृत्वा समूर्तिपः ।
वस्त्रस्वर्णाङ्गुलीयाद्यैः पूजितः प्राप्त दक्षिणः ॥ ६० ॥
अधमा निष्का तु द्विगुणा मध्यमा भवेत् ।
त्रिगुणा चोत्तमा प्रोक्ता चान्येषां पूर्ववद् भवेत् ॥ ६१ ॥
प्रतिष्टा कशिलादीनां कार्या द्विजोत्तमाः ।
सुमुहूर्ते प्रतिष्टाप्य धाम्नि मन्त्रांस्तु विन्यसेत् ॥ ६२ ॥
देवाग्रस्थण्डिलस्तेभ्यः कुंभेभ्यो देशिकोत्तमः ।
तत्तत् कुंभगतैस्तोयैः स्नापयेच्चण्ड विग्रहम् ॥ ६३ ॥
स्नप्नं भूरि नैवेद्यमुत्सवं चचलं यदि ।
कारयेद्देवियुक्तं तस्याश्च स्थापनं नयेत् ॥ ६४ ॥
चण्डेश्वर प्रतिष्ठेयं बालस्थानान्विता न वा ।
चण्डेश स्थापनं ह्येवं यः कुर्यान्नर पुङ्गवः ॥ ६५ ॥
आयुष्कामो लभेदायुर्धनार्धी चेद्वसूनि च ।
विद्याकामोऽमलां विद्यां प्त्रार्थिं चेत्सुतं लभेत् ॥ ६६ ॥
लक्ष्मीकामो महालक्ष्मीं रतिकामो वरस्त्रियः ।
चण्डेश्वरं प्रपन्ना येन तेषां भवकारणम् ॥ ६७ ॥
चण्डेश स्थापनं ख्यातं तस्य पूजा च कथ्यते ।
स्नानाद्यं पूर्ववत्कृत्वा सकलीकृत विग्रहः ॥ ६८ ॥
चण्डेशानस्य हृत्पूर्वं सामान्यर्घ्यं च हेतिना ।
द्वारपौ तेन गन्धाद्यै रिष्ट्वास्त्र द्वरमध्यमे ॥ ६९ ॥
आलयस्य प्रविश्यान्तर्भूतशुद्धिं विधाय च ।
सकलीकृत देहस्तु कृत्वान्तश्चण्ड पूजनम् ॥ ७० ॥
अस्त्रप्राकार दिग्बन्धैः स्थानशुद्धिं विधाय च ।
पाद्यमाचमनं दत्वा हृदार्घ्यं संहितणुभिः ॥ ७१ ॥
अर्घ्यं वा केवलं तेन प्रोक्ष्य द्रव्यं हृदालभेत् ।
स्वस्वमिष्ट्वा हृदा मन्त्रानुच्चरेन्मंत्रशुद्धये ॥ ७२ ॥
पूर्वपूजां समभ्यर्च्य चण्डेशानाय विद्महे ।
इत्युक्त्वा टङ्कहस्ताय धीमहीति पदं ततः ॥ ७३ ॥
तन्नश्चण्ड पदं पश्चात् पदमुक्त्वा प्रचोदयात् ।
दत्वा सामान्यमर्घ्यं च निर्माल्यमपनीय च ॥ ७४ ॥
संशोध्य चण्डमस्त्रेण सामान्यार्घ्योदकेन च ।
चण्डासनं च मूर्तिं च संक्ल्प्येशाद्यणून् क्रमात् ॥ ७५ ॥
हृदादींश्च यथा स्थानं न्यस्य मूलेन चण्डपम् ।
बिन्दोरावाह्य संस्थाप्य हृदा सन्निधिरोधनम् ॥ ७६ ॥
न्यासं च हृदयादीनामप्यङ्गा भेदभावनम् ।
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दत्वा हृदय मन्त्रतः ॥ ७७ ॥
अभ्यङ्गोद्वर्तनाद्यैश्च पञ्चगव्यामृतैरपि ।
इष्ट्वा चण्डेश्वरं शक्तौ वस्त्रं गन्धं च पुष्पयुक् ॥ ७८ ॥
धूपं दीपं हृदा दद्यादर्चाङ्ग विधानतः ।
हृदादीन् रुद्रभक्तादीन् सास्त्रानाशापतीनपि ॥ ७९ ॥
परितश्चण्डनाथस्य तानिष्ट्वावार्घ्योपचारतः ।
नैवेद्यः तद्विधानोक्तं दत्वा तांबूल संयुतम् ॥ ८० ॥
पराङ्गं चेच्छिवेनोपभुक्तं चापि निवेदयेत् ।
जपं कृत्वा निवेद्यास्मै परिवारे बलिं नयेत् ॥ ८१ ॥
पलाशसमिदाज्यान्नैर्होमं च विभवे सति ।
मूलेन तद्दशांशेन तदङ्गैर्होममाचरेत् ॥ ८२ ॥
नित्योत्सवं ततश्चण्ड बेरस्यान्येन कारयेत् ।
पुष्पान्नाक्षत लिङ्गैश्च चण्डेशास्त्रेण पूजितैः ॥ ८३ ॥
प्रातर्मध्याह्नारात्रेषु चण्डबेरोझितैस्तु वा ।
पादुकाराधनोपेतं प्रविशेदालयं प्रति ॥ ८४ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्ट विभेदिषु ।
कालेष्विष्टेषु चण्डेशं यजेत्प्रत्यहमादरात् ॥ ८५ ॥
पराङ्ग चण्डनाथस्य विशेषः कथ्यतेऽर्चने ।
आदौ पर्युषितां पूजां पीठकादौ हृदाणुना ॥ ८६ ॥
चण्डेशायेति संक्ल्प्य यच्छिवाय निवेदितम् ।
नैवेद्याद्यं च पूजान्ते चण्डेशस्यार्चकोत्तमाः ॥ ८७ ॥
गत्वातदालयं शुद्धतोयगन्धस्त्रगादिभिः ।
संपूज्य शिवनिर्माल्यमपि पश्चान्निवेदयेत् ॥ ८८ ॥
आत्मार्थे च परर्थे च सामान्यमिदमीरितम् ।
नित्येज्यैवं समादिष्टा भिक्ति मुक्ति फलप्रदा ॥ ८९ ॥
आयु.ः प्रज्ञां सौभाग्यमतुलां श्रियम् ।
अन्यञ्च लभते नित्यं चण्डेशस्यार्चनेन तु ॥ ९० ॥
विशेषयजनं कुर्यात् स्नपनेनेष्टसिद्धये ।
स्नपनं पूर्ववत् किंतु मध्ये चण्डेश्वरं घटे ॥ ९१ ॥
देव्या युतस्स चेन्न्यस्त्वा वर्धनीं तत्र तां यजेत् ।
अष्टमूर्तिषु पूर्वादि दिक्स्थाः पञ्च प्रकल्पने ॥ ९२ ॥
रुद्रभक्तादयोऽष्टौस्युर्नवकुंभाभिषेचने ।
इन्द्राद्या वज्रपूर्वाः स्युस्तद्बाह्ये पञ्च विंशतौ ॥ ९३ ॥
पञ्चाशत् स्नपने बाह्ये चण्डेशास्त्रं तु केवलम् ।
शतस्थाने तु तद्बाह्ये हृदयं केवलं यजेत् ॥ ९४ ॥
उत्सवं दमनारोहं पवित्रारोहं नयेत् ।
दीपावलीं वसन्तेज्यां मासे मासोत्सवक्रियाम् ॥ ९५ ॥
नवनैवेद्यकर्माणि जीर्णोद्धारं च निष्कृतिम् ।
किं तूत्सवे ध्वजे टङ्कं वृषं वा केवलं लिखेत् ॥ ९६ ॥
शिवोत्सत्वेऽपि कर्तव्यश्चण्डनाथोत्सवस्त्विह ।
धजहोम बलिं हित्वा केवलं यानमेव वा ॥ ९७ ॥
प्रतिमां चण्डवत् कुर्यात् तत्र टङ्का कृतिर्भवेत् ।
प्रतिष्टोत्सव कर्मादावनुक्तं कर्म यद् द्विजाः ॥ ९८ ॥
तत्सर्वं पूर्ववत् ग्राह्यं चण्डेशाणु समन्वितम् ! ॥ १८१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे चण्डेश प्रतिष्ठाविधिः
पञ्चषष्ठितमः पटलः ॥
अथवा द्विभुजः शक्ल वस्त्रः त्र्यक्षोञ्चन प्रभः ।
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ॥
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सलम्ब सव्यपादस्तु वामहस्त भुजानुगः ॥
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलीहस्त भुजानुगः
शंकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ॥
अथवा शङ्खवर्णाभः चतुर्बाहुः त्रिलोचनः ।
चन्द्रार्धमण्डितः कृत्तिवासा वीरासनस्थितः ॥
पिनाकामोघ बाणाभ्यां व्यग्रपाणितल द्वयः ।
वराभय प्रदानभ्यां अन्यत्र परिमण्डितः ॥
अथवा द्विभुजः शुक्ल वस्त्रः त्र्क्षोञ्चन प्रभुः ।
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ॥
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सलम्ब सव्यपादस्तु वामहस्त भुजानुगः ॥
वरहस्तोऽथवा स स्यात् इतरष्टक संयुतः ।
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ॥
अथवा द्विभुजः शुक्लवस्त्रः त्र्यक्षोञ्जन प्रभुः ।
जटामकुट युक्तो वा धवली कृत मूर्धजः ॥
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्ब सव्य पादस्तु वामहस्त भुजानुगः । (वामहस्तन्तुजानुकः)
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलि पुटोऽथ वा ॥
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ॥
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ।
स्थानको वा सासनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ॥
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरो तु वा ।
अथवा भयटङ्काभ्यां पाश शूल द्वयेन तु ॥
चतुर्भुजस्तु वा कार्यः शङ्कराज्ञानु पालकः ।
बद्ध पद्मासनश्चण्डनाथो दुर्दर्श भीषणः ।
व्यालयज्ञोपतीती च मुखोद्गीर्ण महानलः ॥
करालकज्जका भासो जटिलश्चन्द्रशेखरः ।
चतुर्वक्त्रः चतुर्बाहुः चाक्षमालात्रिशूलवान् ॥
टङ्कं कमण्डलुं वामे भानुरक्तार्क लोचनः ॥
६६. षट्षष्ठितमे पटले शिवभक्त प्रतिष्ठा विधिः
वक्ष्यामि शिवभक्तानां प्रतिष्ठां भोगमोक्षदाम् ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्शूद्रा वा ह्यन्तरालजाः ॥ १ ॥
स्त्रियो वा गुरवश्चैषा मभिषिक्तो नृपोऽथवा ।
शिवभक्ति समोपेता जीवान्तो वा मृतास्तु वा ॥ २ ॥
तेषां प्रतिकृतिं कृत्वा प्रतिष्ठाय समर्चयेत् ।
शैवाः पाशुपताश्चैव महाव्रत धराश्रये ॥ ३ ॥
लकुला भैरवाद्याश्च येन मार्गेण दीक्षिताः ।
तेषां तेनैव मार्गेण स्थापनाद्यं विधीयताम् ॥ ४ ॥
शिव सिद्धान्त मार्गेण सर्वेषां स्थापनं परम् ।
स्वप्रधानं पराङ्गं च द्विविधं स्थापनं मतम् ॥ ५ ॥
ग्रामादौ वा नदी तीरे पुष्करिण्यास्तटेऽपि वा ।
वने चोपवने वापि पर्वते वा मनोरमे ॥ ६ ॥
स्थानेऽन्यत्र च कर्तव्यं स्वप्राधानस्य मन्दिरम् ।
देवालयान्तस्सालादौ तत्र कल्पित मन्दिरे ॥ ७ ॥
परिवार समोपेतं स्वप्रधानं प्रकीर्तितम् ।
देवालयादौ सर्वत्र मालिका मण्डपादिषु ॥ ८ ॥
परिवार विहीनं यत् कल्पितं त्वङ्गमिष्यते ।
त्रिहस्तं तु समारभ्य द्विद्विहस्त विवर्धनात् ॥ ९ ॥
एक विंशति हस्तान्तो विमान व्यास इष्यते ।
आयामोत्सेध गर्भाद्यं मण्डपाद्यं तथापरम् ॥ १० ॥
सालं च गोपुरं पुण्यमायादीनां निरीक्षणम् ।
आद्येष्टका विधानं च गर्भ संस्थापनं तथा ॥ ११ ॥
मूर्धेष्टका विधानं च प्राग्देव समीरितम् ।
तदर्थं शिवलिंगं वा प्रतिमा वा शिवस्य तु ॥ १२ ॥
स्कन्द नन्द्यादि रूपं वा मृतप्रतिकृतिं तु वा ।
कुर्यादायादि संयुक्तं शिलाद्यैरुक्त वस्तुभिः ॥ १३ ॥
शैलं लोहं तथा वार्क्षं मृण्मयं मणिजं तु वा ।
अर्ध चित्रमथा भासं पटादि परिकल्पितम् ॥ १४ ॥
लिंगं चेत् प्रतिमा चेद्वा लिंग बेरोक्त वर्त्मना ।
मानं तयोश्च संग्राह्या हर्म्याद् गर्भगृहादथ ॥ १५ ॥
द्वारात् पादोच्च मानाद्वा मानाङ्गुलवशेन तु ।
षड्यवादि प्रभेदेन कर्तुर्मात्राङ्गुलेन वा ॥ १६ ॥
हर्म्यादिमाने नवधा कृते स्यादुत्तमादिकम् ।
त्र्यङ्गुलाढ्व्द्यङ्गुल द्धर्यातु षण्णवत्यङ्गुलान्तकम् ॥ १७ ॥
मानमेतत्समाख्यातं जात्यायांश समन्वितम् ।
वसुनन्द गुणार्द्ध्या तु भानु नाड्यष्टभिर्हतम् ॥ १८ ॥
आयो व्ययोऽथ योनिस्स्यादष्टघ्नं भैर्हतं दिनम् ।
नववेदहृदं सप्त नवसंख्याहृतं तु यत् ॥ १९ ॥
वारोह्यंशस्समाख्यातो यजमानानुकूलितम् ।
मृतनामाक्षरेणानुकूलितं च विधीयताम् ॥ २० ॥
लिंगं चेत्तद्विधानोक्त्या प्रतिमा च तथैव च ।
तदुक्त तालभेदेन कर्तव्यं स्याद् द्विजोत्तमाः ॥ २१ ॥
मृत प्रतिकृतिं चोक्तामष्ट तालेन कारयेत् ।
आसीनं स्नानकं वापि वाहनारूढमेव वा ॥ २२ ॥
आसने स्थानके वाथ पद्मसिंहासनं तु वा ।
अधस्तात् कल्पयेद्विद्वानुभयं वा विधीयताम् ॥ २३ ॥
यथेष्टासनयुक्तं वा समाश्रं वा यथाक्रमात् ।
आसनोन्मान विस्तारायामं तद्वदलंकृतिम् ॥ २४ ॥
प्रतिमोक्त प्रकारेण प्रागुक्त विधिना नयेत् ।
शिखी वा बद्धकेशी वा मुण्डितो जटिलोथवा ॥ २५ ॥
अभिषिक्तो नृपश्चेत्तु किरीट मकुटान्वितः ।
यथेष्टायुधयुक्तो वा नमस्कारयुतोऽथवा ॥ २६ ॥
सर्वलक्षण सम्पन्न स्सर्वाभरण भूषितः ।
गायकाः नृत्तयुक्ता वा पूजका वा यथेष्टकम् ॥ २७ ॥
स्त्रियश्चेत्स्वानुरूपेण भूषणैरुपभूषिताः ।
एवं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ॥ २८ ॥
मधूच्छिष्ट क्रियात्रापि प्रतिमोक्त प्रकारतः ।
ततोऽङ्कुरार्पणं कुर्यात् प्रतिष्ठार्थं ततः पुरा ॥ २९ ॥
रत्नन्यासं ततः कृत्वा नेत्रोन्मीलनमाचरेत् ।
स्थण्डिलं पूर्ववत्कृत्वा तदूर्ध्वं विन्यसेत्पटम् ॥ ३० ॥
संकल्प्य प्रणवं पीठं तदूर्ध्वे प्रतिमां न्यसेत् ।
हेम सूचि प्रहाराभिः कृष्णमण्डलमालिखेत् ॥ ३१ ॥
ज्योतिर्मण्डलमालिख्य दृष्टिं यूकप्रमाणिकाम् ।
नेत्र मन्त्रं समुचार्य क्रियामेतां समाचरेत् ॥ ३२ ॥
तर्पयेन्मधुसर्पिभ्यां विद्वान् सौवर्णदूर्वया ।
मध्वाज्य पूरितं पात्रद्वयं तस्य प्रदर्शयेत् ॥ ३३ ॥
सौवर्णेन नखेनैव नेत्रमन्त्रेण संस्पृशेत् ।
धान्यानि गां सवत्सां च कन्यकां ब्रह्मणनापि ॥ ३४ ॥
दर्शयित्वा पटं हित्वा बेरशुद्धिमथाचरेत् ।
सर्वालंकार संयुक्तं ग्रामादौ भ्रमणं नयेत् ॥ ३५ ॥
जलाधिवासयेद्बिबं लोकपाल घटान्वितम् ।
यागार्थं मण्डपं कुर्यात् नामेनाग्रेऽस्य पार्श्वयोः ॥ ३६ ॥
नव पञ्चैक संख्यानि तत्र कुण्डानि कल्पयेत् ।
उद्वास्य शिल्पिनं पश्चात् विप्रभोजनमाचरेत् ॥ ३७ ॥
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा शालिभिः पूर्वमानतः ।
प्राग्वद् शुद्धिं प्रकल्प्याथ ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ३८ ॥
जलाधिवासनं चैव मण्डपे कुण्डकल्पनम् ।
शाल्यादि स्थण्डिलं पञ्चशयनं चर्मजादिकम् ॥ ३९ ॥
आधाराख्य मनन्तं च धर्माद्यं च चतुष्टयम् ।
संकल्प्य मानुषं पीठं प्रणवेन प्रकल्पयेत् ॥ ४० ॥
स्नान वेदीं नयेद्बिम्बं शिलाद्यैरपि निर्मिते ।
पीठे संस्थाप्य बेरं तु प्रागुक्त विधिना गुरुः ॥ ४१ ॥
वस्त्रैरावेष्ट्य गन्धाद्यैः मालाद्यरूप भूषयेत् ।
बद्ध प्रतिसरं बेरं शयनोपरि विन्यसेत् ॥ ४२ ॥
उपधानं न्यसेत्प्राच्यां तत्र बिंबं शिरो भवेत् ।
शिरसश्चोत्तरे भागे कुंभं प्राधानिकं न्यसेत् ॥ ४३ ॥
अभितोऽष्टौ घटान्वस्त्रहेम सूत्र विभूषितान् ।
चन्दनोदक संपूर्णान् फा पल्लव संयुतान् ॥ ४४ ॥
तन्मध्यमे न्यसेन्मन्त्रांस्तद्विधान मिहोच्यते ।
सान्तमाद्यस्वरोपेतं बिन्दुयुक्तं यथा भवेत् ॥ ४५ ॥
आत्ममन्त्र स्समाख्यातो हंसशब्दोऽथवामतः ।
सान्तेनैव वर्णे ब्रह्माङ्गानि प्रकल्पयेत् ॥ ४६ ॥
विद्याङ्गानि च वा तस्य स्वाख्यायुक्तस्य वा मनुः ।
ह्रींकारः स्त्रीप्रतिष्ठायां तेन ब्रह्माङ्ग कल्पना ॥ ४७ ॥
स्वपत्नी सहिता यत्र प्रतिष्ठा प्रविधीयते ।
प्रधनघट सौम्ये तद्भार्यार्थं करकं न्यसेत् ॥ ४८ ॥
पत्नीद्वयं चेद्याम्येऽपि वर्धनीमपरां न्यसेत् ।
वह्व्यश्चेत् करका ग्राह्या बहवः पार्श्वयोर्वयोः ॥ ४९ ॥
स्त्री प्रतिष्ठासु सर्वासु वर्धन्यस्संप्रकीर्तिताः ।
पृथिव्यादीनि भूतानि मनोऽहङ्कार बुद्ध्यः ॥ ५० ॥
परिवार घटे पूज्या अष्टौ वा वसवो मताः ।
स्त्रीणां दिशस्तु पूर्वस्माद्देवताः प्रैकीर्तिताः ॥ ५१ ॥
पुरुषे लोकपला वा पूर्वाद्यष्टघटेषु च ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः तत्वतत्वेश्वरान्यसेत् ॥ ५२ ॥
आत्मविद्या शिवाख्यं च तत्वत्रयमुदीरितम् ।
आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च ॥ ५३ ॥
तत्वतत्वाधिपत्वेन क्रमेण विनिवेशयेत् ।
स्त्रीणामप्येव मेवं स्यात् क्ष्मादयो मूर्तयो मताः ॥ ५४ ॥
अष्टौस्युः पञ्चपक्षे तु क्ष्मादयः पञ्च एव हि ।
इन्द्राद्या मूर्तिपाः पक्षे निवृत्याद्यास्तु मूर्तिपाः ॥ ५५ ॥
तत्तद्ब्रह्माणि विन्यस्य तत्तन्मूर्ति हृदि न्यसेत् ।
अकारादि क्षकारान्तं न्यस्त्वा मूर्धादिषु क्रमात् ॥ ५६ ॥
जीवन्यासं स्वमन्त्रेण न्यस्त्वाङ्गानि च विन्यसेत् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः वस्त्रेणाच्छाद्य वर्मणा ॥ ५७ ॥
ततः कुण्डान्तिकं गत्वा होमकर्म समारभेत् ।
प्राग्वच्च कुण्ड संस्कारं शिवाग्न्याधानमेव वा ॥ ५८ ॥
तन्मध्ये भक्तमावाह्य साङ्गं संपूज्य तर्पयेत् ।
समिदाज्य चरूल्लाजां तिलैर्द्रव्यैस्तु मूर्तिपैः ॥ ५९ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थवटाः प्रागादिषु क्रमात् ।
शमीखादिर मायूर श्रीवृक्षस्त्वग्नि कोणतः ॥ ६० ॥
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् शतं वार्धं तदर्धकम् ।
हुत्वा पूर्णां ततो दत्वा तत्वतत्वेश्वरान् प्रति ॥ ६१ ॥
मूर्तिमूर्तीश्वरोपेतं प्रत्येकं चाहुतित्रयम् ।
कृत्वा घोराणुना होमं निश्छिद्रार्थं शतं द्विजाः ॥ ६२ ॥
स्पृष्ट्वा मूर्धादिपादान्तं शान्तितोयेन सेचयेत् ।
ततश्चान्तर्बलिं बाह्य बलिं दत्वा शुचिर्गुरुः ॥ ६३ ॥
रात्रिशेषं व्यपोह्याथ प्रभाते मूर्तिपैः सह ।
स्नात्वा समाप्य सन्ध्यां तु कृतकृत्यो गुरूत्तमः ॥ ६४ ॥
पञ्च गोचर संजात स्सोष्णीषस्सोत्तरीयकः ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो दक्षिणातुष्टमानसः ॥ ६५ ॥
तद्वत् संपूजितैर्मूर्ति धारकैरणुजापिभिः ।
अध्येत्रृभिश्च दैवज्ञैश्शिल्पिभिस्तोषितैर्युतः ॥ ६६ ॥
द्वारद्वाराधिपानिष्ट्वा कृतकुंभार्चनो गुरुः ।
संपूज्य वह्निं कुण्डस्थं पूर्णां दत्वा यथा क्रमात् ॥ ६७ ॥
उत्थाप्य शयनाद्बिम्बं यानमारोप्य युक्तिततः ।
प्रसादादौ नयेद्बिम्बं स्नानश्वभ्रेऽथवा नयेत् ॥ ६८ ॥
रत्नन्यासं यथापूर्वं स्थापने परिकल्पयेत् ।
आसनं प्रणवं कृत्वा मूर्तिस्थाणु प्रकल्पिताम् ॥ ६९ ॥
मातृकां च ततो न्यस्त्वा जीवन्यासं समाचरेत् ।
संस्नाप्य कुंभपानीयैः परितः स्थापितैरपि ॥ ७० ॥
वस्त्रगन्धैश्च पुष्पैश्च धूपदीपैर्निवेद्यकैः ।
उपचारैस्तथा चान्यैः शिवभक्तं समर्चयेत् ॥ ७१ ॥
उत्सवं कारयेदन्ते यथा विभव विस्तरम् ।
ततः प्रभृति तं भक्तं प्रत्यहं पूजयेन्नरः ॥ ७२ ॥
आदिशैवकुलोद्भूतः पञ्चगोचर संभवः ।
आवश्यकं तथा शौचस्नान सन्ध्यादि वन्दनम् ॥ ७३ ॥
कृत्वा प्रविश्य अर्घ्यं तु सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।
पुरुषं प्रकृतिं चैव संपूज्य द्वारपार्श्वयोः ॥ ७४ ॥
प्रविस्य गर्भगेहं तु परमात्मानमव्ययम् ।
वास्तु मध्ये समभ्यर्च्य भूतशुद्धिं विधाय च ॥ ७५ ॥
कृतमन्त्र तनुः पश्चात् स्थानशुद्धिं विधाय च ।
परिकल्प्य विशेषार्घ्यं कुसुमाक्षत तोययुक् ॥ ७६ ॥
प्रोक्षयेद् द्रव्यजालं तु प्रागुक्तविधिना नरः ।
प्रणवाद्यान् पठेन्मन्त्रान् नमोन्तान्मन्त्र शुद्धये ॥ ७७ ॥
अस्त्रतोयेन बेराद्यं स्नापयेद् बेरशुद्धये ।
षडुत्थमासनं कृत्वा पूर्वोक्तेन विधानतः ॥ ७८ ॥
तन्मध्ये कल्पयेन्मूर्तिं मूर्तिमन्त्रेण पूजितम् ।
तत्तद्रूपं समोपेतं तत्तन्मूलाणुना बुधः ॥ ७९ ॥
जीवन्यासं ततः कृत्वा हृदयादि यथा न्यसेत् ।
पाद्याचमनं चार्घ्यं हृदयेन निवेदयेत् ॥ ८० ॥
संस्नाप्य शुद्धतोयेन पञ्चगव्यादिभिस्तु वा ।
संमृज्य वाससा वस्त्रं गन्धं स धूमकम् ॥ ८१ ॥
दीपेन सहितं दद्यान्नैवेद्यं सोपदंसकम् ।
ताम्बूलं च त्रिसन्ध्यासु दद्यात्संध्याद्वयेऽपि वा ॥ ८२ ॥
अथवा त्वेक सन्ध्यायां बल्युत्सवयुतं न वा ।
दीपान्तं वा निवेद्यान्तं यजेच्छक्त्यनुरूपतः ॥ ८३ ॥
अयने विषुवे चैव संक्रान्तौ ग्रहणादिषु ।
स्नपनं विधिना कार्यं प्रागुक्तेन क्रमेण तु ॥ ८४ ॥
मध्य कुंभे तु भक्तः स्यात् क्ष्मादयः प्रथमावृतौ ।
स्वराष्षोडश तद्बाह्ये तद् बाह्ये कादयो मताः ॥ ८५ ॥
एवमुत्तम कल्पस्यात् आवृतिद्वययुक् समम् ।
एकावरण संयुक्तमधमं त्विति कीर्तितम् ॥ ८६ ॥
प्रतिमासं ततः कुर्यात् उत्सवं विभवे सति ।
भक्त जन्मदिने वापि कर्तुर्जन्मदिनेऽपि वा ॥ ८७ ॥
संवत्सरोत्सवः कार्यः प्रत्यशब्दं च विवाहकम् ।
नवाहं वाथ सप्ताहं पञ्चाहं त्रिदिनं तु वा ॥ ८८ ॥
अथवैकदिनं वापि बलिहोम समन्वितम् ।
ध्वजारोहण पूर्वादि कर्तव्यं कर्तुरिच्छया ॥ ८९ ॥
धजे तु वृषभः कार्यः सर्वेषामुत्सवादिषु ।
स्वस्व जाति वशेनोक्त मङ्गलाष्टक संयुतम् ॥ ९० ॥
भेरी सन्ताडनं रात्रौ भक्तास्त्रेण समन्वितम् ।
इन्द्रादीनां बलिं दद्यात् गन्धं पुष्पादि संयुतम् ॥ ९१ ॥
यागाधिवासनं कुर्यात् उत्सवस्यादिरात्रके ।
यागशालां विधानेन कृत्वा वेदि समन्विताम् ॥ ९२ ॥
पूर्वादि कुण्ड संयुक्तं पञ्चकुण्डयुतं तु वा ।
सर्वमङ्गल संयुक्तं मङ्गलाङ्कुरमाचरेत् ॥ ९३ ॥
बल्यर्थमुत्सवार्थं च भक्त प्रतिकृतिं द्विजाः ।
अल्पां च महतीं कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विधानतः ॥ ९४ ॥
तत्र प्रतिसरं बध्वा वेदिमध्ये विधानतः ।
स्थण्डिलं शालि पूर्वैश्च कृत्वा संस्थापयेत्घटान् ॥ ९५ ॥
प्रतिष्ठावित्तथा तेन तत्रोक्तानेव तानयजेत् ।
प्रत्यहं पूजयेद्देवान् सायं प्रार्गुरूत्तमः ॥ ९६ ॥
गन्ध पुष्पादि संयुतमन्ते होअं समाचरेत् ।
द्रव्याण्यत्रापि विप्रेदाः प्रतिष्ठोक्त प्रकारतः ॥ ९७ ॥
सायं प्रातर्बलि र्दद्यात् क्षुद्र बिंबसमन्वितम् ।
बल्यन्ते चोत्सवं कुर्यात् सर्वालंकार संयुतम् ॥ ९८ ॥
परिवेष क्रमं कुर्यात् गेयनृत्तादिसंयुतम् ।
अन्ते चूर्णोच्सवं कृत्वा तीर्थ कर्म समाचरेत् ॥ ९९ ॥
प्रत्यहं मूलूबेरस्य पूजा वैशेषिकी भवेत् ।
शुद्धस्नपनमन्ते च मूले बेरादिके नयेत् ॥ १०० ॥
धजोत्थान विहीनं वा बलिहोमोझितं तु वा ।
केवलं तूत्सवं कुर्यादशक्तश्चेन्मुन्मुनीश्वराः ॥ १०१ ॥
शिवभक्त प्रतिष्ठां तु यः कुर्यान्नर सत्तमः ।
आयुरारोग्य विजय श्रीकीर्तिफलमाप्नुयात् ॥ १०२ ॥
अन्ते सायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचरणा ॥ १०२१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शिवभक्त प्रतिष्ठा विधिः षट्ष्टितमः
पटलः ॥
६७. सप्तष्टितमे पटले विद्यापीठ प्रतिष्ठा विधिः
विद्यापीठ प्रतिष्ठां तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
सा विद्या द्विविधा प्रोक्ता संस्कृतान्यात्मिकेति च ॥ १ ॥
प्रासादादौ चतुर्दिक्षु तद्विदिक्ष्वन्तरालके ।
भक्तोक्त स्थानके वापि विद्यास्थानं प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥
अङ्गुलत्रयमारभ्य व्योमाङ्गुलं विवृद्धितः ।
पञ्च विंश्ति मात्रान्तं भवेत् पुस्तक दैर्घ्यकम् ॥ ३ ॥
व्योमाङ्गुलात्पाद वृद्ध्या रविमात्रावसानकम् ।
प्रमाऽं तु विशाले स्यात् पञ्चपट्टीयुतं तु वा ॥ ४ ॥
भूर्जत्वक्कुलसंभूतं शीतालीदलमेव वा ।
तालसंभूतपत्रं वा सुवर्णादि विनिर्मितम् ॥ ५ ॥
शैलदारुकृतं वापि लेखये दक्षरैः शुभः ।
मष्या वा कुङ्कुमाद्यै र्वा पुष्पाद्यैर्निर्मितेन वा ॥ ६ ॥
लिखेत् तूलिकया वापि देशिकः शिष्य एव वा ।
शुभवारर्क्षयोगादावारभेदनुकूलभे ॥ ७ ॥
पशुना लेखयेन्नैतच्छिवज्ञानं प्रयत्नतः ।
न समीपे पशूनां तु कुर्यादध्ययनं बुधः ॥ ८ ॥
नानादेऽस समुद्भूतैरक्षरैः कान्ति संयुतैः ।
लेखयेदृजुपङ्क्या तं पत्रप्रान्ते न लेखयेत् ॥ ९ ॥
गन्धाद्यैः शिवमभ्यर्च्य मातृकां शिवरूपिणीम् ।
वस्त्राद्यैर्देशिकश्चेष्ट्वा पत्रिकामपि पूजयेत् ॥ १० ॥
गोमयालिप्त भूभागे रङ्गलेख समन्विते ।
प्रकीर्ण पुष्प प्रकरे सधुपेन च धूपिते ॥ ११ ॥
ज्वलद्दीपसमोपेते शुद्धशैव समावृते ।
लिखेद्वा श्रुणुयाद्वापि पठेद्वादौ शुचिर्नरः ॥ १२ ॥
नाशुद्धं लेखयेद्विद्वान्यथालिखित पाठकैः ।
शिवज्ञानस्य कालेन प्रणष्टस्य प्रमाणतः ॥ १३ ॥
ऊनानितिरिक्त वर्णस्य लिखितस्य प्रमादिभिः ।
प्रमादीकृत पाठस्य नाशितस्याल्प बुद्धिभिः ॥ १४ ॥
अल्पज्ञान समोपेतैराचार्यैः शोधितस्य च ।
व्यर्थैः पदैरुपेतस्य पुनरुक्ततस्य चार्थतः ॥ १५ ॥
पूर्वोत्तर विरुद्धस्य स्वसिद्धान्त विरोधिनः ।
छन्दसातीव नष्टस्य शब्दार्थ रहितस्य च ॥ १६ ॥
इत्येवमादिभिर्दोषैरुपेतस्य क्वचित् क्वचित् ।
यः करोति पुमान् सम्यक् संस्कारं देशिकः सुधीः ॥ १७ ॥
शिवतत्वार्थ विद्वान्यः स विद्या पारमेश्वराः ।
अध्यापयेच्छनैश्शिष्याः शिवभक्तान् ॥ १८ ॥
शिवविद्यानुसारेण विद्यादानं तदुच्यते ।
संस्कृतैर्द्रामिडैर्वाक्यैर्देशभाषा प्रकारकैः ॥ १९ ॥
प्राकृत प्रभवैः शब्दैविशुद्धैः संस्कृतैरपि ।
अत्र लौकिक शब्दैश्च यश्शिष्य मनुरूपतः ॥ २० ॥
देशभाषाद्युपायैश्च तथा भूतागमैरपि ।
प्रदेशवर्तिभिस्सर्व देशथं बोधयेद्यथा ॥ २१ ॥
यथा शिवस्य नैवान्तस्संपूर्णस्य महात्मनः ।
तथा विद्याप्रधानस्य नान्तस्सर्व गुणात्मनः ॥ २२ ॥
शिवान्तगुणमैश्वर्य विद्यादानस्य तत्फलम् ।
इहकीर्तिः श्रियो ब्राह्मी प्रज्ञा कान्तिर्धनं सुखम् ॥ २३ ॥
योऽशुद्धमात्मनाधीत्य ज्ञानमध्यापयेत्परम् ।
स याति नरकं घोरं पापीयाञ्ज्ञान नाशकः ॥ २४ ॥
शिववत् पूजयेद्भक्त्या शिवज्ञानप्रकाशकम् ।
प्रत्यहं लेखयोद्विद्वान् यथा शक्ति सुबुद्धिमान् ॥ २५ ॥
यावदक्षरं संख्यास्युः शिवज्ञानस्य पुस्तके ।
तावद्युतसहस्राणि दाता शिवपुरे नरः ॥ २६ ॥
दर्श पूर्वान् समुद्धृत्या दश वंश्यांश्च बुद्धिमान् ।
मातृः पितृन्धर्मपत्नीस्तैस्स्वर्गं समवाप्य च ॥ २७ ॥
स्वर्गे संस्थाप्य तान् सर्वान् स्वयं शिवपुरं व्रजेत् ।
अपि श्लोकं तदर्धं वा शिवज्ञानस्य यः पठेत् ॥ २८ ॥
वाचयेच्चिन्तयेद्वापि लिखेद्वा लेखयेत्तुवा ।
श्रुणुयादेकचित्तस्तु तदर्थं च विचारयेत् ॥ २९ ॥
अन्येभ्यः श्रावयेद्यस्तु तस्य पुण्य फलं महत् ।
शिवज्ञानाभियुक्तस्य भोजनाच्छादनादिभिः ॥ ३० ॥
आसमाप्तेस्तु संरक्षेद्विद्यादानफलं लभेत् ।
मूल्येन कारयेद्वाथ तदेव फलमश्नुते ॥ ३१ ॥
यस्य राष्ट्रे शिवज्ञान व्याख्यानं वर्तते द्विजाः ।
स राजा वर्धते स राजाधिप ऊर्जितः ॥ ३२ ॥
राज्ये राजगुरुत्वेऽपि सेनापत्येन्यकर्मणि ।
पुरोहितत्वे सर्वेषां राजकार्येऽन्यदर्शने ॥ ३३ ॥
शुद्धशैवो भवेद्योग्यस्स चेत्सान्तानिको वरः ।
यत्सिद्धान्ता विरोधेन वेदं वेदाङ्गमेव च ॥ ३४ ॥
तथा पाशुपतादीनि गारूडादीन्येनकधा ।
निश्चिनोति च शास्त्रार्थं स धर्मं वेत्ति नेतरः ॥ ३५ ॥
निश्चिनोतिच शास्त्रार्थं शुद्धशैव विरोधतः ।
बुद्धिस्यात्तामसीत्स्य स च धर्म बहिष्कृतः ॥ ३६ ॥
तस्मात्सिद्धान्त शैवेन शुद्ध शैव विदाररात् ।
शान्तिकं पौष्टिकं कर्म ज्ञेयं राज्ञा विशेषतः ॥ ३७ ॥
अन्येषामपि सर्वेषा माभिचारादिकम् तु वा ।
विधेयं धर्मनिष्टेन सान्तानिक वरेण तु ॥ ३८ ॥
तेनैवानुष्टितं कर्म फलदं सर्वदा नृणाम् ।
एवं विद्या प्रभावस्यात् स्थापनं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३९ ॥
त्रिहस्तं तु समारभ्य त्रस्त्रिंशत्करान्तिकम् ।
विद्याशाला विशालस्यात् प्रसादो वाथ मण्डपः ॥ ४० ॥
एक शालादि भेदेन शाला वा लक्षणान्विताः ।
विद्यापीठस्य विस्तार सप्ताङ्गुल विशालतः ॥ ४१ ॥
द्विव्द्यङ्गुल विवृद्ध्या तु स्यादेकत्रिंशदङ्गुलः ।
तेनायामस्समाख्यातः पञ्चाशत्करजान्तकः ॥ ४२ ॥
चतुरश्रस्समो वा स्यात् आयताश्रस्तु वा भवेत् ।
अन्यदासन विध्युक्त मार्गेण सकलं नयेत् ॥ ४३ ॥
संस्कारांश्च ततो विद्यात् प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यतः ।
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा वस्त्रोर्ध्वे तां निवेशयेत् ॥ ४४ ॥
आसनाद्यं शिवे यद्वन्मूर्तिमूर्तीश संयुतम् ।
शिवभेदे शिवः पूज्यो रुद्रभेदे स एव हि ॥ ४५ ॥
मध्यमे शिव कुंभं तु पार्श्वयोर्वर्धनीद्वयम् ।
द्वयोरेकैव पूजास्यात् विद्येशान् बहिरावृतान् ॥ ४६ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः होमं प्राग्वत्समाचरेत् ।
समिदाज्यतिलोपेतं हविषा च समन्वितम् ॥ ४७ ॥
यवेनाष्टोत्तरशतं हुत्वा पूर्णां समाचरेत् ।
संप्राप्त दक्षितणः कुर्यान्मन्त्रन्यासं गुरूत्तमः ॥ ४८ ॥
मध्यमेतु शिवं न्यस्त्वा देवीं पट्टिकयोर्न्यसेत् ॥ ४८१/२ ॥
इति उत्तरकामकाख्ये महातन्त्रे विद्यापीठ विधिर्नाम सप्तषष्टितमः
पटलः ॥
६८. अष्टषष्टितमे पटले दशायुध प्रतिष्ठा विधिः
दशायुध प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्वकम् ।
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् ॥ १ ॥
गदा त्रिशूलं पद्मं च चक्रं चेति दशायुधम् ।
एक वक्त्रं द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ॥ २ ॥
कृताञ्जलिपुटोपेतं द्विबाहुं सर्वलक्षणम् ।
प्रतिमालक्षण प्रोक्तमानेनैव समाचरेत् ॥ ३ ॥
जाये शक्तिगदे ज्ञेये चक्रपद्मे नपुंसके ।
शेषाः पुमांसो विज्ञेयास्त्वष्टतालविनिर्मिताः ॥ ४ ॥
स्वर्मूध्न्यायुध संयुक्ताः स्वकीयादेकतालतः ।
तालाष्टांश विवृद्ध्या तु चतुस्तालावसनकम् ॥ ५ ॥
कल्पयेदायुधं विद्वान् अस्त्र वर्गोक्तमार्गतः ।
तेषां र्मूध्न्यायुधं कार्यमथवा मकुटोपरि ॥ ६ ॥
हस्तयोरन्तरे वापि वामेतरकरेऽपि वा ।
परित्यज्याङ्कुशं यद्वा तत्स्थाने कल्पयेध्वजम् ॥ ७ ॥
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या तद्विधानमिहोच्यते ।
रत्नन्यासं पुरा कुर्यान्नेत्र मोक्षणकं ततः ॥ ८ ॥
तर्पणं नेत्रयोर्धान्यदर्शनं मधु सर्पिषा ।
गव्याभिषेचितं शस्त्र मलंकृत्य नयेत्ततः ॥ ९ ॥
ग्रामप्रदक्षिणं नीत्वा शाययेज्जल मध्यमे ।
प्रागुक्त मण्डपं कृत्वा चतुर्द्वार समन्वितम् ॥ १० ॥
एक वेदि समोपेतं पृथग्वेदियुतं तु वा ।
मण्डपं दशसंख्यातं प्रपा कुण्डसमन्वितम् ॥ ११ ॥
पूर्वस्मिन् स्व स्व दिक् कुण्ड संस्थानैरन्वितं यथा ।
एकस्मिन् मण्डपे त्वष्टदिक्कुण्डं परितो भवेत् ॥ १२ ॥
इन्द्रेशानान्तरे वृत्तं पितृ वारुण मध्यमे ।
वृत्त कुण्डं भवेदेवं कुण्डानि दश संख्यया ॥ १३ ॥
ब्राह्मणान् भोजयेद्वास्तुहोमं प्रत्येकमेव वा ।
पुण्याह प्रोक्षणान्ते तु स्थण्डिलं लक्षणान्वितम् ॥ १४ ॥
शयनं कल्पयेद्वस्त्रैरनेकैरेकतोऽपि वा ।
आसनं प्रणवं कृत्वा दर्भैः पुष्पैः परिस्तरेत् ॥ १५ ॥
जलानीतं च सुस्नातं पूजितं कृतकौतुकम् ।
शयने शाययेद् बिंबं प्रदक्षिण शिरोन्वितम् ॥ १६ ॥
वस्त्रैराच्छादयेत्सर्वान् कुंभान् संस्थापयेद् गुरुः ।
परितोष्ट घटान्वापि कलशान् प्राग्दिगादितः ॥ १७ ॥
स्वस्ववर्णैश्च मूलाणुं ब्रह्माण्यङ्गानि कल्पयेत् ।
मध्य कुंभे च मूलाणुं दिक्षु ब्रह्माणि पूजयेत् ॥ १८ ॥
विदिक्ष्वङ्गानि संपूज्य वाप्तिं पुरुष गोचरम् ।
स्मृत्वा होमं स्वमन्त्रैश्च समिदाज्यतिलान्वितम् ॥ १९ ॥
हविषा पूर्णया युक्तं स्वाग्नौ स्व होममाचरेत् ।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटा दिक्षु विदिक्षु च ॥ २० ॥
शमीखादिर मायूर श्रीवृक्षास्संप्रकीर्तिताः ।
पलाशो ब्रह्मणो विष्णोश्श्रीवृक्षसमिधोमताः ॥ २१ ॥
प्रातः पूर्णाहुतिं हुत्वा मन्त्रन्यासं समारभेत् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः नवेद्य सहितं यथा ॥ २२ ॥
स्नपनं कारयेन्नो वा तद्वदुत्सव एव हि ।
एवं यः कारयेन्मर्त्यः सर्वारिष्टैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे दशायुध प्रतिष्ठा विधिः
अष्टषष्टितमः पटलः ॥
६९. एकोनसप्ततितमे पटले त्रिशूल स्थापन विधिः
त्रिसूल स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
हैमराजत ताम्रैर्वायसेनाश्मादिभिस्तु वा ॥ १ ॥
गर्भगेहे नवांशेतु त्रिभागान्तं नवांशतः ।
महतामेक भागं तु शूलानां मानमिष्यते ॥ २ ॥
प्रत्येकमष्टधा भक्त्वानेकधा मानमेव च ।
द्वारस्तम्भो दया देव मानं वा परिभाव्यताम् ॥ ३ ॥
द्विहस्तादेकमात्रद्धर्या चतुर्हस्तान्तमेव वा ।
जात्यंशं पूर्ववन्नीत्वा कल्पयेद्देशिकोत्तमः ॥ ४ ॥
यल्लब्धं त्रिंशदंशादि शतान्तादनु भाजयेत् ।
भामेकं प्रयुञ्जीयाच्छुभायादि प्रसिद्धये ॥ ५ ॥
लौकिकं यौगिकं चेति द्विविधं शूलमिष्यते ।
यजमाननृपग्रामानुकूलं लौकिकं मतम् ॥ ६ ॥
जात्यायांशोझितं रुद्राक्षानुकूल समन्वितम् ।
अंगुलैर्निर्मितं यत्तु यौगिकं शूलमिष्यते ॥ ७ ॥
लौकिकं चान्यधामस्थ बेर साधारणं मतम् ।
युगिकं चान्यनगर स्थानकर्तृनुरूपि यत् ॥ ८ ॥
तदन्यत्रापि योज्यं वा प्रतिमास्वेवमेव वा ।
उत्सेधं दशधा कृत्वा व्योमद्वित्रिभ्रेव वा ॥ ९ ॥
तन्मध्याष्टंशमानं वा मध्य पत्रोच्चमानकम् ।
पादमान युतं वाथ तन्मानं च पृथक् पृथक् ॥ १० ॥
तत् त्रिंशदंशं कृत्वैव द्वित्रिवेदशरांशकैः ।
रससप्ताष्टनवभिः मध्यपत्रस्य विस्तरः ॥ ११ ॥
संग्राह्या पत्रमानं तु चतुरश्रं समं नयेत् ।
पत्रमानं विसृज्याथ पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ १२ ॥
वृत्तकारं नयेत्तत्र पत्रमानेन वोभयोः ।
मध्यपत्र ततिर्यद्वत् पार्श्व पत्रततिस्तथा ॥ १३ ॥
चतुष्पञ्चषडंशोन वृद्धिर्वा तारमिष्यते ।
मध्यपत्राद् बहिश्चान्तर्मध्यसूर समाश्रयात् ॥ १४ ॥
पार्श्वपत्रे प्रकर्तव्ये कृशमूलाग्र संयुते ।
पत्रमूलबलार्धं च मूलाधारं विवर्धयेत् ॥ १५ ॥
अर्धपत्रं च पत्राग्रं तु कृशं भवेत् ।
पत्रतारेण चाग्रे तु तदर्धे नाथ पादतः ॥ १६ ॥
अधिकं वाथ तत्पार्श्व पत्राग्राभ्यां मनीश्वराः ।
पत्राग्र मध्यमं तद्वद्वशिष्टं वा प्रकल्पयेत् ॥ १७ ॥
तद्वन्मूलान्तं प्रोक्तं पार्श्व पत्र द्वयोरपि ।
पत्रतारं चतुष्पञ्चरस सप्ताष्ट भागतः ॥ १८ ॥
नवांशांशेन वा प्रोक्तं धनं पत्रेषु वान्यथा ।
यवार्धं तु समारभ्य यवपाद विवर्धनात् ॥ १९ ॥
अङ्गुलान्त प्रमाणं वा मध्य देशे धनं भवेत् ।
मध्य पत्रस्य मध्यात्तु हीनं तत्पत्रं पार्श्वकम् ॥ २० ॥
मध्यपत्रस्य मूलेऽग्रे मध्ये पार्श्वद्वयोरपि ।
एक द्वित्रियवैर्वापि निर्गतं मुकुलं नयेत् ॥ २१ ॥
पत्रायामं त्रिपञ्चांशं कृत्वैव द्वित्रिभागतः ।
पादायामस्तु मूले स्यात्तदर्धं पार्श्वपत्रयोः ॥ २२ ॥
तदर्ध विस्तरस्तस्य पादो वा परिकीर्तितः ।
द्विगुणो मध्यपादस्य विस्तारः पार्श्वपादतः ॥ २३ ॥
पत्राणां पादमूले तु कुर्याद्वा चित्रमण्डनम् ।
तस्याधः पालिका कार्या पत्रायामार्ध भागतः ॥ २४ ॥
हीनावैकेन रुद्रांशी द्विरिभिर्वर्धिताथवा ।
फलका विस्तृतिं भक्त्वा नवधैकेन वार्धतः ॥ २५ ॥
पादेन वा त्रिपादेन धनं चाधो द्विपङ्कजम् ।
एकेन कर्ण विस्तार इष्टाशेन मतो द्विजाः ॥ २६ ॥
पालिकार्धो घटाकार उत्सेधः स्यात् त्रिपादतः ।
तदर्धं च गलं प्राग्वत् कर्तव्यं मुनिपुङ्गवाः ॥ २७ ॥
पादोन कुम्भतारेण वार्धेनास्यं परकल्पितम् ।
घटवन्नाडिकामानं युघधा विभजेत्त तत् ॥ २८ ॥
एक भागान्तरं कुर्यात् तत्प्रमाणेन हीरिका ।
हीरिकाधः प्रकर्तव्यो दण्डस्तु विधिना द्विजाः ॥ २९ ॥
आस्यातारचतुर्भाग त्रिभागो दण्ड विस्तरः ।
तदर्धं लोहदण्डश्चेद् यथा शोभांशतोऽथवा ॥ ३० ॥
दण्डमूले तु पद्मं वा मध्यपत्रसमं तु वा ।
तदर्धं वान्तरेऽष्टांशे नवधा मानमेव वा ॥ ३१ ॥
विस्तारस्तत्समं तूच्चं त्रिपादं वार्धमेव वा ।
पादं वान्तर मानं वा तदुच्चे दशधा कृते ॥ ३२ ॥
पट्टिकेका त्रिभिर्द्वाभ्यां वांशैः कुशेशयम् ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा द्विमिश्रं वा प्रकल्पयेत् ॥ ३३ ॥
हीरिका सममानेन तस्योर्ध्वे पट्टिकाथ वा ।
मध्यपत्रस्य मध्येतु लिखेद्वाब्जं तु तन्मुखम् ॥ ३४ ॥
अथवा मध्य पत्रस्य मूले वृषभवाहनम् ।
पत्रोच्चनवभागैकद्वित्रिवेदशरोच्चकम् ॥ ३५ ॥
देव्या समायुतं वाथ वृषभेण युतं न वा ।
देवान्तरं वा लोकेशानस्त्रान्वेष्ट प्रमाणतः ॥ ३६ ॥
अथवा पालिकायास्तु विदिक्ष्वश्वत्थपत्रवत् ।
माला चतुष्टयं कुर्याद् तद्विहीनं तु वा द्विजाः ॥ ३७ ॥
टङ्कास्य युक्तं दण्डाग्रमथवा परिकल्पयेत् ।
पालिकोपरि कोणेषु कारयेद्वा वृषेश्वरम् ॥ ३८ ॥
शैलजे मृण्मये शूले विशेषः कश्चिदुच्यते ।
मध्यपत्र समायातं त्रिपादेनार्धतोऽपि वा ॥ ३९ ॥
पादेन मध्यमेऽष्टांश मानाद्वा दण्ड विस्तरः ।
विस्तारोच्च् समं तद्वद्विस्तार सममेव वा ॥ ४० ॥
यथा दण्डधनं प्रोक्तं प्रत्राणां वा धनं तथा ।
पादभूषण मण्ड्यादि पत्राधो वा प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥
चतुरश्रिशिलायां तु शूलाकारं तु वा लिखेत् ।
त्रिशूलापरभागे तु वृषभं वा समालिखेत् ॥ ४२ ॥
अथवा दण्डमानेन पुरुषं जटिलं तु वा ।
पूर्वभागे परे दण्डं तदूर्ध्वे शूलमाचरेत् ॥ ४३ ॥
वृषाग्रे वृषपृष्ठे वा बलिपीठाग्र एव वा ।
सुदृढं स्थापयेच्छूलं तत्प्रतिष्ठा निगद्यते ॥ ४४ ॥
तदर्थमाहरेद् वृक्षाच्छूलार्थं ये प्रशंसिताः ।
प्रोक्तकालर्क्ष वाराद्यं तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ॥ ४५ ॥
संघातमष्टबन्धाद्यैः कुर्याद्दण्डेन बुद्धिमान् ।
पद्मसंघात मार्गेण चोर्ध्वाधः खण्डयोरपि ॥ ४६ ॥
रत्नन्यासो न कर्तव्य स्तथा नयनमोक्षणम् ।
अचल स्थापनं चेत्तु रत्नन्यासं तु कारयेत् ॥ ४७ ॥
विद्यते प्रतिमाद्यं चेत् तस्य दृङ्मोक्षणं नयेत् ।
शुद्धिं कृत्वा मृदाद्यैस्तु पुरादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ४८ ॥
जलाधि वासनं कृत्वा ततो मण्डपमाश्रयेत् ।
पूर्वोक्तमानं भूतेकग्रहकुण्ड समन्वितम् ॥ ४९ ॥
सन्त्यक्त तक्षकोपेतं विप्रभुक्त्या च पावनम् ।
वास्तु होमसमायुक्तं वेद्यां स्थण्डिल संयुतम् ॥ ५० ॥
शयनेनापि संयुक्तं पञ्चकेनाण्डजादिना ।
ततो बिंबं समानीय स्नापयेत्पूर्ववर्त्मना ॥ ५१ ॥
कौतुकं बन्धयेत्पश्चात् पद्मपत्रेषु वा त्रिषु ।
बेरे च वृषभे चैव बन्धयेत् कौतुकं गुरुः ॥ ५२ ॥
शयने शाययेत् पश्चात् प्राक्शिरश्चोर्ध्व वक्त्रकम् ।
आच्छाद्य श्वेत रक्ताभ्यां वासोभ्यामस्त्रमुच्चरन् ॥ ५३ ॥
त्रिशूलस्य शिरोदेशे वस्त्रहेमकजान्वितम् ।
शिवास्त्रं संयजेत्तत्र चतुर्बाह्विन्दु भूषितम् ॥ ५४ ॥
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं त्रिणेत्रपरिमण्डितम् ।
स्वास्ये दंष्ट्रान्वितं शक्ति शूलाभयवरान्वितम् ॥ ५५ ॥
विद्युत्पञ्चनिभं भीममशनिध्वनि संयुतम् ।
द्विरष्ट वर्षेणोपेतं सुभासं स्वस्तिकान्वितम् ॥ ५६ ॥
यद्यस्ति प्रतिमा शर्वे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।
वृषो यद्यस्ति तत्कुंभं तेषु तानर्चयेत्क्रमात् ॥ ५७ ॥
वज्रादीन् वसुकुंभेषु परितः संस्थितेषु च ।
तत्व तत्वेश्वरोपेतं मूर्तिमूर्तीश्वरान्न्यसेत् ॥ ५८ ॥
पूर्ववत् प्रतिमायां च वृषे च गुरु पुङ्गवाः ।
दण्डमध्याग्र पत्रान्तं तत्वतत्वेश्वरान्यसेत् ॥ ५९ ॥
शूलस्य मूर्तयः प्राग्वत् वज्राद्या मूर्तिपा मताः ।
न्यस्त्वैवं मूर्ति मूर्तीशाञ्छिवास्त्रं विन्यसेद् गुरुः ॥ ६० ॥
ततस्तद्व्यापकत्वेन सर्वान्देवमनून्न्यसेत् ।
मध्य पत्रे न्यसेद्रुदं ब्रह्माणं दक्षपत्रके ॥ ६१ ॥
वामे विष्णुं समावाह्य पालिकायां तु पार्वतीम् ।
षण्मुखं कुंभदेशे तु कुंभस्यास्ये विनायकम् ॥ ६२ ॥
दण्डस्याग्रे तु शास्तार मादित्यान्दण्ड मध्यमे ।
तन्मूले चण्डाराजं च लक्ष्मीं पूर्वदलाग्रके ॥ ६३ ॥
दक्षिणे मातरः सप्त ज्येष्ठां पश्चिमदिग्दले ।
दुर्गा वै सौम्यदेशे तु रुद्रानर्कान्वसूनपि ॥ ६४ ॥
दण्डमूलेऽश्विनौ चैव अष्टादशगणांस्तथा ।
होमं कुर्यत्तदन्ते तु कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ॥ ६५ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलसस्येन्द्र संयुतम् ।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ॥ ६६ ॥
पलाशस्त्वन्य कुण्डेषु स च सर्वत्र वा मतः ।
प्रधाने तर्पयेद्धीमान् शिवं साङ्गं गुरुत्तमः ॥ ६७ ॥
पूर्वस्मिन्पार्वतीं दक्षे ब्रह्माणं विष्णुमुत्तरे ।
सेनानीं पश्चिमे कुण्डे रवीनग्निदिशि स्थितौ ॥ ६८ ॥
विघ्नेशं नै-ऋते वायौ मदनं चण्डरुद्रकम् ।
ईशान कुण्डे पूर्वस्मिन् लक्ष्मीं दक्षे तु मातरः ॥ ६९ ॥
ज्येष्ठां तु पश्चिमे कुण्डे दुर्गामुत्तरतो दिशि ।
तद्दिङ्मूर्त्यादि संयुक्तं पूर्व संख्या समन्वितम् ॥ ७० ॥
रुद्रार्क वसवोऽश्विन्यौ अष्टादश गणा अपि ।
एकैकाहुति दानेन तर्प्याः कुण्डे प्रधानके ॥ ७१ ॥
वृषारूढादि देवांश्च पूर्ववत् तर्पयेत् गुरुः ।
वज्रादीन् पंकजे सर्वान् देवान् प्राग्वन्निवेशयेत् ॥ ७२ ॥
तत्तत् कुंभजलैश्चैव स्नापयेच्छूलमादरात् ।
स्नपनं भूरि नैवेद्यमुत्सवं कारयेच्चले ॥ ७३ ॥
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्यस्थापनोदितम् ।
त्रिशूल स्थापनं ह्येवं कुर्याद्यो नर सत्तमः ॥ ७४ ॥
भुक्त्वा भोगानिहैवान्ते मोक्षं चैव समाप्नुयात् ॥ ७४१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे त्रिशूलस्थापन विधिर्नाम एकोन
सप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्ततितमे पटले सिंहासन प्रतिष्ठा विधिः ==
<poem>
सिंहासन विधिं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
देवादीनां जृपादीनां मर्त्यानां च महात्मनाम् ॥ १ ॥
देवाद्याः शिवपूर्वाःस्युः नृपाद्या बहवो मताः ।
चक्रवर्ती भवेदाद्यस्त्वधिराजो द्वितीयकः ॥ २ ॥
तृतीयः स्यान्नरेन्द्रस्तु तेषां लक्षणमुच्यते ।
चतुःसमुद्रपर्यन्तं पृघ्वीं यः परिपालयेत् ॥ ३ ॥
चक्रवर्ती समाख्यातः सप्तराज्यं प्रपालयेत् ।
अधिराज्स्समाख्यातस्त्रिराज्यं यस्तु पालयेत् ॥ ४ ॥
नरेन्द्रः सति विज्ञेयस्त्वन्येऽपि बहवो मताः ।
पार्णेय प्रमुखास्तेषां आसनानि बहून्यपि ॥ ५ ॥
द्वारोत्सेध त्रिभागेन उत्तमं हीनमर्धतः ।
व्द्यन्तरं त्वष्टधा कृत्वा नवोत्सेधाः प्रकीर्तिताः ॥ ६ ॥
द्वारोदयसमं वाष्ट नवभागोनमेव वा ।
नरेन्द्र सदृशं तस्य बाहूरुनाभिदघ्नजम् ॥ ७ ॥
प्रदेशमानमेतत् स्यान्नृपाणामेव कीर्तितम् ।
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य द्विव्द्यङ्गुल विवर्धनात् ॥ ८ ॥
पञ्चपञ्चाशदंशान्तं तुङ्गानि कथितानि तु ।
उत्सेध सदृशो वाथ त्रिपादोऽर्धस्तु वा मतः ॥ ९ ॥
विस्तारो व्द्यन्तरं कृत्वा चतुर्धा नवमानकम् ।
हीनानां हीनमानं स्याच्छ्रेष्ठानं सर्वमिष्यते ॥ १० ॥
चतुरश्रायताश्रं वा सिंहपीठं विधीयताम् ।
चतुरश्रं समं वृत्तं द्युसदां चक्रवर्तिनाम् ॥ ११ ॥
अष्टमांशं समारभ्य तद्वृद्धया द्विगुणाधिकम् ।
सिंहासनायतं कुर्याद् अङ्गुलैवथकारयेत् ॥ १२ ॥
अङ्गुल द्वयमारभ्य द्विव्द्यङ्गुल विवर्धनात् ।
द्विगुणान्तंविधेयं स्यादायामेऽप्येवमीर्तम् ॥ १३ ॥
पाद बाह्यं तु देवानां तन्मध्ये चक्रवर्तिनाम् ।
अन्येषामपि सर्वेषां पादान्तं मानमिष्यते ॥ १४ ॥
सर्वं सर्वेषु वा ग्रायं पादविस्तार उच्यते ।
सार्धाङ्गुलं समारभ्य वर्धयेदर्ध मात्रतः ॥ १५ ॥
पञ्चाङ्गुलान्तं तद्भित्तेः पाद वेदांश निर्गमात् ।
यथा बलं यथा शोभं भित्तिस्तत्र विधीयताम् ॥ १६ ॥
एकत्रिपञ्चमुनयो विस्तारे भक्त्यो मताः ।
दैर्घ्यैर्नवाधिकाः प्रोक्ताः पूर्वोक्ताः भक्तयो द्विजाः ॥ १७ ॥
पादानामन्तरे पादा भवेयुरुपपीठके ।
पादे पादान्तरेऽन्यत्र सिंहरूपाणि कारयेत् ॥ १८ ॥
मकरैर्नक्रकैः पत्रैर्नानाचित्रैर्विचित्रयेत् ।
सिंहासन त्रिभागेन चतुर्भागे न वा त्वधः ॥ १९ ॥
एकद्वित्रिचतुर्मात्रिः विस्तारादधिकं ततः ।
उपपीठं विधेयं स्यात् तद्रूपमिह कथ्यते ॥ २० ॥
स्थावरं जङ्घमं चैव द्विविधं तदुदाहृदम् ।
मृत्पाषाण कुजैर्दन्तैल्लोहैर्वा सुधयाथ वा ॥ २१ ॥
शैलं नेष्टं नराणां स्यात् सर्वं देवेषु योग्यकम् ।
दन्त वृक्ष कृतं यच्च स्वर्ण रत्नैर्विचित्रितम् ॥ २२ ॥
राज्ञां सिंहासनं श्रेष्ठं तल्लक्षणमिहोच्यते ।
त्रिनवांशे तदुत्सेधे क्षेपणं पङ्कजं लगलम् ॥ २३ ॥
वेत्रं तलं च पद्मं च कुमुदं पद्मपट्टिके ।
वेत्रं कर्णं च वेत्रं च कम्पं पत्रं कपोतकम् ॥ २४ ॥
वेत्रं कर्णं च निद्रा च मसूराधार पट्टिका ।
सप्तैकार्धांशकार्धैर्वा व्योम वेदांशकार्धकः ॥ २५ ॥
अर्धांशार्धार्धपादैश्च अर्धार्धधैश्च सार्धकैः ।
अर्धेनैकोनविंशांऽसं भद्रकं परिकीर्तितम् ॥ २६ ॥
त्रिंशदंशे तदुत्सेधे वेदार्धे द्वन्द्व सार्धके ।
सार्धार्द्धांश विभागार्धैरेकार्धाष्टांश सार्धकैः ॥ २७ ॥
अर्धार्धव्द्यर्धकार्धैश्च व्योमार्धैरनुपूर्वशः ।
पद्मं कम्पं च कर्णं च कम्पं च वाजनम् ॥ २८ ॥
पद्मं कम्पं च कर्णं च कण्ठं निद्रा च पट्टिका ।
अङ्घ्रिरुत्तर पट्टी च निद्रा पद्मं कपोतकम् ॥ २९ ॥
आलिङ्गान्तरिते चैव प्रतिवाजन मूर्ध्वतः ।
एतत्सौम्यं समाख्यातं त्रिसप्ताङ्गै स्समायुतम् ॥ ३० ॥
एत देव मुखे पृष्टे सौभद्रं संयुतम् ।
पार्श्वयोर्भद्रयुग्मं चेच्छ्रीवहं परिकीर्तितम् ॥ ३१ ॥
पञ्चा नामासनानां तु विजिः पृष्ठे विधीयताम् ।
आसन व्यासतुङ्गाढ्या मसूराधार वेशिनी ॥ ३२ ॥
यथेष्टोन्नत विस्तारा विधेया वा द्विजोत्तमाः ।
तद्विस्तार विभागेन मध्ये मकर तोरणम् ॥ ३३ ॥
पद्माभिषेक संपन्ना कार्या तोरण मध्यमे ।
तोरणाङ्घ्रिः स्वविस्तार निर्गता नक्रपट्टिका ॥ ३४ ॥
मुष्टि बन्धोपरिक्षिप्त व्यालमस्तक संस्थिता ।
कम्प क्षेपकपोताद्यैर्बहुभिर्भूषयेत् द्विजाः ॥ ३५ ॥
मकरैर्नक्रकाद्यैश्च नानाचित्रैविचित्रयेत् ।
अयोमयांस्तु नाराचान् कीलान् पट्टांश्च योजयेत् ॥ ३६ ॥
स्वर्णनिर्मितं पट्टाद्यैः रत्नैर्वाथ विचित्रयेत् ।
कुर्यात्तोरण पृष्टे तु कल्प वृक्षं सुवर्णजम् ॥ ३७ ॥
नानारत्नसमोपेत मनन्तफण संयुतम् ।
विजिं हि त्वाथवा कुर्यात् कल्पवृक्षं तु केवलम् ॥ ३८ ॥
वितोरणा विजिर्वाथ आसनं केवलं तु वा ।
पञ्चाङ्गमुपपीठं यत् पद्मकाधो नियोजयेत् ॥ ३९ ॥
पद्मकादि चतुर्णां स्यात् द्वादशाङ्ग मुपासनम् ।
उपपीठ दशांशे तु वेदांशैः कण्ठ उच्यते ॥ ४० ॥
क्षुद्रकम्पौ तदूर्ध्वाधोभागेन द्व्यंशमानतः ।
महाकम्पौ विधातव्यौ पञ्चाङ्गमुपपीठकम् ॥ ४१ ॥
चतुर्शांशके तुङ्गे द्व्येकार्धार्ध चतुष्ट्यैः ।
अर्धार्धकैर्द्विचन्द्रैश्च अर्धार्धाभ्यामनुक्रमात् ॥ ४२ ॥
पादुकं पङ्कजं वेत्रं कम्पं कण्ठं च वेत्रकम् ।
वेत्राब्ज वाजनं पद्मं कम्पं वेत्रमनुक्रमात् ॥ ४३ ॥
द्वादशाङ्गमिदं कुर्याद् उपपीठं मनोहरम् ।
चतुःसप्तांशके तुङ्गे जगती पङ्कजम् गलम् ॥ ४४ ॥
वेत्रं गलं च पद्मं च कुमुदं पद्म कम्पके ।
वेत्रं गलं च वेत्रं च कम्पं निद्रा कपोतकम् ॥ ४५ ॥
आलिङ्गान्तरिते चोर्ध्वे प्रतिवाजनमेव च ।
ऊर्ध्वे मसूरकाधार पट्टिका मूलतः क्रमात् ॥ ४६ ॥
सार्धांशकैस्तथकेन अर्धकार्धार्धकार्धकैः ।
द्व्यर्धार्धार्धक सप्तांशैः अर्धार्धार्धत्रिभागतः ॥ ४७ ॥
अर्धार्धैकार्धकैश्चैव श्रीकान्तमितिकीर्तितम् ।
एत देव गलाधस्तान्नेत्रार्धैकार्ध भागतः ॥ ४८ ॥
कर्णं च वाजनं निद्रा वेदिका पद्मकम्पकम् ।
योजयेद् वृत्तकान्तं स्याद् द्वात्रिंशद्भागनिर्मितम् ॥ ४९ ॥
उच्चे नवदशांशेऽर्धे सार्धैर्वेदार्ध कार्धकैः ।
त्रिभागार्धार्ध वेदार्धैरर्धद्व्यर्धार्ध कांशकैः ॥ ५० ॥
पादुकं पङ्कजं दृक् च पङ्कजं कुमुदपङ्कजम् ।
वाजनं पद्मवेत्रं च पङ्कजं वाजनं कजम् ॥ ५१ ॥
वेत्र च वाजनं मूलाद् द्विसप्ताङ्गमुदाहृदम् ।
श्रीकान्तादि चतुर्णां स्याद् अष्टाङ्गमुपपीठकम् ॥ ५२ ॥
नेत्रैकार्ह चतुर्भागैः अर्धार्धनयनार्धकैः ।
पादुकं पङ्कजं वेत्रं पद्मवेत्रं च वाजनम् ॥ ५३ ॥
पट्टिका वाजनं चैव तत्तुङ्गे रुद्रभाजिते ।
अष्टाङ्गमुपपीठं स्यात् सर्व सर्वत्र वा मतम् ॥ ५४ ॥
प्रासाद लक्षणे पूर्वं कथितानि बहूनि च ।
अधिष्टानि सर्वाणि सोपपीठानि यानि च ॥ ५५ ॥
संग्राह्याणि च तानीह देशिकैर्नियमावृते ।
अवलम्बित पादस्याद् देवादीनां विशेषतः ॥ ५६ ॥
सिंहासनाङ्ग संश्लिष्टं पादपीठं विधीयताम् ।
सिंहासन विशालोच्च चतुर्थांश प्रमाणतः ॥ ५७ ॥
कण्ठोर्ध्वाशः कृतः कम्पपद्म कम्पैर्विचित्रकम् ।
यथा शोभांशमानेन सप्ताङ्गैर्वृत्त सन्निभम् ॥ ५८ ॥
यवादारभ्य मात्रान्तं वृद्धिर्हानिर्विधीयताम् ।
आसनानि च सर्वाणि सभद्राण्यथवा नयेत् ॥ ५९ ॥
पादमर्थं त्रिपादं व समं तस्याङ्ग निर्गमम् ।
प्रवेशं च तथा कुर्याच्छो भाबलवशेन वा ॥ ६० ॥
आसनानां च सर्वेषामायादि विधिरुच्यते ।
परिधिं विपुलं दैर्घ्यं तुङ्गं सकलमेव च ॥ ६१ ॥
बन्धवेदचतुर्बन्ध ग्रहैश्च गुणयेत् क्रमात् ।
सप्तभूतर्क्षमूर्त्यब्धि संख्यैर्भागान् हरेद् गुरुः ॥ ६२ ॥
आयो व्ययश्च नक्षत्रं योनिर्वारो विशेषतः ।
शाकस्सालश्च पनसः शिंशुपश्चन्दनासने ॥ ६३ ॥
तिन्दुकोऽर्जुनतालौ च निम्बश्च सुरभुरुहः ।
लिकुचस्सहकारश्च कुटजः कट्फलस्तथा ॥ ६४ ॥
श्री पर्णी जाति वृक्षा ये क्षीर वृक्षाश्चतुर्विधाः ।
जम्बूश्चैव मधूकश्च वैकङ्कत समाह्वयः ॥ ६५ ॥
आसनार्थं च संग्राह्या द्रव्यग्रहणमार्गतः ।
एवं सिंहासनं कृत्वा संस्कुर्यात् तदनरम् ॥ ६६ ॥
कालश्च पूर्ववत् प्रोक्तो यजमानानुकूलतः ।
शिल्पिनं च विसृज्याथ पुण्याहप्रोक्षणान्तरम् ॥ ६७ ॥
पञ्च गव्येन संप्रोक्ष्य हृन्मन्त्रं समुदीरयन् ।
अष्टमृत्सलिले नैव क्षालयेत् कुश वारिणा ॥ ६८ ॥
शुद्धोदकेन संस्नाप्य ब्रह्मपञ्चकमुच्चरन् ।
पुनर्गन्धोदकेनैव स्नापयेत्तदनन्तरम् ॥ ६९ ॥
स्थण्डिलोर्ध्वे च तन्न्यस्त्वा वस्त्रैराच्छादयेत्कुशैः ।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च तन्मत्रेण समर्चयेत् ॥ ७० ॥
सिंहासन पदं चोक्त्वा चतुर्थ्यन्त सदीपकम् ।
नमस्कार समोपेतं स्वबीजेन समन्वितम् ॥ ७१ ॥
मन्त्रमेवं समुचार्य पूजयेद्देशिकोत्तमः ।
तस्याग्रे स्थण्डिलं कृत्वा जुहुयात्समिदादिभिः ॥ ७२ ॥
समिदाज्यचरूंश्चैव तिललाज समन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा तन्मन्त्रं समुदीरयन् ॥ ७३ ॥
पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा शान्तिकुंभांभसा गुरुः ।
सिंहासनं समुभ्युक्ष्य गन्धाद्यैः पूजयेत्पुनः ॥ ७४ ॥
स्नातं शुक्लांबरधरं मकुटेन विभूषितम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं छत्र चामर संयुतम् ॥ ७५ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने च राजानमधिरोपयेत् ।
नरेन्द्रासन संस्कारस्त्वेवं देवे विशिष्यते ॥ ७६ ॥
मूर्तिमूर्तीशविन्यासं तत्वत्वेस्वरान्वितम् ।
तद्देव होम संयुक्तमासनाणुभिरन्वितम् ॥ ७७ ॥
आधारशक्ति पूर्वैस्तु शिवासन पदान्तकैः ।
अष्टदिक्वष्ट कुंभांश्च मध्यमे शक्रशर्वयोः ॥ ७८ ॥
प्रधान कुंभं संस्थाप्य स्वर्णवस्तादिभिर्युतम् ।
शिवासनाणु मध्ये च लोकपान् परितो यजेत् ॥ ७९ ॥
एवमादौ च संपूज्य ततो होमं समारभेत् ।
संतर्प्यासन मन्त्रास्तु पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ॥ ८० ॥
सर्वानासन मन्त्रांस्तु न्यस्त्वा सिंहासने गुरुः ।
शिवासनाणुं तन्मध्ये कुंभस्थं विनिवेशयेत् ॥ ८१ ॥
संस्थाप्य कुम्भतोयैश्च लोकपान्परितो न्यसेत् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैस्तैर्मन्त्रैश्च गुरूत्तमः ॥ ८२ ॥
संस्नाप्य देवदेवेशं विशेषार्चन संयुतम् ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु देवेशमधिरोपयेत् ॥ ८३ ॥
आचार्यं पूजयेत्तत्र वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ।
दक्षिणां च यथाशक्ति दापयेद् गुरुमूर्तये ॥ ८४ ॥
अन्येषामासनानां च प्रमाणमभिधीयते ।
सुवर्णं रजतं ताम्रमारकूटं च कांस्यकम् ॥ ८५ ॥
मिश्रलोह शिलावृक्षमृत्सुधारत्न संभवम् ।
दन्तजं क्षुद्रसिद्ध्यर्थं त्रपुसीसायसादिकम् ॥ ८६ ॥
पीठार्थं द्रव्यमुद्दिष्टमेवं चेत्तद्वशेन तु ।
द्वित्र्यङ्गुलं समारभ्य चैकाङ्गुल विवर्धनात् ॥ ८७ ॥
पञ्चाशनमानजातं तु विस्तारे मानमीरितम् ।
सपादं सार्धमष्टांशाधिकं पादत्रयादिकम् ॥ ८८ ॥
द्व्यङ्गुलं वाङ्गुलर्द्ध्या तु शताङ्गुल समावधि ।
आयामे मानमुद्दिष्टं पादानं मानमुच्यते ॥ ८९ ॥
एकमात्रं समारभ्य व्योममात्र विवृद्धितः ।
पञ्चाशत्करजान्तं तु पादायामः प्रकीर्तितः ॥ ९० ॥
अर्धाङ्गुलं समारभ्यं पादाङ्गुल विवृद्धितः ।
विस्तारे विश्वमात्रान्तः पादायामः प्रकीर्तितः ॥ ९१ ॥
पादाश्च ऋजवो येस्युस्सिंहव्याल वृषात्मकाः ।
भूताभाः खरपादाभास्सचक्रा स्स्हजा न वा ॥ ९२ ॥
पक्ष्याभा मनुजाभावा शेषसत्वाकृतिस्तु वा ।
ते च सिंहासनाः कार्याः पद्मपीठोपरि स्थिताः ॥ ९३ ॥
केवला वाथवा कार्या स्वशिरः पादसंयुताः ।
अन्तर्वक्त्रा बहिर्वक्त्राः पादभूषायुता न वा ॥ ९४ ॥
नाना पट्टैश्व न्वेत्रैश्च वाजनैर्हिरिकादिभिः ।
पत्रैः पद्मदलैश्चैव रत्नाद्यैरूपशोभिताः ॥ ९५ ॥
तदाननेलिकां वाथ फलकां वाथ योजयेत् ।
तत्पादैश्छेद संयुक्तैरुर्ध्वाधः स्थोच्चसंयुतैः ॥ ९६ ॥
पादोर्ध्व फलका वाथ योजनीया यथेष्टतः ।
यवाद्यवार्ध वृद्ध्या तु रुद्रमात्र समावधि ॥ ९७ ॥
फलकासनमाख्यातं स्वर्णादीनां यथार्हकम्
वाजनैः पद्मपत्रश्च क्षेपणैर्हीरिकादिभिः ॥ ९८ ॥
रत्नबन्ध सरोजैश्च नानावेत्रदलैरपि ।
फलकां भूषयेद्वाथ केवला फलकाथवा ॥ ९९ ॥
तदूर्ध्वे गुलिकापादान् नानाकम्प समन्वितान् ।
नाना नाटक संयुक्तानयः कीलसमन्वितान् ॥ १०० ॥
नानापट्टैश्च पुष्पैश्च योजयेत्सदृढं न वा ।
चतुरश्रं सुवृत्तं वा तत्दायतमेव वा ॥ १०१ ॥
अष्टाश्रं षोडशाश्रं वा त्रिपञ्चाश्रादि सन्निभम् ।
आसनं सुविधेयं स्यात् तत्पादाश्चापि तादृशः ॥ १०२ ॥
त्रिचतुष्पञ्चापादाद्या योजनीया यथेष्टतः ।
चतुष्पादशिरः पुच्छयुक्त कूर्मो यथा भवेत् ॥ १०३ ॥
तथा कूर्मासनं कुर्यात् अन्यदप्येवमूह्यताम् ।
स्वर्णैश्शार्दूल चर्माद्यैः समन्ताच्छादयेन्न वा ॥ १०४ ॥
सिंहासनोक्तमार्गेण भवेदायादि लक्षणम् ।
फलकान्तं भवेन्मानं परित्यक्तोर्ध्वकर्मणाम् ॥ १०५ ॥
तद्युक्तानां तु तद्बाह्ये पाद्बाह्यानां तु मानकम् ।
एतेषामासनानां तु संस्कारः प्रागुदीरितः ॥ १०६ ॥
पूर्वोक्त विधिना कुर्यात् आयादीनां च लक्षणम् ॥ १०६१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे सिंहासन प्रतिष्ठा विधिः सप्ततितमः
पटलः ॥
</poem>
== एकसप्ततितमे पटले रथादि स्थापन विधिः ==
<poem>
रथादि स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
रथोऽनेकविधः प्रोक्तस्सच चक्र विभेदतः ॥ १ ॥
त्रिचक्रोवा चतुश्चक्रो पञ्च षट्सप्त चक्रयुक् ।
नवाष्ट चक्र युक्तो वा द्विचक्रश्शकटाह्वयः ॥ २ ॥
त्रिचतुः पञ्चषट्सप्त वसुग्रह वितस्तयः ।
भारवाह्य विशालं स्यात् तदायामश्च कथ्यते ॥ ३ ॥
अक्षोन्तरं समाख्यातं उपधानं द्विजोत्तमाः ।
पोतिकाकरवत् ख्यातं भारतारघनान्वितम् ॥ ४ ॥
भाअरबाह्य विशालार्ध दैर्घ्यं पादाधिकन्तुवा ।
पादहिनोपयुक्तंवा तदन्तर्मान षट्कयुक् ॥ ५ ॥
इदमक्षोत्तरं कार्यं भाराधो द्विजसत्तमाः ।
यत्र यत्र च भाराक्षं संयोगस्तत्र कथ्यते ॥ ६ ॥
अयः पट्टैश्च कीलैश्च स्वाग्रकीलैः महत्तरैः ।
बन्धयेत् स्व स्व रक्षार्थं यथा दृढतरं भवेत् ॥ ७ ॥
तदधस्त्वक्षरक्षार्थं स्व स्व मध्यम पार्श्वयोः ।
स्वस्वतारसमाः कार्या शिखास्तारार्ध वाहलाः ॥ ८ ॥
अक्षवधि विलंबिन्य स्त्वयः पट्टैर्दृढीकृताः ।
प्रतिचक्रं विधेयास्स्युस्समा वा विषमास्तु वा ॥ ९ ॥
शिखां विधाय वास्त्वाध स्वल्पच्छेदसमन्वितम् ।
अक्षोर्ध संप्रवेशार्थ मुपाधानन्तु वा नयेत् ॥ १० ॥
अक्षेस्वप्युपधानार्थं प्रवेशार्थन्तु ह्रासयेत् ।
भारबाह्य विशालन्तु षष्टिभागं विभाजयेत् ॥ ११ ॥
तत्समं वाधिकं षष्ट्या व्योम भाग विवर्धयेत् ।
पादोन द्विगुणं दैर्घ्यं मूल मेतदुदाहृतम् ॥ १२ ॥
तदग्रपृष्ट भागार्धं वसुभागाद्विवर्धयेत् ।
भागैकेन त्रिपादार्धमायामे परिकल्पयेत् ॥ १३ ॥
समोप भद्रे कर्तव्ये तदग्रे वाथ वाश्रिते ।
तयोरपि प्रमाणन्तु पादोक्त विधिनामतम् ॥ १४ ॥
अधिकं वाग्र भद्रन्तु पृष्ठ भद्रात् शिवाग्रजाः ।
केवलं भद्रमिष्टंवा भद्राग्रेष्विष्टमानतः ॥ १५ ॥
ब्रह्मासनं विधेयं वा रहितं वा समाचरेत् ।
भद्रोपभद्रयोर्मानं समं वाप्यधिकन्तुवा ॥ १६ ॥
रथ भद्रोप भद्राणां मानं यन्मीलितं भवेत् ।
तत्सर्वं भारदैर्घ्यं स्यात् भारे सन्धिर्नकारयेत् ॥ १७ ॥
त्रिचौतुःपञ्चषट्सप्तभाग बाहुल्य संयुताः ।
द्वित्रिवेद महाभूत भाग विस्तार संयुताः ॥ १८ ॥
द्विसंख्यादि नवान्ताश्च भारास्त्वक्षोत्तरोपरि ।
त्रिचतुःपञ्चषट्सप्त विस्तारानर्धनीव्रकान् ॥ १९ ॥
योजयेदन्तरे चैषामन्यान्विष्टान् बलार्थकान् ।
भारेषुयोजयेद्विष्टानग्रे पृष्ठेऽन्तरे यदि ॥ २० ॥
प्रत्यक्षमूर्ध्व स्वच्छिद्र बन्धपञ्चक संयुतान् ।
चतुर्भागं समारभ्य भागस्याष्ट दशावधि ॥ २१ ॥
विस्तारं बहुलं कुर्याद्दक्षाणां भारवाहिनां ।
चक्रेनेम्यन्तरं व्योम भागात् भाग विवृद्धितः ॥ २२ ॥
दशभागा वशानन्तु चक्रनेमि घनञ्चयत् ।
तत बहिश्च शिखामानं भारनेम्यन्तरं समम् ॥ २३ ॥
एतत् सर्वञ्च दैर्घ्यंस्यादक्षाणां गुरुसत्तमाः ।
वृत्तान्यश्राणिवाकुर्या दक्षाणि गुरुसत्तमाः ॥ २४ ॥
पञ्चग्राहि समाविद्धिस्वमध्य मयुतानिवा ।
पञ्चाङ्गमिति कार्याणि दारुणा वायसादिभिः ॥ २५ ॥
यथाबलं विशालानि तथा विधधनानिच ।
चक्राणान्तु प्रमाणन्तु बाह्यं भारान्तरं मतम् ॥ २६ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्च षट् भागोनन्तुवाधिकम् ।
द्विगाभाद्वसुभागान्तञ्चक्राणां धनमीर्तितम् ॥ २७ ॥
एकद्वित्र्यङ्गुलांधिक्यन्नाभिदेशे भवेत् द्विजाः ।
तथैव बाह्येनम्याश्च तयोर्मध्येऽरकानि च ॥ २८ ॥
मूलाग्र कृशयुक्तानि व्योम द्वित्र्यंशकानि च ।
त्रिरष्टभ्योष्ट वृध्यातु चतुष्षष्ट्यन्तकानि च ॥ २९ ॥
सारथिः षण्मुखो वास्यादथ नन्दीशरोथवा ।
ब्रह्मा रथांग पाणिर्वा शक्रो वा मुनिपुङ्गवाः ॥ ३० ॥
भारोर्ध्वमुपपीठं स्यात्तन्मानमिह कथ्यते ।
एकभागा द्विकारान्त मेकभाग विवर्धनात् ॥ ३१ ॥
तदुपानाद्विनिष्क्रान्ति भार बाह्यादथांशतः ।
भारबाह्य विवृध्यातु रसभागावसानकाः ॥ ३२ ॥
एकोन त्रिंशदंशं वा तदुच्चं विभजेत् गुरुः ।
गुण चन्द्र महाभूत व्योमनन्द वियद्गुणैः ॥ ३३ ॥
त्रिभागे नैक भागेन मूलादारभ्य कारयेत् ।
उपान पद्मकंपानि कंपं कर्णञ्च कपकम् ॥ ३४ ॥
पद्मञ्च वाजनं कंपं दृष्टान्तार्थ मुदाहृतम् ।
पादोनार्धेन भागेन त्रिभागेन द्विभागतः ॥ ३५ ॥
त्रिभागेन चतुर्भागैरूनं वाप्यधिकन्नयेत् ।
एषां प्रवेशो निष्क्रान्तिः शोभाबलवशात् भवेत् ॥ ३६ ॥
धामोक्तमुपपीठंयत् सर्वमत्र विधीयताम् ।
चतुष्कोणेषु मध्येषु तथा भद्रोप भद्रयोः ॥ ३७ ॥
गुलिका पाद पादैश्च नाटकैः भूषयेत् गलम् ।
उपपीठोच्छ्रयान्तम् वा कर्तव्यमुप भद्रकम् ॥ ३८ ॥
उप भद्रोर्ध्वतः कुर्यात् फलकाच्छादनं दृढम् ।
फलका भार मध्यन्तु पादाद्यैः परिभूषयेत् ॥ ३९ ॥
फलका मध्य भारान्तं योजयेत् पद्मकुङ्मलम् ।
सनालन्नालमानन्तु द्विसप्तत्र्यङ्गुलोर्ध्वतः ॥ ४० ॥
शतांऽसान्तं समुद्दिष्टं तन्मूलं वेद भागतः ।
वस्वं शान्त धनोपेतं वृत्तावाष्टाश्रमेववा ॥ ४१ ॥
षडर्कभागपर्यन्त हीनाग्रं तत्र वक्रयुक् ।
कुंभ मण्डि संयुक्तं युक्तं वा गण्डिकाद्वयोः ॥ ४२ ॥
पद्मं फलकयायुक्तं तदूर्ध्वं पद्मकुड्मलम् ।
तच्च वेदांशमारभ्य व्योमभाग विवृद्धितः ॥ ४३ ॥
वस्वं शांताय संयुक्तं तद्विस्तारोदरान्वितम् ।
तत्रिपाद विशालं वा तदन्तस्सममानकम् ॥ ४४ ॥
कृशाग्रं वृत्तमष्टाश्रं फूल्ल वाह्य दलन्तु वा ।
बहिः करणमेवं स्यादत्रान्तं करणं द्विजाः ॥ ४५ ॥
भारोर्ध्वे वाजनं कुर्यादल्पनिर्गमनान्वितम् ।
यथेष्टबहुलोपेतं तदूर्ध्वे वाजनान्तरम् ॥ ४६ ॥
तद्विनिर्गमनोपेत मुपपीठं गलावधि ।
द्वाभ्यामेकेन वा कुर्याद्दारुभ्यान्दारुणाद्विजाः ॥ ४७ ॥
तत्संबन्धे विधातव्येष्टिकेक्षोर्ध्व देशतः ।
पञ्चग्राहि निबन्धेद्वे विधातव्ये विचक्षणैः ॥ ४८ ॥
यथेष्ट घन विस्तारे तत्संबन्धे परेपि वा ।
भरमूले तदग्रे च समभदे तथानयेत् ॥ ४९ ॥
अन्तर्वाजनकोर्ध्वे स्यादुपपीठ गलावाधि ।
तत्रपादा विधेयास्स्युः उपपीठावसानके ॥ ५० ॥
फलके द्वे विधातव्ये तत्पादोपरि संस्थिते ।
तत्र सन्नद्ध विष्टे द्वे पञ्चग्राही गते च ते ॥ ५१ ॥
भराग्रयोस्तथाकार्ये त्वेवमन्तरुदाहृतम् ।
उपपीठोर्ध्वतः कुर्यादधिष्ठानन्तदुच्यते ॥ ५२ ॥
उपपीठसमं वास्यात्तदर्धं वाथ सार्धकम् ।
तमध्ये षट्कमानं यत् पूर्ववत् परिगृह्यताम् ॥ ५३ ॥
अष्टविंशति भागान्तु तदुच्चन्तु समं भवेत् ।
पंकित्नेत्रैक सप्तैक व्योम द्व्येकैक लोचनैः ॥ ५४ ॥
पद्मं कर्णञ्च पद्मं च कुमुदं पद्म वाजने ।
सदन्त गलकंपौच महा वाजन माचरेत् ॥ ५५ ॥
उपपीठोक्तरीत्यैतत् ऊनाधिक्ये समाचरेत् ।
प्रवेश निर्गमौवापि तद्वदेव समाचरेत् ॥ ५६ ॥
एतदन्तर्विधेयं चोपभद्रं भद्रमेव वा ।
अधिष्ठानोर्ध्वतः कार्यः पादवर्गो द्विजोत्तमाः ॥ ५७ ॥
अधिष्ठान समोवास्यात् द्विगुणो वा समीर्तितः ।
तदन्तर्नवमानेवा पादाष्टांशोन्वितोथवा ॥ ५८ ॥
गुलिकापाद पादैश्च नाटकै र्व्यालराजिभिः ।
सिंह भूत गजैः पादैर्वर्गं सर्वत्र भूषयेत् ॥ ५९ ॥
तदन्तः क्षुद्रपादैश्च नाराचैस्सुदृढन्नयेत् ।
प्रस्तरः पादवर्गोर्ध्वे मानञ्चास्यनिगद्यते ॥ ६० ॥
त्रिभागन्तु समारभ्य भागभाग विवर्धनात् ।
नवभागावसानं स्यादलङ्गारश्च कथ्यते ॥ ६१ ॥
तदुच्चे षोडशांशेतु गुणैक नयनाब्धिभिः ।
व्योमैक चन्द्र चन्द्रांशैरुत्तरं वाजिनन्ततः ॥ ६२ ॥
निद्रा कपोत मालिङ्गं वाजनं प्रतिवाजनम् ।
प्रवेशो निर्गमञ्चैषां धामोक्तन्यायतो भवेत् ॥ ६३ ॥
एतदाद्यतलं प्रोक्तं भद्रमेतत् समोदयम् ।
पादान्तं वाथ भद्रान्तं ह्रास युक्तं च मूलतः ॥ ६४ ॥
एकादि रसभागान्तं पार्श्वयोरुभयोरपि ।
प्रवेश रहितं वा स्यात् एव मेवोप भद्रकम् ॥ ६५ ॥
रथस्त्वेकतलः प्रोक्तो द्वितलाद्यन्वितोनवा ।
षडादि त्रिंशदंशान्तं समं वा मूलपादतः ॥ ६६ ॥
प्रस्तरोच्चं भवेन्मानं द्वितलाङ्घ्रि कपोतयोः ।
अनेनैव प्रकारेण कारयेत् त्रितलादिकम् ॥ ६७ ॥
छादयेत् फलकैरूर्ध्व तलं सारतरूद्भवैः ।
एकाङ्गुल घनैरिष्ट घनैर्वा सुदृढं यथा ॥ ६८ ॥
भद्रञ्चवोप भद्रञ्च छादयेदेव मेवसु ।
न्यायेनानेन कर्तव्यः प्रवेशो निर्गमोपिवा ॥ ६९ ॥
पादानां कार्यः प्रस्तराणाञ्च मञ्चतः ।
प्रवेश निर्गमौ हित्वा कुर्याद्वारज्जु सूत्रकम् ॥ ७० ॥
अनेकतलयुक्तं चेद्विशेषः कश्चिदिष्यते ।
रथस्यारोहणार्थन्तु सोपानाकृति सन्निभम् ॥ ७१ ॥
भद्रोक्तायाम विस्तारं मुखे पृष्ठ द्वयोस्तुवा ।
प्रतिभौमण् प्रवेशस्यात् भद्रस्य मुनिपुङ्गवाः ॥ ७२ ॥
सोपानं वा प्रकर्तव्यं तद्विधान समन्वितम् ।
उपभद्र विहीनं वा भद्रं भारान्तमेव वा ॥ ७३ ॥
एतत् सर्वं विहायाथ केवलान्तूपपीठकम् ।
भारोपरि विधातव्यं तदूर्ध्वे देवसंस्थितिः ॥ ७४ ॥
उपपीठं विहायास्मिन् केवलवामसूरकम् ।
बहिः करणमेवस्या दन्तरत्र निगद्यते ॥ ७५ ॥
पादवर्गेन्तरे क्षुद्रपादाः कंपोपरिस्थिताः ।
ऊर्ध्वकम्प निबद्धाश्च विधातव्या विचक्षणैः ॥ ७६ ॥
तदूर्ध्व प्रस्ताराग्रस्ताः पञ्चग्राहियुतानवा ।
विष्टराबहवः कार्यास्थलं प्रत्येकमाचरेत् ॥ ७७ ॥
तुलामुखानुगाः कार्या ओजायुग्मा यथेष्टतः ।
अयन्त्यस्युस्तदूर्ध्वेतु तदूर्ध्वेच्छादनं मतम् ॥ ७८ ॥
तदूर्ध्वे च विजिः कार्या यथेष्ट धनतुङ्गतः ।
नाना कीलक पट्टैश्च पञ्चग्राहिभिरेव च ॥ ७९ ॥
नाराचैः क्षुद्र कीलैश्च ग्राहकैः पुलकादिभिः ।
कोटिकैर्वक्रपट्टैश्व बन्धयेत् सुदृढं यथा ॥ ८० ॥
एतद्रङ्गं समाख्यातं तोरणेन युतन्नवा ।
पादाकूटयुतं तच्चेद्रथस्तन्मान मुच्यते ॥ ८१ ॥
वेदतालं समारभ्य तालार्धेन निवर्धयेत् ।
यावदष्टसवं पाददैर्घ्यमग्न्यङ्गुलादिकम् ॥ ८२ ॥
पाद पाद विवृध्यातु तत्वाङ्गुल समावधि ।
पाद विस्तार आखातो धाम पादा कृतिर्यथा ॥ ८३ ॥
अग्रमूल शिखोपेतः पादाः कुम्भादि संयुताः ।
बहुनीव्र समायुक्ताः फलकासु निवेशिताः ॥ ८४ ॥
तालाधस्संस्थितैः विष्टैः पादमूलञ्च बन्धयेत् ।
तथैवायसनालैश्च धारस्सुदृधं यथा ॥ ८५ ॥
पादोर्ध्वे प्रस्तरं कुर्यात् लुपारोहण योग्यकम् ।
शिखाकरणमार्गेण लुपारोहण क्रियान्विता ॥ ८६ ॥
सौवर्णैस्तारजैर्लोष्टैस्ताम्रजैः वृक्षकैः दृधम् ।
छादयेदन्य देशञ्च ओजस्तूपि समन्वितम् ॥ ८७ ॥
रथस्त्वेवं समादिष्टश्शुभायादि समन्वितम् ।
कथ्यते सचलेशेन विस्तारादायतोपिवा ॥ ८८ ॥
उभाभ्यां सकलस्याथ नाहेनोत्तुङ्गतोथवा ।
वर्धयेत् द्वित्रिवेदैश्च गुणितेक्रमशोहृते ॥ ८९ ॥
सप्त भूतर्क्ष पातालैरायोन्यस्तारवारकौ ।
तिथिस्स्यात् त्रिगुणं त्रिंशद्ध्स्तमेतद्रथेमतम् ॥ ९० ॥
शकटे शिबिकादौच शुभेशुभ मुदाहृतम् ।
रथस्य स्थापनं यश्च कथ्यते विप्रपुङ्गवाः ॥ ९१ ॥
उद्वास्य तक्षकं शुद्ध तोयेन क्षालयेत् दृढं ।
गोमूत्र गोमयांभोभिः कुशोदैस्तज्जलैरपि ॥ ९२ ॥
गव्येन प्रोक्ष्य पुण्याहं तोयसेचन माचरेत् ।
अस्त्रोदेनापि संप्रोक्षय गन्ध पुष्पादिभिः यजेत् ॥ ९३ ॥
कौतुकं बन्धयेत् पद्ममुकुले हृदयेन तु ।
वस्त्रेणाच्छाद्य धामोक्त्या तत्वतत्वेश्वरान्वितम् ॥ ९४ ॥
मूर्तिमूर्तीश्चरोपेतं चक्रेष्विन्दु दिवाकरौ ।
दक्षिणोत्तर संस्थेषु क्रमशः परिकल्पयेत् ॥ ९५ ॥
हरिमक्षेषु भारेषु यजेदाधार संज्ञिताम् ।
उपपीठे वृषं यष्ट्वा धारेऽनन्तं प्रपूजयेत् ॥ ९६ ॥
धर्मादींश्चरणेष्वेव मधर्मादींस्तदूर्ध्वत्ः ।
अधश्चोर्ध्वच्छदेविद्वान् क्रमेण विनिवेशयेत् ॥ ९७ ॥
फलका प्रस्तरस्याधश्चोर्ध्वं तत्रैव पङ्कजम् ।
कर्णिकान्नवशक्तींश्च शिवासनं अनुस्मरेत् ॥ ९८ ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्चरथाधिपाः ।
शिखरेच सदेशानश्शिवस्यात् स्तूपिनायकः ॥ ९९ ॥
पद्म कुड्मलकेनन्तो व्याप्तिं प्रासाद वर्त्मना ।
तदग्रे स्थंडिलं कृत्वा तस्मिन् सूत्रांबरान्वितान् ॥ १०० ॥
हेम कूर्चादि संयुक्तान्नव कुम्भान्निवेशयेत् ।
तत्र मध्ये शिवं पूर्वेभानुं इन्दुं तथानले ॥ १०१ ॥
दक्षिणे हिमाधार शक्तिन्नि-ऋते घटे ।
वारुणे वृषभं वायावनन्तं विनिवेशयेत् ॥ १०२ ॥
धर्माद्यमुत्तरे कुम्भे शेषमीशान गोचरे ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वातु होमकर्म समाचरेत् ॥ १०३ ॥
संस्थापित घटानांवा समन्ता द्वारथस्यतु ।
नववा पञ्चकुण्डानि एकं वा पूर्वतस्थितम् ॥ १०४ ॥
आवाह्य स्थण्डिलं वाथ कृत्वा कुण्डानि संस्कृतिम् ।
शिवं साङ्गं प्रधानेतु तर्पयेच्छत संख्यया ॥ १०५ ॥
भान्वादीन् स्व स्वदिक्कुण्डे पञ्चकल्पेद्वयं द्वयम् ।
एक कल्पे गुरुस्वस्मिन् कुण्डे सर्वञ्च तर्पयेत् ॥ १०६ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैर्होमं समाचरेत् ।
तत्वमूर्ति तदीशैश्च गुरुर्होमं माचरेत् ॥ १०७ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिङ्मताः ।
शम्यापामर्ग श्रीवृक्ष पिप्पलास्युर्विदग्गताः ॥ १०८ ॥
पलाशश्च प्रधानस्य समिधस्संप्रकीर्तिताः ।
पूर्णान्दत्वा द्वितीयेह्नि कृत कुंभाग्नि पूजनः ॥ १०९ ॥
संप्राप्त दक्षिणो मूर्ति धारदैवज्ञ शिल्पिभिः ।
मुहूर्ते समनुप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ११० ॥
तत्तत् कुम्भस्थ पानीयैस्तत्तद्देशं सुसेचयेत् ।
अनुक्तमत्र सामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ॥ १११ ॥
एवं रथं समापद्य यः कुर्यात् प्रोक्षणं नरः ।
इहैव धनवांच्छ्रीमान् वांछितं फलमाप्नुयात् ॥ ११२ ॥
रथमेवं सुसंकृत्य रथयात्रां समाचरेत् ।
पैठीच शेखरीमण्डी त्रिविधा परिकीर्तिता ॥ ११३ ॥
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य व्योममात्र विवृद्धितः ।
षण्णवत्यंश कान्तस्तु शिबिका विस्तरोमतः ॥ ११४ ॥
त्रिस्सप्ताङ्गुलमारभ्य वर्धये देकमात्रतः ।
एकोन् द्विशतं याव दायामं परिकल्पयेत् ॥ ११५ ॥
ईषिका बाह्यमाध्यमाध्यान्तर्मान मेतदुदाहृतम् ।
पादबाह्यन्तु देवानां राज्ञामपि विशिष्यते ॥ ११६ ॥
पादमध्यस्तु सामान्यो व्यासायामावधिर्मतः ।
एव मेवेषिका बाह्या मध्यमं परिकीर्तितम् ॥ ११७ ॥
पादेषिकान्तर्मानं यत् सर्वेषां परिकीर्तितम् ।
त्रिचतुर्भूत षट् सप्त नवभिर्वत्सरो भवेत् ॥ ११८ ॥
दैर्घ्यन्तेवच मन्वन्तवितस्तिरितिकीर्तिम् ।
वित्स्तिरङ्गुलिर्वापि ज्ञेय मायादि शोभनम् ॥ ११९ ॥
विस्तारेणाथवादैर्घ्यात् सकलेवाथवा नयेत् ।
अष्टत्रित्रिवसुघ्नञ्च सूर्यैश्च मनुभिर्भजेत् ॥ १२० ॥
वसुभिश्चोडुभिः स्त्रिघ्नः पर्यन्तम् केवलन्तु तत् ।
त्रिंशद्भिः मुनिभिः विप्राः क्रमादायादयोमताः ॥ १२१ ॥
आयोव्ययश्च योनिश्च नक्षत्रन्तिथिवारकौ ।
विस्तारेणाथवायस्यादायामेनव्ययो भवेत् ॥ १२२ ॥
योनिस्तेनैवनक्षत्रं विशालेन प्रकीर्तितम् ।
विस्तारायाम संयोगात्तिथिर्वारस्तु तुङ्गताः ॥ १२३ ॥
त्रिमात्र मेकमात्राभ्यां स्वव्यासार्धान्तमीरितम् ।
हस्तान्तन्तुङ्गमानं स्यादलङ्कारस्तु कथ्यते ॥ १२४ ॥
त्रिमात्रन्तु समारभ्य पादमात्र विवृद्धितः ।
त्रिषडङ्गुल पर्यन्तमिषिकाविस्तरो मतः ॥ १२५ ॥
व्योममात्रं समारभ्य पादमात्र विवृद्धितः ।
सप्त मात्रान्तमुद्दिष्टमिषिका बहुलं द्विजाः ॥ १२६ ॥
व्योममात्रात्तु पादर्द्धया सप्तमात्र समावधि ।
हस्तमानं सुमुद्दिष्टं वृत्तं वाचतुरश्रकम् ॥ १२७ ॥
वृत्ताश्रमायताश्रंवा हस्तरूपं प्रकीर्तितम् ।
अष्टांशादंश वृध्यातु स्वन्न्यास द्विगुणावधि ॥ १२८ ॥
इष्टिका हस्तयोः कर्ण निर्गमः परिकीर्तितः ।
किन्तु हस्ते विशेषोयं स्वव्यासाष्ट गुणावधि ॥ १२९ ॥
पादमात्रात्तु पार्दद्ध्या चतुर्मात्र समावधि ।
पट्टिका घन विस्तारो यथायोग्यं विधीयते ॥ १३० ॥
व्यालैस्सिंहैः गजैरश्वैर्नरैर्विद्याधरादिभिः ।
गुलिका पाद पादैश्च पट्टैर्हीनैश्च वाजनैः ॥ १३१ ॥
क्षुद्रकंपैश्च वल्लीभिर्नाराचैः कोणबन्धनैः ।
यथा शोभांशमानैश्च कपोत प्रतिवाजनैः ॥ १३२ ॥
झषैश्च वलयैः क्षुद्रगुलिकापाद बन्धनैः ।
स्वर्णादितार ताम्रोर्थैः जन्तजैर्वृक्षजैस्तु वा ॥ १३३ ॥
शिबिकालंकृतिं कुर्याद्यथा शोभं यथाबलम् ।
एषा पैठी समाख्याता शेखरी शिखरान्विता ॥ १३४ ॥
पादैर्मञ्चैश्च मौण्डीचेत् मण्डपाकार शोभिता ।
शूकः कालश्च तिमिरः पनसो निंबकार्जुनौ ॥ १३५ ॥
मधूकः खदिरो योऽन्ये सार वृक्षास्समीरिताः ।
वृक्षेरेतैः प्रकर्तव्या शिबिका लक्षणान्विता ॥ १३६ ॥
अस्याश्च प्रोक्षणं कार्यं सिंहासन विधानतः ।
वक्ष्ये पर्यङ्कमानश्च शिबिका विस्तरो यथा ॥ १३७ ॥
तद्वद्विस्तार संयुक्तं त्रिगुणान्तर संयुतम् ।
चतुष्पदादि संयुक्तं पादमानञ्च कथ्यते ॥ १३८ ॥
त्र्यंगुलादंगुलद्धर्यातु पञ्चाशत् करजावधि ।
पाद दैर्घ्यं समाख्यातं द्वयंगुलात् पादवृद्धितः ॥ १३९ ॥
तिथि मात्र विशालं स्यात् पादमूले द्विजोत्तमाः ।
अनेक गण्दिकोपेतन्नाना हीर समन्वितम् ॥ १४० ॥
अनेक कर्ण सयुक्तं त्रिगुणान्तायसायुतम् ।
तत् पार्श्वे त्विषिकां कुर्यात् फलकां वा द्विजोत्तमाः ॥ १४१ ॥
फलकानाञ्च बाहुल्यं यथाशोभं यथाबलम् ।
नानापट्ट समायुक्तन्नानावेत्र समायुतम् ॥ १४२ ॥
नाना नाराच संबन्धं पुलकाद्यैश्च शोभितम् ।
लोहजन्दन्तजं वाथ दारुजं मिश्रमेववा ॥ १४३ ॥
शिबिकायद्वदायाद्यैः संयुक्तं संपदेभवेत् ।
पर्यङ्कमे तत् कथितं बाल पर्यङ्कमप्यथ ॥ १४४ ॥
प्रोच्यते शिबिकायाद्वत् कर्ण निर्गम वर्जितम् ।
खट्वा पाद समायुक्तं पट्टिकां एक संयुतम् ॥ १४५ ॥
पाद मूल विनिक्षिप्तः क्षुद्र चक्र समन्वितम् ।
निम्बादि तरु संसिद्धं बाल पर्यङ्गमीरितम् ॥ १४६ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे रथादि स्थापन विधिः एकसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== द्विसप्ततितमे पटले करणलक्षण विधिः ==
<poem>
लक्षण करणानां च वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
याज्ञीयवृक्षजाश्शस्तास्समिधोद्वादशङ्गुलाः ॥ १ ॥
सत्वचस्तास्समच्छेदा वक्रग्रन्थ्यादिवर्जिताः ।
त्रिंशद्दर्भदलैर्गाधं ग्रथिता बाहुमात्रकाः ॥ २ ॥
वेणिका वर्तुला वापि विष्टरा दर्भनिर्मिताः ।
तन्माना ऋजवस्साग्रास्तत्कुण्डसमिदुद्भवाः ॥ ३ ॥
निर्व्रणाश्च समच्छेदाः प्रोक्ताः परिधयस्समाः ।
चत्वारो विष्टरास्तद्वन्मताः परिधयोऽपि च ॥ ४ ॥
दर्भत्रयं समारभ्य व्योमदर्भविवृद्धितः ।
षट्त्रिंशद्दर्भपर्यन्तं कूर्चार्थं दर्भमाहरेत् ॥ ५ ॥
तत्संख्यामात्रदैर्घ्यं स्यात् किंचैकादशमात्रतः ।
ग्रन्थिरर्धाङ्गुलात्पादवृद्धया स्याद् द्यङ्गुगावधि ॥ ६ ॥
ग्रन्थेः प्रदक्षिणावर्तशिखामानं द्विमात्रतः ।
वृद्ध्यैकमात्रया प्रोक्तं नवमात्रावसानकम् ॥ ७ ॥
ग्रन्थ्यग्ररहिता वाथ कूर्चास्स्युस्त्वितरे मताः ।
ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः कूर्चमूलमध्यग्रगा मताः ॥ ८ ॥
उत्कूर्चन्यासपक्षोऽयमधः कूर्चे विलोमगाः ।
उत्कूर्चश्शान्तिदः प्रोक्तस्त्वधः कूर्चस्तु पुष्टिदः ॥ ९ ॥
अन्तः कूर्चो न कर्तव्यः स विधेयोऽभिचारके ।
द्वित्रिवेदशरैर्दर्भैर्मूलाग्रसहितैस्तु वा ॥ १० ॥
पवितं दक्षिणावर्तग्रथितं तद्विवर्जितम् ।
अनामिकाङ्गुलीयोगयोग्यरन्ध्र समन्वितम् ॥ ११ ॥
प्रागुक्त ग्रन्धिशिखरं पवित्रमतिसुन्दरम् ।
ईश्वराधिष्ठितं प्राग्वद्दक्षिणे चोभयत्र च ॥ १२ ॥
करे संयोजनीयं स्यात् काले देवार्चनादिके ।
अङ्गुलीयकमिष्टं स्यात्तदर्थं स्वर्णनिर्मितम् ॥ १३ ॥
त्रयोविंशतिसंख्यातदर्भैस्स्यान्निर्मितेन च ।
अर्कमात्रादिषट्त्रिंशदङ्गुलावनतेन च ॥ १४ ॥
यथेष्टान्तरयुक्तेन लम्बनेन समन्विता ।
दर्भमाला विधेया स्यात् कनिष्ठाङ्गुलिनाहया ॥ १५ ॥
रज्ज्वा चैव विधेया स्यात् साश्वत्थदलरञ्जिता ।
आरभ्य हस्तत्रितयं त्र्ङ्गुलेन विवर्धनात् ॥ १६ ॥
तिथिहस्तान्तदैर्घ्यं स्यात्तदर्धा विस्तृतिर्भवेत् ।
सदृशे वान्तरेऽष्टांशे नवमानं प्रकीर्तितम् ॥ १७ ॥
द्वारमानोच्चतत् प्रोक्तविस्ताराद्दैर्घ्यतोऽपि वा ।
स्तम्भयोर्विष्टरस्यापि प्रमाणं त्र्ङ्गुलादितः ॥ १८ ॥
पादाङ्गुलविवृद्ध्या तु त्रिंशन्मात्रान्तमीर्तितम् ।
याज्ञिकैस्तरुभिः कुर्यात् प्रतिष्ठादौ च तोरणम् ॥ १९ ॥
शिलयेष्टकयाऽन्यत्र दारुभिस्तोणं नयेत् ।
इष्टमानेन खातं स्याच्छिखामानं तथैव च ॥ २० ॥
विष्टरोर्ध्वे त्रिशूलानि नवशूलानि पञ्च वा ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य व्योममात्रविवृद्धितः ॥ २१ ॥
पक्षमात्रावसानं तुशूलदरिघ्यं प्रकल्पयेत् ।
विस्तारात् पादवृद्ध्या तु द्व्यङ्गुलादर्कमात्रकम् ॥ २२ ॥
यावत्तावद् घनं तेषामिष्टमानेन कारयेत् ।
एवं तोरणमाख्यातं मङ्गलाष्टकमुच्यते ॥ २३ ॥
नवाङ्गुलं समारभ्य वृद्ध्या व्योमाङ्गुलेन च ।
षट्त्रिशन्मात्रपर्यन्तं दैर्घ्यं तेषु प्रकल्पयेत् ॥ २४ ॥
पादमर्धं त्रिपादं वा विशालं तेषु कल्पितम् ।
अन्तरेष्टविभागे तु नवमानमुदाहृतम् ॥ २५ ॥
घनमेकाङ्गुलात्पादवृद्ध्या सप्ताङ्गुलावधि ।
याज्ञीयवृक्षैलोहैर्वा मङ्गलाष्टकमाचरेत् ॥ २६ ॥
दर्पणं पूर्णकुम्भं च वृषभो युग्मचामरम् ।
श्रीवत्सं स्वस्तिकं शंखो दीपश्शैवाष्टमङ्गलम् ॥ २७ ॥
अन्येषामपि देवानां देवीनां चाष्टमङ्गले ।
वृषं त्यक्त्वा तदर्थं तु स्वस्ववाहनमाचरेत् ॥ २८ ॥
शैवाष्टमङ्गलं कुर्याद्देवानां वाथ वर्णिनाम् ।
ग्रामादौ स्वगृहे वापि यजमानानुरूपतः ॥ २९ ॥
विलिखेद्दर्पणादीनि तन्मानमधुनोच्यते ।
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य व्योमाङ्गुल विवृद्धितः ॥ ३० ॥
पञ्चविंशतिमात्रान्तं तेषां दैर्घ्यं समाचरेत् ।
विस्तारस्तद्वशाज्ज्ञेयस्सपादं वाथ दर्पणम् ॥ ३१ ॥
पादोनार्घेन वा तस्मिन् पादं तस्य प्रकल्पयेत् ।
तथैव पूर्णकुम्भे तु पादमानं प्रकीर्तितम् ॥ ३२ ॥
स्वास्यतिर्यग्लतोपेतं लतामानं ततो बहिः ।
तथिव पादमुक्षे स्यात् स्थितो वा शयितोऽथवा ॥ ३३ ॥
पादपद्मसमायुक्तं तूर्ध्वे छत्रसमायुतम् ।
श्रीवत्सस्तु यथोद्दिष्टः स्वस्तिको ग्रामवेशने ॥ ३४ ॥
शङ्खश्चोर्ध्वमुखो ज्ञेयस्सृष्टौ मुक्तौ विपर्ययात् ।
श्रीवत्से पादपद्मं च छत्रं च विनिवेशयेत् ॥ ३५ ॥
स्त्रीणां मूर्धनि वा कुर्याद्देवताः शृणुत द्विजाः ।
दर्पणे पूजयेत्सूर्यं पूर्णकुम्भे जलेश्वरम् ॥ ३६ ॥
चामरे मातरिश्वानं स्वस्तिके तु सरस्वतीम् ।
शङ्खे तु विमलं दीपे पूजयेद्धव्यवाहनम् ॥ ३७ ॥
लक्-ष्म्यां लक्ष्मी वृषं चोक्षे विन्यसेत्स्वाणुना गुरुः ।
पूर्वस्मिन् पश्चिमे भागे चामरद्वितयं न्यसेत् ॥ ३८ ॥
एकैकं दक्षिणे वामे वेदिकायं च विन्यसेत् ।
हित्वाष्टमङ्ग्लं वाथ तत्स्थाने तान् प्रपूजयेत् ॥ ३९ ॥
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् ।
ध्वजं वाथ गदां पद्मं चक्रं च कारयेत् ॥ ४० ॥
ध्वजाङ्कुशौ वा कर्तव्यौ दण्डं हित्वा द्विजोत्तमाः ।
लोहैर्वा याज्ञिकैर्वृक्षैर्लोहश्चेद् बेरमानतः ॥ ४१ ॥
देवान् कृत्वा तु हस्ताभ्यां कृताञ्जलिपुटान्वितान् ।
जाये शक्ति गदे ज्ञेय शेषाः पुरुषलक्षणाः ॥ ४२ ॥
नवतालप्रमाणेन तेषां लक्षणमुच्यते ।
तन्मूर्ध्निकुटोर्ध्वे वा हस्ते वज्रादिकान्न्यसेत् ॥ ४३ ॥
देहलब्धेन तेषां तु प्रमाणं प्रविधीयते ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायाममष्टाङ्गुलसुविस्तरम् ॥ ४४ ॥
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य द्विद्यङ्गुलविवर्धनात् ।
मात्रैरेकोनपञ्चाशत् पर्यन्तैर्दीर्धमुच्यते ॥ ४५ ॥
लोहजं यदि दारूत्थं नयेन्मात्राङ्गुलेन तु ।
इष्टमानेन चैतेषां विस्तार इह कथ्यते ॥ ४६ ॥
स्रुक्स्रुवौ विधिना कार्यौ तद्विधानमिहोच्यते ।
तत्पार्श्वे वान्तरे वापि तद्बिलं विधिनाचरेत् ॥ ४७ ॥
षट्त्रिंशदङ्गुलं पञ्चत्रिंशन्मात्रमथापि वा ।
दैर्घ्यं तस्य रसाङ्गेषुवेदिकाङ्गुष्ठकर्णिका ॥ ४८ ॥
त्रिगम्भीरा चतुष्पञ्चषट्कृतावटमण्डला ।
सप्ताङ्गुलार्धविच्छिन्नचतुस्संवर्तितानना ॥ ४९ ॥
कनिष्ठप्रथुनिर्यासा पुरोनिम्नाज्यनिर्गमा ।
कलशोद्गतषण्णाहदण्डाग्रश्रुतिवेदिका ॥ ५० ॥
यथेष्टं कलशे मानं व्द्यङ्गुला वेदिका यदि ।
नानावाजनवेत्रैश्च पद्मपत्रैर्विचित्रिता ॥ ५१ ॥
शुभा या स्रुक् शरावस्य यथापृष्ठाकृतिर्भवेत् ।
कर्णपार्श्वैकमात्रोनशरावादामुखावधः ॥ ५२ ॥
कनिष्ठानाहसंयुक्ततिर्यग्वेत्रयुता च स्रुक् ।
अथवा त्रिंशदायाममष्टाङ्गुल सुविस्तरम् ॥ ५३ ॥
तर्दर्धं तु घनं प्रोक्तमास्यं कौशिकमात्रकम् ।
आस्यं त्रिकोणवत्कार्यं मध्ये बिलसमन्वितम् ॥ ५४ ॥
कर्णे द्व्यङ्गुल इष्टस्स्याद्वेदिकाष्टाङ्गुला मता ।
तदधो गण्डिका कार्या मात्रार्धादर्धवृद्धितः ॥ ५५ ॥
दण्डो नवाङ्गुलः प्रोक्तस्तन्नाहस्स्यात् षडङ्गुलः ।
मुष्ट्यष्.आङ्गुलमानेन तन्नाहोऽष्टाङ्गुलेन च ॥ ५६ ॥
अथवान्यप्रकारेण स्रुङ्मानामिह कथ्यते ।
द्वात्रिंशदङ्गुलायामं सप्ताङ्गुलसुविस्तरम् ॥ ५७ ॥
तद्घनं तु चतुर्मात्रमास्यायामः षडङ्गुलः ।
कर्णः पक्षाङ्गुलायामो विस्तारश्शरमात्रकः ॥ ५८ ॥
सप्ताऽऽगुलायता वेदी पद्मं पक्षाङ्गुलं भवेत् ।
गण्डिकैकाङ्गुला प्रोक्ता तन्नाहश्चाब्धिमात्रकः ॥ ५९ ॥
रव्यङ्गुलेन दण्डस्सयान्नाहं भागार्धतो भवेत् ।
तन्मूले कलशाकारो व्द्यङ्गुलो दशनाहकः ॥ ६० ॥
पादं कलशमूले स्यादन्यथा वा निगद्यते ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायाममष्टाङ्गुलसुविस्तरम् ॥ ६१ ॥
विस्तारार्धघनोपेतमास्यं सप्ताङ्गुलं भवेत् ।
विस्तारेण च दैर्घ्येण सूकराननसन्निभम् ॥ ६२ ॥
त्रिभागेन भवेदग्रं कृत्वा शेषं परित्यजेत् ।
कर्णदैर्घ्यं द्विमात्रं स्याद्विस्तारं चतुरङ्गुलम् ॥ ६३ ॥
वेदिकाष्टाङ्गुलायामा विस्तारस्सदृशो भवेत् ।
त्रिमात्रं वा चतुर्मात्रं तन्मध्ये बिलमुच्यते ॥ ६४ ॥
दण्डः षडङ्गुलः कार्यस्तन्मध्ये गण्डिकात्रयम् ।
अर्धार्धाङ्गुलवृद्ध्या तु कर्तव्यं चतुरङ्गुलम् ॥ ६५ ॥
त्रयोदशाङ्गुलो दण्डस्तन्मूले पूर्ववद्घटः ।
स्रुक् स्यात् स्रुवेऽपि तद्योनिस्तन्मानं तस्ततो भवेत् ॥ ६६ ॥
एकाद्वित्र्यङ्गुलैर्हीनं दीर्घं वा परिकल्पयेत् ।
षडङ्गुलपशीणाहो दण्डमूले च पुष्करे ॥ ६७ ॥
तदर्धमानकण्ठस्स्यात् क्रमेणैव कृशो भवेत् ।
गोपुराकारवत् कार्यमाज्यस्थानं तदग्रके ॥ ६८ ॥
पृष्ठे कुम्भद्वयोपेतं कर्षापूरस्य पुष्करः ।
नूतनं करणं श्रेष्ठं पुराणं तदभावतः ॥ ६९ ॥
पुराकरणं ग्राह्यं वित्तं दत्त्वा गुरोर्द्विजाः ।
तदाज्ञापूर्वकं स स्यात्तद्भोग्यकरणं ततः ॥ ७० ॥
सहस्राघोररजापस्यात् पुराणकरणग्रहे ।
येन शास्त्रेण यत्स्थाने क्रिया पूर्वं प्रवर्तते ॥ ७१ ॥
तत्र तच्छास्त्रसंसिद्धं करणं विहितं बुधाः ।
अनुक्तमन्यतो गाह्यमुत्सवादिषु कर्मसु ॥ ७२ ॥
अस्त्रं वा प्रतिमा वापि देवोपकरणादिकम् ।
श्रेष्ठस्तद्धामसंसिद्धो न ग्राह्योऽन्यालयस्थितः ॥ ७३ ॥
तल्लिङ्गादेर्विरुद्धत्वादायाद्यैरशुभैर्युतः ।
तल्लिङ्गाद्यनुकूलं चेद्बेराद्यं यत् प्रतिष्ठितम् ॥ ७४ ॥
तेनैवोत्सवकर्माद्यं विहितं मुनिपुंगवाः ।
स्थानात् स्थानान्तरप्राप्तिदोषशुद्ध्यर्थमाचरेत् ॥ ७५ ॥
समिदाज्यान्नकैश्शान्तिहोमं दशशतेन च ।
ह्रस्वप्रासादमन्त्रेण प्रभूतयजनान्वितम् ॥ ७६ ॥
तोरणानि पयोवृक्षजातिलक्षणवन्ति च ।
पञ्चषट्सप्तहस्तानि कन्यसानां समुच्छ्रयः ॥ ७७ ॥
वसुवेदाङ्गुलाग्राणि परेषां परिकल्पयेत् ।
तेषु हस्तात् परः ख्यातः स्ववृद्ध्यर्होपलक्षितः ॥ ७८ ॥
शाखयोरन्तरं तुल्यमुच्छ्रायेणान्यथा क्षयेत् ।
शल्यवस्वङ्गुलान्वाथ परेषां षोडशाङ्गुलम् ॥ ७९ ॥
एकादिवेदहस्तान्ततोरणे क्षुद्रमानके ।
उदयार्धप्रमाणं वा यादादौ परिपठ्यते ॥ ८० ॥
इति उत्तरकामिकाखे महातन्त्रे करणलक्षणविधिर्द्विसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== त्रिसप्ततितमे पटले सौख्य कर्म विधिः ==
<poem>
प्रतिष्ठोत्सवकर्मादावन्ते नित्योत्सवस्य च ।
सौख्यकर्म प्रकर्तव्यं यथावच्छृणुत द्विजाः ॥ १ ॥
सौख्यं च रुद्रकन्याभिः कर्तव्यं तद् द्विधा मतम् ।
ससर्जाप्सरसो रुद्रः कौशिक प्रीतिकारणात् ॥ २ ॥
तासां चिरन्तने वंशे तद्रुद्रगणिकाकुलम् ।
अस्पृश्यं प्रतिलोमाद्यैः अजायत सनातनम् ॥ ३ ॥
ता एव रुद्रकन्यास्स्युः कथ्यन्तेऽन्यैर्द्विजोत्तमाः ।
देवतारुवने पूर्व विनोदार्थं मया पुरा ॥ ४ ॥
कल्याणं वपुरास्थाय प्रविष्टं द्विजसत्तमाः ।
तत्रस्था मुनिपत्न्यो मां दृष्ट्वा सादरमक्षमाः ॥ ५ ॥
विश्लिष्टकेशवस्त्राधा जायन्ते मदनातुराः ।
तथा विधाश्च तास्सर्वा दृष्टाः खलुमयादरात् ॥ ६ ॥
मदालोकन मात्रेण दधते गर्भमक्षयम् ।
तत्तद्गर्भभवा याश्च ता रुद्रगणिका मताः ॥ ७ ॥
तास्सर्वास्तत्र संपूज्य कानो वृत्तिर्भविष्यति ।
एवं पृष्टो ब्रवीम्येवं शृणुध्वं यन्मयोदितम् ॥ ८ ॥
मदर्चनं तु यच्छ्रेष्टं तत् सौख्यसहितं यदि ।
तदेव शुद्ध नृत्तं तु लक्षणं भरतोदितम् ॥ ९ ॥
तत् पूजायां नियोज्यं तन्मत्प्रीत्यर्थं दिने दिने ।
स्त्रीभिस्तद्वंश जाताभिः पञ्चाचार्य समन्वितम् ॥ १० ॥
इत्येवं तु क्रमेणोक्ते प्रणेमुस्ते महीतले ।
मया तुष्टेन तास्सर्वा दीक्षिता दीक्षया खलुः ॥ ११ ॥
आहूय नन्दिनं चादाय करमध्यगम् ।
वेत्रं तस्माच्छिरांस्यासां स्पृष्टानि द्विजसत्तमाः ॥ १२ ॥
ततः प्रभृति वर्तन्ते भुवि नन्दाव्य संज्ञया ।
यतो दण्डेन संस्पृष्टं शिरो दण्डिन्य इत्यपि ॥ १३ ॥
विख्यातास्तत्कुलोत्याभिः श्शुद्धनृत्तं प्रवर्त्यताम् ।
नर्तको मर्दकश्चैव गायको वांशिकस्तथा ॥ १४ ॥
तथा मौर विकश्चैव पञ्चाचार्याः प्रकीर्तिताः ।
चतुर्वर्णानुलोमात्था नाट्यवेद कृतश्रमाः ॥ १५ ॥
भावना गेयनृत्तज्ञा वाद्यज्ञान विशारदाः ।
नव नाट्य रसज्ञाश्च मद्भक्ता वीत कल्मषाः ॥ १६ ॥
तेषु श्रैष्ठ इति प्रोक्तो नर्तको नृत्तशास्त्रवित् ।
नर्तने च स्वयं शक्तो मात्रागणन तत्परः ॥ १७ ॥
मर्दको मल्ल विद्यायां सम्यक् कृतपरिश्रमः ।
प्रवृत्ते शुद्धनृत्ते तु तदङ्गेक्षण तत्परः ॥ १८ ॥
गायको गान विद्याज्ञस्सप्तस्वर विशारदः ।
सप्त स्वर विभेदेन गायको गान नायकः ॥ १९ ॥
वांऽसिकस्तद्वदेव स्यात् किंतु वंशकृतश्रमः ।
सौख्ये तु वादयेद्वंश मुदात्तादि विभेदतः ॥ २० ॥
वादयेन्मुखं सौख्य काले मौर विको मतः ।
नर्तको मर्दकोऽन्यश्च दक्षिणे तु व्यवस्थितौ ॥ २१ ॥
गायको वाम्शिकाख्यश्च वामभागे व्यवस्थितौ ।
अग्रे मौरविकस्सौख्ये वादयेन्मुखं तथा ॥ २२ ॥
ताः पूर्वसंस्कृतास्सर्वाः यद्यप्यासां पुनर्भवात् ।
पुनर्दीक्षा विध्येया स्यात् सा च लेशान्निगद्यते ॥ २३ ॥
अनुकूल दिने स्वस्याः पञ्चसंवत्सराधिकाः ।
पञ्चाशद्वत्सरान्तास्ता योग्या नैवेतराः क्वचित् ॥ २४ ॥
मण्डपं सौख्य नृत्तार्थं कारयेल्लक्षणान्वितम् ।
त्रस्त्रिंशत् कराद् द्विद्वि हस्ताभ्यां ह्वासयेद् द्विजाः ॥ २५ ॥
देवादि शूलं पर्यन्तं श्रष्ट मध्याधम क्रमात् ।
प्रत्येकं त्रित्रिमानानि तेष्विष्टं परिगृह्यताम् ॥ २६ ॥
युग्मेष्वेवं परिग्रायं देवादिप्रक्रमादिदम् ।
अथवा सर्व सामान्या मण्डपाः प्राग्विनिर्मिताः ॥ २७ ॥
पङ्क्तिहस्तादि भेदेन तेन ग्राह्यास्तु नर्तन ।
सर्वे च मण्डपाः कार्याः निवृत्त्यादि कलामयाः ॥ २८ ॥
तन्मध्ये च विधातव्यं शुद्धनृत्तं यथाविधि ।
नटेशं मण्डपेभ्यर्च्य साङ्गं गन्धादिभिस्ततः ॥ २९ ॥
आहूय रुद्र गणिकाः प्रोक्सयेत् शङ्खवारिणा ।
पञ्चाक्षरादि जप्तेन द्वाग्रे लेपिते पुनः ॥ ३० ॥
आसनं प्रणवं तत्र कल्पयेत्तस्य मध्यमे ।
क्षालितं वेत्रमादाय हेतितो येन देशिकः ॥ ३१ ॥
संस्थाप्य वेत्रं पूर्वाग्रं उत्तराग्रमथापि वा ।
नन्दिनं तत्र संपूज्य गन्धपुष्पादिभ्र्गुरुः ॥ ३२ ॥
नववस्त्रस्त्रगुष्णीषस्सोत्तरीयस्सुमाल्यकैः ।
श्वेतचन्दन लिप्ताङ्गः आदिशैवोऽङ्गुलीयकैः ॥ ३३ ॥
संप्राप्त दक्षिणः पञ्च निष्काद्या दक्षिणा अपि ।
तच्छिष्यो वा तदादाय मूर्धादि क्रमशो न्यसेत् ॥ ३४ ॥
शिवायनम इत्येवं समस्तं शिरसि न्यसेत् ।
गन्धादिना समभ्यर्च्य प्राग्वद् वेत्रं पुनर्न्यसेत् ॥ ३५ ॥
नामोक्त्वा नन्दपूर्वं तु संबुध्यन्तं यथा भवेत् ।
नामान्तरं च दास्यामि दण्डिन्यस्तं महत्तरम् ॥ ३६ ॥
मदीयोत्सव कालादौ तव नृत्तानुकूलतः ।
एवं प्रशास्य तद्धस्ते प्रक्षिपेत् पुष्पसंहतिम् ॥ ३७ ॥
तामादाय तदा दद्याद् गुरवेऽञ्जलिसंयुतम् ।
पुनरादाय पुष्पाणि शिवाय विनिवेदयेत् ॥ ३८ ॥
ततः पञ्चपदीत्यादि नृत्तं यद् भरतोदितम् ।
शिव प्रीतिकरम् सौख्यं कारयेच्छिव सन्निधौ ॥ ३९ ॥
एवं स्त्रीणां तु दीक्षा स्यात् पञ्चाचार्येषु कथ्यते ।
देशिकस्य गृहे वाथ स्वगृहे वा मनोरमे ॥ ४० ॥
देवेशं मध्यमे भागे समभ्यर्च्याङ्ग संयुतम् ।
विन्यस्य तत्पुरः कुंभं स्वर्णवस्त्रादि संयुतम् ॥ ४१ ॥
पञ्चाक्षरेण जप्तेन तत्तोयमभिमन्त्रयेत् ।
पञ्चाचार्यान् कृतस्नाताञ्शुक्लवस्तादिभिर्युतान् ॥ ४२ ॥
तदम्भसा तु संप्रोक्ष्य शिरः कूर्चेन संस्पृशेत् ।
पञ्चाक्षर समोपेतं तदा कर्माधि कारिता ॥ ४३ ॥
प्रवेशो रुद्रकन्यानामादौ संक्षिप्य कथ्यते ।
निर्दिष्ट दिवसात् पूर्वं मङ्गलांकुर माचरेत् ॥ ४४ ॥
प्रासादस्य चतुर्दिक्षु पूर्वास्यं मण्डपद्वयम् ।
विधाय मण्डपे पीठं बलिपीठ वशान्नयेत् ॥ ४५ ॥
सर्वस्मिन्मण्डपे कुण्डं स्थण्डिलं वा तदग्रतः ।
निष्पाद्य देवदेवेशं पूर्वेद्युस्संप्रपूजयेत् ॥ ४६ ॥
गन्धाद्यैर्युग संख्याता रुद्रकन्या उपोषिताः ।
धौतदन्ताश्च सुस्नातास्सर्वावयव शोभिताः ॥ ४७ ॥
सर्वमङ्गल संयुक्ताः पञ्चाचार्या स्तथाविधाः ।
कृतशर्वनताः शान्ता बद्धप्रतिसरान्विताः ॥ ४८ ॥
अधिवास्य च पूर्वेद्युः प्रातरेनां क्रियां नयेत् ।
संस्थाप्य देव देवेशं सहस्रकलशादिभिः ॥ ४९ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रभूतहविषान्वितम् ।
मण्डपाच्छिल्पिनं सम्यग् विसृज्यालिप्य गोमयैः ॥ ५० ॥
पुण्योद प्रोक्षणं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः ।
मध्यपीठस्य मध्ये तु यजेद्देवं सदाशिवम् ॥ ५१ ॥
नटेश्वरं देव्या च सासनं ब्रह्मविग्रहम् ।
साङ्गं चावरणोपेत मावृतिस्त्वधुनोच्यते ॥ ५२ ॥
नन्दिनं पूर्वदेशेतु ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ।
स्कन्दं च पश्चिमे देशे विष्णुं सौम्ये समर्चयेत् ॥ ५३ ॥
तत्बहिर्ल्लोकपालांश्च शस्त्रजालं बहिर्यजेत् ।
पूर्वास्यां रुद्रमभ्यर्च्य गौरीदेव्या समन्वितम् ॥ ५४ ॥
प्राग्वदावरणोपेतं ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ।
सरस्वत्या समोपेतं लोकपालादि संयुतम् ॥ ५५ ॥
पश्चिमे मण्डपे स्कन्दं लोकपालादि संयुतम् ।
उद्ग् विष्णुं यजेत् धीमान् लोकपालावृतिं बहिः ॥ ५६ ॥
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च स्वस्ववह्नौ स्वदेवताम् ।
आवाह्याभ्यर्च्य गन्धायैर्नाडी सन्धान पूर्वकम् ॥ ५७ ॥
होमयेच्छत संख्यातामावृतिं दशसंख्यया ।
समिदाज्यान्न लाजैश्च तिलैः पूर्णां समाचरेत् ॥ ५८ ॥
देवं संपूज्य रङ्गे तु शुद्धनृत्तं च कारयेत् ।
प्रागुक्त विधिना पूर्वं संस्कृताश्चेद् द्विजोत्तमाः ॥ ५९ ॥
तद्धीनाश्चेत्तु संस्कारं कृत्वा नृत्तं च कारयेत् ।
नृत्तारम्भे च पूजा स्याद् देशिकस्य विशेषतः ॥ ६० ॥
पञ्चाचार्येषु कन्यासु वस्त्राद्यैर्भूषणादिभिः ।
भृतिं दद्यात्ततस्तासां यथा स्यात् प्रेम तुद्विजाः ॥ ६१ ॥
नित्योत्सवान्ते कर्तव्यं सौख्यं तद्रुद्रकन्यया ।
कृतस्नानाङ्ग भूषाढ्य शुक्लमाल्यादि युक्तया ॥ ६२ ॥
पञ्चाचार्य समोपेतं रङ्गेशं प्राग्वदावृतिम् ।
समभ्यर्च्य तदग्रेतु नव नाट्य रसान्वितम् ॥ ६३ ॥
श्लोकार्थ भावनोपेतं शुद्धनृत्तं समाचरेत् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सन्ध्यात्रयाधिपाः स्मृताः ॥ ६४ ॥
प्रातर्मध्याह्वसायेषु क्रमाच्छ्लोकत्रयं पटेत् ।
मन्दार पुष्प परिकीर्ण विचित्रगन्ध मत्तालिबृन्दमधुरध्वनि-
गीतयुक्तः ।
नानाविधाङ्ग करणै रभिवर्धमानः पुष्पाञ्जलिर्भवतु मे
कमलासनाय ॥ ६५ ॥
भावानु बन्धेन रसोत्तरेण नृत्तेन नृत्तागम सम्भवेन ।
आमोद मत्तरलिभिर्रिकूजत् पुष्पांजलिस्यात् पुरुषोत्तमाय ॥ ६६ ॥
सान्तानिकादि शिव संस्कृत रुद्रकन्या ।
नानाविधाभिनयकै रभिवर्धमानः ।
नाना प्रसून निच्यै र्नृपराष्ट्र वद्ध्यै ।
पुष्पाञ्जलिर्भवतु मे परमेश्वराय ॥ ६७ ॥
स्थापने प्रोक्षणेन्यत्र प्रायश्चित्तेऽद्भुतादिए ।
उत्सवे स्नपने मासपूजायां होमकर्मणि ॥ ६८ ॥
धजारोहण कलादौ काम्यादौ च विशिष्यते ॥ ६८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सौख्यकर्मविधिस्त्रिसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== चतुस्सप्ततितमे पटले वैशिष्य विधान विधिः ==
<poem>
विधीयतेथ वैशिष्यं सर्वेषां सर्व कर्मसु ।
आचार्यः साधकोन्यश्च पुत्रक स्समयीति च ॥ १ ॥
महेश्वरेण पञ्चैते पुर्व पूर्व गुणाधिकाः ।
संस्कारेण विशेषोऽयंजात्या वैशि.य मुच्यते ॥ २ ॥
ब्रह्मणाद्याश्चतुर्वर्णास्त्वनुलोमाष्षडेवहि ।
प्राग्वदेव गुणोत्कृष्टा जात्या वैशिष्य मीर्तितम् ॥ ३ ॥
वयसा विद्ययाचैच भक्त्या वेराग्यतोऽपि वा ।
योगेन क्रियया वाथ चर्ययापि विशिष्यते ॥ ४ ॥
आदौ राजगुरू राजा तत्पत्नी तत्पुरोहितः ।
तपुत्रा मन्त्रीणश्चैते विशिष्यन्ते क्रमेण तु ॥ ५ ॥
आचार्यस्त्वर्चकश्चैव निष्कलस्येतरस्य च ।
दैवज्ञश्च क्रमेणैषां वैशिष्यं शिवधामनि ॥ ६ ॥
पश्चान्मठपती राजा तन्नियुक्तस्त्वनन्तरम् ।
मद्भक्ता नैष्ठिका पश्चात् भौतिका भृति वर्जिताः ॥ ७ ॥
परिचारक पूजकाश्च भक्ताश्च भृतिसंयुताः ।
स्वतन्त्रगान कृद्विणा मन्त्र गानादि तत्पराः ॥ ८ ॥
पञ्चाचार्याश्च मत्कन्या देवतास्यश्च वादकाः ।
क्रमेणैषां च वैशिष्यं स्वस्वकर्मभिरीरितम् ॥ ९ ॥
अनुक्तानामतोऽन्येषां तत्तत्कर्मानुरूपतः ।
ब्राह्मणादि क्रणेणापि ज्ञात्वा वैशिष्यमादरात् ॥ १० ॥
पूजयेद्देव कल्याणे पवित्रारोहणादिके ।
सर्वेषामुदितं तेषां मुख्यन्तं देशिकाज्ञया ॥ ११ ॥
देशिकोहमिति प्रोक्तो येन तेन गुरुर्वरः ।
देशिकाज्ञा ममाज्ञा सा मयैवोक्ता शिवागमे ॥ १२ ॥
तस्मादादौ तु सर्वेषां पूजनीयो यथाह्यहम् ।
सन्मार्गादि क्रमेणापि वैशिष्यमिह संअतम् ॥ १३ ॥
सन्मार्गी पुत्रमार्गी च सहमार्गी तथापरः ।
दासमार्गी चतुर्धैषां क्रमात् वैशिष्य मिष्यते ॥ १४ ॥
सन्मार्गी त्यक्त संस्कारस्समर्थः शुचि भक्तियुक् ।
पुत्रमार्गी भवेत् सर्व शैवागमविशारदः ॥ १५ ॥
पुत्री कृत जनश्चैवाचार्य स्सान्तानिकश्च सः ॥ १६ ॥
सहमार्गी शिवार्चाग्नि जपहोमं परायणः ।
प्रवेशक श्शिवज्ञानी त्वौप देशिक एव वा ॥ १७ ॥
दासमार्गी शिवोद्यानलिंग बिम्बालयादि कृत् ।
शैव नृत्त नति स्तोत्र गान् कृद्द्रोहिमर्दकः ॥ १८ ॥
एवं बहु प्रकारेण शैवैस्सह विचार्य च ।
एवं गुण समायुक्तैः विशिष्यं परिकल्पयेत् ॥ १९ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे वैशिष्य विधान विधिः चतुस्सप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== पञ्चसप्ततितमे पटले व्याधिनाश विधान विधिः ==
<poem>
व्याधिनाश विधानं तु वक्ष्ये संक्षेप्तः क्रमात् ।
सर्वेषामपि मर्त्यानां भूपतीनां विशेषतः ॥ १ ॥
गोगजाश्वाज महिष प्रमुखानां चतुष्पदाम् ।
ज्वरमारिग्रहा वेशापस्मारेषु विशेषतः ॥ २ ॥
क्षयशोफप्लिहागुल्मशूलाद्युन्माद शाधने ।
वात पित्तकफोद्रेके दाहमोह वणोकटे ॥ ३ ॥
महोदराश्मरी ग्रन्थि प्रमेहादि समुद्भवे ।
एवमन्यमहाव्याधौ शिरोदृग्दन्तकर्णजे ॥ ४ ॥
आस्याद्यङ्ग समुद्भूतरोगेऽनुक्ते समुत्थिते ।
पालकादि समुत्पत्तौ गजादीनां द्विजोत्तमाः ॥ ५ ॥
तद्व्याधि निवृत्यर्थं रोगानुत्पत्तिहेतेवे ।
पुष्ट्यर्थं च बलार्थं च विधिर्गेशान्निगद्यते ॥ ६ ॥
देवालये नदीतीरे पर्वते काननेऽपि वा ।
अन्यस्मिन् पुण्यदेशे तु तत्तत्स्थाने स्वमन्दिरे ॥ ७ ॥
गुप्ते मनोरमे शुद्धे गोमयेनानुलेपिते ।
लिंगे वा मण्डले कुम्भे स्थण्डिले फलकादिषु ॥ ८ ॥
शिवादि प्रमुखान्देवान् आवाह्याभ्यर्च्य पूर्ववत् ।
गन्ध पुष्पैस्सधूपैश्च दीपैश्च हविषान्वितम् ॥ ९ ॥
स्नपनेन समोपेतं पञ्चगव्यामृतादिना ।
संपूज्येष्टमं देवं जपं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १० ॥
अयुतं वा तदर्धं वा अयुतार्धार्धमेव वा ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ११ ॥
तत्तन्मन्त्रानुरूपेण जपकर्म समाचरेत् ।
मन्त्रमुच्चार्य हे देव व्याधिं नाशय नाशय ॥ १२ ॥
पठित्वा देवदत्तस्य पदं चात्र विशेषतः ।
एवं जपं विधायैत दिष्टदेवे निवेदयेत् ॥ १३ ॥
गन्ध पुष्पाक्षतोपेतं कुशदूर्वादलान्वितम् ।
स्तुत्वा प्रणम्य देवेशं होमस्थानं समाश्रयेत् ॥ १४ ॥
तत्पूर्वे चैश दिग्भागे चतुरश्रेऽथ वृत्तके ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वाथ शिवाग्निं विधिना नयेत् ॥ १५ ॥
तन्मध्ये त्विष्टदेवं स्यातु समावाह्य समर्चयेत् ।
गन्धाद्यैस्समिदाज्यान्नतिलः कल्पोदितैस्तु वा ॥ १६ ॥
होमं जपाद्दशांशं तु शतमष्टोत्तरं तु वा ।
कृत्वा पूर्णां समादाय तस्माद्भस्म विसर्जयेत् ॥ १७ ॥
देवं कुंभं शिवाग्निं च गत्वा कुम्भान्तिकं गुरुः ।
होम कर्म निवेद्यास्मै देवं स्तुत्वा प्रणम्य च ॥ १८ ॥
तत्कुंभसंस्थतोयेन व्याधितं प्रोक्षयेत्सुधीः ।
तद्भस्मालेपनं कुर्यात्तन्मन्त्र ध्यान संयुतम् ॥ १९ ॥
रुद्रादिभ्यो बलिं दद्याद्दध्यन्नं सधृतं गुरुः ।
होमान्ते वा बलिं दद्यादन्यथापि निगद्यते ॥ २० ॥
कृत्वा प्रतिकृतिं पैष्टिं तदाकृत्यनु रूपतः ।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य तथा बल्यन्तमेव च ॥ २१ ॥
नाना व्यञ्जन संयुक्तं पायसं मौद्गमेव वा ।
शुद्धान्नं वाज्य संयुक्तं दध्यपूपादि संयुतम् ॥ २२ ॥
प्रत्यहं तु त्रिसन्ध्यायामेककालेऽथवा पुनः ।
चतुरे चैत्य वृक्षस्य मूले रथ्यामथापि वा ॥ २३ ॥
मातृस्थान समीपे वा श्मशानादौ विनिक्षिपेत् ।
यस्सत्वो देवदत्तं तु समाश्रित्येह वर्तते ॥ २४ ॥
तस्यैवेष बलिर्भूयान्मन्त्रस्साधारणो मतः ।
एकाहादि दशाहान्तं मासात्संवत्सरान्तकम् ॥ २५ ॥
वत्सराच्छत वर्षान्तमात्मनः प्राणिनामिह ।
बलिरेष समाख्यातो धूपदीपसमन्वितः ॥ २६ ॥
पताकास्वादुपानीय युक्तसाधारणो मतः ।
अथवान्य प्रकारेण व्याधिमोचनमुच्यते ॥ २७ ॥
लिंगादौ देवमभ्यर्च्य जपहोमौ समाप्य च ।
सौवर्णां राजतां वाथ शतनिष्क विनिर्मिताम् ॥ २८ ॥
तदर्ध निर्मितां वाथ पञ्चविंशति निर्मिताम् ।
दशनिष्कमिमां वाथ पञ्चनिष्क विनिर्मिताम् ॥ २९ ॥
तदर्ध निर्मितां वापि निष्कमात्रमितं तु वा ।
कुर्यात् प्रतिकृतिं विद्वान् वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥ ३० ॥
रोगार्त रूपं निर्माय तत्तदाकृतिरूपतः ।
कालरूपं तु वा नेमिरूपं रूपान्तरं तु वा ॥ ३१ ॥
पूर्वोक्त विधिनाभ्यर्च्य तच्छिवाय प्रदापयेत् ।
अनेन विधिना रोगी अरोगी स्यान्न संशयः ॥ ३२ ॥
केवलं बलिदानं वा चतुर्मासान्तमेव वा ।
पञ्चषण्मासपर्यन्तं यावत् व्याधि विनाशनम् ॥ ३३ ॥
अथवान्य प्रकारेण व्याधिनाशनमुच्यते ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पर्वण्यापि च पक्षयोः ॥ ३४ ॥
ग्रहणे विषुवे वापि द्वयोरयनयोरपि ।
स्वजन्मर्क्षेऽनु जन्मर्क्षे शुद्धदेशे मनोरमे ॥ ३५ ॥
गोमयेनानुलिप्तेऽथ प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ।
स्थण्डिलं तत्र कृत्वान्ते साधयेत् कलशान्नवा ॥ ३६ ॥
पञ्चविंशति संखायतान् पञ्चसंख्यानथापि वा ।
एको वा मध्यमे तेषां घटस्स्याद्द्रोणपूरितः ॥ ३७ ॥
ससूत्रान्सापिधानांश्च सवस्त्रान्हेम संयुतान् ।
सर्वौषधि समायुक्तान्नानाबीज समन्वितान् ॥ ३८ ॥
सकूर्चान् पल्लवोपेतांश्चन्दनाक्षत संयुतान् ।
गन्धतोय समायुक्तांस्तत्तन्मन्त्र समन्वितान् ॥ ३९ ॥
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैः धूपदीपैर्विशेषतः ।
तत्तन्मन्त्रशतालब्धां स्तत्पूर्वे वा चतुर्ष्वपि ॥ ४० ॥
होमं कुर्याद्विशेषेण कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।
शिवाग्नौ जुहुयाद्धीमान् समिदाज्यान्न संयुतम् ॥ ४१ ॥
तस्मात्तद्भस्म संग्राह्य व्याधितं स्नापयेद् गुरुः ।
गोमयालिप्तदेशे तु फलकोपरि संस्ह्तितम् ॥ ४२ ॥
तत्तदूत्तर देशस्थं स्नापयेद्रोगसंयुतम् ।
निर्मृज्य पैष्टिकैवापि यवाद्यैर्गोमयोद्भवैः ॥ ४३ ॥
स्नापयेत् संस्मरन्मन्त्रं तत्तद्ध्यान समन्वितम् ।
प्रोक्षयेद्वाथ मन्त्रेण तद्भस्मालेपनं ततः ॥ ४४ ॥
कुर्याद्रोगयुतस्सोपि पूजयेद्देशिकं तदा ।
राज्ञां पट्टभृतां वाथ सामन्तानां महात्मनाम् ॥ ४५ ॥
साधयेच्छत संख्यातान् कलशाष्टक संयुतान् ।
पञ्चाशत् संख्यया तेभ्यो न हीनान् साधयेत्गुरुः ॥ ४६ ॥
कलशेष्वपि सर्वेषु मनुरेकस्तु पूज्यते ।
मध्यमे च विशेषेण तैस्तान् संस्नापयेद् गुरुः ॥ ४७ ॥
अथान्योऽपि प्रयोगः स्याद् व्याधिनाशो विशेषतः ।
आदित्योदयमारभ्य जले स्थित्वा मनुं जपेत् ॥ ४८ ॥
अयुतं वा तदर्धं वा तदर्धं वा सहस्रकम् ।
शतमष्टोत्तरं वापि प्रत्यहं जपमाचरेत् ॥ ४९ ॥
सर्वत्र तर्पणं कुर्यात् प्रागुक्तैर्वक्ष्यमाणके ।
होमेन समसख्यां वा जप तुल्यं परं मतम् ॥ ५० ॥
शक्तश्चेज्जलमध्यस्थो जपेन्नित्यं समाचरेत् ।
अनेनापि प्रकारेण भूर्जपत्र त्वगादिके ॥ ५१ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु व्याधितस्यानुरूपके ।
कुङ्कुमेन लिखेद्वर्णां तद्देवेज्यापुरस्सरम् ॥ ५२ ॥
पूर्वहोमसमायुक्तं जपतर्पणं संयुतम् ।
विधाय जपमात्रं वा गोरोचनयुतं तु वा ॥ ५३ ॥
शलाकया लिखित्वार्णान्नाराचेनाथवा गुरुः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः र्गुलिकां कारयेत्ततः ॥ ५४ ॥
स्वर्णेन रजतेनाथ बध्वा ताम्रेण तत्नुना ।
लाक्षया वाथ सा धार्या यावत् व्याधि विमोचनम् ॥ ५५ ॥
दुर्बलो बलवान्धीर स्सर्वैस्संपूज्यते भुवि ।
कर्णे वा कण्ठदेशे वा शिखायां वा करेऽपि वा ॥ ५६ ॥
नाधः कटि प्रदेशाच्च मन्त्रसन्निधि हेतवे ।
प्रत्यहं पूजनीयो वा मन्त्रस्सर्वफलप्रदः ॥ ५७ ॥
जपं वा कारयेन्नित्यं पूजां श्रद्धासमन्वितः ।
पूजां होमं च वा नित्यं जपतर्पण संयुतम् ॥ ५८ ॥
एवं करोति यो मर्त्य स्सोऽनिष्टैर्विप्रयुज्यते ।
बलवान् प्रियदर्शश्च राजा धार्माधिको भवेत् ॥ ५९ ॥
अशक्तानां च सर्वेषां शक्तः कर्मणि देशिकः ।
तन्नियुक्तो वाथवा नान्यो विशेषाद्राज कर्मणि ॥ ६० ॥
विस्वासस्तत्र कर्तव्यो यः परानुग्रहे रतः ।
सर्वत्र सर्वधा सोऽयमादिशैवः प्रक्रीर्तितः ॥ ६१ ॥
गजानां बाधकादौ तु रोगे शान्तिरिहोच्यते ।
मध्ये वा गजशालायां शूलस्थाने मनोरमे ॥ ६२ ॥
शिवस्य हर्म्ये विष्ण्वो र्वा दुर्गाया भास्कररस्य च ।
विघ्नराजस्य शास्तुश्च मातृणामालयेऽपि वा ॥ ६३ ॥
नद्यास्तीरे तटाकस्य देवोद्यानेऽन्यदेशके ।
गोमयेनोपलिप्याथ प्रोक्षयेदस्त्र वारिणा ॥ ६४ ॥
स्थण्डिलं विधिना कृत्वा शालिभिस्तण्डुलैस्ततः ।
लाजदर्भ समायुक्तं द्रोणतोय प्रपूरितम् ॥ ६५ ॥
स कूर्चं सापिधानं च गन्धोदक समन्वितम् ।
एला कुङ्कुम कर्पूर फलत्रय समन्वितम् ॥ ६६ ॥
दूर्वापत्र समायुक्तं श्वेततण्डुल चर्चितम् ।
तत्र साङ्ग मघोरास्त्रं सासनं सम्यगर्चयेत् ॥ ६७ ॥
पङ्कजासन मध्यस्थं षड्भुजं सत्रिलोचनम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं पूर्ण चन्द्र समप्रभम् ॥ ६८ ॥
कपालशूल संयुक्तं धनुर्बाण समन्वितम् ।
ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्षं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ६९ ॥
एवं ध्यात्वा द्विजश्रेष्टा अघोरास्त्रस्वरूपणम् ।
पूर्वोक्ता कृतिसंयुक्तं श्वेतवर्णमथापि वा ॥ ७० ॥
गन्ध पुष्प समायुक्तं धूपदीप समायुतम् ।
नैवेद्यमुपपदंशाद्यं सताम्बूलं निवेदयेत् ॥ ७१ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।
प्रत्यहं तु जपं कुर्यादस्त्रराजेन देशिकः ॥ ७२ ॥
तस्याग्रे वैशदिग्भागे वृत्ते वा चतुरश्रके ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि शिवाग्नौ होममाचरेत् ॥ ७३ ॥
समिदाज्य चरूपेतं तिलतण्डुल संयुतम् ।
क्षीरवृक्ष समुद्भूता बिल्वजा ब्रह्म वृक्षजाः ॥ ७४ ॥
समिधस्संप्रशस्तास्स्युः दूर्वाहोमोऽथवा मताः ।
संहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ७५ ॥
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णामन्ते समाचरेत् ।
तद्भस्म संग्रहं कृत्वा देवं कुंभे विसर्जयेत् ॥ ७६ ॥
तत्तो प्रोक्षणोपेतं भस्मलेपनं नित्यशः ।
ग्रहा रोगाश्च नश्यन्ति तेषां पुष्टिश्च जायते ॥ ७७ ॥
अनुत्पत्तिश्च रोगाणां तेषामायुष्यमेव च ।
स्यात्तेषां विजयी स्वामी यत्रैष क्रियते विधिः ॥ ७८ ॥
रुद्रादिभ्यो बलिं दद्यात् क्षेत्रपालान्तिमं यथा ।
बलिभिर्लोकपालेभ्यः कृतगोमय मण्डले ॥ ७९ ॥
गजशाला समीपे वा होमस्थानेऽथवा बैः ।
एष एव विधिः प्रोक्तो हयादीनां तु रक्षणे ॥ ८० ॥
किं तु धूम्रनिभो देवो ध्यातव्यस्साधकोत्तमाः ।
गज यूथं हयाजं वा गोमहिष्यादिकं तु वा ॥ ८१ ॥
सम्यक् संरक्षणीयं स्यात् अस्त्रराजाहितं तदा ।
तत्सर्वं व्याधिनिर्मुक्तं हृष्ट पुष्टं विचिन्तयेत् ॥ ८२ ॥
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने रात्रावेतत्समाचरेत् ।
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा विशिष्यते ॥ ८३ ॥
नित्यं यः कारयेद्राजा स पुण्यो विजयी भवेत् ।
साधकं पूजयेत् कर्ता सन्तुष्टस्य यथा भवेत् ॥ ८४ ॥
हयानां च गजानां च रक्षणं चान्यथोच्यते ।
तर्पणं प्रथमं कृत्वा जलेन तदनन्तरम् ॥ ८५ ॥
कुंभेऽधोरं समभ्यर्च्य स्थण्डिले शास्त्रचोदिते ।
अष्टद्रोणैस्तदर्धैवा खारिभिः द्रोणनिर्मितैः ॥ ८६ ॥
तदर्धैर्वा दरिद्रश्चेत् तस्याप्यर्धेण वा द्विजाः ।
व्रीहिभिः स्थण्डिलं कृत्वा तत्तदर्धैश्च तण्डुलैः ॥ ८७ ॥
तिलैर्लाजसमोपेतैः गन्धपुष्प समन्वितम् ।
तन्मध्ये द्रोण संपूर्णं कुंभं विन्यस्य देशिकः ॥ ८८ ॥
सापिधानं सकूर्चं च ससूत्रं पल्लवान्वितम् ।
पूर्वोक्त द्रव्य संयुक्तं गन्धतोयप्रपूरितम् ॥ ८९ ॥
तन्मध्येऽघोरमावाह्य पूर्वोक्त ध्यान संयुतम् ।
चन्दनं च लघूपेतं पुष्पं धूपं च दीपकम् ॥ ९० ॥
नैवेद्यं च निवेद्याथ शुद्धं पायसमेव वा ।
ताम्बूलेन समोपेतं होमं पश्चात् समापयेत् ॥ ९१ ॥
समिदाज्य चरूपेतं तिलसर्षप लाजकैः ।
क्षीरवृक्षसमुत्पन्न समिद्भिर्दूर्वयाथवा ॥ ९२ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।
पञ्चाशत्संख्यया वाथ पञ्चविंशति संख्यया ॥ ९३ ॥
प्रतिद्रव्यं च जुहुयात् अघोराणुं समुच्चरन् ।
अघोरास्त्रं तत्सख्यं भक्ताद्य चोत्तरामुखः ॥ ९४ ॥
कुण्डद्वये वा होतव्यं एकस्मिन्स्थण्डिलेऽपि वा ।
पूर्णाहुति प्रधानेन मनुना तर्पयेन्नवा ॥ ९५ ॥
पृथक् पूर्णाहुतिं दत्वा तदन्ते बलिमाचरेत् ।
साज्येनान्नेन मध्ये तु दिक्वष्टासु बलिं नयेत् ॥ ९६ ॥
अघोरास्त्रेण मन्त्रेण बलिः स्वाहान्त ईरितः ।
कुण्डस्यैशान दिग्भागे बलिमेनं तदाचरेत् ॥ ९७ ॥
अघोररास्त्र महाज्वाला विस्फुलिङ्ग शिखान्वितः ।
पूजितस्तर्पितो येन बलितुष्टोऽधुना ततः ॥ ९८ ॥
रक्ष रक्ष गजानस्य स्वामिनं च विशेषतः ।
स्वाहान्ते बलिरिष्टः स्यात् तर्पणं च विशेषतः ॥ ९९ ॥
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने रात्रौ कुर्यात् क्रियामिमाम् ।
महाबलिश्चेत् कर्तव्यो मध्यरात्रे समाचरेत् ॥ १०० ॥
अन्नं मधुघृतोपेतं दधिलाज समन्वितम् ।
कदलीफल संयुक्त मपूपैश्च समन्वितम् ॥ १०१ ॥
नानाघोषसमायुक्तं भैरवाद्यैस्समन्वितम् ।
दीपहीन बलिं दद्यात् ग्रामादौ नित्यमेव च ॥ १०२ ॥
विशेषाद्राज सदने रक्ष्यस्थाने द्विजोत्तमाः ।
अघोरास्त्र ध्वजोपेतं मौनव्रत समन्वितम् ॥ १०३ ॥
क्षेत्रपालबलिं दद्यात् रुद्रादिभ्यो यथाबलिम् ।
तदन्ते कुम्भतोयेन व्याधितान् प्रोक्षयेत्ततः ॥ १०४ ॥
अघोरं च तदस्त्रं च तस्मिन् काले समुच्चरन् ।
तन्मन्त्रमन्त्रितं भस्म दद्यान्मन्त्रद्वयं स्मरन् ॥ १०५ ॥
दद्यात् होमोद्भवं भस्म नीरोगास्युर्द्विजोत्तमाः ।
गुरुं सन्तोषयेत् कर्ता भोजनाद्यश्च देशिकम् ॥ १०६ ॥
तुष्टेन गुरुणा सर्वं तुष्टं स्थावर जङ्गमम् ।
आलयादावघोरं तु कृत्वा संस्थाप्य देशिकः ॥ १०७ ॥
शैलादावर्चयेन्नित्यं होमं च बलिमाचरेत् ।
कृत्वादौ घटसंस्थं तु न्यस्य पूजादिकं नयेत् ॥ १०८ ॥
व्याधयस्सोपसर्गाश्च नश्यन्त्यस्मिन्धरातले ।
केवलं तर्पणं वाथ पूजां हवन संयुताम् ॥ १०९ ॥
केवलं यजनं होमं बलिं नित्यं समाचरेत् ।
मर्त्यानामपि सर्वेषां एतत्सामान्यमुच्यते ॥ ११० ॥
होमयेज्जपकार्यं तु पूजान्ते नित्यमाचरेत् ।
केवलं वा जपं कुर्यात् सर्वोपद्रव शान्तये ॥ १११ ॥
उच्च्यतेन्यप्रकारेण गजानां व्याधिनाशनम् ।
शुद्धदेशमनुप्राप्य गोमयेनानुलेपयेत् ॥ ११२ ॥
द्रोणपूर्णं समादाय कुम्भं बिंब समप्रभम् ।
तन्तुना वेष्टयित्वा तु द्रोण ब्रीहि विनिर्मिते ॥ ११३ ॥
तदर्ध तण्डुलोपेते तण्डुलार्ध तिलान्विते ।
तिलार्ध लाजसंयुक्ते स्थण्डिले स्नापयेत् बुधः ॥ ११४ ॥
तन्मध्ये विन्यसेत् कूर्चं पञ्चदर्भ विनिर्मितम् ।
विन्यसेत् कुम्भमध्ये तु द्रव्याण्येतानि चन्दनम् ॥ ११५ ॥
फलत्रय समायुक्तं कुष्टोशीरसमन्वितम् ।
एलालवङ्ग संयुक्तं चूर्णितानि विनिक्षिपेत् ॥ ११६ ॥
छादयित्वा पिधानेन कल्पयेदासनं बुधः ।
आधाराख्यमनन्तं च धर्माद्यं च चतुष्टयम् ॥ ११७ ॥
अधर्मादि चतुष्कं तु अधश्चोर्ध्वछदान्वितम् ।
तन्मध्ये संस्मरेत् पद्मं बीजनालदलानि च ॥ ११८ ॥
कर्णिकास्वस्व मन्त्रेण पूजये दासनं गुरुः ।
मूर्ति भूतं स्मरेत् कुम्भं पूर्वोक्तध्यान संयुतम् ॥ ११९ ॥
तन्मध्ये प्रणवं देवमघोरं दक्षिणामुखम् ।
अघोराणुम् समुचार्य यजेत् पाद्यादिभिर्गुरुः ॥ १२० ॥
चन्दनोशीर संयुक्तं पादयोः पाद्यमाचरेत् ।
एलालवङ्ग संयुक्तं फलत्रय समन्वितम् ॥ १२१ ॥
दद्यादाचमनीयापः पश्चादष्टाङ्ग मर्घ्यकम् ।
आपः क्षीर कुशाग्राणि तण्डुलास्सुमनास्थिलाः ॥ १२२ ॥
अर्घ्योष्टाङ्ग इति प्रोक्तो यवैस्सिद्धार्थकैस्सह ।
चन्दन लघु कुष्टं च गन्धाद्यं त्रयमुच्यते ॥ १२३ ॥
नाना पुष्पाणि पत्राणि धूपं दद्यादनन्तरम् ।
तत्पद्मदलमूले तु दक्षिणेऽस्त्रं समुच्चरन् ॥ १२४ ॥
अघोरास्त्रं समभ्यर्च्य प्राग्वत् पाद्यादिकं गुरुः ।
दत्वा स्वावरणोपेतं निरावरणमेव वा ॥ १२५ ॥
भैरवानथसिताङ्गादीन् पूजयेत् प्राग्दिगादितः ।
असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोत उन्मत्त भैरवः ॥ १२६ ॥
कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टमः स्मृतः ।
तद्बाह्ये लोकपानिष्ट्वा तदस्त्राणि च तद्बहिः ॥ १२७ ॥
अस्त्रावरण मात्रं वा लोकभृद्भैरवैर्वतान् ।
गन्धाद्यै रावृतानिष्ट्वा दीपमाज्य समुद्भवम् ॥ १२८ ॥
नैवेद्यं सोपदंशं तु साज्यं देवाय कल्पयेत् ।
अघोराय तदस्त्रय पानीयं च निवेदयेत् ॥ १२९ ॥
विनिवेद्य च ताम्बूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ।
अघोराय तदस्त्राय संनिवेद्य जपं गुरुः ॥ १३० ॥
तदग्रे होमयेद्विद्वान् स्थण्डिले सैकते बुधः ।
प्राग्वत् कुण्डस्य संस्कारं पञ्चसंस्कार संस्कृते ॥ १३१ ॥
यजनोक्त क्रमेणैव वह्नावावाह्य होमयेत् ।
क्षीर वृक्ष समिद्भिश्च घृतेन चरुणा पुनः ॥ १३२ ॥
लाजैश्च तण्डुलोपेतैः तिलैरष्टोत्तरं शतम् ।
ताम्बूलं जुहुयादन्ते स्वदेवायास्त्र रूपिणे ॥ १३३ ॥
होमं कृत्वा तदन्ते तु पूर्णाहुतिमथाचरेत् ।
अघोरेण च तद्भस्म संग्राह्यास्त्रेण रक्षयेत् ॥ १३४ ॥
भोगाङ्गं च लयाङ्गं च कृत्वा वह्निं विसर्जयेत् ।
होमकर्म निवेद्याथ कुम्भस्थेऽघोर रूपिणे ॥ १३५ ॥
प्रार्थयेद्वाच्छितं कर्म लब्धानुज्ञस्ततो बुधः ।
दत्वा पराङ्मुखार्घ्यं तु भोगाङ्गान्युपसंहरेत् ॥ १३६ ॥
कृत्वा लयाङ्गमस्ताणुमघोरमुपसंहरेत् ।
हृत्सरोरुह मध्ये तु स्व्स्यान्यानपि शम्बरान् ॥ १३७ ॥
तस्मादुद्धृत्य कुंभं तु व्याधिस्थभिषेचयेत् ।
प्रोक्षयेद्वाथ तत्तोयैः प्रत्यहं त्वेवमाचरेत् ॥ १३८ ॥
सर्वार्थं तद्भुवं वाथ सेचयेदङ्कणादिकान् ।
हित्वाघोरमघोरास्त्रं कुम्भमध्येऽथवार्चयेत् ॥ १३९ ॥
एकाहं वा त्र्यहं वाथ पञ्चसप्ताहमेव वा ।
पक्षाहं वाथ मासं वा द्वित्रिमासमथापि वा ॥ १४० ॥
प्रत्यहं वा प्रकर्तव्यं पालकादि ज्वरापहम् ।
यत्रैतत् क्रियते शान्तिर्नष्टरोगा गजादयः ॥ १४१ ॥
पुष्टाश्चैव भवेयुस्ते नात्र कार्या विचारणा ।
तद्वज्जगत्पतिः पुष्टो नीरोगी च भवेद्ध्रुवम् ॥ १४२ ॥
एष एव विधिः कार्यो ह्यश्वानां रोगशान्तये ।
महिषाज गवामेवं कारयेद्विजसत्तमाः ॥ १४३ ॥
अथोपयुक्तं यद् द्रव्यं आचार्याय प्रदापयेत् ।
प्रत्यहं भोजनादीनि दद्यादाज्य समन्वितम् ॥ १४४ ॥
तदन्ते दक्षिणां दद्याद् यथाशक्त्या नृपोत्तमाः ।
एवं वाह्नि च रात्रौ वा कर्म नित्यं समाचरेत् ॥ १४५ ॥
होमान्ते तु बलिं दद्यात् रात्रौ प्रत्यहमाचरेत् ।
गजानां वा हयानां वा शालायमङ्कणेऽपि वा ॥ १४६ ॥
तत्समीपेऽथवा कार्यो बलिरन्नाज्य संयुतम् ।
शुद्धे मनोरमे देशे गोमयेनोपलेपयेत् ॥ १४७ ॥
संप्रोक्ष्य त्वम्भ साधोर मघोरास्त्र समन्वितम् ।
वज्रादि चक्र पर्यन्तं शस्त्रावरण संयुतम् ॥ १४८ ॥
गन्धाद्यै रर्चयित्वा तु स्वाहान्तं बलिमाचरेत् ।
वायु वारुण दिग्भागे क्षेत्रेशस्य बलिं क्षिपेत् ॥ १४९ ॥
हित्वाघोरमघोरास्त्रं केवलं मध्यमे यजेत् ।
अस्त्रावरण संयुक्तं रुद्रादिभ्यो यथा बलिः ॥ १५० ॥
यत्रैष क्रियते राष्ट्रे बलिः प्रत्यहमादरात् ।
नोप सर्गभयं तत्र रोगपीडा न विद्यते ॥ १५१ ॥
उत्पन्नरोग नाशश्च भवत्येव न संशयः ।
कर्तुः कारयितुश्चापि देशिकस्य विशेषतः ॥ १५२ ॥
अघोरस्य तदस्त्रस्य यजनं होम संयुतम् ।
वर्तते बलि संयुतं यस्य राष्ट्रेषु तस्य तु ॥ १५३ ॥
आयुष्यमभिवृद्धिश्च भवेन्नीरोगता द्विजाः ।
अनेन सदृशो योगो दुरिक्षयहेतुकः ॥ १५४ ॥
नास्ति लोके यतस्तस्मात् यत्नादेवं समाचरेत् ॥ १५४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे व्याधिनाशविधान विधिः
पञ्चसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== षट्सप्ततितमे पटले राज रक्षा विधिः ==
<poem>
राज्ञां रक्षा विधानं तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
भस्म कल्पादिजं सूक्ष्मं मन्त्र संस्कृतम् ॥ १ ॥
ईषद्रक्तं नृपे दद्यान्नाभेरूर्ध्वं गुरूत्तमः ।
ललाट मुख हृन्नाभि बाहुमूलद्वये मनुम् ॥ २ ॥
ईशानाद्यं स्मरन्दद्यादिष्टमन्त्रेण वा सुधीः ।
मध्यमस्थैस्त्रिभिः कुर्यादङ्गुलैदैवतात्मकैः ॥ ३ ॥
ब्रह्मविष्ण्वीश देवाद्यै रीशानादि क्रमेण तु ।
दद्याद्वानाभिकाङ्गुल्या तद्देवात्मिकया शुचिः ॥ ४ ॥
ब्रह्म विष्णु शिवा मूल पर्वादेरनु पूर्वशः ।
स्वानुकूलेन मन्त्रेण तत्तत् कर्त्रनुरूपिणा ॥ ५ ॥
सर्वमन्त्राश्च योग्या स्युः चतुर्जातिसमन्विताः ।
प्रणवादि नमोऽन्तं तु ब्राह्मणस्य प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥
स्वाहान्तं क्षत्रियस्योक्तं वैषडन्तं विशां मतम् ।
वौषडंतं तु शूद्राणां तद्देव ध्यान सम्युतम् ॥ ७ ॥
स्व स्व जातीश मन्त्रैर्वा तेषां रक्षा विधीयताम् ।
दद्याद्यज्ञोपवीतं तु स्व स्व जातीश मन्त्रितम् ॥ ८ ॥
स्वानुकूलानु संजप्तमथवा विनिवेदयेत् ।
यज्ञोपवीतद्वितयं स्वोत्तरीयं नृपे मतम् ॥ ९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे राजरक्षाविधिः षड्सप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्तसप्ततितमे पटले दुर्गा पूजा विधिः ==
<poem>
दुर्गा पूजा विधिं वक्ष्ये सर्वकामार्थसाधनीम् ।
लोकाभिचार पूर्वं तु श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमीयुता ।
मूलनक्षत्र संयुक्ता सा महानवमी स्मृता ॥ २ ॥
आश्वयुक्शुक्लपक्षे वा अष्टमी मूल संयुता ।
सा महानवमी नाम्ना त्र्यैलोक्येऽति सुदुर्लभा ॥ ३ ॥
अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मातरमम्बिकाम् ।
पूजयित्वाश्वयुङ्मासि विशोको जगति द्विषः ॥ ४ ॥
सन्तर्जयति हुंकारैः खड्गोपान्तकरान् परान् ।
तस्यायेऽप्युपयुज्यन्ते प्राणिनो महिषादयः ॥ ५ ॥
सर्वे ते सुगतिं यान्ति यतः पापो न विद्यते ।
भवानी प्राङ्गणे प्राणान् ये च मुच्चन्ति देहिनः ॥ ६ ॥
तेषां स्वर्गे भवेद्वासः वीरास्तेप्सरसां प्रियाः ।
पूजनीया जनैर्धीराः स्थाने स्थाने पुरे पुरे ॥ ७ ॥
गृहे गृहे भुक्तिपरैर्ग्रामे ग्रामे वने वने ।
प्रागुदक् प्रवणे देशे रुद्राष्टाब्धिकरैर्गुरुः ॥ ८ ॥
मण्डपं कारयेत् कुण्डमाग्नेयां हस्तमात्रतः ।
मेखलात्रय संयुक्तं योनिरश्वत्थ पत्रवत् ॥ ९ ॥
राज चिह्नानि सर्वाणि सर्वाण्यस्त्राणि यानि च ।
पूजयेद्वेदिकोर्ध्वे तु सर्वत्रैवाधिवासयेत् ॥ १० ॥
तन्मत्रैरर्चयेत्तानि गन्धाद्यैः प्रत्यहं गुरुः ।
तन्मन्त्रैरेव होमस्याद् दुर्गायाश्च विशेषतः ॥ ११ ॥
समिदाज्येन हविषा पायसेन च होमयेत् ।
हुतशेषं तुरङ्गानां गजानामुपहारयेत् ॥ १२ ॥
बद्ध प्रतिसरान् पञ्च गजाश्वान् समलंकृतान् ।
भ्रामयेन्नगरे नित्यं नानाघोष पुरस्सरम् ॥ १३ ॥
प्रत्यहं नृपतिः स्वाः स्वाः संपूज्य पितृदेवताः ।
पूजयेद्वाजचिह्नानि फलमाल्य विलेपनैः ॥ १४ ॥
नैवेद्यान्तैस्सताम्बूलैः नानापूप समन्वितैः ।
हुतशेषं प्रदातव्यमौपनायनिके गजे ॥ १५ ॥
तस्यापि हरणे राज्ञो विजयस्समुदाहृतः ।
पूजामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि श्रुणुध्वं विप्रसत्तमाः ॥ १६ ॥
यथाम्बराश्छादयन्ति शिवायेमां वसुन्धराम् ।
तथाच्छादय राजानं विजयारोग्य वृद्धये ॥ इति १७ ॥
ओं छं छत्राय नमः
गन्धर्वकुलजातिस्त्वं भूयस्त्वं कुलभूषणः ।
ब्रह्माणः सत्यावाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ॥ १८ ॥
ओं तुं तुरङ्गाय नमः
प्रभावाच्च हुताशस्य विजयस्व तुरङ्गम् ।
तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा ॥ १९ ॥
रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च ।
स्मरत्वं राजपुत्रोऽपि कौस्तुभं च मणिं स्मरन् ॥ २० ॥
यां गतिं ब्रह्मभागच्छेत् पितृहा मातृहा तथा ।
मूल्येऽर्थेऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः ॥ २१ ॥
सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्वावत्पश्यन्ति दुष्टकृतम् ।
व्रजेस्त्वं तां गतिं क्षिप्रं तज्जवोयं भवेत्तव ॥ २२ ॥
निष्कृतिं यदि गच्छेन्नो युद्धेऽध्वनि तुरङ्गम ।
रिपून्विजित्य समरे सह भर्त्रा सुखी भव ॥ २३ ॥
अं अश्वाय नमः
इत्यश्वमन्त्रः
शक्रकेतो महावीर्य सुपर्णः स्वरूपाश्रितः ।
पतत्रिराड् वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः ॥ २४ ॥
ओं ध्वं ध्वजाय नमः
काश्यपेयोऽमृता हर्ता नागारिर्विष्णु वाहनः ।
अप्रमेयो दुराधर्षो रणे वै रिपु सूदनः ॥ २५ ॥
गुरुत्मान्मारुत गतिस्त्वया सन्निहितस्थितः ।
साश्वधर्म युतान् योधान् रक्षत्वं रिपुसूदन ॥ २६ ॥
कुमुदैरावतौ नागो पुष्पदन्तेऽथ वामनः ।
सुप्रतीकोऽञ्जनो नील एतष्टौ देवयोनयः ॥ २७ ॥
आं गं गजाय नमः ।
एषां पुत्राश्च पौत्राश्व वनान्यष्टौ वनाश्रिताः ।
भद्रो मन्द्रो मृगश्चैव गजसङ्कीर्ण एव च ॥ २८ ॥
वने वने प्रसूतास्ते वनयोनिर्महागजः ।
पान्तुत्वां वसवो रुद्रा आदित्यास्समरुद्गणः ॥ २९ ॥
भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः प्रतिपाल्यताम् ।
अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्तिनो व्रज ॥ ३० ॥
श्रियं सोमाद् बलं विष्णोस्तेजस्सूर्याज्जवोऽनिलात् ।
स्यथिर्य मेरोर्जयं रुद्राद् यशोदेवात्पुरन्दरात् ॥ ३१ ॥
युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश्च सह देततैः ।
अश्विनौ सह गन्धर्वै पान्तु त्वां सर्वतस्सदा ॥ ३२ ॥
हस्तिमन्त्रः
ओं हं हस्तिने नमः
हुतभुग्वसवो रुद्रो वायुस्सोमो महर्षयः ।
नागाकिन्नरा गन्धर्व यक्ष भूतगणा ग्रहाः ॥ ३३ ॥
प्रमथाश्च सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिस्सह ।
गणस्सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितास्त्वयि ॥ ३४ ॥
व्रजहन्तुरिपून्सर्वान् राजा विजय मृच्छतु ।
श्वानः प्रयुक्तान्यरिभिः दूषणानि समन्ततः ॥ ३५ ॥
पतन्तु परिशत्रूणां हतानि तव तेजसा ।
कालनेमिवधे यद्वद्यावत् त्रिपुरधातिनि ॥ ३६ ॥
हिरण्यकशिपोर्युद्धे यद्वद्देवासुरे तथा ।
शोभितासि तथैवाद्य शोभया समयं स्मर ॥ ३७ ॥
नीलां श्वेतामिमां दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः ।
व्याधिभिर्विविधै घोरैश्शास्त्रैश्च युधिनिर्जिताः ॥ ३८ ॥
सद्यः स्वस्था भवन्ति स्म त्वत्पातेनापमार्जिताः ।
पूतना रेवती नाम कालरात्रीति याः स्मृताः ॥ ३९ ॥
दहित्वाशु रिपुन् सर्वान् पताके त्वं मयाश्रिता ॥ ३९१/२ ॥
पताका मन्त्रः
ओं पं पताकाय नमः ।
असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्ण धर्मा दुरासदः ॥ ४० ॥
श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ।
इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ॥ ४१ ॥
ओं खं खड्गाय नमः
नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ।
हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः ॥ ४२ ॥
पिता पितामहो देवस्त्वं मां पालय सर्वदा ।
शमप्रदस्त्वं समरे वर्म सर्वापदो ह्यसि ॥ ४३ ॥
रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानध नमोस्तु ते ।
ओं वं वर्मणे नमः । दुन्दुभे त्वं सपत्नानां
घोषाद्धृदयकम्पनः ॥ ४४ ॥
तव भूमि प्रधानानां तथा विजयवर्द्धनः ।
यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति परवारणाः ॥ ४५ ॥
तथास्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं मुदावहः ।
यथा जीमूतशब्देन श्त्रीणां त्रासो हि जायते ॥ ४६ ॥
तथा च तव शब्देन रुद्रस्य त्वद् द्विषोरणे ।
ओं दुं दुन्दुभये नमः
सर्वायुध महामात्र सर्वायुध निषूदन ॥ ४७ ॥
चाप मां सर्वदा रक्ष साकं सायकसत्तमैः ।
ओं चं चापाय नमः
पुण्यस्त्वं पुण्यशङ्खानां मङ्गलानां च मङ्गलः ॥ ४८ ॥
विष्णुना विधृतो नित्यमतश्शान्तिप्रदो भव ।
ओं शं शङ्खाय नमः
शशांकाकार संकाश हिमपिण्डित पाण्डर ॥ ४९ ॥
प्रोत्साधयाशु दुरितं चामरामर वल्लभ ।
ओं चं चामराय नमः
सर्वायुधानां प्रथमे निर्मितासि पिनाकिना ॥ ५० ॥
शूलायुधाग्रं निष्कृत्य कृत्वा मुष्टिग्रहं शुभम् ।
चण्डिकायाः प्रदत्तासि सर्व दुष्ट निबर्हिणी ॥ ५१ ॥
त्वया विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता ।
सर्वतत्वाङ्ग भूतासि सर्वाशुभ निवारणी ॥ ५२ ॥
क्षुरिके रक्ष मां नित्यं शान्तिं यच्छ नमोस्तु ते ।
ओं क्षुं क्षुरिकाय नमः
प्रोत्सारणाय दुष्टानां साधूनां ग्रहणाय च ॥ ५३ ॥
ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहार प्रसिद्धये ।
यशो देहि सुखं देहि देवो हि भव भूपतेः ॥ ५४ ॥
ताडयामून् रिपून् सर्वान् हेमदण्ड नमोस्तु ते ।
ओं कं कनकदण्डाय नमः
विजयी भव देवोऽसि रिपुधाती प्रियंकरः ॥ ५५ ॥
दुःखहा धर्मदश्शान्तस्सर्वारिष्ट विनाशकः ।
एतेऽष्टौ सन्निधौ यस्मात् तवं सिंहा महाबलाः ॥ ५६ ॥
तेन सिंहासने नित्यं विप्रैर्देवेषु गीयसे ।
त्वयिस्थितश्शिवस्साक्षात् त्वयि शक्रस्सुरेश्वरः ॥ ५७ ॥
त्वयि स्थितो हरिर्देवस्त्वदर्थं तप्यते तपः ।
नमस्ते सर्वतोभद्र भद्रं ते भव भूपतेः ॥ ५८ ॥
त्रैलोक्यं जय सानिध्यं सिंहासन नमोस्तुते ।
ओं सिं सिंहासनाय नमः
लोकभिचारकं कुर्यात् कर्मेदं मन्त्रपूर्वकम् ॥ ५९ ॥
फलनैवेद्य कुसुमैः धूपदीप विलेपनैः ।
अष्टम्यां पूजयेद्देवीं दुर्गाख्यां स्वर्ण निर्मिताम् ॥ ६० ॥
रप्यां वा ताम्रजां शैलां दारुजां मृत्तिकोद्भवाम् ।
प्रतिमां चित्रसंयुक्तां कृत्वा शक्त्यनुसारतः ॥ ६१ ॥
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने क्रियामेनां समाचरेत् ।
राजा स्नात्वा विभूष्याङ्गं सकलीकृत विग्रहः ॥ ६२ ॥
स्नापयित्वा विलिप्याथा चन्दनागरु कुङ्कुमैः ।
कर्पूर सहितैः पुष्पैः बहुभिर्गन्ध संयुतैः ॥ ६३ ॥
कुमुदैर्गन्ध पुष्पैश्च धूपदीप समन्वितैः ।
नैवेद्यैः फल संयुक्तैः नृत्तगानादिभिस्सह ॥ ६४ ॥
द्रोणपुष्प समायुक्तै र्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् ।
अष्टदोर्भिसमायुक्तां महिषासुरमर्दिनीम् ॥ ६५ ॥
तस्योरः क्षिप्त शूलाढ्य कपालां शूलमण्डिताम् ।
धनुर्बाण समायुक्तां खड्गखेष्टक धारीणीम् ॥ ६६ ॥
शङ्ख चक्र समायुक्तां सर्वालंकार भूषिताम् ।
वराक्षमालाः मखरां महिषासुर संस्थिताम् ॥ ६७ ॥
सिंहानुगां त्रिणेत्रां वा सर्वशत्रु विनाशिनीम् ।
चतुर्भुजां वा संपूज्य वरदाभय संयुताम् ॥ ६८ ॥
शङ्खं चक्र समायुक्तां स्थितां तां शान्तरूपिणीम् ।
नाना विधैश्च गानैश्च नृत्तैर्नानाविधैरपि ॥ ६९ ॥
एवं हृष्टैर्निशां नीत्वा प्रभाते त्वरुणोदये ।
घातयेन्महिषान्मेषान् अग्रतो मृदुकन्धरान् ॥ ७० ॥
शतमर्धं तदर्धं वा तदर्धं वा यथेच्छया ।
ततोऽपराह्नसमये नवम्यां स्यन्दनेस्थिताम् ॥ ७१ ॥
भवानीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा च सैन्यवान् ।
कश्चिद्वा प्रेषितो वीरो विभूतेन च हेतिना ॥ ७२ ॥
भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यात् अन्नं साज्यं मधुप्लुतम् ।
दिग्विदिक्षु बलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ॥ ७३ ॥
बलिं गृह्ण्वन्त्विमं देवा आदित्या वसवस्तथा ।
मरुतो वाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगाः ग्रहाः ॥ ७४ ॥
असुरा यातुधानाश्च मातृसर्प पिशाचकाः ।
डाकिन्यः क्षेत्रवेतालाः योगिन्यः पूतनाश्शिवाः ॥ ७५ ॥
जृम्भकास्सिद्ध गन्धर्वाः वीरा विद्याधरा नराः ।
दिग्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः ॥ ७६ ॥
जगतां शान्तिकं कर्म ब्राह्मणाद्या महर्षयः ।
मम विघ्नं मा चरन्तु मा सन्तु परिपन्थिनः ॥ ७७ ॥
सौम्या भवन्तु तृप्ताश्च भूतप्रेतास्सुखा वहाः ।
इत्येवं भ्रामयेद्राष्ट्रे राजा देवीं यथास्थिताम् ।
नरयानेन वा देवीं सर्वविघ्नविनाशिनीम् ॥ ७८ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे दुर्गापूजाविधिः सप्तसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== अष्टसप्ततितमे पटले वाजि नीराजन विधिः ==
<poem>
शान्ति नीराजनाख्यं तु संप्रवक्ष्यामि वाजिनाम् ।
कुर्यादाश्व युजे मासि प्रतिसंवत्सरं कुरु ॥ १ ॥
नवम्यामथवाष्टम्यां पञ्चदश्यामथापि वा ।
द्वादश्यां वा तथा कुर्याच्छुक्लं पक्षे विशेषतः ॥ २ ॥
नगर्याश्चोत्तरे पूर्वे कुर्यादीशान देशके ।
अन्यस्मिन् वा प्रकर्तव्या तद्विधान मिहोच्यते ॥ ३ ॥
विस्तारतोष्टरत्नीका दशहस्त समुच्छ्रिता ।
विंशद्धस्त समायामायागशालेय मीरिता ॥ ४ ॥
षट् संमितां चतुःश्रेणीं त्रिमध्यां वेदिमुद्धरेत् ।
तदर्धं शिर्षकं चैव सा राज्ञां वेदिका मता ॥ ५ ॥
गंभीरं वेदिमध्ये तु वह्निस्थानं प्रकल्पयेत् ।
हस्तमात्र प्रमाणे मेखलात्रय संयुतम् ॥ ६ ॥
आदौ प्रतिसरं कृत्वा किङ्किण्यौषधिसंयुतम् ।
अपां समीपं नीत्वातु सोऽश्वं सत्स्त्रीभिरावृतम् ॥ ७ ॥
प्रदक्षिणोदके तीरे वेदीं प्रागाननां नयेत् ।
कुण्डं तदूर्ध्वे कर्तव्यं होमार्थं पूर्वमानतः ॥ ८ ॥
संस्कृत्य कुण्डमग्निं च होमये द्देशिलोत्तमः ।
प्रबुद्धेऽग्नौ तत इमां जुहुयाद् ब्रह्मणे हविः ॥ ९ ॥
ततो विष्ण्वग्नि रुद्रेभ्यश्शक्राय वरुणाय च ।
ततश्चाचल देवाय सेनान्यै धनदाय च ॥ १० ॥
नागेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च ब्रह्मादिभ्यो यथाक्रमम् ।
जुहुयादाहुतीरेता बलिं चैतेषु विन्यसेत् ॥ ११ ॥
नद्यां वाथ समुद्रे वा तटाकादौ सरस्सु वा ।
स्नापयेत् स्थापयेच्चैव यथोक्तैरोषधीगणैः ॥ १२ ॥
तिलसर्षपकल्कैश्च दघ्ना चैतान् विधर्षयेत् ।
विमार्दितान् वीतमलान् पीतस्नातान्वगाहितान् ॥ १३ ॥
वाहनागार मागम्य ब्रह्मचर्यसमन्वितः ।
बद्धौषधानि वीर्यानि रक्षार्थं तेषु बन्धयेत् ॥ १४ ॥
सायं प्रातश्च जुहुयात् सप्ताहं पूर्ववद् बुधः ।
कुशैस्संशोधयित्वाज्यं कुशैराज्यं समर्पयेत् ॥ १५ ॥
समिद्भिस्सु समिद्धेऽग्नौ द्वितीय मुपहारयेत् ।
आज्यं स्त्रुचा तृतीयं तु लिहिताश्वमुपाहरेत् ॥ १६ ॥
दध्यपूपवरात्रैश्च चतुर्थमपि तर्पयेत् ।
ब्राह्मे मुहूर्ते प्रत्यूषे ब्रह्म धोषाभिनादिते ॥ १७ ॥
सूर्यचन्द्रमसो रश्मिर्यथा न स्पृशते हयान् ।
तथा तेषां प्रचार स्यात् स्नानं प्रातः प्रशस्यते ॥ १८ ॥
कालद्वये प्रधानस्य तुरगस्य विशेषतः ।
पुण्याहं वाचयेन्नित्यं स्वस्त्याशीर्मङ्गलान्वितम् ॥ १९ ॥
निवृत्ते सप्तरात्रे तु स्नातश्च पुरतः स्थितः ।
अष्टम्यां स्नापयित्वा तान् गौर सर्षप गोरसैः २० ॥
उत्तराषाढतरस्य सन्धाने श्रवणस्य च ।
नवम्यां शुक्लपक्षस्य नगराद्वासयेत् बहिः ॥ २१ ॥
दिशि पूर्वोत्तरायां वा देशे प्राक् प्रवणे शुचौ ।
प्रदक्षिणोदके सौम्ये विशाले द्रुमसंकटे ॥ २२ ॥
तत्र तोरणमुत्थाप्य दशहस्तसमुच्छ्रितम् ।
विस्तारतोष्टरत्नीकं प्राङ्मुखं माल्यशोभैतम् ॥ २३ ॥
तत्पार्श्वे कृतकूटे तु क्रियां पूर्ववदाचरेत् ।
सर्वमङ्गल संयुक्तो राजा पौरनरैर्वृतः ॥ २४ ॥
गच्छेच्छान्तिगृहं हृष्टः शङ्खतूर्यादिभिस्सह ।
प्रविश्य शान्ति गेहं तु विधानमिद माचरेत् ॥ २५ ॥
माञ्जिष्टां चन्दनं कुष्टं हरितालमनश्शिलाम् ।
वचां दन्तीं गुलूचीं च प्रियङ्ग्वर्जुन संज्ञिमम् ॥ २६ ॥
हरिद्रां स्वर्ण पुष्पं च वह्निमन्थं ततः परम् ।
स कौशं गिरि कर्णिं च हीयमाणं कटम्भराम् ॥ २७ ॥
सहदेवीं नागपुष्पं कपिकच्छुकमेव च ।
शतावरीं सोमवल्लिं निक्षिपेत् कलशेषु च ॥ २८ ॥
कुंभेषु वाष्ट संख्येषु वस्त्रादि सहितेषु च ।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च दीपनैवेद्यकैरपि ॥ २९ ॥
नानाविधैरपूपाद्यर्दत्वा बल्युपहारकम् ।
जुहुयात् पूर्ववत् कुण्डे पूर्वद्रव्यैर्यथा क्रमम् ॥ ३० ॥
वैयाघ्र चर्मण्यासीनो राजा गुरुसमन्वितः ।
वेद विद्वाजि वैद्याभ्यां सहितः पूर्वदिङ्मुखं ॥ ३१ ॥
अग्रेश्शुभाशुभे ज्ञात्वा पूर्णाहुत्यवसानके ।
आरुह्य तुरगश्रेष्ठं प्रापयेत्तोरणान्तिकम् ॥ ३२ ॥
शनैस्सान्त्वनवाग्भिश्च गानवाद्यादिभिर्यतम् ।
श्वेतचन्दनमालाढ्यं श्वेत वस्त्र समन्वितम् ॥ ३३ ॥
होमशेषं तदा पिण्डं पयोदधि समन्वितम् ।
कदली फल संयुक्तं दद्याद्वाजि वराय च ॥ ३४ ॥
यदि शीघ्रं समश्नीयाद्विजयाय भविष्यति ।
केवलस्थैस्तदा तोयै श्शाखयो दुंबरो त्थया ॥ ३५ ॥
प्रोक्षयेत्तु गुरुर्मन्त्रैस्तदा शान्ति कपौष्टिकैः ।
राजानं हस्तिनं पश्चाच्चमूं संप्रोक्ष्य त्तदा ॥ ३६ ॥
शूलेनोरस्थले भिन्द्याद्धीरं विप्रोऽथ मृण्मयम् ।
आभिचारकमन्त्रैस्तु तीक्ष्ण कृष्नमयेन च ॥ ३७ ॥
हयाय रक्षकां दत्वारुह्य प्रागुत्तरां दिशम् ।
राजा विजय सिद्ध्यर्थं गच्छेन्मङ्गल संयुतम् ॥ ३८ ॥
एवमेव गजादीनां तदा नीराजनं नयेत् ।
किं तु तत् कृत्तिकामासे तुरङ्गर्क्षेऽसमाचरेत् ॥ ३९ ॥
पूर्वोक्तासु च सर्वासु तिथिष्वपि च कारयेत् ।
गजयाने विशेषोऽयं चतुरश्रं च कूटकम् ॥ ४० ॥
वेदिका चतुरश्रा च गजभूमिरथोच्यते ।
शतहस्तमितं कुर्याच्चतुरश्रं समाहितः ॥ ४१ ॥
पञ्चाशत् पञ्च विंशाद्वा समन्तात्समिधो हवेत् ! ॥ ४२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे वाजि नीराजन विधिः अष्टसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== एकोनाशीतितमे पटले राज नीराजन विधिः ==
<poem>
कार्तिके शुक्ल द्वादश्यां प्रदोषे रजनीमुखे ।
वेद्यां तोरण मालाभी रम्ये श्रीचातुरन्तके ॥ १ ॥
ज्वालयित्वा नवं वन्हिं हुत्वा मन्त्रैर्गुरूत्तमः ।
वर्धमानतरूत्थाभिः दीपिकाभिर्हुताशनम् ॥ २ ॥
बदरै कूर्चकैश्चैव पत्रपुष्पाक्षतै स्तथा ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः भवं नीराजयेत्पुरा ॥ ३ ॥
तस्यैवानिमतां गौरीं हरिं लक्ष्मीं चतुर्मुखम् ।
विघ्नेशं चण्डिकां सूर्यं यक्षान्मातृगणांस्तथा ॥ ४ ॥
गुहं पितृगणं नागान् सर्वान्नीराजयेत्ततः ।
नीराजनं गवां कुर्यान्महिष्यादेश्च भ्रामयेत् ॥ ५ ॥
त्रासयन्विघ्नजालं च घण्टानाद महारवैः ।
नीराजयेद्विशेषेण राजानं देशिकोत्तमः ॥ ६ ॥
तुरगान् द्विरदान् राजचिह्नानि च गरूत्तमः ।
सिंहासनस्थं राजानं सामन्त प्रमुखावृतम् ॥ ७ ॥
नीराजयेत् कुलस्त्रीभिः गन्धपुष्पादि पूजितम् ।
रूपयौवन संपन्न वेश्याभिर्वाथ कारयेत् ॥ ८ ॥
यत्रै तत् क्रियते राष्ट्रे पुरे ग्रामे द्विजोत्तमाः ।
तेषां राजा सुखं याति सुभिक्षं जायते तथा ॥ ९ ॥
चतुर्णामपि वर्णानां रोगोत्पत्तावपीष्यते ॥ ९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे रजनीराजन विधिः एकोनाशितितमः पटलः ॥
</poem>
== अशीतितमे पटले पुष्याभिषेक विधिः ==
<poem>
पुष्याभिषेकं वक्ष्यामि पवित्रं पापनाशनम् ।
सर्वोत्पात विनाशार्थं श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
पुण्ये मनोरमे देशे रविहस्त प्रमाणतः ।
कूटं कुर्याच्छुभं भक्त्या मध्यपादं यथा भवेत् ॥ २ ॥
द्वादशस्तम्भ संयुक्तं त्यक्त मध्यम वेदिकम् ।
दर्पणोदरसंकाशं मण्डनैरुपशोभितम् ॥ ३ ॥
तस्यपश्चिमभागे च दक्षिणे तस्य बाह्यतः ।
वेदिका द्वितयं कार्यं पञ्चषड्ढस्तमानतः ॥ ४ ॥
चतुरश्रं समं हस्त द्विहस्तोत्सेध संयुतम् ।
पार्श्वे सोपान संयुक्तं संश्लिष्टं तद्द्वयं तथा ॥ ५ ॥
एवं सर्वं समापाद्य कुर्याद्राजाभिषेचनम् ।
पुष्यमासे तु पुष्यर्क्षे तीर्थेष्वायतनेषु च ॥ ६ ॥
उद्यानेषु च पुण्येषु शिवस्थाने विशेषतः ।
कुबेरन्द्रेशकाष्टासु गुरुर्मन्त्र समन्वितः ॥ ७ ॥
दैवज्ञेन बलिं कुर्यात् तत्पूर्वेद्युरुदारधीः ।
दधिलाजाक्षतोपेतं गन्धपुष्पादिभिः सह ॥ ८ ॥
आगच्छन्तु सुरास्सर्वे त्वत्र पूजाभिलाषिणः ।
दिशो नागा द्विजाश्चैव ये चाप्यन्येश भागिनः ॥ ९ ॥
आवाह्यैक मास्सर्वानेवं ब्रूयाद् गुरूत्तमः ।
पूर्वं स्वपूजां संप्राप्य दत्वा शान्तिं महीपतेः ॥ १० ॥
एवमुक्त्वा बलिं दत्वा रात्रौ स्वप्नं परीक्षयेत् ।
शुभं चेदारभेत् प्रातरशुभे शान्ति संयुतम् ॥ ११ ॥
मण्डपं भूषयेत् पश्चाद्द्वार तोरण संयुतम् ।
मङ्गलाङ्कुर कर्मात्र पूर्वप्रोक्त मथाचरेत् ॥ १२ ॥
यज्ञ वृक्ष समुद्भूतं कुर्याद्भद्रासनं द्विजाः ।
पञ्च षण्मात्र मारभ्य पञ्चाशत् करजान्तकम् ॥ १३ ॥
मानं भद्रासने प्रोक्तं सभद्रं वा विभद्रकम् ।
सोपानं द्वय संयुक्तं मग्रे पृष्ठे विशेषतः ॥ १४ ॥
तद्दक्षिणे विधातव्यं आसनं पाद संयुतम् ।
सोपान सहितं कुर्यादिष्टमान समन्वितम् ॥ १५ ॥
श्राद्धं वृद्धि निमित्तं यत् पूर्वेद्युर्विधिना नयेत् ।
कुर्यात् प्रतिसरं रात्रौ सर्वालंकरा संयुतम् ॥ १६ ॥
प्रभाते ग्रहयज्ञं तु तद्विधानेन कारयेत् ।
चतुर्हस्तं समारभ्य षडङ्गुल विवर्धनात् ॥ १७ ॥
षड्ढस्तान्तप्रमाणं यन्मण्डले मानमिष्यते ।
शत भागं तु तत्कृत्वा दक्षिणादि ततः क्रमात् ॥ १८ ॥
नवांशं भारतं वर्षं वर्णः स्वाभाविको मतः ।
भागद्वयेन हिमवान् श्वेतवर्णः प्रकीर्तितः ॥ १९ ॥
वर्षं किम्पुरुषाख्यं यन्नवांशेन प्रकीर्तितम् ।
स्वर्ण वर्णं तु तत्प्रोक्तं हेमकूटो द्विभागतः ॥ २० ॥
हेमकूटस्समाख्यातः चोत्तरे हरिवर्षकम् ।
स्वर्ण वर्णं समाख्यातं द्वाभ्यान्निषध मश्रवत् ॥ २१ ॥
पश्चिमात् पूर्व पर्यन्तमेतेषां संव्यवस्थितिः ।
उत्तरांशात् समारभ्य नवांशं कुरु वर्षकम् ॥ २२ ॥
तत्स्वर्ण वर्णं विज्ञेयं शृङ्गवान् स्याद्विभागतः ।
मयूर वर्णो विज्ञेयस्सुवर्ण वर्ण संयुतः ॥ २३ ॥
हिरण्यं वा नवांशं तु स्वर्ण वर्णं प्रकीर्तितम् ।
श्वेताचलो द्विभागेन स्वर्णयुक् श्वेतवर्णकः ॥ २४ ॥
रम्यवर्षं नवांशेन स्वर्ण वर्णं प्रकीर्तितम् ।
नीलाचलो द्विभागेन वैडूर्यद्युति संयुक्तः ॥ २५ ॥
अविष्टाश्चतुर्त्रिंशद्भागा मध्ये व्यवस्थिताः ।
पूर्वां दिशं समारभ्य द्वात्रिंशद्भाग संयुतम् ॥ २६ ॥
भद्राश्ववर्षमाख्यातं श्वेत वर्णं प्रकीर्तितम् ।
माल्यवान् पश्चिमे भागे निर्मितः कृष्णवर्ण युक् ॥ २७ ॥
पश्चिमां दिशमारभ्य वर्षं स्यात् केतु मालकम् ।
द्वात्रिंशत्पदकं कृष्णं नाम्नैतद्गन्धमादनम् ॥ २८ ॥
समन्तादेक भागेन वर्षकं स्यादिलावृतम् ।
एकेन श्वेतवर्णं स्यात् चतुरश्रं तु मध्यमे ॥ २९ ॥
एषु द्वात्रिंशदंशेन वर्तयेन्मेरु पर्वतम् ।
वायव्याग्नेय पर्यन्तं वृत्ते सूत्रं प्रसार्य च ॥ ३० ॥
तथैव नै-ऋतादीश विदिक् सूत्रं प्रसारयेत् ।
श्वेतवर्णं तु पूर्वे स्यात् दक्षिणे हेमवर्णकम् ॥ ३१ ॥
पश्चिमे कृष्ण वर्णं स्यात् उत्तरे रक्त वर्णकम् ।
अवशिश्टस्तु यो देशस्सर्वः पीतः प्रकीर्तितः ॥ ३२ ॥
जम्बूद्वीपः समाख्यातो शतभाग विनिर्मितः ।
जम्बूदीपसमः प्रोक्तो लवणाब्धिस्ततो बहिः ॥ ३३ ॥
शाक द्वीतं तु तद्वत्स्यत् तत्तद् द्विगुण मानतः ।
बहिस्समुद्रा दीपाश्च सप्तसंख्याः प्रकीर्तिताः ॥ ३४ ॥
जम्बूद्वीपः समाख्यातो लक्षयोजन विस्तरः ।
तद्बाह्ये तत् प्रमाणेन क्षारोदः परीकीर्तिताः ॥ ३५ ॥
क्षारोदाद् द्विगुणं क्षीरं क्षीरोदाद् द्विगुणं दधि ।
दध्नस्तु द्विगुणं सर्पिस्तस्मात्तु द्विगुणो रसः ॥ ३६ ॥
रसात्तु द्विगुणं माद्यं स्यात् स्वादुदकं तथा ।
जम्बू द्वीपात्तथा शाकश्शाकाच्च कुश संज्ञकः ॥ ३७ ॥
कुशात् क्रौञ्चो विनिर्दिष्टः क्रौञ्चात्स्याच्छाल्मली तथा ।
तस्माद् गोभेद संञश्च गोभेदात् पुष्कलं पुनः ॥ ३८ ॥
ज्ञेयं स्वादूदकाद्बाह्ये लोका लोक इति स्मृतः ।
अन्तरे रक्त वर्ण स्याद् बाह्ये कृष्णः प्रकीर्तितः ॥ ३९ ॥
दशकोटिमिओत् ज्ञेयः क्रीडार्थं स्याद्दिवौकसाम् ।
तस्माच्चाद्रिवरो ज्ञेयो लोका लोक इति द्विजाः ॥ ४० ॥
सहस्रदश विस्तीर्णो देवानामाश्रमो मतः ।
हिमा चले पिशाचाःस्युस्तेषां नामान्यमूनिवै ॥ ४१ ॥
ध्वजश्चण्डस्य कंलासः कदली बक एव च ।
वडवामुखो द्विपादः कारकः स्मृतः ॥ ४२ ॥
ज्वाला च कुम्भपात्रश्च तथा कुम्भी प्रतुन्दिकः ।
प्रतुन्दिकोप वीरौ च प्रवीरो लूखल स्मृतः ॥ ४३ ॥
उलूखली मर्कटीस्यान्मर्कटश्चक्र षण्डकः ।
चक्र षण्डी पाणिपत्रः पाणिपत्री च वासुकः ॥ ४४ ॥
वासुकिः पांसुकृत्पांसुमथनी निपुणो मतः ।
निपुणा बलिभुग् ज्ञेया पश्चादुच्छेषषा मता ॥ ४५ ॥
प्रस्कन्दः स्कन्दिका प्रोक्ताश्चतुस्त्रिंशदुदाहृता ।
मांसेनान्नेन संपूज्य मद्यैः प्रतिसरादिभिः ॥ ४६ ॥
श्वेता चले दितसुता दानवाश्च समीरिताः ।
हिरण्य कशिपुर्नाम्ना हिरण्याक्षो द्वितीयकः ॥ ४७ ॥
एतौ दिति सुतौ ज्ञेयौ विप्रचित्तिरानन्तरः ।
द्विमूर्धा शम्बरश्चैव ततश्शङ्कुशिरा मताः ॥ ४८ ॥
यमश्च शङ्कुकर्णश्च द्विपादस्तदनन्तरः ।
गवेष्टिर्मेष वक्त्रश्च मखवान् कपिलोमतः ॥ ४९ ॥
वामनश्च मरीचिश्च तथेक्षुप उदाहृतः ।
भागोऽभागस्तथा ज्ञेयश्शालाग्रह इति स्मृता ॥ ५० ॥
दिक्क्षोभश्च सुकेशश्च केतुवीर्यश्शतहृदः ।
मन्त्रजिच्चाश्वजित् प्रोक्तस्तथा रजिरुदाहृदः ॥ ५१ ॥
देविजिच्चैक वक्त्रश्च सुबाहुर्वारको मतः ।
वैश्वानरस्सुलोभाच द्रविणश्च महाशिराः ॥ ५२ ॥
स्वर्भानुः पूषपूर्वश्च द्विभुजो घृतराष्ट्रकः ।
चन्द्रतापन संज्ञश्च सूक्ष्मो निश्चन्द्र एव हि ॥ ५३ ॥
स्वर्ण नाभस्ततः प्रोक्तो महागिरिरनन्तरः ।
आभिलोकः सुकेशश्च मलयो मलकस्तथा ॥ ५४ ॥
नयश्च नगमूर्धा च महोदर उदाहृतः ।
प्रमोदः कुमुदश्चाश्चग्रीवो वैश्रव संज्ञकः ॥ ५५ ॥
विरूपाक्षश्चरूपथो हरो राजा उदाहृतः ।
हिरण्य युक् शतमखश्शंबरश्शरभो मयः ॥ ५६ ॥
शरभयस्सूर्य संज्ञश्च चन्द्रमास्स उदाहृतः ।
चतुष्षष्टिश्च संज्ञानां पूजाश्चैषां च पूर्ववत् ॥ ५७ ॥
शृङ्गवत्यचले पूज्याः पितरसमुदाहृता ।
सुभास्वरामृताश्चाग्निष्वात्ता उपहुता मताः ॥ ५८ ॥
सोमपाश्च ततो ज्ञेया विज्ञेयाश्च सुकालिकाः ।
क्रव्यादा आज्यपाश्चैव पृथक् त्रय उदाहृताः ॥ ५९ ॥
सप्तभिश्च गणैरेक विंशतिस्संख्यया मताः ।
अग्निष्वात्ता बहिर्षदस्सोमाश्च ततो मताः ॥ ६० ॥
हविष्मन्तश्चाज्यपास्स्युस्तद्वदेव सुकालिकाः ।
अग्न्यनग्निर्हव्यवाहा हविस्सौम्या दशैव हि ॥ ६१ ॥
तिल तैलान्नकैर्मांसैः पूज्या प्रतिसरादिभिः ।
नीलाचले च ऋषयः संपूज्या काश्यपादयः ॥ ६२ ॥
काश्यपोऽत्र् र्वसिष्टश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
विश्वामित्रो जमदग्नि र्मरीचिश्च ततो मतः ॥ ६३ ॥
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चैवांगिरा भृगुः ।
सनत्कुमारस्सनकः सनन्दश्च सनातनः ॥ ६४ ॥
दक्षोऽथ जैगीषीव्यश्च दहनैकत एव च ।
द्वितस्त्रितोऽथ जाबाली दुर्वासा दुर्वनीतकः ॥ ६५ ॥
कण्.वः कात्यायनो मार्कण्डेयो दीर्घतमो मतः ।
शुनश्शेफो विदुरथस्साध्वं स्संवर्त इत्यपि ॥ ६६ ॥
च्यवनः पराशरश्चैव ततो द्वैपायनस्ततः ।
यवक्रीतदेवरातौ देवराजोऽजकस्तथा ॥ ६७ ॥
चत्वारिंशच्च मुनयो गन्धैः प्रतिसरादिभिः ।
ऋग्यजुस्साम मन्त्रैर्वा पूज्या वा स्वस्वनामभिः ॥ ६८ ॥
निषधे पर्वते नाना अनन्ताद्या उदाहृतः ।
अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षः कार्कोटकः स्मृतः ॥ ६९ ॥
पद्मश्चैव महापद्म शङ्खपालोऽष्टम स्मृतः ।
गुलिकश्च यजेदष्ट विमिश्रैर्गन्ध पुष्पकैः ॥ ७० ॥
सितामधुघृतं दत्वा दद्यात् प्रतिसरादिकम् ।
देवा पूज्याः महामेरौ त्रस्त्रिंशच्च ते मताः ॥ ७१ ॥
धरो घ्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः ।
प्रत्युषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टा विमे मताः ॥ ७२ ॥
अजैकपादर्हिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बको नाम रुद्रकः ॥ ७३ ॥
सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
रुद्रा एकादश प्रोक्ता इन्द्रो धाता भगोऽर्यमा ॥ ७४ ॥
त्वष्टा मित्रश्च वरुणो विवस्त्वांस्तु ततं परः ।
सविता पूषांशुमान् विष्णु र्द्वादशार्का उदाहृताः ॥ ७५ ॥
प्रजापतिर्वषट्कार त्रयास्त्रिंशच्च देवताः ।
यष्ट्वा प्रणामधूपैश्च घृताहुतिभिरेव च ॥ ७६ ॥
दद्यात् प्रतिसरार्घ्यं च हेमकूटाख्य पर्वते ।
गन्धर्वाप्सरसः पूज्याः चित्र सेनाग्निसेनकः ॥ ७७ ॥
सुवर्णो गणपश्चैव धृतराष्ट्रस्ततः परम् ।
सूर्यवर्चा युगपुत्रो सुशिरामर नन्दिनौ ॥ ७८ ॥
द्वेधामतिश्चित्ररथं पर्जन्यश्च ततो मतः ।
उर्वीशश्च कलिश्चैव पर्वतो नारदस्तथा ॥ ७९ ॥
साधनश्चैव सन्धिश्च कुहरश्च करालकः ।
कृतवीर्यो ब्रह्मचारी सुपर्णो मीन इत्यपि ॥ ८० ॥
हिरण्यश्च सुचन्द्रश्च गन्धर्वासप्तविंशतिः ।
अकृतयश्चोदयन्त्यो गन्धवत्यस्ततः परम् ॥ ८१ ॥
ऊर्जा युवतयश्चैव हेतुकाया उदाहृताः ।
स्तवाश्चैवामृता मोदाः सुशिवास्तु ततः परम् ॥ ८२ ॥
रूपाश्च भीरवाश्चैव शौर्याः सत्याश्चतुर्दश ।
मेनका सहजन्या च तत्पूर्वा पुञ्जिकस्थला ॥ ८३ ॥
घृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्तिका ।
प्रम्लोचन्त्युनुम्लोचन्ती मोचयन्त्य नुगा ततः ॥ ८४ ॥
रुर्द्रारुण प्रिया चैव अत्रसा सुभगा ततः ।
दास्यरिष्टा मनोवर्ती सुकेशाच तिलोत्तमा ॥ ८५ ॥
अग्निभत्री च हेमा वै मेनका चोर्वशी ततः ।
चौर्विंशति संख्याताः सुगन्धैश्च् सुमाल्यकैः ॥ ८६ ॥
यष्ट्वाप्रतिसराद्यं हेमाढ्य पर्वते ततः ।
यक्षान्संपूज्येत्ते च महावैश्रवणस्तथा ॥ ८७ ॥
माणिभद्रश्च सुशिराः पञ्चभिच्च विभण्डकः ।
विधृतः पूर्णभद्रोऽठ विरूपाक्षोऽष्टयक्षराट् ॥ ८८ ॥
सर्ववर्णक बलिभिः पूज्य सूत्रादि कंददेत् ।
ततो नीलाचले सिद्धा मन्त्रज्ञो मन्त्रवित्तमः ॥ ८९ ॥
प्राज्ञोऽथ हषराजश्च सिद्ध पूजित एव च ।
सिद्धि मत्परमस्सिद्धस्तथा केसरभद्रकः ॥ ९० ॥
एतानष्टौ यजेत् सिद्धान् बलिभिस्सर्ववर्णकैः ।
दद्यात् प्रतिसराद्यं तु मेरौ नवग्रहान्वितम् ॥ ९१ ॥
नक्षत्रैर्वीर विघ्नेश संयुक्तान् मात्रृभिस्सह ।
ब्रह्म विष्णु महादेव विशाखांश्चैव लोकपैः ॥ ९२ ॥
सहिताभिस्सुरस्त्रीभिर्दस्त्रादिभिः समन्वितम् ।
संयजेद् बलिभिस्सार्धं वर्णकैः क्रमशस्तथा ॥ ९३ ॥
दद्यात् प्रतिसराद्यं च तेषां नामान्यमूनि वै ।
आदित्यश्चैव सोमश्च अक्ङरक बुधौ ततः ॥ ९४ ॥
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च अर्की च राहु केतुकौ ।
एते नवग्रहाः प्रोक्ताः कृत्तिका वै ततः पराः ॥ ९५ ॥
पूर्वाषोढोत्तराषाढाभिजिच्छ्रोणा च पश्चिमे ।
धनिष्टा शतभिषक् चैव पूर्वाभाद्रपदा पुनः ॥ ९६ ॥
उत्तराभाद्रपादा च रेवत्यश्वयुजौ मतौ ।
भरण्या चोत्तरस्यां तु ब्राम्ही माहेश्वरी ततः ॥ ९७ ॥
वाराही वैष्णवी चैव कौमारी च ततो मताः ।
माहेन्द्री चैव चामुण्डी वीरभद्र गणाधिपौ ॥ ९८ ॥
स्कन्दो विष्णुर्महादेवो ब्रह्मा चैव विशाखकः ।
इन्द्रानलयमाश्चैव निर्-ऋति र्वरुणस्तथा ॥ ९९ ॥
वायुश्च धनदश्चैव ईशानश्चाष्टमो मतः ।
शची भाजीवनस्कन्दा धूम्रा मण्डल वर्तिनी ॥ १०० ॥
पूर्णा चैव सिनीवाली कुहू राकानुमत्यपि ।
आयता व्ययनी चैव प्रज्ञा मेना बला ततः ॥ १०१ ॥
एताः सुरस्त्रियः प्रोक्ता स्संख्यया च चतुर्दश ।
नासत्या वश्विनौ दस्त्रौ क्रमशस्संयजेत् बुधः ॥ १०२ ॥
प्रतिसरं च वस्त्रं च पताका भूषणं तथा ।
यज्ञोपवीतं सर्वेभ्यः प्रदद्याच्च गुरूत्तमः ॥ १०३ ॥
सार्व वर्णिक मित्युक्तं पञ्चवर्ण हविस्ततः ।
ततः पश्चिमवेद्यां तु घृतेना पूरितान् घटान् ॥ १०४ ॥
ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् पल्लवान्वितान् ।
अष्टाविंशतिमष्टौ वा अष्टोत्तरशतं तु वा ॥ १०५ ॥
संस्थाप्य निश्चलं तस्य चतुष्कोणेषु षोडश ।
सूत्रवस्त्रादि संयुक्तांस्तेषु द्रव्याणि विन्यसेत् ॥ १०६ ॥
ज्योतिष्टोमत्रयं पूर्वं अभया चापराजिता ।
जीवा विश्वेश्वरी वारा समाङ्गा विजया तथा ॥ १०७ ॥
सहा च सहदेवा च पूर्णकोशा शतावरी ।
अरिष्टा च शिवा भद्रा कुंभेष्वेतानि विन्यसेत् ॥ १०८ ॥
ब्राह्मी क्षमायुजा चैव सर्व बीजानि काञ्चनम् ।
मङ्गलानि यथालाभं सर्वौषधि रसांस्तथा ॥ १०९ ॥
रक्तानि सर्व गन्धांश्च बिल्वं च सविकङ्कतम् ।
प्रशस्त नाम्न्यश्चौषध्यो हिरण्यं मङ्गलानि च ॥ ११० ॥
आदावाडुहं चर्म जरया संभृतायुषः ।
प्रशस्त लक्षणं भूतं प्राचीनग्रीव मस्तकम् ॥ १११ ॥
ततो भूपस्य यौषव्य चर्मालोहित मक्षतम् ।
सिंहस्यापि तृतीयं च व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥ ११२ ॥
चत्वार्येतानि चर्माणि तस्यां वेद्या मुपस्तरेत् ।
पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैः मृत्युजिन्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ११३ ॥
तदूर्ध्वे स्थापयेद् भद्र पीठ सिंहासनस्थितम् ।
सौवर्णं राजतं ताम्र निर्मितं क्षीर वृक्षजम् ॥ ११४ ॥
सपाद सार्ध हस्तोच्चं हस्तोत्सेधमितं तु वा ।
सार्वभौमस्य तच्छ्रेष्टं मण्डलीकस्य कन्यसम् ॥ ११५ ॥
अनन्तरचितं मध्यमेवं वा परिकल्पयेत् ।
श्रेष्ठमध्यादि भेदेन सर्वं वैकस्य संमतम् ॥ ११६ ॥
तदूर्ध्वे विन्येत्पुष्पं सौवर्ण तस्य मध्यमे ।
कृतस्नानं विलिप्ताङ्गं सर्वालंकार संयुक्तम् ॥ ११७ ॥
निवेशयेन्नृपेन्द्रं तु पुरन्दर मुखं गुरु ।
दैवज्ञं मन्त्रिसामन्तैः पुरोहित मुखै र्वृतम् ॥ ११८ ॥
वेद पुण्याह घोषैश्च नृत्तवाद्य समन्वितम् ।
गेयमङ्गल शब्दैश्च शैवस्थापन पूर्वकैः ॥ ११९ ॥
अहतक्षौम वासोधृग् गुरुः पञ्चाङ्ग भूषणः ।
कम्बलेन समाच्छाद्याभिषिञ्चेदुत्तरा मुखः ॥ १२० ॥
आज्यं तैजसमुद्दिष्टं माज्यं पापहरं परम् ।
आजयं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्टिता ॥ १२१ ॥
भौमान्तरिक्षं दिव्यं वा यत्ते कलुषमागतम् ।
सर्वं तदाज्य संस्पर्शात्प्रणाशमुपगच्छ तु ॥ १२२ ॥
उद्धार्य कम्बलं न्यस्त्वा स्थापितैश्च घटाम्बुभिः ।
विविधैः फलपुष्पैश्च खादुभिश्च सुगन्धकैः ॥ १२३ ॥
अभिशिञ्चेन्नृपेन्द्रं तु मन्त्रेणानेन देशिकः ।
सुरास्वामभिषिञ्चन्तु ये च सिद्धाः पुरातनाः ॥ १२४ ॥
ब्रह्मा विष्णुष्व रुद्रश्च मरुतां साध्याश्च मरुतां गणाः ।
आदित्या वसवो रुद्राश्चाश्विनौ च भिषग्वरौ ॥ १२५ ॥
अदितिर्देवमाता च स्वाहा सन्धिस्सरस्वती ।
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः श्रीश्च सिनीवाली कुहुस्तथा ॥ १२६ ॥
नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च पक्षाहोरात्र सन्धयः ।
संवत्सरा दिनेशाश्च कलाः काष्टाः क्षणालवाः ॥ १२७ ॥
सर्वेत्वामभिषिञ्चन्तु कालस्या वयवाश्शुभाः ।
अदितिस्सुरसा चैव विनता कद्रुरेव च ॥ १२८ ॥
देव पत्न्यश्च याश्चोक्ता देवमातर एव च ।
सर्वास्त्वामभिषिञ्चन्तु शुभाश्चाप्सरसां गणाः ॥ १२९ ॥
वैमानिकास्सुरगणा मनवस्सागरैस्सह ।
सरितश्च महाभागाः किन्नराः पुरुषास्तथा ॥ १३० ॥
वैखानसा महाभागा द्विजा वैहायसाश्चये ।
सप्तर्षयस्सदाराश्च ध्रुवस्थानानि यनि च ॥ १३१ ॥
मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ।
भृगुस्सनत्कुमारश्च सनकोऽथ सनन्तनः ॥ १३२ ॥
सनातनश्च दक्षश्च जैगीषव्योऽथ जापालिः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो जाबालि काश्यपौ ॥ १३३ ॥
दुर्वासा दुर्विनीता च कण्वः कात्यायनस्तथा ।
मार्कण्डेयो दीर्घतमाश्सुनश्शेफो विदूरतः ॥ १३४ ॥
और्वः संवर्तकश्चैव च्यवनोऽत्रिः पराशरः ।
द्वैपायनो यवक्रीतो देवरातस्सहानुजः ॥ १३५ ॥
एते वान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तनाशुभाः ।
तोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वोत्पात निबर्हणैः ॥ १३६ ॥
एतैराथर्वणैरन्ये रुद्राध्यायेन वा गुरुः ।
महारौहिण कूश्माण्डैः कुबेरहृदयैस्सह ॥ १३७ ॥
जप्त्वा हिरण्य वर्णेति चापो हिष्टेति मन्त्रतः ।
जप्त्वा शिवमघोरं वा मृत्युञ्जयमथापि वा ॥ १३८ ॥
अभिषिञ्चेत् क्षितीशं तु निरीक्ष्य स्नापयेत्ततः ।
कार्पास वस्त्र युगलं दधानः क्षत्रियाधिपः ॥ १३९ ॥
ततः पुण्याह शब्दैश्च शङ्खतूर्यरवान्वितम् ।
आचाम्याभ्यर्चयेद्देवान् स्वगुरुं ब्राह्मणानपि ॥ १४० ॥
ततोऽर्चयेद्ध्वजं शस्त्रं श्वेतच्छत्रं स्वकीयकम् ।
अन्योन्यं च तदङ्गानि पूजयेत्पूर्वमन्त्रतः ॥ १४१ ॥
परिवर्त्य वस्त्रयुगलं सर्वाभरण भूषितम् ।
सर्वालंकार संयुक्तं होमवेदीं प्रविश्य च ॥ १४२ ॥
वृषस्य पृषदंशस्य रुरोश्च पृषतस्य च ।
सिंहस्य व्याघ्र संज्ञस्य चर्माण्यास्तीर्य तत्र च ॥ १४३ ॥
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि मुखस्थाने गुरूत्तमाः ।
होमंकुर्यात् समिद्भिश्च सर्पिभिश्च शतं शतम् ॥ १४४ ॥
पलाश समिधो मृत्युजित्परमो मतः ।
होमान्ते प्राञ्जलिर्भूत्वा ब्रूयाद्देवं गुरूत्तमः ॥ १४५ ॥
यान्तु देव गणास्सर्वे पूजामादाय पार्थिवात् ।
सिद्धिं दत्वा तु विपुलां पुनरागमनाय च ॥ १४६ ॥
तत्काले दक्षिणां दद्यात् गुरवे प्रीतिकारणम् ।
नृपेन्द्रो ब्राह्मणेभ्यश्च दद्याद्दानं विशेषतः ॥ १४७ ॥
ततो बन्धाद्विमुच्येत जनान्सर्वान्नराधिपः ।
प्रणम्य देवं देवेशं तस्मै ग्रामादि काञ्चनम् ॥ १४८ ॥
दत्वा सन्तुष्ट चित्तस्तु ककुटादि विभूषितः ।
ततो मातङ्गमारुह्य प्रविशेद्भवनं प्रति ॥ १४९ ॥
सर्वोत्पातविनाशार्थं सर्वरोगनिवृत्तये ।
सार्वभौम प्रसिद्ध्यर्थं आयुरारोग्यसिद्धये ॥ १५० ॥
सर्व शत्रु विनाशार्थं विजयार्थं नृपस्य तु ।
पुष्याभिषेकं प्रत्यब्दं पुण्यस्थाने समाचरेत् ॥ १५१ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पुणाभिषेक विधिर्नाम अशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== एकाशीतितमे पटले ग्रह यज्ञ विधिः ==
<poem>
ग्रह यज्ञं प्रवक्ष्यामि ग्रहाणां प्रीतिकार्णम् ।
सर्वदुःखं च सर्वेषां ग्रहचाराद्यतो भवेत् ॥ १ ॥
नवभागी कृते क्षेत्रे मण्डपादौ गृहेऽपि वा ।
पूजयित्वा तु जुहुयात् देशिको दीक्षितैस्सह ॥ २ ॥
अर्क स्सोम कुजरसौम्यो जीवः शुक्रः शनैश्चरः ।
राहू केतू नवैव स्यूः पूजयेत् स्वस्वनामतः ॥ ३ ॥
प्रणवादि नमोन्तेन मण्डले संयजेत् गुरुः ।
तच्च वृत्तं चतुष्कोणं त्रिकोणं बाण संयुतम् ॥ ४ ॥
दीर्घाश्रं पञ्चकोणं च चापाङ्ग शूर्प सन्निभम् ।
ध्वजाभं मण्डलं प्रोक्तं ग्रहाणां वर्ण उच्यते ॥ ५ ॥
भास्करङ्गारकौ रक्तौ श्वेतौ शुक्र निशाकरौ ।
सोमपुत्रो गुरुश्चैव ताबुभौ पीतजौ स्मृतौ ॥ ६ ॥
कृष्णं शनैश्चरो विद्यात् राहु केतु तथैव च ।
ध्या त्वैवं पूजयेद्विद्वान् गन्धैः पुष्पैरनु क्रमात् ॥ ७ ॥
सर्वेषां गुग्गुलु धूपस्तैलेनाथ घृतेन वा ।
दीपः प्रोक्ततस्तु नैवेद्यं शलि संभव मुच्यते ॥ ८ ॥
चर्वर्थमपि शाली स्यात् होमे गव्यं घृतं मतम् ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि पूजास्थानं प्रकल्पयेत् ॥ ९ ॥
होमं कुर्यात्समित्सर्पिस्तिले नैव समायुतम् ।
अर्क पलाशः खदिरस्त्वपामार्गो यथाक्रमम् ॥ १० ॥
अश्वत्थोदुम्बरौ चैव शमी दूर्वा कुशस्समित् ।
पलाशः खदिरो वाथ स्वस्मित् कुश संभवे ॥ ११ ॥
क्षीर वृक्ष समुद्भूताथवा तौ प्रशंसितौ ।
स्रुक् स्रुवौ लक्षणोपेतौ पलाश दल जावथ ॥१२ ॥
होत्रृणां दक्षिणां दद्यात् तदन्ते फलसिद्धये ॥ १३ ॥
इति कामिकाख्ये महातन्त्रे ग्रहयज्ञ विधिः एकाशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== द्वयशीतितमे पटले प्रतिसर विधिः ==
<poem>
राज्ञां प्रतिसरं वक्ष्ये सर्वमङ्गल कर्मणि ।
निर्दिष्ट दिवसात्पूर्व रात्रे कौतुक बन्धनम् ॥ १ ॥
विदध्याद्देशिकश्शुद्धः कृत्वा च सकलीकृतः ।
स्थण्डिलं शालिना कृत्वा तदूर्ध्वे स्थालिकां न्यसेत् ॥ २ ॥
श्वेत तण्डुल संपूर्णं पुण्याह प्रोक्षणान्वितम् ।
यज्ञ सूत्रं च वलयं अङ्गुलीयकमेव च ॥ ३ ॥
कृत्वा प्रतिसरं स्वर्ण पुष्पं हेममयं शुभम् ।
प्रक्षाल्यस्त्रेण चार्घ्येण तण्डुलोर्ध्वे विनिक्षिपेत् ॥ ४ ॥
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैः मन्त्रयेन्मनुभिः क्रमात् ।
ईशानेन शिरः पुष्पं वर्मणा ब्रह्मसूत्रकम् ॥ ५ ॥
वलयं हृदयेनैव तद्वदेवाङ्गुलीयकम् ।
बहुरूपेण वा सर्वं मन्त्रयेद्देशिकोत्तमः ॥ ६ ॥
कौतुकं हृदयेनैव तेनैव भसितं तथा ।
चन्दनेन विमिश्रं तदैशान्यां स्थापयेद् गुरुः ॥ ७ ॥
मध्यादि सोम पर्यन्तं पुष्पाद्यं विनिवेशयेत् ।
ताम्बूलं दापयेद्वाथ पुरुषाख्य मनुं स्मरन् ॥ ८ ॥
दूर्वाग्रं केवलं निर्मितं राजतं तु वा ।
आग्नेये नै-ऋते न्यस्त्वा हृदयेनाभि मन्त्रयेत् ॥ ९ ॥
पटै राच्छादयित्वा तु नगरीं भ्रामयेत्ततः ।
सर्वालङ्कार संयुक्तं मातङ्कोपरि संस्थितम् ॥ १० ॥
मुहूर्ते समनु प्राप्ते गुरुर्दैवज्ञ संयुतः ।
पुरोहितमुखैर्विप्रैरन्वितस्सर्व मङ्गलः ॥ ११ ॥
कृतशौचं विलिप्ताङ्गं क्षौमवस्त्रोत्तरीयकम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं सर्वालङ्कार संयुतम् ॥ १२ ॥
सिंहासनादौ नृपतिं पूववक्त्रं निवेशयेत् ।
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा पुष्पाद्यं पूर्वमन्त्रतः ॥ १३ ॥
दत्वा नृपस्य सर्वं तु मृत्युजिन्मन्त्रमुच्चरन् ।
बध्वा दक्षिण हस्ते तु कौतुकं सौम्यदिङ्मुखः ॥ १४ ॥
सर्वात्मानं समुच्चार्य भस्म दत्वा गुरूत्तमः ।
ईशानाद्यौर्यथा न्यायमथवा परिकल्पयेत् ॥ १५ ॥
बृहत्सामक पूर्वन्तु पठित्वादौ समुच्चरन् ।
नालिकेर फलान्यत्र लाजपुष्पादिभिः सह ॥ १६ ॥
समन्तात् स्थापयित्वा तु कुर्यात्प्रतिसरं गुरुः ।
देशिकं पूजयेत्कर्ता दैवज्ञं च पुरोहितम् ॥ १७ ॥
ब्राह्मणानपि सर्वांश्च ततो मङ्गलवाचकैः ।
अनेन विधिना कुर्याद्देवदेवस्य शूलिनः ॥ १८ ॥
अन्येषामपि देवानां चतुर्णामपि वर्णिनाम् ।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे प्रतिसार विधिर्नाम द्वयशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== त्रयशीतितमे पटले तुलारोह षोडश दानि विधिः ==
<poem>
वक्ष्ये षोडशदानानि सर्वकामार्थ सिद्धये ।
ब्राह्मणादि चतुर्णां तु भूमीन्द्राणां विशेषतः ॥ १ ॥
ग्रहणादिषुकालेषु शुभे देशे विशेषतः ।
हस्तविंशति मानेन अष्टांशेन द्विरष्टभिः ॥ २ ॥
कूटं वा मण्टपं वाथ तन्मध्ये वेदिका नयेत् ।
नवष्ट्सप्तहस्तेव द्विहस्ताद्यार्धहस्ततः ॥ ३ ॥
विस्तारेणोच्छ्रयेणापि द्वादशस्तम्भसंयुतम् ।
तद्बाह्ये नव कुण्डानि चतुरश्राणि तानि च ॥ ४ ॥
चतुर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरण भूषितम् ।
दर्भमालासमायुक्तं दिग्ध्वजैश्च समन्वितम् ॥ ५ ॥
अष्टमङ्गलसंयुक्तं वितानेनोपशोभितम् ।
सामान्यमेतदाख्यातं तुलाभारादिके द्विजाः ॥ ६ ॥
बिल्वाश्वत्थपलाशास्स्युर्यज्ञ वृक्षश्चये म्तः ।
पनसाम्रसमुद्भूताः खादिरो वा प्रशस्यते ॥ ७ ॥
एकदारुमयस्सर्वस्त्वथा मिश्र इष्यते ।
सप्तषट् पञ्चहस्तैश्च पार्श्वस्तम्भोच्छ्रभौ मतौ ॥ ८ ॥
उत्तरस्तु तदूर्ध्वे स्यात् षडष्टायाम संयुतम् ।
अङ्गुलत्र्य हान्या तु नवधा मानमीरितम् ॥ ९ ॥
पार्श्वस्तम्भ विशालेन विस्तारोत्सेधसंयुतम् ।
पादाधिकस्त्रिपादो वा उत्सेधः परिकीर्तितः ॥ १० ॥
द्विहस्तं वा त्रिहस्तं वा तयोरन्तरमानकम् ।
तुलादण्डस्य दीर्घं स्याद्विष्कम्भस्तु दशाङ्गुलः ॥ ११ ॥
अङ्गुलेनाधिको वापि हीनो वा विस्तरो भवेत् ।
षट्त्रिंशन्मात्र संयुक्तमायामं वाथ दैर्घ्यकम् ॥ १२ ॥
अष्टाङ्गुलेन विस्तारस्त्वथ पञ्चयवान्वितः ।
षट्त्रिंशन्मात्रनाहस्तु मध्यमे तु विधीयते ॥ १३ ॥
अग्रे मूले च मध्ये वा हेमपट्टैर्विभूषयेत् ।
तुलादण्डे प्रकर्तव्यमवलम्बनकत्रयम् ॥ १४ ॥
ताम्रेणाथ प्रकर्तव्यमायसेनाथवा भवेत् ।
मध्ये चोर्ध्वे मुखं कार्यं त्ववलम्बस्सुशोभनः ॥ १५ ॥
जिह्वामेकां तुलामध्ये तोरणस्य प्रकल्पयेत् ।
उत्तरस्य तु मध्ये तु अयश्शङ्कु दृढं नयेत् ॥ १६ ॥
शङ्कुं सुषिर संपन्नं वलयेन समन्वितम् ।
सप्ताष्टषट्शतेनाथ ताम्रेणाधारको प्रभोः ॥ १७ ॥
एकाङ्गुल प्रमाणाढ्यौ वेदरन्ध्रसमन्वितौ ।
चतुष्कुण्डल संयुक्तौ हस्तप्रमाण संमितौ ॥ १८ ॥
प्रादेशं वा चतुष्कं च षण्मात्रं स्यात् स्थलोपरि ।
यथा तथा विधेयौ तौ प्राक्पश्चिमगतावृतौ ॥ १९ ॥
स्तम्भद्वय शिखमानमुत्तरद्वार संइतम् ।
कुम्भमध्यादि संयुक्तावथवा परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
खात्वा पुरुषमात्रं तु न्यस्त्वा पादशिलां समाम् ।
तदूर्ध्वे स्थापयित्वादौ वालुकाभिर्दृढं नयेत् ॥ २१ ॥
एवं सर्वं समापाद्य शिल्पिमोक्षावसानके ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु मण्डपे समलंकृते ॥ २२ ॥
मङ्गलाङ्कुर संयुक्ते नानाफल समन्विते ।
मण्डलं कारयेद्धीमान् सर्वतोभद्र संज्ञंकम् ॥ २३ ॥
वज्रादि शूल पर्यन्तं मण्डपस्याष्टदिक्षु च ।
शूलस्य वामदेशे चक्रं पद्मं दक्षिणे ॥ २४ ॥
मध्यमे देवदेवेशं वामे गौरी समायुतम् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैः ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ॥ २५ ॥
वाम् संपूजयेद्विष्णुं समान्ताल्लोकपान्न्यसेत् ।
सूर्यं मध्येऽग्नि देशे तु भारकरंनै-ऋतेऽथवा ॥ २६ ॥
भानुं वायौ रविं चैशे दिवाकरमथार्चयेत् ।
उषां प्रभां तथा प्रज्ञां संन्ध्यां सावित्रिमर्चयेत् ॥ २७ ॥
मध्यादीशानपर्यन्तं गन्धपुष्पादिनार्चचेत् ।
विस्तारां मध्यमे देशे सुतरां वह्नि गोचरे ॥ २८ ॥
प्रभूतं विमलं सारमारध्यं पूर्वदेशतः ।
उत्तरान्तं च संपूज्य सुखं मध्ये प्रजूजयेत् ॥ २९ ॥
बोधनी वायुदेशे तु शार्वेत्वाप्यायनी यजेत् ।
रविं च मध्यमे देशे पूजयेद्देशिकोत्तमः ॥ ३० ॥
दीप्ताद्यां पूजयेत् शक्तीः पूर्वान्मध्यान्तमीरिताः ।
सोमादि केतुपर्यन्तं ग्रहानष्टौ प्रपूजयेत् ॥ ३१ ॥
ततो होम प्रकर्तव्यस्तद्विधानमिहोच्यते ।
प्रधान होमे देवेशं लोकपानष्ट दिक्षु च ॥ ३२ ॥
गायत्र्या होमयेन्मध्ये दिक्षु लोकेश मन्त्रतः ।
स्वाहान्तं प्रण्ववोपेतं स्वस्वनाम्नाद्विजोतमाः ॥ ३३ ॥
शिवाग्निं स्वस्व शास्त्रोक्तं संपाद्याग्नि मुखान्वितम् ।
लोकेश सहितं देवं समावाह्य समर्चयेत् ॥ ३४ ॥
नाडी सन्घान सम्युक्तं जयाद्यान्त समन्वितम् ।
समिच्चरु घृतोपेतं सहस्रं वा तदर्घकम् ॥ ३५ ॥
शतमष्टोत्तरंवाथ होतव्यं स्वस्व दिग्गजैः ।
शुद्ध पायसमुग्जन्नै श्वरुभिस्त्रिभिरन्तितम् ॥ ३६ ॥
क्षीराक्त दूर्वयाहोमं पञ्चविंशति संख्यया ।
मृत्युञ्जयं समुच्चार्य वास्तु होममथा चरेत् ॥ ३७ ॥
बहुरूपेण कर्तव्यं पार्यश्चितं शतं शतम् ।
मण्डले पुजितान्सर्वान् देवानभ्यर्च्य होमयेत् ॥ ३८ ॥
पूर्णा कृत्वा पुरेशानां क्रियामत्र समाचरेत् ।
सहस्र कलशार्द्येश्च संस्नाप्य परमेश्वरम् ॥ ३९ ॥
महा पूजा च कर्तव्या प्रभूत हविषान्विता ।
पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः क्षीराद्यैः स्नपनं तु वा ॥ ४० ॥
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चात् तुलारोहणमाचरेत् ।
आहूय नृपतिं स्नातं शुक्लवस्त्रानुलेपनम् ॥ ४१ ॥
सर्वा भरण संयुक्तं शुक्लमाल्यविभूषितम् ।
कृतप्रतिसरं शान्तं खड्ग खेटक धारिणाम् ॥ ४२ ॥
आहूय शिवतोयेन प्रोक्ष येच्छिव मूच्चरन् ।
पुण्याहप्रोक्षणं पूर्वं भूतशुद्धि पुरस्सरम् ॥ ४३ ॥
सकलीकरणं कृत्वा रोपयेन्मन्त्रमुच्चरम् ।
रुद्रगायत्रि संज्ञंतु यजमानस्तदा जपेत ॥ ४४ ॥
घटिकार्घं तदर्घं वा तत्रैवायनमाचरेत् ।
पूर्वदिक स्थान मध्यस्थ पश्चिमालि मुखोय था ॥ ४५ ॥
आलोक्य काञ्चनंतत्स्थं कूर्च हस्तो हरंस्मरन् ।
वेदातोद्य समायुक्तं नृत्तगीत समन्वुतम् ॥ ४६ ॥
जयमङ्गलसंयुक्तं तत्सुवर्णसमं यदि ।
स्वकायेन तदायेन तुलारोहः कृतोभवेत् ॥ ४७ ॥
शतमर्धं तदर्ध वा श्रेष्ठाद्यमधिकं वरम् ।
देवेन्द्रं वाथकर्तारं तुलारोहणमाचरेत् ॥ ४८ ॥
देशिकं पूजयेत्पश्चाद्वस्त्रकाञ्चन भूष्णैः ।
होतृंश्च दक्षिणां तेभ्यः प्रदद्याद्विधिपूर्वकम् ॥ ४९ ॥
शतनिष्कं तदर्धं वा तदर्घं काञ्चनस्य तु ।
ऋतित्विग्भ्यश्चैव सर्वेभ्यो दशनिष्काः प्रकीर्तिताः ॥ ५० ॥
यागोपयुक्तं यद्द्रव्यं देशिकाय प्रदापयेत् ।
शिवार्चकस्य पूजा च प्राग्व देव समीरिता ॥ ५१ ॥
तस्यापि दक्षिणा शास्त्रे पञ्चाशन्निष्क संमिता ।
तुलाधि रोहितं वित्तं ब्राह्मणेभ्यः प्रदापयेत् ॥ ५२ ॥
मद्भक्तेभ्यो विशेषेण तदर्धवा प्रकल्पयेत् ।
देशिकेभ्यो विशेषेण दद्यान्छ्रद्धा समन्वितः ॥ ५३ ॥
तत्काले विसृजेत् बद्धान् कारागृहनिवेशितान् ।
यत्र कर्म करास्तेषां पृथङ्निष्कं प्रतापयेत् ॥ ५४ ॥
एतत् सामान्य मुद्दिष्टं दानानां द्विजयत्तमाः ॥ ५५ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे तुलारोहणदानविधिः त्रयशितितमः पटलः ॥
</poem>
== चतुश्शीतितमे पटले हिरण्य गर्भ दानविधिः ==
<poem>
हिरण्य गर्भं वक्ष्यामि दानं सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
कुर्यात्सहस्रनिष्केण त्वधः पात्रं हिरण्यतः ॥ १ ॥
तदर्धेनोर्ध्वपात्रं तु सहस्रेण द्वयं तु वा ।
त्रिपादं वार्ध मानं वा सपादं सार्धमेव वा ॥ २ ॥
द्विगुणं वा प्रकर्तव्यं यथालाभं तु वा भवेत् ।
वृक्षजं वाथ तत्कृत्वा स्वर्णपट्टैश्च वेष्टयेत् ॥ ३ ॥
तिथ्यङ्गुलं तु मूलं स्यादेकैकाङ्गुलवर्धनात् ।
एकोन त्रिंशमात्रं तु मूलविस्तार इष्यते ॥ ४ ॥
एकपञ्चाशदारभ्य व्योममात्रविवर्धनात् ।
पञ्चसप्तत्रिमात्रान्तं तदुत्सेधः प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥
विकारांशं तु तन्कृत्वा एकैकांश विवर्धनात् ।
अर्धाधिकं तु विस्तारा दास्य विस्तार इष्यते ॥ ६ ॥
अथ पादसमायुक्तो भित्तेः पादस्य निर्गमः ।
त्रिमात्रान्नवमात्रान्तं निर्गमे मानमिष्यते ॥ ७ ॥
पादुकोत्सेधमानं तु तदर्धं पादमेव वा ।
त्रिपादं वा समं वापि फलकाधनमिष्यते ॥ ८ ॥
पादुकोपरि दीर्घं वा विस्तारो भित्तिबाह्यतः ।
मायान्ता वा प्रकृत्यन्ता फेलाव्याप्तिरिहागमे ॥ ९ ॥
शिवान्तमूर्ध्वपात्रं स्यात् मध्ये पुरुषरूपवत् ।
आत्मानं भावयेद्विद्वांस्तद्विधान मिहोच्यते ॥ १० ॥
स्थानं च वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ।
कृत्वातु पूत्ववत्तस्य मध्ये शालिं विनिक्षिपेत् ॥ ११ ॥
तदूर्ध्वे विन्यसेत्फेलां नववस्त्रैर्निवेष्टिताम् ।
नीरन्ध्रं माषकल्पेन कृत्वा गव्येन पूरयेत् ॥ १२ ॥
प्रत्येकं पञ्चभिर्वाथ तद्वत्पञ्चामृतैरपि ।
ब्रह्मभिः पूरयेद्विद्वानीशानाद्यैर्गुरूत्तमः ॥ १३ ॥
गायत्र्या पूजयेत्पश्चाद्यथा शिवमयं भवेत् ।
पूर्ववत्कारयेत्पूजां सामान्यं द्विजसत्तमाः ॥ १४ ॥
प्राङ्मुखः प्रविशेत् कर्ता गौरीगायत्रिकां जपेत् ।
छादयेत्तं प्धानेन गुरुश्शिवमनुं स्मरन् ॥ १५ ॥
तदा षोडशंसंस्कारान् गर्भाधानादिकान्गुरुः ।
कुर्यादनन्तरं वाथ तद्विशेषस्तु कथ्यते ॥ १६ ॥
कर्तारं भार्यया युक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ।
आनीय कुर्यात्तस्यैव गर्भाधानादिकाः क्रियाः ॥ १७ ॥
भार्यादक्षपुटे दूर्वारससेचन माचरेत् ।
एकविंशति संख्यातानुदुम्बर फलान्वितान् ॥ १८ ॥
कुशानानीय शक्त्याथ कुर्यात्सीमन्तकर्म च ।
त्रिंशन्निष्कमितां कन्यां सर्वालङ्कारशोभिताम् ॥ १९ ॥
भार्यापार्श्वे विनिक्षिप्य शिवादिभ्यो निवेदयेत् ।
भोजयेत्पायसैर्विप्रानन्नप्राशानकर्मणि ॥ २० ॥
हृल्लेखामन्त्रमुच्चार्य सर्व कर्म समाचरेत् ।
अनुक्तमत्र यत्कर्म तुलारोह वदाचरेत् ॥ २१ ॥
एवं यः कुरुते मर्त्यः सोऽनन्त फलमश्नुते ॥ २१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे हिरण्यगर्भादान विधिश्चतुश्शीतितमः पटलः ॥
</poem>
== पञ्चशीतितमे पटले तिलपर्वतदान विधिः ==
<poem>
तिलपर्वतदानं तु वक्ष्यते द्विजसत्तमाः ।
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकारहितं यथा ॥ १ ॥
बाह्यवीथ्यां च कुण्डान् प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
पञ्चगव्येन संप्रिक्ष्य मण्डलं मध्यकल्पितम् ॥ २ ॥
संछाद्याहतवस्त्रैश्च द्रोणपुष्पं विकीर्य च ।
पुण्याह प्रोक्षणं दण्डं शतमात्रसमुच्छ्रितम् ॥ ३ ॥
वेण्वेदिकल्पितं तत्र विन्यसेद्देशिकोत्तमः ।
तिलांश्च निक्षिपेत्तत्र व्योमव्यापिनमुच्चरन् ॥ ४ ॥
दण्डात् प्रादेशमात्रं वा वस्वङ्गुलमथापि वा ।
कर्तव्यमधिकं सद्भिश्चतुरङ्गुलमेव वा ॥ ५ ॥
दण्डमानसमं वाथ हीनं नैव समाचरेत् ।
वस्त्रश्च वेष्टयेत् सर्वांस्तिलान् सद्यादिमन्त्रतः ॥ ६ ॥
देशं संक्ल्पयित्वा तु पूयत्तु विशेषतः ।
निक्षिपेत् पर्वतप्रान्ते मूर्तिपान् मूर्तिसंयुतान् ॥ ७ ॥
शर्वादिन् क्ष्मादिपूर्वांश्च निष्कत्रयविनिर्मितान् ।
तत्रस्थमर्चयेद्देवं तिलपर्वतमध्यगम् ॥ ८ ॥
अर्चयेच्च विधानज्ञो यजमानेन देशिकः ।
दर्शयेत् तिलमध्यस्थं देवदेवमुपापतिम् ॥ ९ ॥
अयं हि देवदेवेशस्सर्वेषां वृषभध्वजः ।
अस्मार्चने कृते सर्वं ध्रुवं भवति कल्पनम् ॥ १० ॥
अत्रानुक्तं तु यत् किंचिदर्चनं होममेव वा ।
स्नपनं देव देवस्य सहस्रकलशादिभिः ॥ ११ ॥
प्रागुक्तविधिना सर्वं तुलारोहवदाचरेत् ।
विसृज्य देवदेवेशं शिवाय शिवधर्मिणे ॥ १२ ॥
दद्यात्तिलजगं कर्ता जलदानपुरस्सरम् ।
अस्मात्परतरं दानं नास्तीह भुवनत्रये ॥ १३ ॥
अथवान्यप्रकारेण चाल्पद्रव्य महाफलम् ।
सर्वदा सर्वकाले च कर्तव्यमिह कथ्यते ॥ १४ ॥
गोमयालिप्तदेशोर्ध्वे वस्त्रायास्तीर्य देशिकः ।
तिलं भारग्रयं तत्र निक्षिपेद्दशबीजतः ॥ १५ ॥
कर्णिकाकेसरोपेतं पद्ममष्टदलान्वितम् ।
दशनिष्कोण कृत्वाथ तदूर्ध्वेनार्धमानतः ॥ १६ ॥
तन्मध्ये विन्यसेत्पद्मं तन्मध्ये पूजयेच्छिवम् ।
तदुत्तरे तदर्धेन कारयेत्तु मनोन्मनीम् ॥ १७ ॥
अष्टौ वामादिशक्तीश्च कृत्वा निष्कत्रयेण तु ।
अष्टौ विद्येश्वरान् बाह्ये तद्वत्स्वर्णमयेन वा ॥ १८ ॥
कृत्वा संपूज्य विधिवत् तत्सर्वं तिलसंयुक्तम् ।
दापयेच्छिवभक्तेभ्यस्तत्कर्त्रा देशिकोत्तमः ॥ १९ ॥
॥ इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे तिलपर्वतदान विधिः पङ्चाशितितमः पटलः ॥
</poem>
== षड्शीतितमे पटले सुवर्ण भूमिदान विधिः ==
<poem>
सौवर्णभूमिदानं तु वक्ष्येऽहं द्विजसत्तमाः ।
काञ्चनेन सहस्रेण चतुरश्रादिमेदिनी ॥ १ ॥
एकहस्त प्रमाणेन सप्तद्वीपसमन्विता ।
समुद्रपर्वतोपेता सर्वतीर्थसमन्विता ॥ २ ॥
मध्ये मेरुसमायुक्ता कर्तव्या शोभना यथा ।
अनेकमुनिसंयुक्तां नवखण्डां तु भावयेत् ॥ ३ ॥
पूर्ववद्देवपूजां च होमं चैव विशेषतः ।
मेर्वादीन् पूजयेत् स्वस्व बीजेनैव गुरूत्तमः ॥ ४ ॥
सहस्रकलशाद्यैश्च स्नापयेत्परमेश्वरम् ।
पूर्ववत्तस्य पूजा च विधेया द्विजसत्तमाः ॥ ५ ॥
शिवादिभ्यो प्रदातव्या मेदिनी स्वर्णनिर्मिता ॥ ५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सुवर्णभूमिदान विधिः षड्शीतितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्ताशीतितमे पटले कल्पपादपदान विधिः ==
<poem>
कल्पपादपदानं तु वक्ष्येऽहं द्विजसत्तमाः ।
पादपं शतनिष्केण सुवर्णे समाचरेत् ॥ १ ॥
बहुशास्वासमोपेतं पत्रपुष्पसमन्वितम् ।
नानाफलसमायुक्तं सर्वशोभासमन्वितम् ॥ २ ॥
शाखासु बहुधा कुर्यान्मुक्तादामप्रलम्बनम् ।
छदनानि विचित्राणि कुर्यान्मरतकैर्द्विजाः ॥ ३ ॥
कारयेत् पल्लवानीह प्रवालैश्च विशेषतः ।
फलानि पद्मरागैश्च विविधानि समाचरेत् ॥ ४ ॥
नीलेन दण्डमूलं तु स्कन्धं वज्रेणकारयेत् ।
वैडूर्येन प्रकर्तव्यं द्रुमाग्रं पुष्यरागतः ॥ ५ ॥
मस्तकं च प्रकर्तव्यं गोमेदकमयं यथा ।
स्कन्धं वै कारयेद्विद्वान् सूर्यकान्तेन सुव्रताः ॥ ६ ॥
इन्दुकान्तेन वा वेदिं स्फटिकेन द्रुमस्य तु ।
वितस्तिमात्रमायामं वृक्षस्य परिकीर्तितम् ॥ ७ ॥
शाखाष्टकस्य मानं च विस्तारं चोर्ध्वतस्तथा ।
स्थापयेद् वृक्षमूले तु लिङ्गं लोकपसंवृतम् ॥ ८ ॥
मण्डपं वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ।
पूर्ववत् तद्विना कृत्वा तन्मध्ये स्थाप्य पादपम् ॥ ९ ॥
लोकपावृतिसंयुक्तमीशानं पूजयेद्गुरुः ।
ईश्वराय द्रुमं दद्यात् तदीयेभ्यो द्विजोत्तमाः ॥ १० ॥
अत्रानुक्तं तु यत्सर्वं तुलाभारवदाचरेत् ॥ ११ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कल्पपादपदान विधिः सप्ताशितितमः पटलः ॥
</poem>
== अष्टाशीतितमे पटले गणेश दान विधिः ==
<poem>
गणेशदानं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ।
पूर्ववन्मण्टपं कुर्याद्वेदिकामण्डलान्वितम् ॥ १ ॥
तन्मध्यमे यजेद्देवं लोकपाल समावृतम् ।
तद्बाह्ये पूजयेद्ष्टौ विद्येशानष्टदिक्षु च ॥ २ ॥
सर्वे ते च सुवर्णेन निर्मिताश्च पृठक् पृथक् ।
तृतीयावरणोपेतान् गन्धपुष्पादिभिर्गुरुः ॥ ३ ॥
प्रधाने जुहुयादीशं विद्येशानष्टदिक्षु च ।
ईशानादिषु संस्थाप्य सप्तविप्रान् समर्चयेत् ॥ ४ ॥
उत्तरे पूजयेत् कन्यां गन्धपुष्पादिभिर्गुरुः ।
तेभ्यः पदद्याद्विद्येशान् स्वस्वमन्त्रैरनुक्रमात् ॥ ५ ॥
अत्रानुक्तं तु यत् किञ्चित् तुलारोहवदाचरेत् ॥ ६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गणेश दान विधिः अष्टाशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== एकोननवतितमे पटले हेम धेनुदान विधिः ==
<poem>
हेम धेनु प्रदानं तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
सर्व पाप हरं सर्व भय दुर्भिक्ष नाशनम् ॥ १ ॥
काञ्चनेन सहस्रेण तदर्धेनाथवा पुनः ।
तस्याप्यर्धेन वा कुर्याच्छतनिष्केण वा द्विजाः ॥ २ ॥
गोरूपं कारयेद्विद्वान् सर्व लक्षण सम्युतम् ।
पद्मरागं तु शृङ्गे स्यात् खुराग्रे वज्रमिष्यते ॥ ३ ॥
भ्रूमध्ये मौक्तिकं विद्याद्वडूर्यं पुच्छदेशके ।
पुष्परागं तु दन्तर्थं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ ४ ॥
गोरूपमेवं कृत्वा तु दशांशे नैव तस्य च ।
वत्सं तद्वत् समापाद्य पूर्ववन्मटपं नयेत् ॥ ५ ॥
वेदिका मण्डलोपेतं तन्मध्ये विन्यसेत्पशुम् ।
सवत्सां वस्त्र युग्मेन वेष्टयेद्देशिकोत्तमः ॥ ६ ॥
पूजयेद्गन्ध पुष्पाद्यैस्तद्गायत्र्या द्विजोत्तमाः ।
अर्चनं पूर्ववत्कुर्यात् होमं चैव विशेषतः ॥ ७ ॥
अथैकाग्नि विधानं वा समिदाज्य हविष्य युक् ।
क्षीराद्यः पूजयेद्देवं सहस्र कलशादिभिः ॥ ८ ॥
त्रिंऽसन्निष्कोऽथवा ज्ञेयो गुरोरेकाग्निकल्पने ।
अनुक्तं यद्भवेत् किञ्चित्तुलारोहवदाचरेत् ॥ ९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे हेमदेनु दान विधिः एकोननवतितमः पटलः ॥
</poem>
== नवतितमे पटले लक्ष्मीदान विधिः ==
<poem>
महदैश्वर्य सिद्ध्यर्थं लक्ष्मीदानमिहोच्यते ।
काञ्चनेन सहस्रेण तदर्धेन तदर्धतः ॥ १ ॥
तदर्धेनाथवा कुर्यात् श्रीदेवीं लक्षणान्वितम् ।
अष्टोत्तर शतेनाथ निष्केणैनां प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
मण्डले विन्यसेल्लक्ष्मीं विष्ण्वोर्वामे यथा भवेत् ॥ ३ ॥
श्री मन्त्रेण यजेल्लक्ष्मीं श्री सूक्तेनाथवार्चयेत् ।
विष्णुं च विष्णुगायत्र्या गन्ध पुष्पादिनार्चयेत् ॥ ४ ॥
पूजयेच्छिव पूजां च होमं चैव विशेषतः ।
एक होमं तु वा कुर्यात् प्रगुक्त विधिना गुरुः ॥ ५ ॥
स्नपनं देव देवस्य सहस्र कलशादिभिः ।
पूर्ववत् विधिना कुर्यात् अनुक्तमिह यद्भवेत् ॥ ६ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे लक्ष्मीदान विधिः नवतितमः पटलः ॥
</poem>
== एकनवतितमे पटले तिलधेनु दान विधिः ==
<poem>
तिल धेनु विधिं वक्ष्ये सर्वकामार्थ साधनम् ।
पूर्ववन्मण्डलं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ॥ १ ॥
तस्याग्रे कारयेद्विद्वान् पद्मं तिलमयं शुभम् ।
अष्टद्रोणेन कर्तव्यं यद्वा भारेण कारयेत् ॥ २ ॥
वस्त्रैराछाद्य तन्मध्ये स्वर्णपद्मं विनिक्षिपेत् ।
त्रिंशन्निष्केण चार्धेन तदर्धेनाथवा भवेत् ॥ ३ ॥
पञ्च निष्केण वा कुर्यात् कर्णिकानालशोभितम् ।
तस्यैवोत्तरदिग्भागे ब्राह्मणान् रुद्र संख्यया ॥ ४ ॥
रुद्रानेकादशन् स्मृत्वा समावाह्य समर्चयेत् ।
विप्रान् द्वादश पूर्वे तु द्वादशादित्यमन्त्रतः ॥ ५ ॥
दक्षिणेत्वष्ट विद्येशान् बुधान् विप्रान् समर्चयेत् ।
षौडशैव तु गन्धाद्यैश्चचुर्दिक्षु च भावयेत् ॥ ६ ॥
अर्चयित्वाथ तन्मन्त्रैर्वस्त्रं प्रावरणानि च ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतां स्त्वास्तीर्य च तदश्रके ॥ ७ ॥
प्रत्येकं नववस्त्रं तु तस्मिन् खारि प्रमाणतः ।
तिलान्निक्षिप्य कांस्ये तु पात्रे नवफलेन तु ॥ ८ ॥
इक्षुखण्डं च दातव्यं गां च तेभ्यः क्रमेण तु ।
हेमशृङ्गामरोगां तु दद्याद्रौप्यखुरामथ ॥ ९ ॥
प्रतिशङ्गं तु निष्कं स्यात् खुरं तद्विगुणेन च ।
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ॥ १० ॥
तद्वत् पूजा च होमं च स्नपनाद्यं तथैव च ।
केवलं रुद्रदानं वा सूर्यदान मथापि वा ॥ ११ ॥
मूर्ति विघ्नेशदानं वा यथा वद्धिं प्रकल्पयेत् ।
पञ्चाङ्ग भूषणं पञ्च निष्केणात्र प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥
दक्षिणां पूर्ववद्दद्याद्दद्यादनुक्तं पूर्ववद्भवेत् ॥ १२१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे तिलधेनुदानविधिरेकनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== द्विनवतितमे पटले सहस्रगोदान विधिः ==
<poem>
गवां सहस्र संख्यानां दानं वक्ष्यामि सिद्धये ।
सवत्सस्सगुणा एव संग्राह्या गुणवत्तराः ॥ १ ॥
अष्टौ संपूज्य शृङ्गेषु प्रतिशृङ्गं तु निष्कतः ।
शृङ्गं कृत्वा तु बध्नीयाद् राजतं खुरमेव वा ॥ २ ॥
कण्ठं निष्केण पट्टं च बध्वा दद्यातृणं ततः ।
मण्डपं वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ॥ ३ ॥
पूर्ववच्छिव पूजा च होमश्चात्र विधीयताम् ।
स्नपनं च शिवस्याथ सहस्र कलशादिभिः ॥ ४ ॥
शिवाय शिवविप्रेभ्यो दद्याद् गां दक्षिणायुताम् ।
दशनिष्कं तदर्धं वा तदर्धं निष्कमेव वा ॥ ५ ॥
दानकाले पठेत् स्तोत्रमिदं कर्ता तदुच्यते ।
गावो ममाग्रतोनित्यं गावः पृष्ठत एव मे ॥ ६ ॥
गावो मे हृदयं नित्यं गवां मध्ये वसाम्यहम् ।
अनुक्तमत्र यत्कर्म तुलाभारवशान्नयेत् ॥ ७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सहस्रगोदानविधिः द्विनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== त्रिनवतितमे पटले हिरण्याश्व दान विधिः ==
<poem>
हिरण्याश्व प्रदानं तु विजयार्थमिहोच्यते ।
अयुतस्याश्वमेधस्य फलाच्छ्रेष्ठमिदं मतम् ॥ १ ॥
अष्टोत्तर सहस्रेण तदर्धेनार्धमानतः ।
अष्टोत्तर शतेनाथ कृत्वाश्वं लक्षणान्वितम् ॥ २ ॥
पञ्च कल्याण चित्राङ्गं रजतेन तु कारयेत् ।
सर्वालंकार संयुक्तं कलाद्यैश्च समन्वितम् ॥ ३ ॥
मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
तन्मध्ये विन्यसेद्वाजि मुच्चैः श्रवसनामतः ॥ ४ ॥
गन्धादिभिस्समभ्यर्च्य विप्रेभ्योविनिवेदेयेत् ।
सुरेन्द्र बुद्ध्या संपूज्य पञ्च निष्कं प्रदाय च ॥ ५ ॥
दीनान्ध कृपणानाथां स्तोषयेद्भोजनादिभिः ।
मण्डलाभ्यर्चनं होमं कलशस्नपनं तथा ॥ ६ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे हिरण्याश्व प्रदान विधिस्त्रिनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== चतुर्नवतितमे पटले कन्यादान विधिः ==
<poem>
सर्व दानोत्तमं वक्ष्ये कन्यादानं द्विजोत्तमाः ।
सर्व लक्षण संपन्नां दोष विवर्जिताम् ॥ १ ॥
विभिन्नगोत्र प्रभवामनुकूल दिनोद्भवाम् ।
दत्वा धनादिकं पित्रोस्तत्संवाद पुरस्सरम् ॥ २ ॥
उभयोश्चित्तमालोक्य पुत्रीकृत्य च तां पुनः ।
संस्नाप्य गन्धमालाभि र्भूषणैर्वस्त्र संयुतैः ॥ २३ ॥
संभूष्य कन्यकां दद्याद्यागाय विधिनामुना ।
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ॥ २४ ॥
तत्र संपूज्य देवेशं कुर्यात् होमं च पूर्ववत् ।
नैमित्तिकोदितं शान्तं शिवभक्ति समन्वितम् ॥ २५ ॥
संपूज्येश्वर बुद्ध्या च गन्धपुष्पस्त्रगादिभिः ।
पञ्चाङ्ग भूषणश्चैव वासोभूमिधनान्वितम् ॥ ६ ॥
ग्रहोपकरणोपेतं दासी दासमनुत्तमम् ।
दद्याद्वराय संस्मृत्य शिवं श्रद्धा पुरस्सरम् ॥ ७ ॥
एवं यः कारयेद्दानं कन्यायास्सुखमेधते ।
कन्यारोमाणि यावन्ति तावद्वर्षशतं द्विजाः ॥ ८ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे कन्यादान विधिश्चतुर्नवतितमः पटलः ॥
</poem>
== पञ्चनवतितमे पटले हिरण्योक्ष प्रदान विधिः ==
<poem>
हिरण्योक्ष प्रदानं तु संक्षेपेणाधुनोच्यते ।
काञ्चनेन सहस्रेण कुर्याअन्निष्केण वार्धतः ॥ १ ॥
तदर्धेनाथवा कुर्यात् तस्याप्यर्धेन वार्धतः ।
वृषं सलक्षणं कुर्यात् अष्टोत्तर शतेन वा ॥ २ ॥
स्फटिकेनार्ध चन्द्राभं ललाटे राजतं खुरम् ।
कर्णं च पद्मरागेण गोमेदेन ककुद्भवेत् ॥ ३ ॥
घण्टामालां तु कण्ठे तु रत्नचित्रा यथा भवेत् ।
वृषाङ्गं कारयेद् विद्वान् किंकिणी मालयावृतम् ॥ ४ ॥
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
तन्मध्ये विन्यसेदुक्षं पश्चिमास्यं द्विजोत्तमाः ॥ ५ ॥
गायत्र्या पूजयेदुक्षुक्षं तदूर्ध्वे परमेश्वरम् ।
पूर्ववच्छिवपूजा च होमं चैव विशेषतः ॥ ६ ॥
शिवाय शिवभक्तेभ्यो दद्यादुक्षं महत्तरम् ।
समिदाज्य चरूपेतं शान्ति होममथापि वा ॥ ७ ॥
चरेदनुक्तमिह यत् तत्तुलाभारवद् गुरुः ॥ ८ ॥
इति उत्तर कामिक महातन्त्रे हिरण्योक्ष प्रदान विधिः पञ्चनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== षण्णवतितमे पटले गजदान विधिः ==
<poem>
अतः परं प्रवक्ष्यामि गजदानं द्विजोत्तमाः ।
गजं सलक्षणं कुर्यात् सौवर्णं राजतं तु वा ॥ १ ॥
सहस्रेण तदर्धेन तस्यार्धेन तदर्धतः ।
अष्टोत्तर शतेनाथ कारयेद्देशिकोत्तमः ॥ २ ॥
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ।
गजेन्द्रं विन्यसेन्मध्ये गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ ३ ॥
पूर्ववच्छिव पूजा च होमयेच्च विशेषतः ।
शिवाय शिवभक्तेभ्यो दद्याच्छ्रद्धा समन्वितम् ॥ ४ ॥
अन्यत्सर्वमनुद्दिष्टं तुलाभारवदाचरेत् ॥ ४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गजदान विधिः षण्णवतितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्तनवतितमे पटले लोकपालाष्टकदान विधिः ==
<poem>
अष्टानां लोकपालानां दानं वक्ष्याम्यतः परम् ।
प्रागुक्तदेशकाले तु वेदिकामण्डलान्विते ॥ १ ॥
पूर्ववच्छिवपूजा च होमश्चैव द्विजोत्तमाः ।
शैवानष्टौ समाहूय सर्वलक्षण संयुताम् ॥ २ ॥
उदङ्मुखसमासीनान्नववस्त्रेपरि स्थिताम् ।
अर्चयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्मन्त्रैर्लोकेशवाचकैः ॥ ३ ॥
एकस्मिन् स्थण्डिले वाथ कुण्डे वा होममाचरेत् ।
दक्षिणा दशनिष्का स्याद् भूषणैश्च समन्विता ॥ ४ ॥
वस्त्रं प्रावरणं दद्यादासनं कम्बलं तुवा ।
अत्रानुक्तं तु यत् किंचित् तुलाभारवदाचरेत् ॥ ५ ॥
लोकेशादनमेव स्यात् सर्वसंपत् समृद्धिदम् ।
परचक्रप्रमथनं गजवाजिविवर्धनम् ॥ ६ ॥
पुत्रदं राष्ट्रद्धर्थं गोब्राह्मणहितवहम् ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे लोकपालाष्टकदान विधिः सप्तनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== अष्टनवतितमे पटले स्दानोत्तम विधिः ==
<poem>
सर्व दानोत्तमं नाम्ना दानमाद्यं वदाम्यहम् ।
मण्डपं विधिना कुर्यात् वेदिका कुण्ड संयुतम् ॥ १ ॥
प्रपायां विधिरेवं स्यात् पूर्ववन्मण्डलान्वितम् ।
मध्यमे देवदेवेशं ब्रह्मविष्णु समन्वितम् ॥ २ ॥
गन्धाद्यै रर्चयेदीशं ब्रह्मणे विष्णवे पुनः ।
ब्रह्मन् ब्राह्मण भेदाय ब्रह्मणे धन दायिने ॥ ३ ॥
शिवाय हरये स्वाहा स्वधा वौषट् वषण्णमः ।
नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
शेषहोम प्रकर्तव्यस्ततः कुण्डे समाहितैः ।
चतुर्वेद विदो ग्राह्या जप्तारस्त्रय एव हि ॥ ५ ॥
तानुद्दिश्य यथान्यायं द्विजेभ्यो दापयेद्धनम् ।
शतमष्टोत्तरं तेषां पृथक् पृथगनुत्तमम् ॥ ६ ॥
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतं सद्वस्त्रावरणान्वितम् ।
अत्रानुक्तं तु यत् सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् ॥ ७ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे विधिरष्टनवतितमः पतलः ॥
</poem>
os1n31i1gf5puzqvwn1mq440bxqh7d8
418747
418746
2026-10-13T06:05:31Z
अनुनाद सिंह
1115
/* नवमे पटले */
418747
wikitext
text/x-wiki
{{header
| title = कामिकागमः - उत्तरभागः
| author =
| translator =
| section =
| previous =
| next =
| year =
| notes =
}}
== प्रथमः पटलः पश्चिमद्वारार्चनविधिः ==
<poem>
पश्चिमस्यार्चनं वक्ष्ये निष्कले सकलेऽपि वा ।
मिश्रे च गृहिणां योग्यं परार्थयजनार्थकम् ॥ १ ॥
राजराष्ट्र विवृद्ध्यर्थं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।
प्रातरावश्यकं शौचं कृत्वा स्नानं विधाय च ॥ २ ॥
सूर्यश्चेत्यादिभिर्मन्त्रैः संध्यासु तिसृषूदकम् ।
पीत्वा संमार्जयेत् तद्वत् दधिक्राविण्णेति चादिभिः ॥ ३ ॥
ओं भूर्भुवस्सुवरादि मन्त्रेण वारत्रयमथांजलिम् ।
पुनस्तेनैव, मन्त्रेण दशवारं जपन्नयेत् ॥ ४ ॥
एतत् प्रतिदिनं कार्यं द्विजत्वापत्ति सिद्धये ।
श्रुति स्मृत्यादि संसिद्धिं अनुष्ठानन्तु यद्भवेत् ॥ ५ ॥
आवश्यकेतु शौचेवा स्नाने त्वाचमनेऽपिवा ।
संध्यायां वन्दने वापि तर्पणे होमकर्मणि ॥ ६ ॥
गृहबल्यादिके चान्यत् द्विजानां विहितन्तुयत् ।
कर्तव्यं वा न कर्तव्यं शैवमावश्यकं मतम् ॥ ७ ॥
स्वशास्त्र सन्ध्यामन्त्रादि तर्पणं च विधाय च ।
व्रजेद्देवालयाद्यं तु पादशौचं विधाय च ॥ ८ ॥
समाचम्य प्रविश्यान्तः स्वासनस्थ उदङ्मुखः ।
त्रिपुण्ड्रं भस्मना कृत्वा सान्द्रेण धवलेन च ॥ ९ ॥
करन्यासं ततः कृत्वा सुषिरं देहमध्यमे ।
ध्यात्वा ज्वलन्तं हुंकारं प्राणान् संयम्य निश्चलम् ॥ १० ॥
फट्कारान्तं तु तेनैव रेचकेन समन्वितम् ।
पञ्चग्रन्थीं स्ततो भित्वा तस्मात्प्रति निवृत्य च ॥ ११ ॥
मूर्ति मन्त्रेण संगृह्य जीवं हुंकार मूर्धनि ।
कुंभकेन समोपेतं वायुमूर्ध्वगतं नयेत् ॥ १२ ॥
तेनैव द्वादशान्तस्थ शिवेन सह योजयेत् ।
आत्मयोजन मेतत्स्यात् ततो भूतादि शोधयेत् ॥ १३ ॥
निवृत्यादीनि भूतानि तान्यध्वानं समस्तकम् ।
व्याप्य व्यवस्थितानीति मत्वा तानि विशोधयेत् ॥ १४ ॥
दहनं वाथ भूतानां परस्पर विशोधनम् ।
मण्डलादि समायुक्तं भूतशुद्धिरिहोदिता ॥ १५ ॥
शोध्यो परागरहितं कलामात्र व्यवस्थितम् ।
विचिन्त्य दिव्यदेहार्थ ममृताप्लावनं नयेत् ॥ १६ ॥
ध्यात्वा कुण्डलिनीं शक्तिं अमृतैक स्वरूपिणीम् ।
तदुद् भूतामृतस्त्रावैस्सिक्तां दिव्यां कलां स्मरेत् ॥ १७ ॥
ध्यात्वा हृद्यासनं तस्मिन् मूर्त्यात्मानं समानयेत् ।
पुनराप्लावनं कृत्वा करन्यासं समारभेत् ॥ १८ ॥
हस्त पृष्ठतलेऽस्त्रेण शोधयेच्चन्दनान्विते ।
तयोर्ब्रह्माणि विन्यस्य नेत्रं करतले न्यसेत् ॥ १९ ॥
शिवं साङ्गं च विन्यस्य भूयस्तत्र शिवं न्यसेत् ।
कवचेनाव कुण्ठयाथ सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ २० ॥
करन्यासः समाख्यातो अङ्गन्यासश्च कथ्यते ।
मूर्धादि पादपर्यन्तं अङ्गब्रह्माणि विन्यसेत् ॥ २१ ॥
मूलब्रह्माणि वा विद्वान् अष्टत्रिंशत् कलां न्यसेत् ।
शिवं हृदि यथास्थानं (हृ) हृदयाद्यं निवेशयेत् ॥ २२ ॥
नेत्रं नेत्रेषु विन्यस्य हेतिं दिक्षुगतं न्यसेत् ।
महामुद्रां ततः कृत्वा शिवमन्त्रं अनुस्मरन् ॥ २३ ॥
महामुद्रा तावत् कराभ्यां सम्मुखाभ्यां पाद पङ्कजात्
आमस्तक स्पर्शनरूपा
अन्योन्य ग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारित कराङ्गुली
महामुद्रेय मुदिता परमीकरणे बुधैः
महामुद्रेयमाख्याता न्यूनाधिकं समापनी
प्रयोजयेदिमां मुद्रां देवताह्वान कर्मणि ॥
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं हित्वा ब्रह्माणि विन्यसेत् ।
लिपिन्यासं ततः कुर्यात् रुद्रशक्ति समन्वितम् ॥ २४ ॥
श्रीकण्ठादि समोपेतं अक्षरन्यासमेव वा ।
केवलं मातृकान्यासं कुर्यात्तद्रहितं तु वा ॥ २५ ॥
एवं शैवतनुं कृत्वा ततोऽन्तर्यजनं नयेत् ।
पूजा होमसमाधिस्यात् हृदि नाभौ ललाटके ॥ २६ ॥
आत्मशुद्धिरियं ख्याता स्थानशुद्धिस्ततः परम् ।
हस्तास्फालन दिग्बन्धाव कुण्ठैश्च सम्मता ॥ २७ ॥
पात्रत्रयं समादाय यन्त्रिकाकार संस्थितम् ।
पाद्यादित्रितयं तेषु कल्पयेद्विधिनामुना ॥ २८ ॥
चन्दनोशीर सिद्धार्थं दूर्वा काश्मीर तोययुक् ।
उत्तमं पाद्य मुद्दिष्टं मध्यमं गतकुंकुमम् ॥ २९ ॥
चन्दनोशीर युक्तांभः पाद्यं कन्यसमुच्यते ।
वरालोशीर कर्पूर त्रुटि जाति लवङ्गयुक् ॥ ३० ॥
मुरेणैव समायुक्त श्रेष्ठ माचमनीयकम् ।
एलालवङ्ग कर्पूर मुर जातियुतं समम् ॥ ३१ ॥
एलालवङ्गं कर्पूर जलैस्सार्धन्तु कन्यसम् ।
आपःक्षीर कुशाग्रैस्तु यवाक्षत तिलैर्युतम् ॥ ३२ ॥
शालि सिद्धार्थयुक् श्रेष्ठं यव सर्षप शालियुक् ।
तण्डुलैर्मध्यमं प्रोक्तं शालितण्डुल संयुतम् ॥ ३३ ॥
अर्घ्यं कन्यसमुद्दिष्ट मन्यथा च निगद्यते ।
सिद्धार्थ चन्दनोशीर दूर्वायुक् पाद्यमेव च ॥ ३४ ॥
एलालवङ्ग, कर्पूर वरालफलसंयुतम् ।
एतदाचमनीयं वा यजेत् यजनाङ्गके ॥ ३५ ॥
कथितं चात्र वा ग्राह्यमत्रोक्तं तत्र वा भवेत् ।
यवसर्षप सद् व्रीहि तण्डुलै रक्षतं भवेत् ॥ ३६ ॥
व्रीहि तण्डुलं संयुक्तं अक्षतं तत्प्रकीर्तितम् ।
पञ्चाङ्ग मथवा त्र्यङ्गं केवं चार्ध्यमेव वा ॥ ३७ ॥
कल्पयेद्धृदयेनैव किञ्चार्घ्ये संहितामनुः ।
द्रव्याण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य कवचेनावकुण्ठयेत् ॥ ३८ ॥
हृदाभिमन्त्र्य प्रत्येकं मुद्रयेदमृताख्यया ।
तिलकं चन्दनं कृत्वा पुष्पं शिरसि विन्यसेत् ॥ ३९ ॥
द्रव्यशुद्धिर्भवेदेषा प्रणवादि नमोन्तकम् ।
मन्त्रमुच्चारयेन्मन्त्री मन्त्रशुद्धिर्भवेदियम् ॥ ४० ॥
सामान्यार्घ्यं च संगृह्य द्वाराग्रे वृषभं यजेत् ।
गणपं भारतीर्मूर्ध्वे नन्दिनं जाह्नवीयुतम् ॥ ४१ ॥
महाकालेन यमुनां सव्येऽसव्ये समर्चयेत् ।
विमलं च सुबाहुं च तल्पयोश्च क्रमाद्यजेत् ॥ ४२ ॥
प्रविश्य सव्यपादेन देहल्यां अस्त्रमर्चयेत् ।
वास्तोष्पतिं ततश्चेष्ट्वा पूजां पर्युषितां यजेत् ॥ ४३ ॥
अपनीय च तां लिंगात् चण्डेशाय निवेदयेत् ।
पिण्डिकां शिवलिङ्गं च जलेन क्षालयेत् सुधीः ॥ ४४ ॥
लिङ्गशुद्धि रियंख्याता शुद्धयः पञ्च चोदिताः ।
संपूज्य द्वारपान् वाथ पञ्चशुद्धिं समाचरेत् ॥ ४५ ॥
विशुद्ध्यासनं संस्कारोपचार स्कन्ध संयुतम् ।
यजनं देवदेवस्य सर्व कामार्थ साधनम् ॥ ४६ ॥
विशुद्धिः कथिता पूर्वमासनं चाधुनोच्यते ।
गणेशं च गुरुं शक्तिमनन्तं धर्मसंमुखान् ॥ ४७ ॥
अधर्मप्रमुखानन्ते छदने पद्मकर्णिके ।
वामादि नव सूर्यादि मण्डलं सेश्वरं यजेत् ॥ ४८ ॥
शिवासनं तदन्ते च यजेत् स्वस्वमनुस्मरन् ।
पञ्चासनात्मकं ह्येतदेकासन मुदीरितम् ॥ ४९ ॥
अनन्ताधारशक्तिभ्यां भवेदानन्तमासनम् ।
धर्मा धर्मादिभिर्वर्गैश्छदनाभ्यां समन्वितैः ॥ ५० ॥
सिंहासन मिदं प्रोक्तं, योगं मायाब्जमुच्यते ।
पद्मं वैघेश्वरं पद्ममण्डलं विमलासनम् ॥ ५१ ॥
स्नानाऽवाहनकालादौ पृथगेतान् प्रकल्पयेत् ।
संकल्प्यासनमेवं तु मूर्तिं तदुपरि न्यसेत् ॥ ५२ ॥
तस्मिन् ब्रह्माणि विन्यस्य चाष्टत्रिंशत्कलां न्यसेत् ।
लिपिन्यासं तु वा कुर्याच्छीकण्ठादि युतं तु वा ॥ ५३ ॥
अष्टत्रिंशत्कलोपेतं पञ्च ब्रह्मणि विन्यसेत् ।
विद्यादेहं ततो न्यस्त्वा शिवमावाहयेत्ततः ॥ ५४ ॥
स्थापनं सन्निधानं च सन्निरोधं [च कुण्ठनम्] समाचरेत् ।
स्वस्व स्थाने हृदादीनि विन्यसेदानुपूर्वकम् ॥ ५५ ॥
शिवं तदुपरि न्यस्य तदेकीकरणं नयेत् ।
प्ररोचनं वा कर्तव्यं महामुद्रा प्रयोगतः ॥ ५६ ॥
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दूर्वाद्यं विनिवेदयेत् ।
संस्कारा दश विख्याताः उपचारैः शिवं यजेत् ॥ ५७ ॥
गन्धं तु चन्दनाद्यं स्यादिष्टमानेन वा नयेत् ।
नानाविधानि पुष्पाणि नूतनानि प्रकल्पयेत् ॥ ५८ ॥
लघुचन्दन निर्यास प्रमुखैः धूपमुच्यते ।
तैलाज्यकल्पितान् दीपान् कर्तुर्वाञ्छावशान्नयेत् ॥ ५९ ॥
अनिर्वाण प्रदीपांश्च तथैव परिकल्पयेत् ।
आमन्त्रण हविः प्रोक्तं मुद्गाद्यं चाढकादिकम् ॥ ६० ॥
भूषणादि ततो दत्वा पुनर्धूपं निवेदयेत् ।
तस्मिन् मङ्गलगानैश्च सर्वातोद्य समन्वितैः ॥ ६१ ॥
नाना नृत्त समायुक्तैस्तोषयेद् वृषभध्वजम् ।
आरात्रिकं ततो दद्यात् धूपदानावसानके ॥ ६२ ॥
भस्मना गन्धमिश्रेण त्वङ्गुष्टानामिकाग्रतः ।
भ्रामयित्वा ततस्त्यक्त्वा तिलकं दापयेच्छिवे ॥ ६३ ॥
दर्पणं दर्शयेच्छत्रं चामरं च निवेदयेत् ।
रात्रौ नीराजनं कुर्यात् दीपदानावसानके ॥ ६४ ॥
महाहविर्निवेद्यान्ते बलिहोमौ समाचरेत् ।
आमन्त्रण हविः काले बलिं वा होममाचरेत् ॥ ६५ ॥
उभयत्रोभयं वापि पृथग्वा परिकल्पयेत् ।
स्नपने मन्त्रगेयं वा वीणा गान मथापि वा ॥ ६६ ॥
वेदाध्ययन मन्यद्वा स्तोत्रपाठादिकं च यत् ।
तदूर्ध्वे गौडभासाद्यैर्गानं धूपान्तमाचरेत् ॥ ६७ ॥
ऊर्ध्वं द्राविडभाषाद्यै र्गानं नृत्तयुत्तं तु वा ।
संस्कृतं तदपभ्रंशं नाना स्वर समन्वितम् ॥ ६८ ॥
यदष्टादश भाषोत्थं गानं वा परिकल्पयेत् ।
नाना देश प्रसूतं च नर्तनं परिकल्पयेत् ॥ ६९ ॥
विशेषादुत्सवादौ च गन्धर्वै र्बहुभिर्युतम् ।
नित्योत्सवं ततः कुर्यान्नाना स्त्रीभिस्समन्वितम् ॥ ७० ॥
रूपयौवनसंपन्ना योषितः कर्तृवांच्छया ।
मम दास्यस्समाख्याता रुद्रकन्या भवन्ति चेत् ॥ ७१ ॥
तासां संख्या भवेद् ग्रामविन्यास जन संख्यया ।
उत्सवस्स्यात्तदन्ते तु नित्योत्सव विधानतः ॥ ७२ ॥
वादकानष्ट संख्यातान् कल्पयेत् कल्पवित्तमः ।
तदन्ते शुद्धनृत्तं स्यात्तदन्ते चुलुकोदकम् ॥ ७३ ॥
विसर्जनं ततः कुर्यात् लयाङ्गं वाथ विन्यसेत् ।
साधकेन च सिद्ध्यर्थं पूजामाहृत्य लिंगतः ॥ ७४ ॥
लिंगं संशोध्य भूयोऽपि गन्धाद्यै रर्चयेच्छिवम् ।
नेतत्प्रतिदिनं कुर्यात् किं तु साध्यावसानकम् ॥ ७५ ॥
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं स्यान्मदर्चनम् ।
केवलैश्शुद्ध शैवोक्तै र्मन्त्रैरुत्तम मुच्यते ॥ ७६ ॥
मध्यमं शैववेदोत्थैरधमं वैदिकैर्मतम् ।
नित्ये नैमित्तिकेऽप्येतद्विधानं परिकीर्तितम् ॥ ७७ ॥
शैवमन्त्र समो मन्त्रो नास्त्यत्र भुवनत्रये ।
तत्रापि मूलमन्त्रस्तु बीजात्मा श्रेष्ठमुच्यते ॥ ७८ ॥
प्रणवाद्याश्च ये मन्त्रा नियुताद्यक्षरात्मकाः ।
बीजमन्त्रसमुद्भूता रुद्राध्यायादयोऽपि च ॥ ७९ ॥
तदर्थं बीजमन्त्रं तु तत्स्थाने विनियोजयेत् ।
बीजाणु सदृशो नास्ति मम प्रीतिकरः परः ॥ ८० ॥
एतत्सर्वं तु सामान्यं पूर्वास्ये दक्षिणास्यके ।
कौबेरास्ये च लिंगे च सकले मिश्र लिंगके ॥ ८१ ॥
विशेषः पश्चिमेद्वारे श्रूयतां पण्डितेश्वराः ।
प्राग्वदन्यत्समुद्दिष्टं विशेषः कश्चिदिष्यते ॥ ८२ ॥
द्वारस्याभिमुखं चोर्ध्व वक्त्रं देवं प्रकल्पयेत् ।
वामे वा दक्षिणे वापि स्थापनीया मनोन्मनी ॥ ८३ ॥
देववन्मुख संयुक्ता द्विहस्तैक मुखान्विता ।
ईशान मीशदेशे वा निऋतौ वा समर्चयेत् ॥ ८४ ॥
पुरुषं पूर्वदेशे वा पश्चिमे वाथ चिन्तयेत् ।
दक्षिणे चोत्तरे वापि बहुरूपं विचिन्तयेत् ॥ ८५ ॥
उत्तरे दक्षिणे वापि वामदेवं स्मरेत् गुरुः ।
पश्चिमे पूर्व देशे वा सद्यवक्त्रं स्मरन् न्यसेत् ॥ ८६ ॥
हृदयं वह्नि दिग्भागे वायव्यां वा प्रकल्पयेत् ।
शिरश्चैशेथ नैऋत्यां शिखां पितरि वैशके ॥ ८७ ॥
कवचं वायुदिग्भागे आग्नेययां वा प्रकल्पयेत् ।
पूर्वस्मिन् पश्चिमे वापि चतुर्दिक्ष्वस्त्रमर्चयेत् ॥ ८८ ॥
पूर्वस्मात् पश्चिमाद्वापि विद्येशावरणं यजेत् ।
गणेशावरणं सोमाद्दक्षादारभ्य वार्चयेत् ॥ ८९ ॥
लोकेशाः प्राग्वदेवस्युर्वज्राद्याश्च तथा मताः ।
देवाग्रे वृषभःशूलं ध्वजस्थानं च गोपुरम् ॥ ९० ॥
परिवारार्चनं पूर्वदेशादारभ्य कारयेत् ।
वारुणादि निॠत्यन्तं परिवारार्चनं तु वा ॥ ९१ ॥
नालो वामे प्रकर्तव्यस्सोमस्याभिमुखं यथा ।
चण्डेशस्त्वीश देशे स्यात् विघ्नराट् पितरि स्मृतः ॥ ९२ ॥
९२१/२ अन्यत्सर्वं समानं स्यात्पूर्वद्वारार्चनेन तु ।
इति उत्तरकामाकाख्ये महातन्त्रे पश्चिमद्वारार्चन विधिः प्रथम पटलः
करस्थं पायसं त्यक्त्वा कूर्परे लेडि दुर्मतिः ।
क्रन्यासः
ओं हां शिवासनाय नमः ओं हां शिवमूर्तये नमः
ओं हों ईशानमूर्धाय नमः
ओं हें तत्पुरुषवक्त्राय नमः
ओं हुं अघोरहृदयाय नमः
ओं हिं वामदेव गुह्याय नमः
ओं हं सद्योजात मूर्तये नमः
ओं हां हौं विद्यादेहाय नमः
ओं हौं नेत्रेभ्यो नमः
ओं हां हृदयाय नमः
ओं हीं शिरेसे नमः
ओं हूं शिखायै नमः
ओं हैं कवचाय नमः
ओं हः अस्त्राय नमः
ओं हां कवचाय नमः
ओं हां शिवाय वौषट्
अङ्गन्यासः
ओं हां शिवासनाय नमः
ओं हां शिवमूर्तये नमः
ओं हों ईशानमूर्धाय नमः
ओं हें तत्पुरुषवक्त्राय नमः
ओं हुं अघोरहृदयाय नमः
ओं हिं वामदेव गुहचाय नमः
ओं हं सद्योजातमूर्तये नमः
ओं हां हौं विद्यादेहाय नमः
ओं हौं नेत्रेभ्यो नमः
ओं हां हृदयाय नमः
ओं हीं शिरेसे स्वाहा
ओं हूं शिखायै वषट्
ओं हैं कवचाय हुं
ओं हः अस्त्राय फट्
ओं हः अस्त्राय हुंफट्
ओं हः अस्त्राय फट्
ओं हां शिवाय वौषट्
पाद्यं पादाम्बुजद्वन्द्वे वक्त्रे च आचमनीयकम् ।
अर्घ्यं शिरसि देवस्य पुष्प दूर्वाक्षतानि च ॥
सुप्रभेदागमेः
उशीरं चन्दनोपेतं दूर्वा सिद्धार्थ संयुतम् ।
चतुर्द्रव्य समायुक्तं पाद्यमेत दुदाहृतम् ॥
एलालवंग कर्पूर जम्बू जाती फलं मुरम् ।
षट् द्रव्य रस संयुक्तं शिवस्य आचमनीयकम् ॥
आपः क्षीर कुशाग्राणि तण्डुलाः सुमनास्तिलाः ।
अर्घ्योष्टाङ्ग इति प्रोक्तो यवैः सिद्धार्थकैस्सह ॥
बभमयरलसंज्ञैः अक्षरैः कॢप्तपत्रे ।
सुखकरमुपविष्टं पङ्कजे पद्मयोनिम् ॥
अभयवरदहस्तं गण्डिकां चाक्षमाला ।
करयुगलमभयं चिन्तयेद्विश्वयोनिम् ॥
वशषसदलयुक्ते सौम्यमाधारपद्मे
तरुणमरुणगानं वारणास्यं गणेशम् ।
अभयवरदहस्तं चारुपाशाङ्कुशोद्यत्
करयुगलमनन्यं चिन्तयेद्विघ्नराजम् ॥
डाद्यैः फलान्तगतैः प्रकल्पितदलैः पद्मे निविष्टं हरिं ।
मार्तण्डद्युतिमादिपूरुषमजं नारायणं शार्ङ्गिणम्
हस्ताम्भोजगदारशङ्खममलं पीताम्बरं कौस्तुभं ।
श्रीवत्साङ्कितमब्धिजासहचरं ध्यायेज्जगन्मोहनम् ॥
काद्यैष्ठान्तगतैः प्रकल्पितदले पंकेरुह पार्वती
कान्तं कान्तिशशाङ्ककोटिसदृशं प्रख्यं कपर्दोज्वलम्
शान्तं टङ्कमृगाभयेष्टवरदं युक्तं करैः कङ्कणैः
ध्यायेदीश्वरमीप्सितार्थफलदं हृत्पुण्डरीके स्थितम्
मूर्त्यंगेषु निविष्टमङ्गरहितं शान्तं तुषारप्रभं
व्याप्तशेषचराचरारैर्गुणगणैः भावेन संवेष्टितम्
मूर्तामूर्तमनेकमूर्तममलं ज्योतिः प्रदीपोपमं
साक्षात् षोडशपत्रयुक्तकमले जीवं परं चिन्तयेत्
हक्षाभ्यां परिवृत्तपत्रकमले दिव्ये जगत्कारणं
विश्वोत्तीर्णमनेकदेहममलं स्वच्छन्दमात्मेच्छया ।
तत्तद्योगतया स्वदेशिकतनुं भावेन दीपांकुरं
प्रत्यक्षाक्षरविग्रहं गुरुपदं ध्यायेद्विभुं शाश्वतम् ॥
महामुद्रा तावत् कराभ्यां संमुखाभ्यां
पाद पङ्कजात् आमस्तक स्पर्शन रूपा
अन्योन्य ग्रथिताङ्गुष्टा प्रसारित कराङ्गुली ।
महामुद्रेय मुदिता परमीकरणे बुधैः ।
महामुद्रेय माख्याता न्यूनाधिकं समापनी ।
प्रयोजयेदिमां मुद्रां देवताह्वान कर्मणि
</poem>
== द्वितीय पटले दक्षिणद्वारार्चन विधिः ==
<poem>
वक्ष्ये दक्षिणवक्त्रार्चां त्रिप्रकारा तु सा स्मृता ।
लिंगे वा प्रतिमायां वा मुखलिङ्गे तु वा मता ॥ १ ॥
प्रतिमा दक्षिणास्या चेदुत्तमोत्तम संज्ञका ।
मिश्रे तु मध्यमा प्रोक्ता लिङ्गेऽर्वा त्वधमा मता ॥ २ ॥
प्रतिमायां तु मध्ये यद् दक्षास्य यजनं द्विजाः ।
नृत्तमूर्ते र्विशेषेण त्वति शोभन मिष्यते ॥ ३ ॥
श्रेष्ठं पश्चान्मुखं लिंगं दक्षास्यं बेरमुच्यते ।
अव्यक्तं मोक्षदं लिंगं व्यक्तं भूतिप्रदायकम् ॥ ४ ॥
भुक्ति मुक्ति प्रदं मिश्रमेवं ज्ञात्वा समाचरेत् ।
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासन मेव च ॥ ५ ॥
कृत्वा शिवार्घ्य हस्तस्तु दक्षिण द्वारमाश्रयेत् ।
द्वार मस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वारपानर्चयेत् क्रमात् ॥ ६ ॥
गणपं भारतीमूर्ध्वे सव्येगङ्गां च नन्दिनम् ।
यमुनां च महाकालं गन्धाद्यैः क्रमशोर्चयेत् ॥ ७ ॥
संप्रविश्यान्तरे वास्तु पतिं संपूज्य फूजकः ।
पूजयेत् पूर्ववक्त्रस्तु शिवं षड्गुण संयुतम् ॥ ८ ॥
लिंगार्चनं चेत् प्राग्वत् स्यादीशानं तु स्वगोचरे ।
अघोरं पुरुषं वापि दक्षिणे सम्यगर्चयेत् ॥ ९ ॥
अघोरं वाथ सद्यं वा पश्चिमे तु समर्चयेत् ।
सद्यवक्त्रं तु वामां वा सौम्यदेशे समर्चयेत् ॥ १० ॥
पुरुषं वाथ वामं वा पूर्वस्मिन् संप्रपूजयेत् ।
ईशानमग्नि देशे तु न्यसेत् पूर्वे मनोन्मनीम् ॥ ११ ॥
पितृवायवग्नि ईशेषु हृदयादि व्यवस्थितम् ।
अथवा प्राग्वदेवं स्याद् विद्येशा दक्षिणादितः ॥ १२ ॥
गणेशःपूर्व देशे वा प्राग्वद्वा संप्रकीर्तिताः ।
पूर्व दारभ्य शक्राद्या वज्राद्याश्च तथा मताः ॥ १३ ॥
उक्षं दक्षिण संस्थं च बलिपीठं ध्वजादिकम् ।
प्राग्वदेव विधेयं स्यात् अन्यत्सर्वं समाहिताः ॥ १४ ॥
लिंगार्चनं च देवं स्याद् अथबेरार्चनं तु चेत् ।
तदुच्यते समासेन श्रूयतां मुनिसत्तमाः ॥ १५ ॥
लोहजे शैलजे वापि मृज्जे धतुज रत्नजे ।
चित्रहीने शिलाबिंबे मूललिंग वदाचरेत् ॥ १६ ॥
रत्नजे लोहजे पक्व मृण्मये बेरशोधनम् ।
अभीष्ट दिवसे कुर्याद् यावद्बेरं सधूसरम् ॥ १७ ॥
वस्त्र संमार्जनं पुण्यदिवसे स्नपनं मतम् ।
कर्मार्चार्यामथान्येषां मणिलिङ्गेऽथ पीठके ॥ १८ ॥
अथवा बाणलिंगे वा दर्पणादौ समर्चयेत् ।
आधाराख्य मनन्तं च धर्माद्यं हि चतुष्टयम् ॥ १९ ॥
गात्रं तुर्यमधश्चोर्ध्वच्छदने पद्मकर्णिके ।
वामादि नवकं सूर्यमण्डलाद्यं च साधिपम् ॥ २० ॥
संपूज्य हृत्पुटे नेत्रमन्त्रं विद्यातनुं स्मरेत्
ईशाने सकले मूर्ध्नि पुरुषं वदने स्मरेत् ॥ २१ ॥
अथापरं समानं स्यात् शिवलिंगार्चनेन तु ।
कलान्यासस्समाख्यातः प्रतिमानां विशेषतः ॥ २२ ॥
प्रतिमालक्षणं प्रोक्तं ध्यानमत्रोप लक्ष्यताम् ।
हृद्बीजात्पश्चिमे वर्णे षष्ठं बीजं नियोजयेत् ॥ २३ ॥
मात्रात्रय समायुक्तं मूर्ध्नि बिन्दुं नियोजयेत् ।
मन्त्र मेतत्समुच्चार्याऽवाहयेत् प्रतिमाहृदि ॥ २४ ॥
न्यास मार्गेण संस्थाप्य सन्निधान निरोधने ।
विधायैवं हृदा पाद्यं पादयोस्तु निवेदयेत् ॥ २५ ॥
सिद्धार्थ चन्दनोशीर दूर्वा सङ्कल्पितं द्विजाः ।
एलालवङ्ग कर्पूर वराल फल कल्पितम् ॥ २६ ॥
दद्यादाचमनीयं तु वक्त्रे तत्पुरुषाह्वये ।
क्षीर सिद्धार्थ सस्येन्द्र तिलशाल्यक्षातान्वितम् ॥ २७ ॥
कुशपुष्पसमोपेतं दद्यादर्ध्यं तु मूर्धनि ।
यवसर्षप सद् व्रीहि तण्डुलै रक्षतं भवेत् ॥ २८ ॥
व्रीहि तण्डुल संयुक्त मच्युतं तत्प्रकीर्तितम् ।
पाद्यादि पञ्चकं ह्येतत् सकले निष्कलेऽपि च ॥ २९ ॥
संमिश्रेऽपि विधेयं स्यात् अर्चने स्नपने मखे ।
पवित्राहोहणादौ च प्रोक्तं वाथ समाचरेत् ॥ ३० ॥
सर्व द्रव्यसमायुक्तं श्रेष्ठमित्याभिधीयते ।
एकहीनं तु मध्यं स्याद् द्वाभ्यां हीनं तु कन्यसम् ॥ ३१ ॥
त्रिभिहीनम् तु नीचं स्यात् सर्वद्वारेषु योग्यकम् ।
गन्धं पुष्पं च धूपं च दीपं नैवेद्यमेव च ॥ ३२ ॥
तांबुलं मूलमन्त्रेण दद्यात्तु परमेश्वरे ।
बलि होमोत्सवं नृत्तं यथाकालं समाचरेत् ॥ ३३ ॥
सन्ध्या तिथ्यर्ध नाडी स्नपन यजन
नैवेद्यबल्यग्निकार्यं-
नित्योक्तं चोत्सवान्तं भवति विधिरयं
शुद्धनृत्तक्रमेण ।
नाडीनामक्षिपक्षैर्दरदरदलितै र्व्योमचन्द्रैर्यथाव-
न्न्यूनेऽस्मिन्नर्चनाङ्गैस्स्मर शरमुनि संख्यार्ध
नाड्योऽथवास्युः ॥ ३४ ॥
उत्तमोत्तम पूजा चेत् कालोयामद्वयेन तु ।
मध्यमे दशनाड्यस्स्याद्याम मात्रेण कन्यसः ॥ ३५ ॥
अन्तरा त्वष्टधा भक्त्वा नवधा कालमादिशेत् ।
कर्षणादि प्रतिष्ठान्तं कर्म संवत्सरोत्सवम् ॥ ३६ ॥
पवित्रारोहणं मासार्चन मङ्कुर वापनम् ।
नित्यार्चनादिकं सर्वं तन्त्रेस्मिन् प्रतिपादितम् ॥ ३७ ॥
समालोच्य विधेयं स्यात् सकले निष्कले शिवे ।
अनेनैव प्रकारेण न्यायेनान्वीक्ष्य देशिकः ॥ ३८ ॥
सौम्य वक्त्रेश पूजाद्यं कारयेद्देशिकोत्तमः ।
अन्तरालं तु पूर्वस्यां दिशि व्यक्ते विशिष्यते ॥ ३९ ॥
किमत्र बहुनोक्तेन यस्य देवस्य यन्मुखम् ।
तस्य देवस्य सा प्राची निश्चिता द्विजसत्तमाः ॥ ४० ॥
तद्वशादपरा कल्प्या दिशो दिग्वेदिभिस्सदा ॥ ४०१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे दक्षिणद्वारार्चन विधिः
द्वितीयः पटलः
सन्ध्या तित्यर्थ नाडी स्नपन यजन नैवेद्यबल्यग्निकार्यं-
नित्योक्तं चोत्सवान्तं भवति विधिरयं शुद्धनृत्तक्रमेण ।
नाडीनामक्षिपक्षैर्दरदरदलितै र्व्योमचन्द्रैर्यथाव-
न्न्यूनेऽस्मिन्नर्चनाङ्गैस्स्मरशरमुनि संख्यार्ध नोड्योऽथ-वास्युः
॥
उत्तमोत्तम पूजाचेत् कालोयामद्वयेन तु ।
मध्यमे दशनाड्यस्यात् याम मात्रेण कन्यसः ॥
अन्तरा अष्टधा भक्त्वा नवधा कालमादिशेत् ॥
पूजयेत् पूर्ववक्त्रस्तु शिवं षड्गुण संयुतम्
षड्गुण - १. सर्वज्ञत्वम् २. परितृप्तत्वम् ३. अनादि बोधृत्वम् ४.
स्वतन्त्रत्वम् ५. अलुप्तशक्तित्वम् ६. अनन्तशवक्तिस्वम्
</poem>
== तृतीय पटले सकलार्चनाविधिः ==
<poem>
वक्ष्येहं सकलार्च्चान्तु सर्वाभीष्टफलप्रदाम् ।
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्यावन्दनतर्पणम् ॥ १ ॥
कृत्वा प्रविश्य हर्म्यन्तु पादशौचं विधाय च ।
सम्यगाचभ्य संगृह्य भसितं वारिणा सह ॥ २ ॥
त्रिपुण्ड्रं विधिना कृत्वा करन्यासं विधाय च ।
तत्करेण च संयोज्य शिवेह्यात्मानमादरात् ॥ ३ ॥
भूतशुद्धिं सुधाप्लावं आत्मावाहनमेव च ।
करन्यासं च विन्यासं ब्रह्मणामीश पूर्वकम् ॥ ४ ॥
स्वविग्रहे कलान्यासमीशानं मूर्ध्नि विन्यसेत् ।
पुरुषं वदने सर्वं मलामन्त्रमनुस्मरन् ॥ ५ ॥
अन्यत्पूर्वसमानं स्यादेकत्रिंशत्कलां न्यसेत् ।
अन्तर्यागमतः कृत्वा स्थानशुध्दिन्ततो नयेत् ॥ ६ ॥
विशेषार्घ्यञ्च संकल्प्य गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् । ६१/२ ।
ईक्षणाद्यैर्चतुर्भिस्तु द्रव्यशुध्दिन्तु पूर्ववत् ।
कृत्वात्मानं समभ्यर्च्य मन्त्रशुद्धिं समाचरेत् ॥ ७१/२ ॥
द्वारं संप्रोक्ष्य चास्त्रेण वृषमग्रे समर्चयेत् ।
द्वारपार्श्वोभयंवापि गणपञ्चसरस्वतीं ॥ ८१/२ ॥
नन्दिनञ्च महाकालं गंगाह्वां यमुनामपि ।
संपूज्योदुम्बरे शस्त्रं प्रविश्यान्तः पुरं पुनः ॥ ९९/२ ॥
दत्वा पुष्पश्च वास्त्वीशे दत्वार्घ्योदं शिरस्यथ ।
शिवस्येशानमन्त्रेण मालाद्यमपनीय च ॥ १०१/२ ॥
शुद्धिं कृत्वा विधानेन पटाद्यैर्वोदकेन वा ।
आधारारव्यमनन्तञ्च धर्माधर्माद्यमेव च ॥ १११/२ ॥
अधश्चोर्ध्वश्चदेपझकर्णिकेशक्तिपुञ्जकं ।
वामाद्यं हृदयोपेतं शिवासनमनुस्मरन् ॥ १२१/२ ॥
तस्मिन्मूर्तिं समावाह्य विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
सदाशिवो महेशश्च रुद्रश्चेचि त्रिधामतः ॥ १३१/२ ॥
शिवदेह-इति प्रोक्तः विद्यादेहस्स उच्यते ।
या तस्य विमलाशक्तिश्शिवस्य समवायिनी ॥ १४१/२ ॥
तद्देहत्रयसिद्ध्यर्थं मूर्तिमादौ प्रकल्पयेत् ।
हृत्संपुटेन संयोज्य तस्यां ब्रह्माणि विन्यसेत् ॥ २०१/२ ॥
कलान्यासन्ततः कुर्यात्तद्विधानमिहोच्यते ।
सदेशे देह सिद्ध्यर्थमष्टत्रिंशत्कला मता ॥ २११/२ ॥
रुद्रेशयोश्शरीरार्थमेकत्रिंशत्कला मता ।
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं प्रागेव प्रतिपादितम् ॥ २२१/२ ॥
एकत्रिंशत्कलान्यासे विशेषः कश्चिदिष्यते ।
एकमेव शिरोवक्त्रं महेशे रुद्रविग्रहे ॥ २३१/२ ॥
तत्रेशानेन वक्त्रेण ममुना सकलेन च ।
मलात्मना विशिष्टन्तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ २४१/२ ॥
ध्यात्वा सदाशिवरूपन्तच्चतुर्दशसंयुतम् ।
षष्ठस्वरसमोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ॥ २५१/२ ॥
सान्तं हृत्संपुटं कृत्वा विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
बेरे सदाशिवेवापि लिंगेप्येवं समाचरेत् ॥ २६१/२ ॥
महेशनृत्तमूर्त्यादि ध्यानं शान्तमनुस्मरन् ।
प्रतिमालक्षणोक्तञ्च महेशमनुनायुतम् ॥ २७१/२ ॥
कलान्तकगजघ्नादि रूपं रौद्रमनुस्मन्रन् ।
तन्मन्त्रेण समोपेतं विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ॥ २८१/२ ॥
महेशरुद्रमूर्तौ च मन्त्रस्सादाशिवो यथा ।
विद्यादेहार्थमुद्दिष्टस्सर्वतश्शिव एव च ॥ २९१/२ ॥
आवाह्य समनुर्मन्त्रोद्धारे प्रागेवकीर्तिताः ।
तेनावाह्य शिवन्देहत्रितये पूर्ववर्त्मना ॥ ३०१/२ ॥
स्थापनाद्यन्ततः कुर्यात् पाद्यञ्च परमेश्वरे ।
गन्धं पुष्पश्च धूपश्च दीपन्नैवेद्यमप्य च ॥ ३११/२ ॥
ताम्बूलसहितं सर्वन्निष्कलार्चनवन्नयेत् ।
पञ्चावरणसंयुक्तञ्चतुस्त्रिद्वयेकसंवृतौ ॥ ३२१/२ ॥
इष्टावरणसंयुक्तं प्रागुक्तविधिना गुरुः ।
परिवारयुतञ्चेत्तु बलिन्तस्मिन्समाचरेत् ॥ ३३१/२ ॥
होमं नित्योत्सवं वापि स्वप्रधाने समाचरेत् ।
शुद्धनृत्तञ्चयन्नोक्तं सर्वं प्रकृतिवन्नयेत् ॥ ३४१/२ ॥
द्वारपालार्चनोपेतं बलिहोमसमन्वितम् ।
शुद्धनृत्तञ्च हित्वा वा कर्म सर्वं समाचरेत् ॥ ३५१/२ ॥
प्रदोषादौ नटेशस्य कुर्यान्नीराजनक्रियाम् ।
उत्सवं स्नपनञ्चैव दमनारोहणक्रियाम् ॥ ३६१/२ ॥
पवित्रारोहणं संम्यक् कृत्तिकादीपमेव च ।
संवत्सरादि लेखाञ्च वसन्ताख्यं तदुत्सवम् ॥ ३७१/२ ॥
मासोत्सवं तथा मासेनवनैवेद्यकर्म च ।
प्रायश्चित्तञ्च जीर्णानां उद्धारञ्च गुरूत्तमाः ॥ ३८१/२ ॥
देवोक्तमखिलं सर्वं देव्याश्चापि समाचरेत् ।
किञ्चाषाढेऽश्विनी मासे पूर्वफल्गुनिसंगमे ॥ ३९१/२ ॥
पूरकर्मापिकर्तव्यमादिशक्तेर्द्विजोत्तमाः ।
गौरीमहेश्वरीमूर्तीसदेशे तु मनोन्मनी ॥ ४०१/२ ॥
मनोन्मन्यणुना मूर्तिं मनोन्मन्यां प्रकल्पयेत् ।
गौरी मन्त्रेण गौर्यास्तु षड्विंशतिकलान्विताम् ॥ ४११/२ ॥
आदिशक्त्यणुना तस्यामादिशक्तिं प्रपूजयेत् ॥ ४२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सकलार्चनाविधिः
तृतीयः पटलः
इन्दु निभ पञ्च मुख हस्त दश युक्तं ।
शूल वर टङ्क मसि वज्र मभयं स्यात् ॥
पाश वरदाङ्कुश मणिर्दहन वामे ।
श्वेत कमलासन सदाशिव स्वरूपम् ॥
</poem>
== चतुर्थे पटले स्नपनविधिः ==
</poem>
अथातस्संप्रवाक्ष्यामि स्नपनं परमेष्ठिनः ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां विषुवायनसंक्रमे ॥ १ ॥
ग्रहणे मासनक्षत्रे चार्द्रायां पर्वणोर्द्वयोः ।
सुयोगे सूर्यवारे वा चोत्सवान्ते दिनं त्रयम् ॥ २ ॥
कर्तुर्जन्मवियोगर्क्षे तस्याप्यनुदिनेथ वा ।
राज्ञोभिषेकनक्षत्रे दुर्भिक्षे दुर्निमित्तिके ॥ ३ ॥
भूमिकम्पे दिशान्दाहे ज्वरमार्यादि पीडने ।
प्रतिष्ठान्ते द्भुते सर्वरोगोत्पत्ताववग्रहे ॥ ४ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये कारयेच्छंकरस्य च ।
स्नपनन्तु यथान्मायं तच्चानेकविधं भवेत् ॥ ५ ॥
अंकुरार्पणमादौ स्यात् महास्नपन कर्मणि ।
प्रागुक्तमण्टपे वापि वेदिकावर्जितेपि वा ॥ ६ ॥
अथवा पूर्वकॢप्तौ तु तम्मानाद्यनपेक्षया ॥ ६१/२ ॥
पञ्चहस्तादिषट्सप्तहस्तपर्यन्तकेपि वा ।
चतुर्गात्रादिकेष्टाष्टगात्रपर्यन्त संयुते ॥ ७१/२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्ततोरणैरन्वितेपि वा ।
नृत्तवाद्यादिसंयुक्ते गानध्वनिसमन्विते ॥ ८१/२ ॥
अस्त्रेण शोधयेत् भूमिं वामदेवेन लेपयेत् ।
सूत्रन्यासमघोरेण तालमात्रान्तरं यथा ॥ ९१/२ ॥
द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम् ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ॥ १०१/२ ॥
अथवोत्तरवीथ्यां स्यात् करकस्य स्थितिर्यदा ।
तदा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम् ॥ १११/२ ॥
चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ॥ १२१/२ ॥
पञ्चविंशतिसंख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ।
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ॥ १३१/२ ॥
आवृतिद्वयसंयुक्तं तत्बाह्ये परिकल्पयेत् ।
पञ्चविंशतिसंख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितम् ॥ १४१/२ ॥
परिहृत्य समन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेनमार्गिकम् ।
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादादवृतित्रयम् ॥ १५१/२ ॥
मध्यमे तिथिसंख्यास्युः नवकोणे व्यवस्थिताः ।
मध्यमे तिथिसंख्येतु मध्यमत्रितयं त्यजेत् ॥ १६१/२ ॥
अष्टोत्तरशतं ह्येतत् सहस्रञ्चेन्नवाधिकम् ।
चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात् पञ्चविंशतिः ॥ १७१/२ ॥
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम् ।
मध्यव्यूहस्य परितश्चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम् ॥ १८१/२ ॥
स्वस्वसंख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत् ।
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम् ॥ १९१/२ ॥
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत् ।
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि भविष्यति ॥ २०१/२ ॥
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः ।
मार्गबाह्ये तु कोणेस्यादेकविंशति संख्यकः ॥ २११/२ ॥
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते ।
सूत्रद्वयं न्यसेत्पूर्वापरगं याम्यसौम्यगम् ॥ २२१/२ ॥
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापि वा ।
स्याच्चतुर्दशसंख्याता वीथिबाह्ये क्रमेण च ॥ २३१/२ ॥
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा ।
स्थण्डिलं पुरुषेणस्यात् चतुः प्रस्थमिदं वरम् ॥ २४१/२ ॥
त्रिः प्रस्थं मध्यमं हीनं द्विप्रस्थमिति कीर्तितम् ।
हीनहीनतरं प्रस्थमानमित्यभिधीयते ॥ २५१/२ ॥
शालिमानमिदं तस्माद्धीनन्नैव प्रयोजयेत् ।
अधश्चेधभिचारार्थं भवेदेव न संशयः ॥ २६१/२ ॥
आरम्य द्विगुणन्त्वेकवृद्ध्या दशगुणावधि ।
मानन्तु शिवकुम्भेस्यात् तस्योर्ध्वेकरकेमतः ॥ २७१/२ ॥
व्रीह्यर्धं तण्डुलं विद्यात् तदर्धं तिलमानकम् ।
तिलार्धं लाजमानं स्यादष्टद्रोणं सहस्रके ॥ २८१/२ ॥
अष्टाधिक शिवव्यूहे शालिमानं प्रकीर्तितम् ।
हृदयेन न्यसेत् मुम्भान् स्वर्णादिविनिवेशयेत् ॥ २९१/२ ॥
शिवादिप्रस्थवृद्धया तु सप्तविंशतिमानकम् ।
शिवकुम्भस्यमानं स्यात् तदर्थं करकेमतमू ॥ ३०१/२ ॥
चतुस्त्रिद्वयेकसंख्यातप्रस्थमानप्रपूरितम् ।
कलशे वेष्टनं त्रिद्विव्योमसूत्रैः क्रमेण तु ॥ ३११/२ ॥
अथवा व्योमसूत्रेण त्रितयं परिवेष्टनम् ।
वर्मणाविहितं तच्चकुम्भन्यासो हृदामतः ॥ ३२१/२ ॥
षट्त्रिंशत्तत्वपर्यन्तान् कुशान्त्र्यादीन्यथान्यसेत् ।
कूर्चान्वैशेनमन्त्रेण द्रव्यं मूलेन विन्यसेत् ॥ ३३१/२ ॥
मणिक्कञ्चेन्द्रनीलञ्च वैडूर्यञ्चप्रवालकम् ।
मुक्ता च पञ्चरत्नं स्यादभावे हेमसम्मतम् ॥ ३४१/२ ॥
निष्कं पादन्तु पादार्धं दशमाषाष्टमाषके ।
तयोरर्धं तदर्धं वा माषं वातिदरिद्रके ॥ ३५१/२ ॥
तस्माद्धि करकेर्धं स्यात् द्रव्याणि कलशेषु च ।
माद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यञ्चतुर्दिशि ॥ ३६१/२ ॥
गन्धोदं वाथ शुद्धोदं प्रथमे परिकीर्तितम् ।
कुशोदकं ततःक्षीरं दधिकोष्णं घृतं भवेत् ॥ ३७१/२ ॥
गन्धोदं वाथ कोणेषु क्रमेणाष्टकमेव वा ।
द्वितीयस्थापनं प्रोक्तं तृतीयञ्च निगद्यते ॥ ३८१/२ ॥
मधुलाजाशकृच्चूर्णं लाजचूर्णं हरिद्रकम् ।
भूतिक्षुसार कदलीतिलसर्षपपानसाः ॥ ३९१/२ ॥
भसितंतिलसारञ्च कदलीतिलसर्षपान् ।
नालिकेरञ्च नारंङ्गद्वयंस्यान्मातुलंगकम् ॥ ४०१/२ ॥
डाडिमञ्चाथबाह्ये तु क्रमुकौद्रवमाद्रके ।
पनसाम्रकदल्युत्थ नालिकेरञ्च सर्षपम् ॥ ४११/२ ॥
तिलबिल्वे तदन्ते तु मातुलंगफलम्मतम् ।
नारंगद्वितयन्तस्माद्यवनीवारलाजकम् ॥ ४२१/२ ॥
सत्वन्तेत्वथवादौ वा क्षौद्रमित्यभिधीयते ।
कुष्ठं गुलं पयः पश्चात् सर्षपञ्च लवंगकम् ॥ ४३१/२ ॥
तक्कोलन्दधिमेघञ्च तिलोशीरघृतं शकृत् ।
सत्तुकन्नालिकेरञ्च हरिद्राचूर्णकन्तथा ॥ ४४१/२ ॥
एवं त्रिविधकन्नित्ये त्रितयं पञ्चविंशतेः ।
पञ्चविंशति मध्ये तु सन्त्यजेदन्तरावृतिम् ॥ ४५१/२ ॥
एवं कृते भवन्त्यत्र कलशानान्तु षोडश ।
चतुर्दिक्षु च कोणेषु पाद्याद्यष्टकमीरितम् ॥ ४६१/२ ॥
अन्तरालेषु मध्यादि वसु संख्यकमीरितम् ।
ऊर्ध्वमेकोनपञ्चासत्क्रमेण परिपठ्यते ॥ ४७१/२ ॥
गुलचन्दनलोहानि कुष्ठकच्चोलपुष्पकम् ।
पत्रकर्पूरनीरञ्च दान्तं मांसिमुरन्तृणम् ॥ ४८१/२ ॥
शमीदूर्वा च शुक्लार्कबिल्वचम्पकशंखिनी ।
अपामार्गन्ततो विष्णुक्रान्ति धुर्तूरसंज्ञकम् ॥ ४९१/२ ॥
नन्द्यावर्तसिताब्जञ्च चत्वारिंशन्नवाधिके ।
अथवान्यप्रकारेण तदेव पुनरुच्यते ॥ ५०१/२ ॥
पाद्ममाचमनञ्चार्घ्यं गव्यं पूर्वादिदिक्षुवै ।
क्षीरंदधिघृतं क्षौद्रमाग्नेयादि विदिक्षु च ॥ ५११/२ ॥
तक्कोलं भस्मनिर्यासं हरिबेरञ्च मञ्जरी ।
नालिकेरञ्च बिल्वञ्च जम्बुकच्चोलपाटली ॥ ५२१/२ ॥
पुन्नागशंखपुष्पौ च लक्ष्मी व्याघ्रनखी तथा ।
सिम्हधुर्तूरसंज्ञे च षोडशास्त्रविनिर्दिशेत् ॥ ५३१/२ ॥
सदुर्वासर्षपाम्राणि नारंगपनसेमते ।
कदलीशतपत्रञ्च धातकी श्वेतलोधकम् ॥ ५४१/२ ॥
इक्षुसारञ्च लाजञ्च चम्पकं गन्धतैलकम् ।
नीवारकुंकुमतिलमाञ्जीमुरजसत्तुकम् ॥ ५५१/२ ॥
मातुलंगं मलयजमलयजमगरूशीर रात्रिजम् ।
पञ्च कॢप्तौ च ब्रह्माणि हित्वेशानं द्विजोत्तमाः ॥ ५६१/२ ॥
विद्येशा अष्टकॢप्तौस्युः बाह्ये मूर्तीश्वरा दिशि ।
अन्तरे वामदेवाद्याः पञ्चविंशति संख्यया ॥ ५७१/२ ॥
अष्टौ गणेश्वरा बाह्ये चांगुष्ठप्रमुखास्तथा ।
क्रोधाद्या वसुसंख्याताः शतरुद्रादिकस्तु वा ॥ ५८१/२ ॥
एकोनेन तु पञ्चाशत् स्नपने देवतामताः ।
कृत्वा पदानि षट्त्रिंशत् त्यजेदंशं चतुष्टयम् ॥ ५९१/२ ॥
द्वात्रिंशत्पदसंख्यास्यात् पाद्यदींस्तत्र विन्यसेत् ।
दक्षिणार्धं समारभ्य चोत्तरार्धं समावधि ॥ ६०१/२ ॥
अत्रानुक्तमथैकोन पञ्चाशत्सदृशं मतम् ॥ ६१ ॥
अष्टोत्तरशतं वक्ष्ये तच्चत्रिविधमुच्यते ।
चन्दनागरुकुष्ठानि कच्चोलं पुष्पपत्रके ॥ ६२ ॥
कर्पूरं हरिबेरञ्च दान्तं मांसीमुरंतृणम् ।
तृतीयवरणस्थानि द्रव्याणि द्वादशैव हि ॥ ६३ ॥
चम्पकं सहदेवी च शतपत्री च रोचना ।
बिल्वं यवा शमी दूर्वा तक्कोलं मेघसम्ज्ञकम् ॥ ६४ ॥
धात्री मोचफलञ्चैव लक्ष्मीभूम्यरविन्दकम् ।
रास्ना च व्यापलाशञ्च श्वेतार्कं करवीरकम् ॥ ६५ ॥
धातकी द्रोणधुर्तूरं लोध्रापामार्गकार्जुनाः ।
प्लेक्षेभपिप्पली संज्ञा विष्णुक्रान्ति नृपाह्वया ॥ ६६ ॥
अश्वत्थं नागपुष्पञ्च चतुर्थे द्रव्यमीरितम् ।
तुलसी तगरञ्चैव तुरुष्कं तेजनीपुनः ॥ ६७ ॥
बिलकं जीरकं कृष्णजीरकञ्च हरेणुकम् ।
श्रीवेष्टकम् गन्धरसं फलिनी रक्तचन्दनम् ॥ ६८ ॥
सौरिपकं व्याघ्रनखं वल्लकीस्वर्णपुष्पकम् ।
दार्वीशुक्तिनखं दारु सिताह्वं च कुटं नटम् ॥ ६९ ॥
गुग्गुलुञ्चैव मृद्वीका सितेति गिरिकर्णिका ।
वटशृंगेन्द्रियाह्वञ्च फणिर्जम्बु मनश्शिला ॥ ७० ॥
शंखिनी भृंगराजश्च नीवारं गैरिकं तथा ।
आम्रमोचरसं जातिः पाटली मार्जनं पुनः ॥ ७१ ॥
पञ्चमावरणं ह्येतदन्यथा च निगद्यते ।
शमीदूर्वार्क बिल्वञ्च चम्पकं शङ्खपुष्पकम् ॥ ७२ ॥
अपामार्गं तथा विष्णुक्रान्तिर्धुत्तरमेव च ।
नन्द्यावर्तं ततः प्रोक्तं श्वेतपद्मं ततो मतम् ॥ ७३ ॥
पुन्नागं जातिपुष्पञ्च पाटली सहदेविका ॥ ७३१/२ ॥
शतपत्रञ्च लक्ष्मीस्यात् भूपद्मं धातकी पुनः ।
तुलसी करवीरञ्च कृष्णवल्ली च मल्लिआ ॥ ७४१/२ ॥
गोक्षुरादौ शतावेरी ततस्तस्मात्कृताञ्जलीः ।
महाद्रोणपुनर्द्रोणमहाभद्रीच भद्रिका ॥ ७५१/२ ॥
इन्द्रवल्ली रुद्रपर्णी धात्र्यन्ते तु हरीतकी ।
व्याघ्रनख्या च मंजिष्ठं सरलं भद्रकोष्ठकम् ॥ ७६१/२ ॥
नवनीतं द्राविडाह्वं सज्जं तक्कोलसंज्ञकम् ।
चञ्चलातिबलाचैव बलासिंहाप्रियंगुकम् ॥ ७७१/२ ॥
लोघ्रञ्च केसरन्नागं पूर्वं जम्बू कपित्थकम् ।
अश्वत्थो गुग्गुलुञ्चैव लाजिरं कृष्णजीरकम् ॥ ७८१/२ ॥
सतिलं कुंकुमं मेघमगरुं कृष्णरोचना ।
श्रीवेष्टको गन्धरसः पिप्पली हस्तिपिप्पली ॥ ७९१/२ ॥
कृष्णागरुं चतगरं ततः प्रोक्तंमनश्शिलाम् ।
रक्तचन्दनसंज्ञञ्च लवंगं रात्रिचूर्णकम् ॥ ८०१/२ ॥
कषायं मार्जनञ्चान्ते स्थापयेद्धृदयाणुना ।
चतुः क्षीर कुजोद्भूतत्वक्सार्वस्यात्कषायकः ॥ ८११/२ ॥
आम्रजम्बूतरूत्त्थत्वक् सारोपरि च कीर्तितः ।
दूर्वातिलकुशाग्रैस्तु मार्जनं त्वभिधीयते ॥ ८२१/२ ॥
अतिबलान्तमिष्टं स्यादेकाशीतिघटस्थितौ ।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं गव्यं दिक्षु विदिक्षु च ॥ ८३१/२ ॥
दधिसर्पिमधुक्षीरमग्नेः प्रभृति विन्यसेत् ।
तिलं श्रीवृक्षपत्रञ्च चन्दनं मेघसंज्ञकम् ॥ ८४१/२ ॥
चम्पकं हरिबेरञ्च सर्षपन्नागकेसरं ।
तक्कोलञ्च फलं कुष्ठं कच्चोलं लोहसंज्ञकम् ॥ ८५१/२ ॥
लवंगपत्रकर्पूरान् बाह्ये षोडश विन्यसेत् ।
तृतीयावरणे सक्तून् अग्नौ भूतघटेष्वपि ॥ ८६१/२ ॥
भसितं रात्रिचूर्णञ्च शकृच्चूर्णं क्रमेण च ।
धात्री च नालिकेरञ्च लिकुचं मातुलंगकम् ॥ ८७१/२ ॥
तद्बाह्येग्न्यादि कोणेषु चतुस्सप्तसु विन्यसेत् ।
लक्ष्मीञ्च सहदेवीञ्च विष्णुक्रान्तिं क्रमेण तु ॥ ८८१/२ ॥
रुद्रपर्ण्या समायुक्तं चतुर्नवसु विन्यसेत् ।
गुञ्जादि निष्कपर्यन्तं पाद्याद्यंगं प्रमाणकम् ॥ ८९१/२ ॥
एकद्वित्रिचतुःप्रस्थं पञ्चगव्यादि मानकम् ।
मध्यमानं तथा प्रोक्तं पादमर्धं तथापि वा ॥ ९०१/२ ॥
आज्यतैलप्रमाणञ्च तथैव परिकल्पयेत् ।
कर्पूरकुंकुमादीनां मानमिष्टं प्रदीयताम् ॥ ९११/२ ॥
मध्ये विद्येश्वराः पूज्याश्शतरुद्राबहिर्मताः ।
एवं त्रिविधरीत्या तु शतमष्टोत्तरं मतम् ॥ ९२१/२ ॥
नवसंख्यैर्नवव्यूहैः काष्ठाद्वितयमध्यगैः ।
अष्टाद्वारसमायुक्तै रेकाशीतिस्तु पूज्यते ॥ ९३१/२ ॥
अष्टोत्तरसहस्राख्यं अधुनात्र निगद्यते ।
वरालत्रुटिकर्पूरत्वगेलोशीरजातयः ॥ ९४१/२ ॥
एभिर्युक्तं शिवाम्भस्याच्छिवमन्त्राभिमंत्रितम् ।
तेनैव पूरयेत्कुम्भान् वर्धनी कलशानपि ॥ ९५१/२ ॥
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ।
क्षीरन्दधिघृतञ्चैव प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ ९६१/२ ॥
क्षौद्रं यवं गुलन्न्यस्त्वा कुशं रम्भाफलं तथा ।
सर्षपं नालिकेराख्यं रजनी मातुलंगकम् ॥ ९७१/२ ॥
लाजडाडिमसक्त्वाख्यान् पनसं भस्मचूर्णकम् ।
पञ्चविंशतिमध्यस्थ द्रव्याण्येतानि षोडश ॥ ९८१/२ ॥
रत्न लोहजधातूनां बीजं गन्धोदकं क्रमात् ।
पूर्वस्मिन् संस्थितं ज्ञेयं कोणद्वयविवर्जितम् ॥ ९९१/२ ॥
मृन्मार्जनं परिमुखं मार्जनं पत्रपुष्पयुक् ।
दक्षिणे पश्चिमे ज्ञेयं मान्यास्त्रफलतोययुक् ॥ १००१/२ ॥
कषायाढयोदकोपेतमुत्तरे पुनरुच्यते ।
कान्तमूलोदकं ब्रह्मकूर्चं शान्त्युदवल्कले ॥ १०११/२ ॥
माणिक्कञ्चेन्द्रेनीलञ्च मुक्तावैडूर्यवज्रकम् ।
पुष्परागं प्रवालञ्च स्फटिकं (मरकतन्तथा) ॥ १०२१/२ ॥
पञ्चरत्नमिति ज्ञेयं आद्या भावे द्वितीयकम् ।
रत्नोदकमिति प्रोक्तं लोहोदकमतः परम् ॥ १०३१/२ ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रमायसं त्रपुसीसकम् ।
आरकूटं ततः कांस्ययुक्तं लोहोदकम् परम् ॥ १०४१/२ ॥
सौराष्ट्रमञ्जनं श्यामा हरितालं मनश्शिला ।
गैरिकं रोचनं चान्ते धातूदकमिदं मतम् ॥ १०५१/२ ॥
शालिकोद्रवनीवार प्रियंगुतिल सर्षपाः ।
श्यामाष्टकं यवो बीजो बीजोदकमिहोदितम् ॥ १०६१/२ ॥
नवनीतञ्च कर्पूरं त्वगेलापत्रसंयुतम् ।
चन्दनं लघुकुष्ठञ्च वरालोशीरमुस्तकाः ॥ १०७१/२ ॥
कुंकुमं हरिबेरञ्च कच्चोलं जातिरेव च ।
एभिस्तु चूर्णितैर्युक्तं गन्धोदकमिति स्मृतम् ॥ १०८१/२ ॥
पर्वते च नदीतीरे वल्मीके कर्कटावटे ।
वृषशृंगे च सत्क्षेत्रे समुद्रे गजदन्तके ॥ १०९१/ २ ॥
अष्टभिश्च समायुक्तं मृदम्भः परिकीर्तितम् ।
गोक्षुरा सहदेवी च विष्णुक्रान्ता कृताञ्जलि ॥ ११०१/२ ॥
शिरीषेन्दीवरं रात्रिरेभिर्मार्जनमुच्यते ।
दूर्वांकुरञ्च कुशाग्रं गौरसर्षपम् ॥ ११११/२ ॥
भद्राकृताञ्जलीयुक्तं परिमाणं तदुच्यते ।
तुलसीबिल्वपत्रञ्च तमालञ्च तपस्विनी ॥ ११२१/२ ॥
अपामार्गसमायुक्तं पत्रतोयमिहेरितम् ।
पद्मं रक्तोत्पलं पश्चात् पाटली चम्पकं तथा ॥ ११३१/२ ॥
पुन्नागकुरवनारंगनन्द्यावर्तं च मल्लिका ।
श्वेतार्कवकुलैयुक्तं पुष्पतोयमिहेरितम् ॥ ११४१/२ ॥
कुष्ठं कुटन्नटं लोहञ्चन्दनं कुंकुमन्तथा ।
कर्पूरोशीरसम्युक्तं मान्योदकमिहेरितम् ॥ ११५१/२ ॥
शूलं कपालहरिणी पिनाकः परशुस्तथा ।
पाशोक्षमालाःहैमाश्च तैरस्त्रोदकं भवेत् ॥ ११६१/२ ॥
पनसो नालिकेरश्च मातुलंगद्वयं ततः ।
नारंगद्वयरम्भाद्यैः उक्तमस्मिन् फलोदकम् ॥ ११७१/२ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थमायूरप्लक्षपाटली ।
जम्बूत्वग्भिस्समायुक्तं कषायोदकमीरितम् ॥ ११८१/२ ॥
अभ्रकत्रितयं पश्चान्माक्षिकत्रितयन्ततः ।
गन्धत्रयसमायुक्तमाढ्यतोयमिति स्मृतम् ॥ ११९१/२ ॥
सूर्यकान्तस्त्वयस्कान्तो भ्रामकश्चन्द्रकान्तकम् ।
निकुन्तः पञ्चभिर्युक्तंकान्तोदकमिति स्मृतम् ॥ १२०१/२ ॥
उशीरो हरिबेरञ्च पीवरिः पुष्करन्तथा ।
श्रीकण्ठश्चेति पञ्चभिर्युक्तम्मूलोदकं स्मृतम् ॥ १२११/२ ॥
गोमूत्रं गोमयं क्षीरन्दधिसर्पिः कुशोदकम् ।
एभिर्द्रव्यैस्समायुक्तं ब्रह्मकूर्चमिति स्मृतम् ॥ १२२१/२ ॥
मयूरशिखिभूर्जत्वग्रोचनाभृंगराजकम् ।
कृतांजलिश्च पञ्चभिर्युक्तं स्याद्वल्कलोदकम् ॥ १२३१/२ ॥
अग्निकोणात् क्रमात्तैलं क्षीरन्दधिघृतं न्यसेत् ।
चत्वारिंशत्सुमध्यस्थकलशद्रव्यमीरितम् ॥ १२४१/२ ॥
लक्ष्मी भद्रा कुशोदान्तो नीवारं चम्पकम् पुनः ।
विभीता गोक्षुराद्यष्टौ गर्भावरणगा मताः ॥ १२५१/२ ॥
रक्तोत्पलं शमीपश्चात् पद्मं सुरस संज्ञकम् ।
नद्यावर्तमपामार्गं दूर्वा च करवीरकम् ॥ १२६१/२ ॥
यवाह्वाद्रोणपुष्पञ्च विष्णुक्रान्तिञ्च मल्लिका ।
जाति बिल्वं सितार्कञ्च एकपत्रारविन्दकम् ॥ १२७१/२ ॥
द्रव्याणि षोडशैतानि प्रतिव्यूहन्तृतीयकम् ।
वृत्तक्रममथो वक्ष्ये शिवकुम्भन्तु मध्यतः ॥ १२८१/२ ॥
तद्वामे वर्धनी ज्ञेया रत्नान्यष्टसु विन्यसेत् ।
माणिक्कं शिवकुम्भे तु पञ्चरत्नसमन्वितम् ॥ १२९१/२ ॥
कर्णिका बाह्यदेशे तु दलमध्येष्टदिक्षु वा ।
पाद्यादिकं सहस्रं तु तद्बहिर्विन्यसेत् क्रमात् ॥ १३०१/२ ॥
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यं कुशोदकम् ।
क्षीरन्दधिघृतञ्चैव प्रथमावरणे न्यसेत् ॥ १३११/२ ॥
द्वितीयावरणे स्वर्णं पदे षोडशसंख्यके ।
चतुर्विंशति संख्याते नालिकेरफलं बहिः ॥ १३२१/२ ॥
द्वात्रिंशत्संख्यके प्रोक्तस्त्विक्षुसारश्चतुर्थके ।
षट्पञ्चाशत् घटे प्रोक्तो पञ्चमे मधु कीर्तितम् ॥ १३३१/२ ॥
चतुष्षष्टियुतो बाह्ये नानापुष्पञ्च कीर्तितम् ।
द्विसप्ततिसमायुक्तो सप्तमे सर्वबीजकम् ॥ १३४१/२ ॥
अष्टमे चतुराशीतौ विन्यसेत् कदलिफलम् ।
नवमेषण्णवत्यन्ते भसितन्तदनन्तरम् ॥ १३५१/२ ॥
दशमे शतसंयुक्ते पञ्चगव्यं प्रकीर्तितम् ।
चतुर्युक्ते शतेपञ्चगव्यमेकादशांशके ॥ १३६१/२ ॥
अष्टोत्तरशतं बाह्ये कषायोदकमुच्यते ।
धातु लोहोदकं पश्चात् शतेषोडशसंयुते ॥ १३७१/२ ॥
शते विंशतिसंयुक्ते बाह्ये मृद्वारिकीर्तितम् ।
सर्वगन्धञ्च सर्वेषु कलशेषु विनिक्षिपेत् ॥ १३८१/२ ॥
पञ्चविंशति संख्ये तु प्रतिव्यूहन्तु मध्यमे ।
घटं वा कलशं वापि चत्वारिंशत्तु संख्यया ॥ १३९१/२ ॥
वर्धन्यर्थं सुवर्णञ्च वस्त्रकूर्चादिसंयुतम् ।
प्रत्येकं विन्यसेत्सम्यक् द्रव्यं वा विनिवेशयेत् ॥ १४०१/२ ॥
उभयञ्चोत्तमं विद्यात् द्रव्यन्यासे द्विजोत्तमाः ।
उक्तमार्गेषु सर्वञ्चेल्लब्धं श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ १४११/२ ॥
अर्धेन मध्यमं प्रोक्तं पादात्कन्यसमुच्यते ।
विद्येशाः मध्यमे देवास्त्वन्यत्र शिव एव हि ॥ १४२१/२ ॥
स च नाम्नां सहस्रैस्तु पठ्यतेतद्विशेषतः ।
पठन्वापूजयेदीशां शिवनाम्नाथ केवलम् ॥ १४३१/२ ॥
कूटाक्षरादिसंयुक्तञ्चतुर्थ्यन्त समन्वितम् ।
स्वाहान्तं वा नमस्कारप्रान्तं प्रणवपूर्वकम् ॥ १४४१/२ ॥
अष्टोत्तरसहस्रात्तु त्यजेत्बाह्यावृतिं गुरुः ।
तत्राग्नेयादिकोणस्थञ्चतुर्व्यूहं समाचरेत् ॥ १४५१/२ ॥
अन्तः कोणचतुष्केषु शिवव्यूहस्य बाह्यतः ।
स्थापयेद्दिक्षुहोमार्थमेतेषामन्तरालके ॥ १४६१/२ ॥
तत्बाह्ये षोडशव्यूहाः पूर्ववत्संव्यवस्थिताः ।
अन्यत् सर्वं समानं स्यादष्टपञ्चशतं भवेत् ॥ १४७१/२ ॥
अष्टसंख्या समायुक्तो द्विशते मध्यमेष्टकम् ।
तत्बहिः पञ्चविंशच्च दिग्विदिक्षु प्रकल्पयेत् ॥ १४८१/२ ॥
बाह्ये षोडशसंख्यातान् गृहणीयाद्दिग्विदिग्गतम् ।
अष्टव्यूहन्तथात्वेतु उक्त संख्यान्वितं भवेत् ॥ १४९१/२ ॥
द्रव्याणान्तु प्रमाणं यत् विस्तारात्पुनरुच्यते ।
रत्नानि स्वस्वरूपेण शस्तानि द्विजसत्तमाः ॥ १५०१/२ ॥
दशभाषादितद्वृद्ध्या निष्कान्तं लोहमानकम् ।
लोहवृद्धया तु मानं स्यात्तथा पाषाणमानकम् ॥ १५११/२ ॥
निष्कपादादितद्वृद्ध्या पलान्तं बीजमानकम् ।
तावत्तण्डुलमानं स्यात् सितामानन्तथा मतम् ॥ १५२१/२ ॥
किन्तु नन्दपालान्तं स्यात् द्विगुणं गुलमानकम् ।
गन्धद्रव्यप्रमाणन्तु धातुवत्परिकीर्तितम् ॥ १५३१/२ ॥
फलानि पत्रचूर्णानि तद्वल्लाजाश्च सक्तवः ।
तिलसर्षपहारिद्रगोशकृत्भस्ममानकम् ॥ १५४१/२ ॥
पञ्चगव्यन्दधिक्षीरं मानं भस्मप्रमाणकम् ।
क्षीरवत्घृतमर्धं वा पादं क्षौद्रन्तथापलम् ॥ १५५१/२ ॥
फलाभावे यथालाभं शेषमद्भिः प्रपूरयेत् ॥ १५७ ॥
घृतवत्तैलमानं स्यात् सर्वं वा पात्रमानयेत् ।
अर्धपादन्तदर्धं वा पुष्पं हस्तमितं भवेत् ॥ १५७ ॥
ओषधिस्तत्समं प्रोक्तन्तन्मानञ्च तथा मतम् ।
तथैव पात्रमानं तु मूलमानन्तु गन्धवत् ॥ १५८ ॥
शुष्क पुष्पफलादीनाम्मानं गन्धवदिष्यते ।
मृन्मानं पूर्ववत्प्रोक्तमन्यदप्येवमूह्यताम् ॥ १५९ ॥
वज्रं समस्तरत्नानां लोहानामग्निदैवतम् ।
यवो निखिल बीजानां धातूनां हरितालकम् ॥ १६० ॥
ओषधीनामभावे तु सहदेवी प्रशस्यते ।
फलानां कदलीजातं पत्राणां बिल्वपत्रकम् ॥ १६१ ॥
नीलोत्पलन्तु पुष्पाणामुत्पलं विधीयते ।
चन्दनं सर्वगन्धानां मृदस्युर्दर्भमूलजाः ॥ १६२ ॥
त्वचामाश्वत्थजा प्रोक्ता मूलानान्तु कुटन्नटम् ।
सिताभावे गुलं प्रोक्तमिक्षूगक्षौद्रयोश्च तत् ॥ १६३ ॥
फलपुष्पाद्यभावे तु तत्पत्रादिकमेव वा ।
द्रव्याण्येतानि सर्वाणि मूलमन्त्रेण विन्यसेत् ॥ १६४ ॥
पिधाय बीजमुख्येन शरावैः पल्लवैस्तु वा ।
दत्वा हृदयमन्त्रेण वस्त्राणि विविधानि च ॥ १६५ ॥
वर्जयित्वाति कृष्णानि हीनानि शरहस्ततः ।
गन्धं स्वनाममन्त्रेण पुष्पन्धूपन्तथैव हि ॥ १६६ ॥
दीपेन सहितो मन्त्री लिंगमुद्रां प्रदर्शयेत् ।
कवचेनावकुण्ठ्याथ होमकर्म समारभेत् ॥ १६७ ॥
सहस्रकलशे पञ्चशतहोमं समाचरेत् ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि सर्वलक्षणसंयुते ॥ १६८ ॥
कृत्वा कुण्डादिसंस्कारमग्निकार्योक्तवर्त्मना ।
समिदाज्यान्नलाजांश्च तिलं वै होमयेत्क्रमात् ॥ १६९ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः पूर्वादितः क्रमात् ।
शमीरवादिरमायूरश्रीवृक्षाः पावकादितः ॥ १७० ॥
अष्टपक्षे तु समिधः त्यजेत्कोणचतुष्टयम् ।
पञ्चपक्षे तु समिधः त्यजेच्छम्यादि सम्भवाः ॥ १७१ ॥
चतुर्होमविधाने तु प्रधानेवाथ पूर्वके ।
शतमर्धं तदर्घं वा मूलहोमः प्रकीर्तितः ॥ १७२ ॥
मूलाद्दशांशतोंगानान्तथा ब्रह्म सुलोचने ।
कृत्वा होमं प्रविश्यान्तर्द्वारपूजां विधाय च ॥ १७३ ॥
प्रविश्य गर्भगेहे तु लिंगं संशोद्धय पूर्ववत् ।
संकल्प्य चासनं पीठे मूर्तिमावाह्य पूजयेत् ॥ १७४ ॥
ब्रह्मभिः सकलीकृत्य विद्यादेहं ततो न्यसेत् ॥ १७४१/२ ॥
पाद्यादित्रितयं दत्वा गन्धपुष्पं सधूपकम् ।
दीपञ्च मूलमन्त्रेण दत्वातोद्यसमन्वितम् ॥ १७५१/२ ॥
नृत्तगेयसमायुक्तं शंखध्वनिसमन्वितम् ।
वेदस्तोत्ररवोपेतं घण्टानादसमन्वितम् ॥ १७६१/२ ॥
जयशब्दसमोपेतं शिवं कुम्भञ्च वर्धनीम् ।
उद्धृत्य नीत्वा देवाग्रे त्रिपादोपरि विन्यसेत् ॥ १७७१/२ ॥
दत्वा घटस्थ देवाय देव्याः पाद्यादिकं त्रयम् ।
गन्धपुष्पं सधूपञ्च दीपमर्घ्यं विधाय च ॥ १७८१/२ ॥
अपनीय पिधानं तत् दक्षहस्तेन देशिकः ।
सकूर्चपुष्पतोयाढ्यं शिवमन्त्रं समुच्चरन् ॥ १७९१/२ ॥
संगृह्य तत्वचित्तस्तु लिंगमूर्ध्नि मनुं न्यसेत् ।
देवेशीमपि तद्वामे देवस्य विनिवेशयेत् ॥ १८०१/२ ॥
शिवमन्रं स्मरन्कुम्भतोयेन स्नापयेच्छिवम् ।
पिण्डिका रूपिणीं देवीं स्नापयेत्तं मनुस्मरन् ॥ १८११/२ ॥
दत्वा जातेन पाद्यन्तु पादयोस्तन्मुखेषु ।
ईशानाद्यैश्च सद्यान्तैः पञ्चभिर्विनिवेशयेत् ॥ १८२१/२ ॥
आचा * *? स्य चूडान्ते शिरस्यर्घ्यं प्रदापयेत् ।
पञ्चगव्याभिषेकादौ महाघण्टारवान्वितम् ॥ १८३१/२ ॥
उपस्थानसमायुक्तं धूपं वा विनिवेशयेत् ।
अवश्यमावृतान्तेस्यादुपस्थानं सधूपकम् ॥ १८४१/२ ॥
नानाफलानि गव्यानि पञ्चामृतयुतानि च ।
विद्यन्ते चेत् तदातैश्च स्नापयेत् परमेश्वरम् ॥ १८५१/२ ॥
विरुक्ष्य गन्धतोयेन स्नापयेल्लिंगमादरात् ।
अर्चनोक्तं समभ्यर्च्य होमोपेतं समापयेत् ॥ १८६१/२ ॥
सकलस्नपनञ्चेत्तु सकलस्थापनोक्तवत् ।
आसनं संप्रकल्प्यास्मिन् कुम्भे मूर्तिमनुं स्मरेत् ॥ १८७१/२ ॥
ब्रह्मभिस्सकलीकृत्य तत्कलास्तत्र विन्यसेत् ॥ १८८ ॥
न्यस्त्वा विद्यातनुं तत्तद्रूपं ध्यात्वा सदाशिवम् ।
स्नपनाद्यञ्च पाद्यादि कृत्वा दत्वा हृदा गुरुः ॥ १८९ ॥
गन्धं पुष्पञ्च धूपञ्च दीपमर्घ्यं विधाय च ।
प्रदर्श्य लिंगमुद्रान्तु कवचेनावकुण्ठयेत् ॥ १९० ॥
इष्ट्वा गौरीञ्च वर्धन्यां योनिमुद्रां प्रदर्श्य च ।
वर्मणा चावकुण्ठ्याथ रुद्रानावरणस्थितान् ॥ १९१ ॥
पूर्वोक्तविधिनावापि क्रमेणावाह्य पूजयेत् ।
गत्वा सकलसामीप्यमासनं मूर्तिमेव च ॥ १९२ ॥
संकल्प्य सकलिकृत्य विद्यादेहमनुं स्मरन् ।
स्नपनाद्यं ततः कृत्वा दत्वा पाद्यादिकत्रयम् ॥ १९३ ॥
गन्धं पुष्पञ्च धूपञ्च सदीपं विनिवेदयेत् ।
प्राग्वत् घटञ्च करकं नीत्वा हृदि मनुं न्यसेत् ॥ १९४ ॥
तत्तद्देवीमनुं देव्या हृदये विनिवेशयेत् ।
स्नापयित्वा क्रमेणैव पाद्यादिद्वित्रिभागिकम् ॥ १९५ ॥
देवे दत्वाऽवशिष्टन्तु देव्याश्च विनिवेदयेत् ।
पृथग्वा स्थापयित्वा तु देवेशीमभिषेचयेत् ॥ १९६ ॥
पादमूलञ्च देवस्य गन्धाद्यैर्वाभिषेचमेत् ।
चित्राद्यैर्दर्पणाद्यैश्च स्नापयेत् स्नपनोक्तवत् ॥ १९७ ॥
देव्याश्चेत् स्नपनं मध्ये कुम्भं वा करकन्यसेत् ।
द्रव्येषु भेदा नास्त्यत्र देवताभेद इष्यते ॥ १९८ ॥
शान्त्याद्याः पञ्चकॢप्तैस्युर्वामाद्या नवकल्पने ।
धारिकाद्या महादिक्षुस्त्रीपाठवशमागताः ॥ १९९ ॥
अनन्ताद्याविदिक्ष्वष्टपञ्चविंशतिसंज्ञकाः ।
पृथिव्याद्याः प्रधानान्तास्तत्र देवास्तु वामतः ॥ २०० ॥
ऊर्ध्वानुदेवताः प्रोक्तास्त्रीलिंगान्तास्समीरिताः ।
अत्रैव स्नपनं वक्ष्ये क्षीराद्यैर्द्विजसत्तमाः ॥ २०१ ॥
पयोदधिघृतक्षौद्रैः पुष्पैर्विशेषान्नालिकेरजैः ।
सलिलैस्सत्फलोपेतैस्सद्घटादिषु संस्थितैः ॥ २०२ ॥
चूर्णैर्हारिद्रकैः पुष्पैर्विशेषान्नालिकेरजैः ।
सलिलैस्सत्फलोपेतैस्सद्घटादिषु संस्थितैः ॥ २०३ ॥
गन्धाद्यैरौषधोपेतैश्शुद्धोदैर्गन्धतैलतः ।
गंगादिप्रभवैस्तोयैः पूर्वोक्तेन च वर्त्मना ॥ २०४ ॥
स्नापयेत् परमेशानं सर्वदोषापनुत्तये ।
सर्वाभीष्ट प्रसिद्ध्यर्थं राज्ञां विजयहेतवे ॥ २०५ ॥
सदारोद्यप्रसिध्यर्थमायुष्यार्थं विशेषतः ।
सर्वसम्पत्प्रसिद्ध्यर्थं बलार्थं कान्तिहेतवे ॥ २०६ ॥
राष्ट्रदुर्भिक्षनाशाय तत्स्थदुष्टनिवृत्तये ।
राष्ट्रक्षोभेऽद्भुतप्राप्तौ दुर्निमित्ते विशेषतः ॥ २०७ ॥
वश्यार्थं सर्वलोकानां गजाश्वादि प्रसिद्धये ।
तेषां रोगविनाशार्थं रोगानुत्पत्तिहेतवे ॥ २०८ ॥
युद्धोद्यते स्वसेनाया बलायामृति हेतवे ।
भयार्थं परसेनायाः क्षयार्थं तत्भ्रमार्थकम् ॥ २०९ ॥
नरनारी गवादीनां रोगनाशार्थमेव ।
जन्मर्क्षे दिने राज्ञामभिषेके तथापि वा ॥ २१० ॥
तत्तच्चन्द्राष्टमर्क्षे वा तस्य वैनाशिकोडुके ।
अयने विषुपे वापि ग्रहणस्थापनादिके ॥ २११ ॥
उत्सवे च पवित्रे च दमनारोपणेऽपिच ।
कृत्तिका दीपनक्षत्रे चान्यस्मिन् मासऋक्षके ॥ २१२ ॥
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां विशेषतः ।
मार्गशीर्षे च मासेथत्वार्द्रायान्तु विशेषतः ॥ २१३ ॥
प्रायश्चित्तेषु तत्कार्यं नवनैवेद्यकर्मणि ।
जनकल्याणकाले च नराणां रक्षणार्थके ॥ २१४ ॥
विशेष पूजाकाले च भक्तानामुत्सवेपि च ।
देवभ्रमणकाले वा मृगयायां विशेषतः ॥ २१५ ॥
कुर्यात्प्रतिदिनं वापि त्रिसंध्यायां गुरूत्तमाः ।
सन्ध्याद्वये वा चैकस्यां स्नपनं कारयेच्छिवे ॥ २१६ ॥
प्रागुत्तवर्त्मना कश्चित् विशेषस्तत्र गद्यते ।
कुम्भेनैकेन वा व्योमसंख्येन कलशेन वा ॥ २१७ ॥
प्रागुत्तद्रव्ययुक्तेन वर्धनी सहितेन वा ।
पञ्चब्रह्माधिपैः पञ्चघटैर्वाकलशैस्तु वा ॥ २१८ ॥
एकद्रव्ययुतैर्वापि वर्धनी सहितैस्तु वा ।
इष्टद्रव्यं भवेन्मध्ये तद्वान्यत्करकस्थितम् ॥ २१९ ॥
एकद्रव्यंचतुर्दिक्षु भिन्नद्रव्यमथापि वा ।
पाद्यमाचमनञ्चार्घ्यं पञ्चगव्यन्तु वा भवेत् ॥ २२० ॥
नवकुम्भविधानेऽपि विधानं सदृशं मतम् ।
एकद्रव्यन्तु वा हीने दिक्षु पाद्यादिकन्तु वा ॥ २२१ ॥
स्वर्णादि निर्मिते पात्रे विधानं वैतदीरितं ।
प्रागुक्तत्रितयञ्चैतत् विशेषान्नित्यकर्मणि ॥ २२२ ॥
पञ्चविंशतिसंख्यातमपि नित्ये प्रशंस्थितम् ।
उत्तमोत्तमपूजायामष्टोत्तरशतावधि ॥ २२३ ॥
स्नपनं वा प्रकर्तव्यं नित्याद्ध्याय प्रचोदितम् ।
नैमित्तिकं तदूर्ध्वस्थं पूर्वोक्तमपि संस्थितम् ॥ २२४ ॥
पञ्चविंशतिसंख्यादि साष्टसाहस्रकावधौ ।
अन्तरावरणे कश्चित् विशेषस्त्वभिधीयते ॥ २२५ ॥
हित्वा चतुष्टयं कोणसंस्थितन्तद्युतन्तु वा ।
स्नापयेद्देवदेवेशमुदगैः प्राग्वदेव हि ॥ २२६ ॥
श्रेष्ठ पूजादि संयुक्ते स्थाने स्नपनपूर्वकम् ।
कर्म तद्वद्विधेयं स्यात् श्रेष्ठहीनां क्रियां त्यजेत् ॥ २२७ ॥
हीनकर्मणि न श्रेष्ठाः क्रियाशस्ता द्विजोत्तमाः ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्नपनं त्रिविधं मतम् ॥ २२८ ॥
नित्य नैमित्तिके कार्ये प्रत्यवायजिघांसया ।
काम्यार्थं काम्यकर्मेष्टन्निषिद्धन्न समाचरेत् ॥ २२९ ॥
कर्तव्यं वा न कर्तव्यमितिसन्देहसंगतौ ।
करणेभ्युदयो ज्ञेयो करणे दोष इष्यते ॥ २३० ॥
समश्चेल्लोकशास्त्राभ्यां विधेर्न्यायस्समीरितः ।
ताभ्यामेव निषिद्धे तु सन्दिग्धं तत्परित्यजेत् ॥ २३१ ॥
क्रियामन्त्रादिभेदेन शास्त्रभेदेन वा भवेत् ।
क्रियामन्त्रादिभेदेन तन्त्र भेदो यतस्ततः ॥ २३२ ॥
तस्मात्तत्रच शैवोक्तं कर्तव्यन्नान्य शास्त्रतः ।
प्रशस्तन्नोदितन्तत्र शास्त्रान्तरमथाश्रयेत् ॥ २३३ ॥
तद्विधानानुपन्ने तत्राप्येषो विधीयते ।
प्रायश्चित्तादिकेऽनुक्ते स्वशास्त्रे परशास्त्रतः ॥ २३४ ॥
वर्तमाने तु शास्त्रार्थे तदंगं सृक्स्रुवादिकम् ।
स्वशास्त्रसिद्धं वाग्राह्यमथ शास्त्रान्तरोदितम् ॥ २३५ ॥
एकमादिकमालोच्य कारयेद्यो नृपोत्तमः ।
सोऽचिरेण तु कालेन सकलाधिपतिर्भवेत् ॥ २३६ ॥
तस्याप्यायुषमारोग्यम्मनस्संकल्पितञ्चयत् ।
सर्वन्तत्रभवेत्तस्य शिवे भक्तिः प्रजायते ॥ २३७ ॥
विपरीतक्रियान्दृष्ट्वाप्यौदासीनं करोति यः ।
स राजा क्षयमाप्नोति नात्रकार्या विचारणा ॥ २३८ ॥
तस्मादाचार्यवर्येण पञ्चगोचरवर्तिना ।
शैवागमपरिज्ञानपारगेण क्रियावता ॥ २३९ ॥
क्रियानिर्वर्तनीयास्यात् स्वस्यराष्ट्राभिवृद्धये ।
गुरो र्गुरूत्तमो ग्राह्यश्शिवशास्त्रविशारदः ॥ २४० ॥
तेनैवस्नपनाद्यन्तु कारयेत् मुनिसत्तमाः ।
विशेषपूजातेनैव वर्तनीयेष्टसिद्धये ॥ २४१ ॥
पयोदधिघृतक्षौद्रप्रमुखैर्देवमीश्वरम् ।
संस्नाप्यामलपिष्टाद्यैर्विरूक्ष्येशं संवेदिकम् ॥ २४२ ॥
गन्धतोयेन संस्नाप्य वाससा परिमार्जयेत् ।
चन्दनाद्यैस्समालिप्य पट्टाद्यैर्भूषयेच्छिवम् ॥ २४३ ॥
गन्धपुष्पसगाद्यैश्च धूपयेत्तदनन्तरम् ।
कर्पूरवर्तिसंयुक्तं दीपमारात्रिकन्नयेत् ॥ २४४ ॥
पञ्चवर्णहविष्यं वा पायसं शुद्धमेव वा ।
नानोपदंशसंयुक्तं नानाफलसमन्वितम् ॥ २४५ ॥
दत्वा तदन्ते ताम्बूलम्मुखवाससमन्वितम् ।
एलालवंकेकर्पूरजातीतक्कोलचूर्णयुक् ॥ २४६ ॥
मञ्जिष्टाखण्डसम्मिश्रं मुखवासमिदं भवेत् ।
प्रणम्याध्येष्यलब्धाज्ञो होमार्थं कुण्डमाश्रयेत् ॥ २४७ ॥
समिधाज्येन चरुणा तिलेनापि समन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते समाचरेत् ॥ २४८ ॥
तस्मात् भस्मसमादाय यजमानाय दापयेत् ।
संप्रार्थ्य वाञ्छितं कर्म प्रणमेच्च पुनः पुनः ॥ २४९ ॥
दिनमेकं समारभ्य सप्ताहान्तं समाचरेत् ।
द्विगुणं त्रिगुणं चतुष्पञ्चगुणन्तु वा ॥ २५० ॥
षट्सप्तगुणसंख्यातं कर्मसिद्ध्यर्थमेव वा ।
पूजावैशेषिकीख्याता पूर्वोक्तफलदायिनी ॥ २५१ ॥
नैमित्तिकञ्च नित्यान्ते कर्तव्यमविरोधतः ।
नित्येप्रवर्तमाने तु यदा नैमित्तिकं भवेत् ॥ २५२ ॥
समाप्याल्पेन कालेन नित्यनैमित्तिकञ्चरेत् ।
सन्ध्यापरार्द्धकालाचेत् पूर्वार्धे विद्यते यदि ॥ २५३ ॥
नैमित्तिकं स्वकाले तु कर्तव्यमविचारतः ।
सन्ध्यामप्यल्पकालेन चापरार्धे समाचरेत् ॥ २५४ ॥
तन्त्रैणैवाप्यनुष्ठानमुभयत्र समाचरेत् ।
धूपान्तं वाथ नैवेद्यपर्यन्तन्नित्यकर्म च ॥ २५५ ॥
विधाय प्राप्तकाले तु नैमित्तिकमथाचरेत् ।
नैमित्तिकं महच्चेद्धि समारभ्यस्वकालके ॥ २५६ ॥
एकाद्यावरणान्तं तु सन्ध्याशेषं समाप्य च ।
सन्ध्यान्ते सर्वकलशैः स्नापयेदुक्तवर्त्मना ॥ २५७ ॥
नैमित्तिकद्वयप्राप्तौ महदादौ समाचरेत् ।
लघ्वन्ते सदृशन्तश्चेत् कामचारो विधीयताम् ॥ २५८ ॥
नैमित्तिकस्यकालोपि द्विविधः परिकीर्तितः ।
अल्पानल्पविभागेन स्वल्पस्यादयनादिकः ॥ २५९ ॥
ग्रहणादिर्माहाकालस्वल्पकालोऽग्रतो भवेत् ।
ग्रस्यमाने रवौकुर्यान्मुच्यमाने निशाकरे ॥ २६० ॥
भविष्यत्ययने दक्षे त्वतीते चोत्तरायणे ।
विषुवे मध्यकाले च स्नपनाद्यं समाचरेत् ॥ २६१ ॥
कन्यायां मिधुने धनुष्यन्ते समाचरेत् ।
सिह्मे च वृश्चिके कुम्भे वृषेश्चादौ समाचरेत् ॥ २६२ ॥
अर्धमेकं द्वयं वापि यामं वा घटिकामपि ।
आदौ चान्ते च गृह्णीयात् स्नपनादिषु कर्मसु ॥ २६३ ॥
आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्वस्त्रहेमांगुलीयकैः ।
उपयुक्तमिहद्रव्यं यागे स्वर्णाम्बरादिकम् ॥ २६४ ॥
आचार्याय प्रदेयं स्यात् नान्यभोगाय कल्पयेत् ।
यागावशिष्टं यत् द्रव्यं भूषणं मण्डपस्य तु ॥ २६५ ॥
स्थण्डिलञ्चाम्बरं स्वर्णं कुम्भं वा कलशादिकम् ।
तोरणं स्रुक्स्रुवावष्टमंगलन्नवरत्नकम् ॥ २६६ ॥
तद्धोमचरुनैवेद्यशेषंयन्मण्डपस्य च ।
वलयन्तत्प्रपादींश्च मदन्यदुपयुक्तकम् ॥ २६७ ॥
आचार्यायैव देयं स्यात् पञ्चगोचरवर्तिने ।
निष्कादिदशनिष्कान्ता देशिके दक्षिणे मता ॥ २६८ ॥
निष्काष्टमांशं हीनस्यादधमांशन्तदर्धकम् ।
नवधा धक्षिणा क्षुद्रक्रमे स्याद्धीन वृत्तिके ॥ २६९ ॥
नित्ये तु कल्पयेद्वृद्धिं मनस्सन्तोषणं तथा ॥ २६९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्पनविधिः चतुर्थः पटलः
स्नपनविधि पटलः
पञ्च हस्तादि षट् सप्त हस्तपर्यन्तकेऽपि वा ।
चतुर्गात्रादिकेऽष्टाष्ट गात्र पर्यन्तकेऽपि वा ॥
सूत्रन्यास मधोरेण तालमात्रान्तरं यथा
कषायोदकं
चतुक्षीरकुजोद्भूत त्वक् सारस्यात् कषायकः ।
आम्रजम्बूतरूत्थत्वक् सारो वा परिकीर्तितः ॥
मार्जनोदकं
दूर्वातील कुशाग्रैस्तु मार्जनं त्वभिधीयते ।
रत्नोदकम्
माणिक्कं चेन्द्रनीलस्य मुक्ता वैडूर्य रत्नकम् ।
पुष्परागं प्रवालं च वज्रं स्फटिक खण्डकम् ॥
मरकतञ्च रत्नानि नवरत्नानि पञ्चकम् ॥
पञ्चरत्नमिति ज्ञेयं आद्यभावे द्वितीयकम् ॥
लोहोदकम्
सुवर्णं रजतं ताम्रं आयसं त्रपु सीसकम् ।
आरकूटं ततः कांस्य युक्तं लोहोदक मतः परम् ॥
धातूदकम्
सौराष्ट्रं मञ्जनं श्यामा हरितालं मनश्शिला ।
गौरिकं रोचना चान्ते धातूदकमितं मतम् ॥
बीजोदकम्
शालिकोद्रव नीवार प्रियंगुतिल सर्षपाः ।
श्यामाष्टकं यवो बीजो बीजोदक मिहोदितम् ॥ १०६ ॥
गन्धोदकम्
नवनीतं च कर्पूरं त्वगेलापत्रसंयुतम् ।
चन्दनं लघुकुष्टं च वरालो शीर मुस्तकाः ॥ १०७ ॥
कुंकुमं हरिबेरं च कच्चोलं जातिरेव च ।
एभिस्तु चूर्णितैर्युक्तं गन्धोदक मिति स्मृतम् ॥ १०८ ॥
मृदोदकम्
पर्वते च नदीतीरं वल्मीके कर्कटावटे ।
वृषशृंगे च सुक्षेत्रे समुद्रे गजदन्तके ॥
अष्टभिश्च समायुक्तं मृदंभः परिकीर्तितम् ॥ १०९ ॥
मार्जनोदकम्
गोक्षुरा सहदेवी च विष्णु क्रान्ता कृताञ्जली ।
शिरीषेन्दीवरं रात्रिरेभि र्मार्जन मुच्यते ॥ ११० ॥
परिमाणोदकम्
दूर्वांकुरञ्च पद्मं च कुशाग्रं गौर सर्षपम् ।
भद्रा कृताञ्जलीयुक्तं परिमाणं तदुच्यते ॥
पत्रोदकम्
तुलसी बिल्वपत्रं तमालश्च तपस्विनी ।
अपामार्ग समायुक्तं पत्रतोय मिहेरितम् ॥
पुष्पोदकम्
पद्मं रक्तोत्पलं पश्चात् पटली चम्पकाकृतः ।
पुन्नाग कुरव नारंग नद्यावर्तं च मल्लिका ॥
श्वेतार्क वकुलैर्युक्तं पुष्पतोय मिहेरितम् ॥
कुष्टं कुटन्नटं लोहञ्चन्दनं कुंकुमन्तथा ।
कर्पूरोशीर संयुक्त माडयोदक मिहेरितम् ॥
अस्त्रोदकम्
शूलं कपाल हरिणी पिनाकः परशुस्तथा ।
पाशाक्षमाला हैमाश्च तैरस्त्रोदकं भवेत् ॥
फलोदकम्
पनसो नालिकेरश्च मातुलुंग द्वयं ततः ।
नारङ्गद्वयरंभाद्यैः उक्तमस्मिन् फलोदकम्
कषायोदकम्
पलाशोदुम्बराश्वत्थ मायूरप्लक्ष पाटली ।
जम्बू त्वग्भिस्समायुक्तं कषायोदकमीरितम्
आङ्योदकम्
अभ्रक त्रितयं पश्चात् आक्षिक त्रितयन्ततः ।
गन्धत्रय समायुक्तं आडयतोय मिति स्मृतम् ॥
कान्तोदकम्
सूर्यकान्तस्त्वयस्कान्तो भ्रामरश्चन्द्रकान्तकम् ।
निकुन्दः पञ्चभिर्युक्त कान्तोदक मितिस्मृतम् ॥
मूलोदकम्
उशीरो हरिबेरश्च पीवरिः पुष्करन्तथा ।
श्रीकण्ठश्चेति पञ्चभिर्युक्तम्मूलोदकं स्मृतम् ॥
वल्कलोदकम्
मयूर शिखि भूर्जत्व ग्रोचना भ्रंगराजकम् ।
कृताञ्जलिश्च पञ्चैभिः युक्तं स्याद्वल्कलोदकम् ॥
त्वगोदकम्
लक्ष्मी भद्रा कुशादान्तो नीवारं चम्पकं पुनः ।
विहिता गोक्षुराद्यष्टौ लोघ्रत्वक्वारि निर्मितम् ॥
चतुर्दलं यथा पञ्चकलश स्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात् [समन्तात् एकमावृतम् १२
विधिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ॥ ४९ । १०९ ॥
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः
मार्गबाह्ये तु कोणे स्यादेकविंशति संख्यकः
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते १०८
द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम् ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ॥ १० ॥
अथवोत्तरवीधिस्यात् करकस्य स्थितिर्यथा ।
तथा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम् ॥ ११ ॥
चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि । १११/२ ।
विधिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ॥
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः
चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात्पञ्चविंशतिः
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम्
मध्य व्यूहस्य परितः चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम्
स्व स्व संख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत्
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम्
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत्
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि निगद्यते
१३ एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः
१४ आवृतिद्वयसंयुक्तं तद्बाह्ये परिकल्पयेत्
पञ्चविंशति संख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितान्
१५ परिहृत्यसमन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेन मार्गिकम्
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादावृतित्रयम्
१६ मध्यमे तिथिसंख्यास्स्युः नवकोणे व्यवस्थिताः
मध्यमे तिथिसंख्ये तु मध्यमं तत्रयं त्यजेत्
१७ अष्टोत्तरशतं ह्येतत् सहस्रं चेन्नवाधिकम्
सूत्रद्वयं न्यासेत्पूर्वापरगं याम्यसौम्यगम्
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापिवा
स्याच्चतुर्दशसंख्याता वीथिबाह्ये क्रमेण च
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा
१० द्वितालं शिवकुम्भस्य वर्द्धन्यास्तालमात्रकम्य ।
त्रितालं कर्णिकामानं सर्वसामान्यमीरितम् ॥
११ अथवोत्तर वीधिस्यात् करकस्यस्थितिर्यथा ।
तथा द्वितालमानेन कर्णिकामानमीरितम्
१११/२ चतुर्दलं यथा पञ्चकलशस्थापनं दिशि ।
१२ चतुर्दलं यथा पञ्चकलश स्थापनं दिशि ।
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात् [समन्तात् एकमावृतम्]
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम् ॥
विदिक्ष्वपि नवाख्यं स्यात्समन्तादेकमावृतम् ।
पञ्चविंशति संख्यान्तं तत्समन्तात्समावृतम्
एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ॥
१३ एकोनपञ्चाशत्संख्यामष्टोत्तरशतं द्विजाः ।
१४ आवृतिद्वयसंयुक्तं तद्वाह्ये परिकल्पयेत्
पञ्चविंशति संख्यातान् कलशान् मध्यमस्थितान्
१५ परिहृत्य समन्तात्तु द्वाभ्यां वैकेन मार्गिकम्
अष्टद्वारसमायुक्तं बहिष्ठादाष्टतित्रयम्
१६ मध्यमे तिथि संख्यास्स्युः नवकोणे व्यवस्थिताः
मध्यमे तिथिसंख्ये तु मध्यमं तत्रयं त्यजेत्
१७ अष्टोत्तरंशतं ह्येतत् सहस्रं चेन्नवाधिकम्
अष्टोत्तरशताख्ये तु मध्यमे पञ्चविंशतिः
मार्गबाह्ये तु कोणे स्यादेकविंशति संख्यकः
शेषैर्दिक्षु चतुर्द्वारं सहस्रे पुनरुच्यते
१००८ चत्वारिंशच्च व्यूहं स्यात् पृथक् स्यात्पञ्चविंशतिः ।
एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु पदैर्व्यूहान्तरं स्मृतम् ॥
मध्य व्यूहस्य परितः चतुष्कुण्डन्तु वाष्टकम् ।
स्व स्व संख्या समव्यूहे होमार्थं परिकल्पयेत् ॥
अन्तर्मार्गं समावाह्य वीथिश्शास्त्रे समीरितम् ।
शिवव्यूहस्य परितः षोडशैव परित्यजेत् ॥
सूत्रन्यासस्समाख्यातः अन्यथापि निगद्यते ॥
सूत्रद्वयं न्यसेत्पूर्वापरगं याम्य सौम्य सौम्यगम् ।
सार्धहस्तान्तरं हस्तमानान्तरमथापिवा ॥
स्याच्चतुर्दश संख्याता वीथि बाह्ये क्रमेण च ।
तद्बहिर्होममिष्टं स्यात् चतुर्दिक्षु अष्टदिक्षु वा ॥
</poem>
== पञ्चमे पटले नित्योत्सवविधिः ==
<poem>
नित्योत्सवविधिं वक्ष्ये नित्यपूजांगमुत्तमम् ।
शिवाग्रे वाथ तद्वामे वामे शुद्धमहीतले ॥ १ ॥
प्रासादमण्टपादौ वा गोमयेनोपलेपिते ।
प्रोक्षितेऽस्त्रेण संस्थाप्य पात्रं लक्षणसंयुतम् ॥ २ ॥
सौवर्णं राजतन्ताम्रं कांस्यनिर्मितमेव वा ।
तिथ्यंगुलं समारभ्य व्योमांगुलविवृद्धितः ॥ ३ ॥
द्वात्रिंशदंगुलान्तं तु पात्रमानमुदीरितम् ।
वृत्तमिष्टघनोपेतं कर्णिकादलशोभितम् ॥ ४ ॥
तत्पात्रे रससप्ताष्टनवदिग्रुद्रभाजिते ।
एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्भागैः कर्णिका भवेत् ॥ ५ ॥
शेषेण दलमाख्यातं विकाराष्टदलम्मतम् ।
अर्धत्रिपादमात्रं वा द्विमात्रं कर्णिकोच्छ्रयम् ॥ ६ ॥
तद्वदोष्टसमोपेतं केवलं पात्रमेव वा ।
कुडुपद्वयमारभ्य कुडुपादाढकावधि ॥ ७ ॥
तण्डुलं कल्पयेदन्नलिंगार्थं वाऽक्षतार्थकम् ।
मध्वाज्य मिश्रितं वान्नं प्रक्षिपेत्पात्रमध्यमे ॥ ८ ॥
तेनान्नलिंगं कर्तव्यं भूतमात्रप्रमाणतः ।
एकांगुलं तु दैर्घ्यंस्याद्यावदष्टादशांगुलम् ॥ ९ ॥
अंगुलत्रयमारभ्य तिथिमात्रं तु विस्तरम् ।
अग्रद्वित्रिचतुःपञ्चमात्रं षण्मात्रमेव वा ॥ १० ॥
नैमित्तिकार्थन्नित्यार्थमन्नलिंगमुदाहृतम् ।
त्रिकालमन्नलिंगं वा प्रातर्मध्याह्नयोस्तु वा ॥ ११ ॥
मध्याह्ने वाथ पूर्वाह्ने पुष्पलिंगमुदाहृतम् ।
प्रदोषेऽक्षतलिंगंस्यात्तत्रपाशुपतं यजेत् ॥ १२ ॥
चन्द्रशेखरसंयुक्तन्तद्विहीनकमेव हि ।
त्रिधा पाशुपतो ज्ञेयो मिश्रश्शान्तोऽग्रहेतुकः ॥ १३ ॥
सौम्यस्सौम्येक्षणापेतः द्विचतुर्हस्त संयुतः ॥ १३१/२ ॥
विद्युन्मालानिभश्वेतः जटामकुटमण्डितः ।
दक्षेऽभयाक्षमालायुगितरे वरपाशयुक् ॥ १४१/२ ॥
वरदाभयपाणिर्वा सर्वलक्षणसंयुतः ।
हित्वाऽक्षमालां पाशञ्च पद्मं घण्टां क्रमेण वा ॥ १५१/२ ॥
योजयेत्सौम्यमूर्तिस्यादुग्रमूर्तिरथोच्यते ।
शूलमूलाभये दक्षे शूलाग्रवरदेऽन्यतः ॥ १६१/२ ॥
रौद्रदृष्टिं ज्वलत्केशं व्यत्यासकरशूलकम् ।
त्रिशूलाक्षकरं वापि त्रिधा रौद्रं स्मरन्यजेत् ॥ १७१/२ ॥
एवं रौद्रन्तु मिश्रं स्यात् परशुं शूलमावहम् ।
दक्षे पाशं मृगं वामे त्वन्यथा वा निगद्यते ॥ १८१/२ ॥
त्रिशूलमभयं सव्ये पाशञ्चवरदप्रदम् ।
दक्ष द्विधा समाख्यातं मिश्रं पाशुपतं त्रिधा ॥ १९१/२ ॥
पुष्पाक्षतान्नलिंगेषु पूजनीयस्स्वमन्त्रतः ।
अथवा प्रतिमाकारो विधेयस्तत्प्रमाणतः ॥ २०१/२ ॥
सपीठे गोलकाकारे विपीठे वा तमर्चयेत् ।
अन्नलिंग प्रमाणे तु मूलाग्रसमविस्तरे ॥ २११/२ ॥
हस्तावधिप्रमाणान्ते सर्वलक्षणलक्षिते ।
स्थलिकामानदण्डेन सहितं वा समर्चयेत् ॥ २२१/२ ॥
इन्दु शेखरमूर्तिस्यात् प्रतिमालक्षणेन तु ।
पादुके त्र्यंगुले तस्मादंगुलांगुलवर्धनात् ॥ २३१/२ ॥
तिथिमात्रावसानन्तु तयोर्दैर्घ्यं प्रकीर्तितम् ।
दैर्घ्यानुसारतः कार्यो विस्तारस्यार्ध उच्छ्रयः ॥ २४१/२ ॥
अष्टांशावधिको मध्यमानेन नवमानकः ।
तयोस्तु वृषभः पूज्यस्त्वनन्तो वा प्रकीर्तितः ॥ २५१/२ ॥
समन्ताल्लोकपाः पूज्याः पूजादाववसानके ।
नवान्नलिंगसंयुक्तमथ नित्योत्सवं नयेत् ॥ २६१/२ ॥
सर्वैरेतैस्समायुक्तन्नित्योत्सवमथाचरेत् ।
द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिः वा पूर्वाह् णे च प्रदोषके ॥ २७१/२ ॥
मध्याह्ने केवलः पूज्यो देवः पाशुपताह्वयः ।
रंगे वा शिबिकायां वा परिचारकमूर्धसु ॥ २८१/२ ॥
आरोप्यलंकृतान्देवान्वितानेन समन्वितम् ।
छत्रचामरसंयुक्तं नानाध्वजसमन्वितम् ॥ २९१/२ ॥
गीतनृत्तसमायुक्तं वाद्यध्वनिसमन्वितम् ।
धूपदीपसमायुक्तं प्रदक्षिणं समाचरेत् ॥ ३०१/२ ॥
आद्यं प्रदक्षिणं कुर्यात् मंगिणी तालसंयुतम् ।
वृषस्य ब्रह्मतालं स्यादग्नेस्तालन्तु भृंगिणी ॥ ३११/२ ॥
मातृणां चण्डवाद्यं स्यात् विघ्नराजस्य ढक्करी ।
षण्मुखस्योद्घटञ्चैव ज्येष्ठायाः कुञ्चिततालकम् ॥ ३२१/२ ॥
तटप्रहारं दुर्गायाः चण्डके विषमचिह्नकम् ।
ग्रामे वा नगरे वापि तथा प्राकार एव वा ॥ ३३१/२ ॥
द्वितीयभ्रमणं ह्येतन्महापीठप्रदक्षिणम् ।
एकं वापि द्वयं वापि त्रयं स्याच्छबरीयुतम् ॥ ३४१/२ ॥
अथवा बलिपीठन्तु ब्रह्मतालसमन्वितम् ।
गणतालेन संयुक्तं द्वयं कुर्यात् प्रदक्षिणम् ॥ ३५१/२ ॥
पैशाचेत्वेकमेवं स्याच्चबरीतालसंयुतम् ।
गोपुरे वाद्यहीनं वा शंखध्वनिसमन्वितम् ॥ ३६१/२ ॥
इन्द्रस्य समतालंस्यात् गान्धारस्वरसंयुतम् ।
बद्धावणं भवेदग्नेः कोल्लिगानसमन्वितम् ॥ ३७१/२ ॥
दक्षिणे भृंगिणी तालं कौशिकेन समन्वितम् ।
मल्लतालं समाख्यातं नैऋत्यां नट्टभाषया ॥ ३८१/२ ॥
पश्चिमे नवतालन्तु कामरध्वनिसंयुतम् ।
वायव्यां बलितालन्तु तक्केशीस्वरसंयुतम् ॥ ३९१/२ ॥
सौम्यायां कोटिकः प्रोक्तस्तर्करागः समन्वितः ।
शाला पाणिसमायुक्तं शांकरे ढक्करी मता ॥ ४०१/२ ॥
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा तृतीयं धामसंविशेत् ।
पक्षालितांघ्रयस्सर्वे प्रविशेयुश्शिवालयम् ॥ ४११/२ ॥
अथवा मण्टपादौ तु पीठसंस्थान मूर्तिषु ।
पाद्याद्यैरुपचारैस्तु पूजयित्वा प्रवेशयेत् ॥ ४२१/२ ॥
लिंगाद्देवं समाहृत्य लिंगे दक्षे निवेशयेत् ।
शिवस्य पादौ पूज्यौ पादुके वामदक्षिणौ ॥ ४३१/२ ॥
अन्येषामपि देवानां देवीनां मूलबिम्बवत् ।
रूपान्तरं वा स्वाध्याय सिद्धन्नित्योत्सवार्थकम् ॥ ४४१/२ ॥
संपाद्य तेन नित्यन्तु नित्योत्सवमथाचरेत् ।
तदस्त्रमन्नलिंगादौ पूजनीयं स्ववाहनम् ॥ ४५१/२ ॥
पादुका द्वितये पूज्यमन्यत्सर्वं समानकम् ॥ ४६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नित्योत्सवविधिः पञ्चमः पटलः
</poem>
== षष्ठे पटले महोत्सवविधिः ==
<poem>
उत्सवं संप्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वकम् ।
ध्वजारोहावरोहान्ता क्रिया उत्सव उच्यते ॥ १ ॥
ध्वजांकुरो ध्वजंगस्यात् ध्वजात् पूर्वन्तु तन्नयेत् ।
तीर्थर्क्षमादौ निश्चित्य तत्पूर्वे त्रिगुणेपि वा ॥ २ ॥
द्विगेणे तद्दिने वापि ध्वजारोहणमारभेत् ।
मासभं तीर्थनक्षत्रमार्द्रक्षं सर्वमासके ॥ ३ ॥
राज्ञां जन्मावसानर्क्षमाभिषेकर्क्षमेव वा ।
माघमासे तु षष्ठ्यन्तं पर्वान्तं सर्वमासके ॥ ४ ॥
विषुवायनपर्यन्तं ग्रहणान्तन्तु तीर्थभम् ।
भूताष्टम्यन्तमन्येषां स्वस्वतीर्थावसानकम् ॥ ५ ॥
त्रिगुणे द्विगुणे वापि तद्दिने वाह्नि रात्रिके ।
अधिवासनपूर्वन्तु ध्वजमारोपयेत् गुरुः ॥ ६ ॥
पञ्चहस्तादि विस्वान्तं ध्वजदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
मानमेतत् समाख्यातं शिरः पुच्छान्तरे द्विजाः ॥ ७ ॥
तत्संयुक्तञ्च वा ग्राह्यं चतुस्सप्तसमावधि ।
भागं कृत्वैकभागेन पटविस्तार उच्यते ॥ ८ ॥
विस्तारेण समः पुच्छस्त्रिपादंवार्धमुच्यते ।
विस्तारार्धं शिरो ज्ञेयं पुच्छद्वयसमन्वितम् ॥ ९ ॥
वेत्रद्वयसमायुक्तं तन्मध्ये वृषभं लिखेत् ।
आयादि शुभसंयुक्तं स्थितं वा शयनान्वितम् ॥ १० ॥
श्वेतं वा रक्तवर्णं वा पीतं वालसमन्वितम् ।
रक्तशृंगसमायुक्तं तद्वत् खुरसमन्वितम् ॥ ११ ॥
ग्रामाभिमुखसंस्थानं ग्रामादिभ्रमणे वृषम् ।
विश्वामित्रादि षट्त्रिंशन्मात्रोत्सधसमन्वितम् ॥ १२ ॥
जात्यायांशसमायुक्तं त्रिवर्णनयनान्वितम् ।
सर्वलक्षणसंयुक्तं स्वर्णमालासमन्वितम् ॥ १३ ॥
मानं मात्रांगुलाभ्यां स्यात् ध्वजदण्ड पटोवृषः ।
पद्मासनसमायुक्तं पार्श्वे दीपद्वयान्वितम् ॥ १४ ॥
चामरद्वयसंयुक्तं छत्रसंवृतमस्तकम् ।
पूर्णकुम्भयुतं वापि त्रिशूलेन युतन्नवा ॥ १५ ॥
एवं वृषं समापाद्य कृत्वा वा नेत्रमोक्षणम् ।
अस्त्र तोयेन संप्रोक्ष्य शिवाग्रे मण्टपेपि वा ॥ १६ ॥
मनोरम्येऽन्यदेशे वा स्थण्डिलद्वयसंयुते ।
स्थालिकोर्ध्वे न्यसेत्पात्रं त्रिपाद्युपरिसंस्थितम् ॥ १७ ॥
ध्वजन्नवघटं वस्त्रहेमरत्नं सकूर्चकम् ।
सापिधानं ससूत्रञ्च मध्यमे वृषभाधिपम् ॥ १८ ॥
कलशैरष्टसंख्यातैस्सापिधानैस्सवस्त्रकैः ।
सलोकपैस्सकूर्चैस्तु वृतं वृषभपूर्वकम् ॥ १९ ॥
आधाराख्यमनन्तञ्च धर्माद्यञ्च चतुष्टयम् ।
वृषासनपदञ्चोक्त्वा चतुर्थ्यन्तं हृदान्वितम् ॥ २० ॥
प्रणवादि नमोन्तञ्च कृत्वोक्षासनमत्रहि ।
वृकारं हृत्पुटं कृत्वा वृषमूर्तिं प्रकल्पयेत् ॥ २१ ॥
ऊर्ध्वे ब्रह्माणि विन्यस्य मूलन्तत्कल्पितन्यसेत् ।
संकल्पितहृदादींश्च क्रमेण विनिवेशयेत् ॥ २२ ॥
तत्वतत्वेश्वरोपेतं मूर्तिमूर्तिश्व्रान्यसेत् ।
आवाहनादिकं पूर्वं प्रमुखं वृषमूलतः ॥ २३ ॥
कृत्वा वृषभगायत्र्या गन्धाद्यैः क्रमशोर्चयेत् ।
मध्यकुम्भेऽपि संपूज्य लोकपान् परितो यजेत् ॥ २४ ॥
वृषभ गायत्री- तीक्ष्णशृङ्गाय विग्रहे वेदपादाय धीमहि ।
तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ॥
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि पूर्ववत्परिकल्पिते ।
निरीक्षणादि संस्कारैश्शिवाग्निं संप्रकल्पयेत् ॥ २५ ॥
तन्मध्ये वृषमावाह्य सांगं सन्तर्पयेत्तदा ।
सामिदाज्येन चरुणा शतेनाष्टोत्तरेण च ॥ २६ ॥
तत्वतत्वेश्वरादींश्च होमयेत्तदनन्तरम् ।
पूर्णान्दत्वा समूलेन सर्वकामप्रपूरणीम् ॥ २७ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः मुद्गान्नन्तु निवेदयेत् ।
पटस्थाय घटस्थाय वृषायासन रूपिणे ॥ २८ ॥
प्रातस्संपूज्य गन्धाद्यैः पटं कुम्भं यथाक्रमम् ।
मुखवासनताम्बूलं वृषभाय निवेदयेत् ॥ २९ ॥
पुनः पूर्णाहुतिन्दत्वा सर्वमंगलसंयुतम् ।
सर्वातोद्य समायुक्तन्नृत्तवाद्यसमन्वितम् ॥ ३० ॥
रंगे वा शिबिकायां वा समारोप्य वृषध्वजम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तन्देवेशेन युतन्नवा ॥ ३१ ॥
ग्रामदक्षिणन्नीत्वा प्रविशेदालयं प्रति ।
दण्डं संस्थापयेत्पश्चात् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३२ ॥
ध्वजारोहणदिने वापि अधिवासदिनेपि वा ।
धामोच्चस्तारसदृशः द्विगुणस्त्रिगुणोपि वा ॥ ३३ ॥
षट्सप्तवसुहस्तेन दण्डस्यादधमत्रये ॥ ३३१/२ ॥
एकादितलपर्यन्तं गोपुरान्तमथापि वा ॥ ३४ ॥
रुद्रद्विगुणमध्यस्थकरसंख्यामितन्तु वा ।
मध्येकनीयसे चेत्तु खातं चेत्तद्बहिष्कृतम् ॥ ३५ ॥
सर्वश्शूलोक्तवृक्षो वा त्वक्सारक्रमुकादिकः ॥ ३५१/२ ॥
पलाशखदिराश्वत्थवटचन्दन दारवः ॥ ३६ ॥
सालम्माधूकतालं वा साराम्रकमथापि वा ॥
वैणवं जाति वृक्षै वा शमीबिल्वमथापि वा ॥ ३७ ॥
चम्पको वा द्विरष्टादि त्रिगुणावधिनाहयुक् ।
स्वभावनाहसंयुक्तस्त्वक्सारद्रुमर्निमितः ॥ ३८ ॥
ध्वजदण्डस्समाख्यातो ध्वजयष्टिश्च कथ्यते ।
द्विभागादि नवांशान्तन्दण्ड दैर्घ्यं विधाय च ॥ ३९ ॥
एकांशेन विधातव्या ध्वजयष्टिर्गुरूत्तमाः ।
पञ्चांगुलं समारभ्य चांगुलात्षोडशांगुलम् ॥ ४० ॥
यावत्तावत्परीणाहमुपदण्डस्य कल्पयेत् ।
पञ्चांशात् द्वादशांशान्तं मूलनाहं विधाय च ॥ ४१ ॥
एकांशेनोनमग्रंस्यात्तथा दण्डाग्रमिष्यते ।
दण्डोक्तो वेणुवृक्षो वा ध्वजयष्टिमहीरुहः ॥ ४२ ॥
उभयोर्योगासिद्ध्यर्थं स्कन्धत्रयमथाहरेत् ।
स्कन्धं द्वयं तन्मानद्वादशांगुलमानतः ॥ ४३ ॥
षट्त्रिंशम्मात्रपर्यन्तं स्कन्धदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
सप्तांगुलं समारभ्य गायत्र्यर्णांगुलावधि ॥ ४४ ॥
स्कन्धविस्तार उद्दिष्टो मूलांग्रे तु त्रिभागतः ।
अर्धेन वा त्रिपादेन दर्व्याकारो यथा तथा ॥ ४५ ॥
चतुस्त्रिद्वयंगुलं वापि मानमेषां प्रकीर्तितम् ॥ ४५१/२ ॥
अर्धछिद्रमधस्कन्ध प्रान्ते यष्ट्यग्रदेशके ॥ ४६ ॥
मूलाग्रसुषिरोपेत दण्डयष्ट्यनुरूपतः ॥ ४६१/२ ॥
अर्धछिद्रमधस्कन्ध प्रान्ते यष्ट्यग्रदेशके ॥ ४७ ॥
दण्डप्रान्ते विधेयं स्याद्वलयं स्कन्ध एव वा ।
बृहत्स्कन्ध त्रिभागार्थं त्रिपादगुणमानतः ॥ ४८ ॥
षडंगुलं समारभ्य षडंगुल विवृद्धितः ।
दण्डखातप्रमाणान्तन्दण्दाग्रा द्वलय स्थितः ॥ ४९ ॥
तदर्धं वलयादूर्ध्वं यष्ट्यग्रं परिकीर्तितम् ।
भू प्रविष्ट प्रमाणं यद्दण्डाग्रे यष्टिदैर्घ्यकम् ॥ ५० ॥
कल्पयेन्महदल्पं वा खातञ्चेत्तत्बहिष्कृतम् ।
दण्डाग्रावधि संस्थाप्यो वलयस्कन्ध एव च ॥ ५१ ॥
पञ्चविंशतिमात्रादि त्रित्र्यंगुलविवर्धनात् ।
द्विगुणान्तं विधेयं वा भूमानं भूगतद्विजाः ॥ ५२ ॥
एकांगुलं समारभ्य पादमात्रविवृद्धितः ।
त्रिमात्रान्तो विधेयं स्याद्वलयः कीलसंयुतः ॥ ५३ ॥
वलयाकाश एषो वा वलयस्याद्यथा बलम् ।
रज्जुर्वलयमध्येस्याज्ज्येष्ठाद्यंगुलनाहयुक् ॥ ५४ ॥
ध्वजारोहक्रियायोग्यदैर्घ्येण च समन्वितम् ।
तन्तु जस्त्रिप्रदिष्टं स्यादशक्तौ बन्धनाहकम् ॥ ५५ ॥
एवं रज्जुं समापाद्य शुद्धिर्दण्डे विधाय च ।
संवेष्ट्य दर्भमालाभिरूर्ध्वात्सर्वं क्रमेण तु ॥ ५६ ॥
शतदर्भकृतं कूर्चं यष्ट्यग्रे विनिवेशयेत् ।
अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य शिवतत्वादिकन्यसेत् ॥ ५७ ॥
साधिपञ्च त्रिधादण्डं विभज्याग्रात् क्रमेण तु ।
स्कन्धत्रये च तान्येव वलये रविमर्चयेत् ॥ ५८ ॥
रज्जु शक्तिस्समाख्याता शिवस्स्याद्दण्डनायकः ।
गन्धाद्यैरर्चयेद्देवन्ततस्स्थापनमारभेत् ॥ ५९ ॥
रत्नन्यासन्ततः कुर्याद्दण्डमूले निवेशयेत् ।
कूर्मं वा वृषभं वाऽपि दण्डमूले निवेशयेत् ॥ ६० ॥
हैमगुञ्जादि निष्कान्तं मानन्देवालयाननम् ॥ ६०१/२ ॥
अधोमुखञ्च दष्डाधस्स्वस्वमन्त्रार्चितं द्विजाः ।
तदूर्ध्वे स्थापयेद्दण्डं यष्टिरग्रे यथा भवेत् ॥ ६११/२ ॥
देवालयाननो दण्डो वृषाग्रे पृष्टतोपि वा ।
तथैव गोपुरस्यापि महापीठान्तिकेपि वा ॥ ६२१/२ ॥
अन्तर्मण्डलसालादि मध्यगोपुरमध्यतः ।
नवपञ्चैकदण्डो वा वसुदिक्षु चतसृषु ॥ ६३१/२ ॥
प्रधानस्त्वग्रेदेशस्थो ध्वजास्तत्संख्ययामताः ।
अष्टदिक्षु च विद्येशाश्चतुर्दिक्षु नरादिकाः ॥ ६४१/२ ॥
दण्डाधिपास्समाख्याता पटेषु वृष एव हि ।
दण्डमूले तु कर्तव्या वेदिका सा त्वनेकधा ॥ ६५१/२ ॥
हस्तमात्रं समारभ्य त्र्यंगुलादि विवृद्धितः ।
द्विहस्तमानपर्यन्तं वेदिका विस्तरो मतः ॥ ६६१/२ ॥
समोत्तुंगा त्रिपादा वा अष्टांशात् सप्तपञ्च वा ।
चतुस्त्र्यंशार्धतुंगं वा वेदिका परिकीर्तिता ॥ ६७१/२ ॥
त्रिमेखला युता वापि प्रत्येकं वसुमात्रतः ।
द्वित्र्यंगुलक्षयाद्वापि मेखला मानमीरितम् ॥ ६८१/२ ॥
मेखला रहिते पीठे मूलेस्यादुपवेदिका ।
द्वयंगुलात् पादवृद्धया तु षडंगुलसमाविधि ॥ ६९१/२ ॥
पादार्धार्धत्र्यंघ्रिसमा उत्सेधाः परिकीर्तिताः ।
वेद्युर्ध्वेब्जं प्रकर्तव्यं चतुरंगुलमानतः ॥ ७०१/२ ॥
व्योमांगुलविवृद्ध्याष्टादशांगुल समावधि ।
पद्मोत्सेधस्समाख्यातो विस्तारो वेदिका समः ॥ ७११/२ ॥
एकैकांगुल वेशात्तु रुद्रमात्रसमाविधि ।
पद्मवेशस्समाख्यातः पद्मं स्यात् कर्णिकायुतम् ॥ ७२१/२ ॥
कर्णिका निर्गमो दण्डात् पादावृद्धयैकमार्गतः ।
गुणांगुलावधिः कार्यः तदुत्सेधनमुच्यते ॥ ७३१/२ ॥
चतुरष्टदलं पद्मं विकारदलमेव वा ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा विधेयन्दलवेष्टनम् ॥ ७४१/२ ॥
तथोपदलसंयुक्तं तद्वियुक्तन्तु वा भवेत् ।
एवं संपाद्य पीठन्तु कारयेछ्शिल्पितोषणम् ॥ ७५१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु अस्त्रेणाभ्युक्ष्य वेदिकम् ।
दर्भैः दण्डं समावेष्ट्य वृषकुम्भञ्च तत्पटम् ॥ ७६१/२ ॥
त्रिशूलेन समायुक्तं मंगलांकुरशोभितम् ।
धाम्नः प्रदक्षिणवशान्नीत्वा दण्डस्य सन्निधिम् ॥ ७७१/२ ॥
आधाराख्यमनन्तञ्च कूर्मे तु विनिवेशयेत् ।
कोणमध्ये च धर्मादीन् अधर्मादीन् प्रकल्पयेत् ॥ ७८१/२ ॥
दलेष्वष्टसु वामाद्या कर्णिकायाम्मनोन्मनीम् ।
दण्डे सदाशिवञ्चेष्ट्वा गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ७९१/२ ॥
त्रिवर्गसहिता सा च स्नपनोक्तविधानतः ॥ ८० ॥
बद्ध्वा वृषपटं रज्वा वृषगायत्रिमन्त्रतः ।
क्षुद्र घण्टां समायोज्य शस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ॥ ८१ ॥
कुम्बात्बीजं समादाय वृषरूपं स्मरन् गुरुः ।
वृषेन्द्रहृदये न्यस्त्वा गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ ८२ ॥
आरोपयेद्वृषं शीघ्रं वृषमूलेन देशिकः ।
आदौ स्पृष्ट्वा स्वयञ्चान्यंप्रेरयेद्रोहणायवा ॥ ८३ ॥
अधोमुखे वृषेराज्ञश्शान्तिर्भूम्यां विशेषतः ।
पटोर्ध्वगे वृषेराज्ञो जयो देवादितृप्तये ॥ ८४ ॥
आप्येन्दु शर्वपूर्वासुध्वजस्य गमनं शुभम् ।
क्षेमारोग्यजयाः पुष्टिः क्रमेण फलमीरितम् ॥ ८५ ॥
तपोमृत्युर्महारोगो वह्निकोणात्फलं भवेत् ।
वायौ भयं विजानीयात् पुच्छेप्येवं फलं भवेत् ॥ ८६ ॥
आरोहणे निरुद्धश्चेत् पटे देशिकदोषतः ।
दोषशान्तिं तदा कुर्यात् बहुरूपमनुस्मरन् ॥ ८७ ॥
शतमष्टोत्तरं ब्रह्म समिदाज्यान्नसंयुतम् ।
वृषकुम्भस्थतोयेन प्रोक्ष्येद्दण्डमूलकम् ॥ ८८ ॥
वृषविद्येश्वरानष्टौ पूर्वादिषु दलेषु च ।
तत्तोयैर्दलानष्टौ क्रमेण प्रोक्षयेत् गुरुः ॥ ८९ ॥
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य मुद्नान्नं विनिवेदयेत् ।
पुण्याहन्तत्समारभ्य यावन्नैवेद्यदानकम् ॥ ९० ॥
सर्वातोद्यसमायुक्तं गानध्वनिसमन्वितम् ।
चतुर्दिङ्नर्तनं कुर्याद्विशेषाच्छुद्धनर्तनम् ॥ ९१ ॥
अतः प्रभृतितीर्थान्तमवरोहावसानकम् ।
एककालंद्विकालं वा त्रिकालं पूजयेद्वृषम् ॥ ९२ ॥
यत्रैतत् क्रियते राष्ट्रे ध्वजयष्टिनिवेशनम् ।
नाकालमृत्युस्तत्रास्ति नालक्ष्मीः पापकृत्स्वपि ॥ ९३ ॥
नोपसर्गभयन्तत्र न परागमविभ्रमः ।
विपरीता न मतयो रोगिणामपिभूयसा ॥ ९४ ॥
स्वकालवर्षी पर्जन्यस्सुभिक्षं विजयी नृपः ।
शान्तानि सर्वपापानि पयस्विन्यः पयोभृतः ॥ ९५ ॥
कृतघ्नो ब्रह्महागोघ्नो दृष्ट्वा ध्वजनिवेशनम् ।
प्राप्नोति पापनिर्मोक्षं मखकर्तुः कुलद्वयम् ॥ ९६ ॥
भेरीसन्ताडनं रात्रौ कर्तव्यन्तु यथाविधि ।
स्थण्डिलद्वितयं कुर्याद्देवदेवस्य सन्निधौ ॥ ९७ ॥
षडुत्थमासनं कुर्माच्छूलभेर्यां गुरूत्तमाः ।
एकत्र विन्यसेच्छूलं भेरीं तत्सन्निधौ न्यसेत् ॥ ९८ ॥
पूर्वापरायतं पूर्वस्थितन्दक्षाननान्वितम् ।
पुण्याहं वाचयित्वादौ त्रिशूले देवतां न्यसेत् ॥ ९९ ॥
मध्यपत्रे भवेद्रुद्रो ब्रह्मादक्षिणपत्रके ।
वामे विष्णुं समावाह्य पालिकायां तु पार्वती ॥ १०० ॥
सेनानीः कुम्भदेशे तु तदास्ये विघ्नराजकः ।
दण्डाग्रे मदने ज्ञेयो भास्करो दण्डमध्यमे ॥ १०१ ॥
दण्डमूले तु चण्डेशो लक्ष्मीः पूर्वदलाग्रके ।
मातरस्सप्तदक्षे तु ज्येष्ठापश्चिमदिक्दले ॥ १०२ ॥
कात्यायनी तु कौबेर्यां शूलमूले मता इमे ।
रुद्रार्कवसवोश्विन्यावष्टादशगणाश्चये ॥ १०३ ॥
तानाहूयाशिषश्चोक्त्वा भेर्यां तद्देवतान्यसेत् ।
भेरीं वस्त्रेण संवेष्टय मध्ये रुद्रं समर्चयेत् ॥ १०४ ॥
ब्रह्माणन्दक्षिणे वक्त्रे विष्णुं वाममुखे यजेत् ।
वलये दक्षिणे सूर्यमितरे चन्द्रमर्चयेत् ॥ १०५ ॥
सप्तकीलेषु मातृश्च नवकीले नवग्रहान् ।
रुद्रांस्तत्संख्यके न्यस्त्वा चर्मसूत्रेषु वासुकीम् ॥ १०६ ॥
प्रहरे षण्मुखं पूर्वं मस्तकेभ्यर्चयेत् गुरुः ।
गन्धपुष्पादिभिर्द्रव्यैः नैवेद्यान्तैः पृथक् हृदा ॥ १०७ ॥
भेर्यास्सन्ताडनं कुर्यादस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ।
एकप्रहारतः पूर्वं द्वितीयं द्विप्रहारतः ॥ १०८ ॥
तृतीयं त्रिःप्रहारेण त्रयंवैकप्रहारतः ।
सन्ताड्य वादकं प्रोक्ष्य मन्त्रं पञ्चाक्षरं स्मरन् ॥ १०९ ॥
वस्त्रं गन्धं च माल्यञ्च सोत्तरीयं ससूत्रकम् ।
तद्धस्ते कुसुमं दद्यात्तन्मन्त्रं समनुस्मरन् ॥ ११० ॥
भेर्यां पुष्पं विनिक्षिप्य देशिकानुज्ञया तदा ।
भेरीं स्कन्दे समारोप्य वादयेत् सर्वतालवित् ॥ १११ ॥
गन्धारादि स्वरोपेतं समतालादि तालकम् ।
गीतनृत्तसमायुक्तमन्नलिंगसमायुतम् ॥ ११२ ॥
प्रतिमा सहितं वापि चण्डेश्वरयुतन्तु वा ।
संग्रहीत्वास्त्रराजानं वितानच्छत्रसंयुतम् ॥ ११३ ॥
धूपदीपसमायुक्तं घण्टारवसमन्वितम् ।
प्रविश्य नगराद्यन्तु ब्रह्मास्थानादितः क्रमात् ॥ ११४ ॥
इद्रस्थानादितो वापि बलिन्दद्यात् स्वनामतः ।
बलिदानावसाने तु तालस्वरसमायुतम् ॥ ११५ ॥
नर्तनेन समायुक्तं कारयेत् स्वस्वदिक्षु च ।
ब्रह्माणि ब्रह्मतालं स्यात् मेघरागस्वरान्वितम् ॥ ११६ ॥
समतालञ्च गान्धारं कोल्ली बद्धावणन्ततः ।
भृंगिणी कौशिकन्नट्ट भाषया मल्लतालकम् ॥ ११७ ॥
श्रीकामरन्नवाख्येन तत्केश्या बलिदानकम् ।
कोटिकन्तर्करागेण शालापाण्यातु डक्करी ॥ ११८ ॥
पूर्वादि दिक्षुसंयुक्तं पूर्वतालं यथा तथा ।
ध्वजारोहण पूर्वं स्यादुत्सवे त्रिगुणे दिने ॥ ११९ ॥
भेरीताडन पूर्वं चेत् तद्दिने द्विगुणे मतम् ।
देवस्य सन्निधौ कृत्वा स्थण्डिलानाञ्चतुष्टयम् ॥ १२० ॥
न्यस्त्वास्त्रमूर्तिमादौ तु तदग्रे विन्यसेत्पटम् ।
तदग्रे वृषकुंभंस्यात् वृषविद्येश्वरान्वितम् ॥ १२१ ॥
तदग्रे विन्यसेत् भेरीं सर्वलक्षणसंयुतम् ।
क्रमेणैतान् समभ्यर्च्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ १२२ ॥
भेरी कुम्भान्तरे होमं स्थण्डिले कल्पयेत्तु वा ।
प्रागुक्त विधिना चेष्ट्वा तत्वादीन् विनिवेशयेत् ॥ १२३ ॥
त्रिशूले देवताह्वानं कृत्वा प्रागुक्तवर्त्मना ।
भेरीं सन्ताड्य संग्राह्य त्रिशूलं वृषभान्वितम् ॥ १२४ ॥
अन्नलिंगसमायुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ।
ग्रामप्रदक्षिण कृत्वा देवतावाहनान्वितम् ॥ १२५ ॥
बलिप्रदानकालान्ते ध्वजस्थानं प्रविश्य च ।
ध्वजस्यारोहणं कुर्यात् प्रागुक्तविधिना गुरुः ॥ १२६ ॥
रात्रावेतत् समुद्दिष्टिं भेरीताडनपूर्वकम् ।
ध्वजस्य भ्रमणञ्चाह्निं कुर्याद्वा संस्कृतस्य च ॥ १२७ ॥
देवताह्वानकाले तु वर्जयेत् वृषभभ्रमम् ।
ततोंकुरार्पणं रात्रौ यागारम्भदिने मतम् ॥ १२८ ॥
तदर्थमंकुरं कुर्यात् तत्पूर्वे वर्जयेत्तु वा ।
ग्रामप्रदक्षिणन्तीर्थांकुरस्यावश्यकम्मतम् ॥ १२९ ॥
अन्येषामपि सर्वेषां कारयेद्वर्जयेत्तु वा ।
अंकुरार्पण पूर्वे तु सायाह्नसमयेमृदम् ॥ १३० ॥
संग्राह्य वापयेत् रात्रौ बीजान्यंकुरसिद्धये ।
तद्दिनेचैतदिष्टंस्यात् भेरीताडनपूर्वकम् ॥ १३१ ॥
अन्यत्सर्वं समुद्दिष्टमंकुरार्पण पूर्वके ।
तद्रात्रावैवकर्तव्यः यागारम्भश्शिवस्य तु ॥ १३२ ॥
केत्वंकुरो नवाहे स्यात् स्प्ताहे चोत्सवांकुरम् ॥ १३२१/२ ॥
एवन्निश्चित्य पूर्वेद्युरस्त्रराजन्तु वार्चयेत् ।
यागशालान्ततः कुर्यादग्रे वा त्वग्रपार्श्वयोः ॥ १३३१/२ ॥
वामेऽवामे तथा पञ्चशालानामिष्टदेशके ।
मध्यागारे विशेषेण पञ्चहस्तप्रमाणतः ॥ १३४१/२ ॥
एकहस्तविवृद्धया तु तिथिहस्तसमाविधिः ।
पङ्क्तित्रयसमायुक्तं पञ्चपङ्क्तिसमन्वितम् ॥ १३५१/२ ॥
समानपंक्तयोवास्युर्मात्रादेकांशवर्धनात् ।
नवांगुलान्तमानेन त्वधिकाः पञ्चपङ्क्तयः ॥ १३६१/२ ॥
एकपङ्क्तियुतावापि चतुर्द्वारं महीयसी ।
एकद्वारयुतां वापि मण्डपाकारसंस्थिताम् ॥ १३७१/२ ॥
शालाकूटनिभां वापि नवपञ्चाग्निसंयुताम् ।
एकाग्निसहितां वापि वितानध्वजसंयुताम् ॥ १३८१/२ ॥
दर्भमालासमायुक्तां मुक्तादामप्रलम्बिताम् ।
नालिकेरफलोपेतां सर्वमण्डनमण्डिताम् ॥ १३९१/२ ॥
मध्यमे वेदिकोपेतां वसुमात्रप्रमाणतः ।
एकांगुलविवृद्धयाष्टाविंशत्यंगुलकावधि ॥ १४०१/२ ॥
वेदिकोत्सेध उद्दिष्टो विस्तारस्य त्रिभागतः ।
अथवा पङ्क्तिमानेन चोपदेवी समन्वितम् ॥ १४११/२ ॥
मुष्ट्यरत्नीमितं कुण्डं करमानन्तु वा भवेत् ।
युगाश्रं वर्तुलं वापि त्रिमेखलसमन्वितम् ॥ १४२१/२ ॥
मण्डपे मालिकादौ वा कुर्यात् यागाधिवासनम् ।
एवं सर्वञ्च संपाद्य शिल्पिमोचनमाचरेत् ॥ १४३१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वान्ते वास्तुहोमं समाचरेत् ।
भूपरिग्रहकं वापि सर्वाध्वर शिरोयुतम् ॥ १४४१/२ ॥
स्थण्डिलं वेदिका मध्ये कुर्याल्लक्षणसंयुतम् ।
द्रोणात् द्रोणविवृद्धयातु नवद्रोणावसानकम् ॥ १४५१/२ ॥
तदर्धतण्डुलोपेतं तदर्धतिलसंयुतम् ।
तद्वल्लाजसमोपेतं तदर्धतिलसंयुतम् ॥ १४६१/२ ॥
विचित्रकर्णिकोपेतं प्रज्वलद्दलशोभितम् ।
तिललाजादिरेखाढ्यन्दर्भवेष्टनसंयुतम् ॥ १४७१/२ ॥
पञ्चाद्येक विवृद्धया तु तत्वदर्भान्तसंख्यया ।
तन्मध्ये स्थापयेत्कुम्भं शिवाख्यं वर्धनीयुतम् ॥ १४८१/२ ॥
अष्टविद्येश्वरोपेतं कुम्भावरणसंयुतम् ।
सर्वे ससूत्रवस्त्राढ्याहेमपंकजभूषिताः ॥ १४९१/२ ॥
सापिधानास्सकूर्चाश्च पक्वबिम्बफलप्रभाः ।
स्नपनाद्ध्यायसंसिद्धप्रमाणेन समन्विताः ॥ १५०१/२ ॥
शिवाख्ये नवरत्नं स्यात् वर्धन्यां पञ्चरत्नकम् ।
लोकेशादिषु हेमानि क्षिपेल्बाह्यघटेष्वपि ॥ १५११/२ ॥
आढ्येनैवं प्रकर्तव्यं वस्त्रयुग्मञ्च मध्यमे ।
तोरणद्वारकुम्भांश्च लोकपालघटानपि ॥ १५२१/२ ॥
हित्वा विद्येशसहितशिवं शक्तिसमन्वितम् ।
मङ्गलाष्टकसंयुक्तं दशास्त्रं विनिवेशयेत् ॥ १५३१/२ ॥
एवं संपाद्य सर्वन्तु कुर्यात्प्रतिसरक्रियाम् ।
सौवर्णं राजतं सूत्रं यद्वा कार्पासनिर्मितम् ॥ १५४१/२ ॥
सौवरणं राजतं बेरप्रकोष्ठपरिणाहतः ।
स्वल्पाधिकप्रमाणाढ्य नागराजफणान्वितम् ॥ १५५१/२ ॥
तत्पुच्छसंयुतं सूत्रं पटाकारसमन्वितम् ।
अनन्तस्त्वधि देवस्यात् सौवर्णे राजतेऽपि वा ॥ १५६१/२ ॥
सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं सूत्रमेकतमं भवेत् ।
ग्रथितं श्रेष्ठमित्युक्तं वलयग्राहकान्वितम् ॥ १५७१/२ ॥
क्षौमपट्टादिसूत्रोक्तं यदि तत्वत्रयात्मकम् ।
शान्त्यर्थं विजयार्थन्तत्कलात्मकमितिस्मृतम् ॥ १५८१/२ ॥
नवतत्वात्मकं कार्यमारोग्यार्थं प्रमाणतः ।
षडंगमूर्तिपांगञ्चेत् पुत्रायुष्यफलप्रदम् ॥ १५९१/२ ॥
एकद्वित्र्यंगुलाधिक्यं योग्यनाहप्रमाणतः ।
संशोद्ध्य वारिणा चैवञ्चन्दनेनोपलिप्य च ॥ १६०१/२ ॥
भस्माधारे न्यसेत्भस्म मध्येनेत्रमनुस्मरन् ।
प्रत्येकं स्थण्डिलं कृत्वा तदूर्ध्वे यन्त्रिकोपरि ॥ १६११/२ ॥
पात्रं संस्थाप्य संपूर्य तण्डुलैरुडुसन्निभैः ।
द्विप्रस्थान्तैर्नतद्धीनैः द्रोणाद्यै र्हृदयं स्मरन् ॥ १६२१/२ ॥
तन्मध्ये विन्यसेत्सूत्रं भस्माधारसमन्वितम् ।
अभिन्नयुग्मसुश्लक्ष्णपूगसारसमन्वितम् ॥ १६३१/२ ॥
अच्छिन्नमूलपूर्वोदक् वक्त्रताम्बूलकान्वितम् ।
ताम्बूलं सूत्रसहितं स्थण्डिलोपरि विन्यसेत् ॥ १६४१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेद्धृदयेन तु ।
स्थण्डिले पूजयेच्छक्तिं यंत्रिकायां त्रितत्वकम् ॥ १६५१/२ ॥
प्रधानतत्वं पात्रेस्यात् दण्डवत्तण्डुलेमता ।
भस्माधारे उमाख्यास्यात् भसिते लकुलीश्वरम् ॥ १६६१/२ ॥
अनन्तादींश्च सूत्रे तु गन्धाद्यैरर्चयेत्क्रमात् ।
पात्रमाच्छाद्य पट्टाद्यैः मालान्तदुपरिन्यसेत् ॥ १६७१/२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वातोद्यसमन्वितम् ।
ग्रामदक्षिणं वाथ प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ॥ १६८१/२ ॥
कारयेद्वर्जयेद्वाथ देवेशं पूजयेत्ततः ।
अंगुष्ठानामिकाभ्यन्तु ग्रहीत्वा वामहस्तके ॥ १६९१/२ ॥
आलभेत् भस्म संयुक्तं सूत्रन्दक्षांगुलद्वयात् ।
मन्त्रेणानुष्टुभानेत्रंस्मरन् सर्वप्रकोष्ठके ॥ १७०१/२ ॥
देवानां बन्धयेत्तत्र भसितं विनिवेशयेत् ।
सर्वात्मनाथ देवीनां वामे वा दक्षिणेथ वा ॥ १७११/२ ॥
जनेभ्यो भसितन्दद्याद्देशिकप्रमुखस्तथा ।
ताम्बूलञ्च फलापूपनालिकेरफलान्वितम् ॥ १७२१/२ ॥
दद्यात् देवाय भक्तेभ्यः दापयेद्वर्जयेत्तु वा ।
स्कन्दो मा सहिते स्कन्दहीने वा चन्द्रशेखरे ॥ १७३१/२ ॥
देवियुक्ते वियुक्ते वा नृत्तरूपे विशेषतः ।
उमा महेश्वरे वामे सुखासीने महेश्वरः ॥ १७४१/२ ॥
अन्यस्मिन् सौम्यरूपे च कल्पयेदुत्सवाय च ।
एकद्वित्रिषु सर्वत्र वाञ्छया कौतुकं मतम् ॥ १७५१/२ ॥
कौतुकञ्चेत्कृतं कार्यं ग्रामादीनं प्रदक्षिणम् ।
यागारम्भदिनेत्वेतत् विधानं परिकीर्तितम् ॥ १७६१/२ ॥
अन्यस्मिन् दिवसे कार्यं मध्यमे चोत्सवस्य वा ।
कौतुकं वाञ्छिते बिम्बेतद्दिनात् पूर्वरात्रिके ॥ १७७१/२ ॥
रौद्रे शान्तेऽपि वा बेरे शिवभक्ते विधिर्मतः ।
त्रिशूले मध्यपत्रे वा तत्स्थ देवकरेपि वा ॥ १७८१/२ ॥
दशायुधानां सर्वेषां सूत्रबन्धनमिष्यते ।
यागारम्भस्य पूर्वेद्युः तद्दिने वा समाचरेत् ॥ १७९१/२ ॥
तीर्थार्थमंकुरं कुर्यादनयोः पूर्वकालतः ।
देशिको मूर्तिपैस्सार्धं सकलीकृतविग्रहः ॥ १८०१/२ ॥
द्वारपूजान्ततः कृत्वा यागशालां प्रविश्य च ।
ब्रह्मेष्टिं भूतशुद्धिञ्च सकलीकरणं पुनः ॥ १८११/२ ॥
पाद्यादि त्रितयं कृत्वा प्रोक्षयेदर्घ्यवारिणा ।
वेदिकायां ततः कृत्वा स्थण्डिले तु शिवासनम् ॥ १८२१/२ ॥
कृत्वा शिवघटे मूर्तिं मूर्तिमन्त्रेण कल्पयेत् ।
पञ्चब्रह्माणि विन्यस्य कल्पयेत्तत्कलामयम् ॥ १८३१/२ ॥
विद्यादेहञ्च संकल्प्य प्रणवं विन्यसेत् शिवम् ।
हृदयादीनि विन्यस्य पाद्यद्यैरर्चयेत्ततः ॥ १८४१/२ ॥
एवं मनोन्मनीन्न्यस्त्वा शक्तिमन्त्रेण पूजयेत् ।
विद्येशान् परितश्चेष्ट्वा लोकपालान् प्रपूजयेत् ॥ १८५१/२ ॥
तदस्त्राणि च संपूज्य दर्पणादीनि पूजयेत् ।
तानि वा वेदिका बाह्ये स्थण्डिलोर्ध्वे स्थलेपि वा ॥ १८६१/२ ॥
अष्टदिक्षु वा पूज्य महादिक्षु द्वयं द्वयं ।
तदन्ते चास्त्रराजानमष्टदिक् स्थण्डिलेस्थितम् ॥ १८७१/२ ॥
एवं क्रमेण संपूज्य यायात्कुण्डान्तिकं गुरुः ।
संस्कृत्य विधिना कुण्डं शिवाग्निं विधिना नयेत् ॥ १८८१/२ ॥
नवधा पञ्चधा कृत्वा स्वस्वकुण्डे स्वदिक् गतम् ।
न्यस्त्वाऽवाह्य शिवं सांगं सब्रह्मांगञ्च तर्पयेत् ॥ १८९१/२ ॥
चतुर्दिक्षु नराद्यास्युः हृदयाद्या विदिक्षुवै ।
स्वस्वमन्त्रप्रधाने तु सर्वैर्मन्त्रैश्च तर्पयेत् ॥ १९०१/२ ॥
वेणुबिल्वयवा वापि सक्तुक्षीरं यवंगुलम् ।
तिलसर्षपमुद्गा वा होमकर्मणिसंस्थिताः ॥ १९११/२ ॥
ब्रह्मशालियवैर्वापि माषशालियवैस्सह ।
तिलसर्षपमुद्गाश्च सक्तुवेणुर्गुलं मधु ॥ १९२१/२ ॥
चतुर्द्धैवं समाख्यातं होमद्रव्यं मुनीश्वराः ।
समिदाज्यान्नलाजांस्तु चतुर्वर्गेषु होमयेत् ॥ १९३१/२ ॥
शतमष्टोत्तरं होमं शिवेनांगैर्दशांशतः ।
प्रधानेत्वन्य कुण्डेषु कलार्थञ्जुहुयुः क्रमात् ॥ १९४१/२ ॥
द्रव्यभेदेन मन्त्रास्तु क्वचिदुक्ता शिवागमे ।
तत्र भेदेन मन्त्राणां भेदो नात्र विधीयते ॥ १९५१/२ ॥
होमान्ते तु हविर्दिद्याद्धोमादौ वा हविर्भवेत् ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् तद्विधानमिहोच्यते ॥ १९६१/२ ॥
नित्योत्सवविधानेन कृत्वा लिंगंहविर्मयम् ।
तत्रेष्ट्वा चास्त्रराजन्तु त्रिशूलेन समन्वितम् ॥ १९७१/२ ॥
दशायुधसमोपेतं धूपदीपसमन्वितम् ।
घण्टारवसमोपेतं बलिद्रव्यसमायुगम् ॥ १९८१/२ ॥
नानाछत्रसमायुक्तं नानावाद्यसमन्वितम् ।
प्रविश्य नगराद्यन्तु देशिकश्शिष्य एव वा ॥ १९९१/२ ॥
देवताह्वानदेशे तु बलिं दद्यात् क्रमेण तु ।
लड्डुकं मोदकं मौद्गं गुलं सक्तुं गणेश्वरे ॥ २००१/२ ॥
पायसं रात्रिचूर्णन्तु पद्मपुष्पं सलाजकम् ।
ब्रह्मप्रियमिदं देयं द्वितीयेहनिकीर्तितम् ॥ २०११/२ ॥
कृसरान्नं घृतोपेतं कदलीफलसंयुतम् ।
तृतीयेहनि दातव्यं भूतानां प्रीतिकारणम् ॥ २०२१/२ ॥
रात्रिचूर्णसमोपेतं नालिकेरफलान्वितम् ।
चतुर्थेहनिदातव्यं गन्धर्वप्रियमेव च ॥ २०३१/२ ॥
घृतं प्रियंगुसंयुक्तं इन्द्रवल्ली समन्वितम् ।
पञ्चमेहनि दातव्यं इन्द्रप्रियकरं भवेत् ॥ २०४१/२ ॥
वेण्वन्नं घृतसंयुक्तं पनसोत्थ फलान्वितम् ।
षष्ठेहनि प्रदातव्यं ऋषीणां प्रीतिसिद्धये ॥ २०५१/२ ॥
गुलान्नं घृतसंयुक्तं बृहतीफलसंयुतम् ।
सप्तमेहनि दातव्यं श्रियः प्रीतिकरं भवेत् ॥ २०६१/२ ॥
माषोदनं घृतोपेतं अजमांससमन्वितम् ।
अष्टमेहनि दातव्यं राक्षसः प्रीतिसिद्धये ॥ २०७१/२ ॥
शुद्धान्नन्दधिसक्तुञ्च लाजपुष्पसमन्वितम् ।
नवमेहनिदातव्यं शिवप्रीतिकरं भवेत् ॥ २०८१/२ ॥
अथवान्यप्रकारेण देवताद्रव्यमुच्यते ।
शुद्धान्नन्दधिसंयुक्तं लड्डुकापूपसंयुतम् ॥ २०९१/२ ॥
फलैश्च गुलसंयुक्तं गणेशस्य प्रियं भवेत् ।
फलैश्च रजनीचूर्णं घृतान्नं दधिसक्तुकम् ॥ २१०१/२ ॥
भूतेभ्यः कृसरः प्रोक्तः तेन तेभ्यो बलिर्भवेत् ॥ २११ ॥
पद्ममूलकुशाग्रञ्च शाल्यान्नं घृतमिश्रितम् ।
कदलीफलसंयुक्तं ऋषिभ्यो बलिमाचरेत् ॥ २१२ ॥
इन्द्रवल्ली हरिद्रा च प्रियंगुघृतसंयुतम् ।
चतुर्थेऽहनि दातव्यं शक्रस्यास्य तु तृप्तये ॥ २१३ ॥
पायसं रात्रिचूर्णञ्च पद्मपुष्पं सलाजकम् ।
पञ्चमेहनि दातव्यं ब्रह्मप्रीतिकरं भवेत् ॥ २१४ ॥
गुलान्नमाज्यसंयुक्तं बृहतीफलसंयुतम् ।
षष्ठेहनिप्रदातव्यं विष्णुप्रीतिविवृद्धये ॥ २१५ ॥
कृसरान्नं घृतोपेतं नालिकेरफलान्वितम् ।
सप्तमेहनिदातव्यं शिवप्रीतिकरं भवेत् ॥ २१६ ॥
वेण्वन्नं दधिसंयुक्तं कदलीपनसान्वितम् ।
अष्टमेहनिनिदातव्यमीश्वरप्रीतिसिद्धये ॥ २१७ ॥
शुद्धान्नन्दधिसंयुक्तं लाजपुष्पसमन्वितम् ।
नवमेहनि दातव्यं चण्डेशप्रीतिहेतवे ॥ २१८ ॥
नवानां दिवसानान्तु देवद्रव्याणि च द्विजाः ।
कथितान्यत ऊर्ध्वन्तु कथ्यते द्वादशाहके ॥ २१९ ॥
मुद्गान्नं लड्डुकं सर्पिकदलीगुलसंयुतम् ।
प्रथमेहनि दातव्यं विघ्नमन्त्रमनुस्मरन् ॥ २२० ॥
रक्तान्नं मांससंयुक्तं कृसरापूपसंयुतम् ।
घृतमत्स्यसमायुक्तं जपाकुसुमसंयुतम् ॥ २२१ ॥
द्वितीयेहनि दातव्यं पैशाचम्मन्त्रमुच्चरन् ।
पायसं सक्तुपुष्पञ्च पद्मपुष्पसमन्वितम् ॥ २२२ ॥
तृतीयेहनि दातव्यं ब्रह्ममन्त्रमनुस्मरन् ।
कृसरान्नं घृतं सक्तु लड्डुकैश्च समन्वितम् ॥ २२३ ॥
चतुर्थेहनिदातव्यं गन्धर्वम्मन्त्रमुच्चरन् ।
इन्द्रवल्ली हरिद्रान्नं सघृतं लाजसंयुतम् ॥ २२४ ॥
पञ्चमेहनितातव्यं भूतमन्त्रमनुस्मरन् ।
गुलान्नं घृतसंयुक्तं नालिकेरफलान्वितम् ॥ २२५ ॥
षष्ठेहनिप्रदातव्यं स्कन्दमन्त्रमनुस्मरन् ।
कुशाग्रं घृतसंयुक्तं शुद्धान्नं दधिसंयुतम् ॥ २२६ ॥
सप्तमेहनि दातव्यं ऋषीणां मन्त्रमुच्चरन् ।
क्षीरान्नं शालिपिष्टञ्च इक्षुखण्डसमन्वितम् ॥ २२७ ॥
अष्टमेहनि दातव्य नागमन्त्रमनुस्मरन् ।
दधिकान्नं गुलोपेतम्मातुलंगफलन्तथा ॥ २२८ ॥
नवमेहनि दातव्यमैन्द्रमन्त्रमनुस्मरन् ।
गुलान्नमाज्यसंयुक्तं कदलीपनसमन्वितम् ॥ २२९ ॥
दशमेहनिदातव्यं विष्णुमन्त्रमनुस्मरन् ।
रक्तान्नं मांससंयुक्तं अपूपं तिलचूर्णयुक् ॥ २३० ॥
एकादशाहे दातव्यं रक्षसाम्मन्त्रमुच्चरन् ।
शाल्यन्नं दधिसंयुक्तं गुलखण्डसमन्वितम् ॥ २३१ ॥
द्वादशेहनि दातव्यं शिवमन्त्रमनुस्मरन् ।
सप्ताहे वाथ पञ्चाहे त्रिदिने व्योमरात्रिके ॥ २३२ ॥
पूर्वं त्यक्त्वा परं प्रोक्तं दिनद्रव्याश्च देवताः ।
दिनद्रव्यबलिद्रव्यं कथितं मुनिसत्तमाः ॥ २३३ ॥
पूर्वं ब्रह्मादि देवेषु द्रव्यैरेतैर्बलिर्भवेत् ।
दिनाधिपति तृप्त्यर्थं शुद्धान्नं दधिसंयुतम् ॥ २३४ ॥
दद्याल्लोकेशतृप्त्यर्थं लोकपालादि मन्त्रतः ।
वृषादि परिवारेषु ध्वजे ब्रह्मादिषु क्रमात् ॥ २३५ ॥
बलिन्दत्वा तदन्ते तु बलिपीठे बलिं क्रमात् ।
ध्वजादि बलिपीठान्तं अथवा बलिरीरितः ॥ २३६ ॥
ब्रह्मादि बलिपीठन्तं शक्रात् पीठान्तमेव वा ।
तत्तत् दिनाधि देवानां बलिपीठे बलिस्तु वा ॥ २३७ ॥
दिन देवादि तृप्त्यर्थं शुद्धान्नेन बलिस्तु वा ।
लोकेशेभ्यो बलिर्वापि दिनदेवेषु वामतः ॥ २३८ ॥
दिनदेवबलिद्रव्यैः लोकपालेऽथ वा बलिः ।
दिनानामपि सर्वेषां दिनं प्रतिबलिद्वयम् ॥ २३९ ॥
कुर्यात् वाद्यं तयोरेकं बलिर्दिवसयोस्तु वा ।
सायं प्रातर्बलिन्दद्यात् तत्काले वा तदन्तके ॥ २४० ॥
बेरयात्रा प्रकर्तव्या यानक्रममिहोच्यते ।
प्रथमे वृषयन्त्रं स्यात् द्वितीये भ्रमणार्हकम् ॥ २४१ ॥
डोलायन्त्रं तृतीये स्यात् वाजियन्त्रं ततः परम् ।
सिह्मयन्त्रं ततः प्रोक्तं दीपयन्त्रं ततो भवेत् ॥ २४२ ॥
मेषयन्त्रं ततो ज्ञेयं रथयन्त्रं ततो भवेत् ।
अन्योन्यञ्चारुरूपाणि कार्याणि द्विजसत्तमाः ॥ २४३ ॥
बेराण्यनेकरूपाणि तदन्ते कथितानि च ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् बलिपीठसमन्वितम् ॥ २४४ ॥
अन्नलिंगसमायुक्तं त्रिशूलेन समायुतम् ।
दशायुधसमायुक्तं गोलकालिंगसंयुतम् ॥ २४५ ॥
रथस्थितगणेशानां तदन्ते नन्दिकेश्वरम् ।
रथे वा शिबिकायां वा सर्वालंकारसंयुतम् ॥ २४६ ॥
एतैस्सर्वैविहीनोग्रे बल्यंगैश्च समन्वितः ।
तदन्ते वृषभं पश्चात् वृत्तार्थं मुखरंगकम् ॥ २४७ ॥
तदन्ते देवदेवेशरथस्सर्वांगसुन्दरः ।
रथाग्रोभयसंस्थाभ्यां भूषिताभ्यां विशेषतः ॥ २४८ ॥
घृतचामरहस्ताभ्यां मत्कन्याभ्यां विराजितः ।
नवरत्नोज्वलच्छवेत छत्रेणोपरिगामिनाम् ॥ २४९ ॥
मदन्तिक गतेनैव शैवाचार्येण शोभितः ।
मत्पृष्ठभागसंस्थेन मत्कर्मनिरतेन च ॥ २५० ॥
परिचारक संज्ञेन मत्भक्तेनाप्रमादिना ।
पद्मकुड्मलसन्नद्धपाश संबन्धहस्तया ॥ २५१ ॥
पुरुषाकारधारिण्या शोभितो रुद्रकन्यया ।
मद्दास्यावाथ सर्वांगसुन्दर्यास्स्यन्दनस्य च ॥ २५२ ॥
तदन्ते देवदेवेशिरथस्तद्वत् विभूषितः ।
तदन्ते चण्डनाथस्यात् प्रथग्वान्यसमन्वितम् ॥ २५३ ॥
षोडशप्रतिमादीनि यान्यन्यानि शिवस्य तु ।
शिवभक्ताश्च ये ख्यातास्तेषां रंगान्यनेकधा ॥ २५४ ॥
तानि अग्रगान्यनेयानि पृष्टतो वा द्विजोत्तमाः ।
एषामिष्टन्तु यत्ग्राह्यं बल्यंगं कौतुकं विना ॥ २५५ ॥
नानावाद्यसमायुक्तं गजाश्वाद्युष्ट्रसंयुतम् ।
वीथिसम्मार्जनोपेतं जलसेकसमन्वितम् ॥ २५६ ॥
गृहं प्रतिकृतालेपचूर्णचित्रसमन्वितम् ।
मंगुलांकुरसद्वीपवर्धनीकुम्भवारियुक् ॥ २५७ ॥
कदलीपूगसंयुक्तं पट्टवस्त्रादि शोभितम् ।
दर्भमाला समायुक्तं मुक्तादामविभूषितम् ॥ २५८ ॥
उपरिष्टादधस्तात्तु तलं प्रति तलं प्रति ।
विन्यसेद्दीपदण्डांश्च रात्रौ चेद्दीपमालया ॥ २५९ ॥
गृहालंकार उद्दिष्टो गृहहीनस्थलेपि च ।
नानाध्वजसमोपेतं नानावाद्यसमन्वितम् ॥ २६० ॥
नानागानसमोपेतं नानानृत्तसमन्वितम् ।
नानाच्छत्रसमोपेतं पिच्छचामरसंयुतम् ॥ २६१ ॥
तालवृन्तसमोपेतं धूपदीपसमन्वितम् ।
प्रतिदिनं कुर्यादह्निरात्रौ महोत्सवे ॥ २६२ ॥
रथादौ शिबिकादौ वा परिचारकमूर्धसु ।
यानकाले तु ताम्बूलं देयं नानाफलानि च ॥ २६३ ॥
भक्ष्यापूपादिकन्देयं दत्वा काण्डपटादिकम् ।
योग्यायोग्य विभागेन दग्धार्द्र विषयः क्रमात् ॥ २६४ ॥
दग्धं सर्वं द्विजैस्सिद्धमार्द्रं शूद्रे तु वा मतम् ।
वित्वक् सत्वक् कृतं युक्तया वीक्षणादिविशोधितम् ॥ २६५ ॥
शंखध्वनिसमायुक्तं पाद्याचमनसंयुतम् ।
प्रच्छन्नपटमावर्ज्य निर्माल्यापनये कृते ॥ २६६ ॥
दत्वोपहारान् सर्वेभ्यो मद्भक्तेभ्यः क्रमेण तु ।
आगन्तुकेभ्य स्त्वन्येभ्यः तत्तत् भक्त्यनुसारतः ॥ २६७ ॥
प्रवेश्यस्थानकूटाद्यमासनस्थाय शम्भवे ।
दत्वा पाद्यादिकं नित्यं स्नपनं शान्तिहोमयुक् ॥ २६८ ॥
कार्यं तक्षादिसंस्पृष्टरथादिस्पर्शशान्तये ।
चण्डालपाणदृक्दोषनिवृत्यर्थं विशेषतः ॥ २६९ ॥
आवश्यकमिदं ज्ञेयं प्रतिधानं गुरूत्तमाः ।
शान्तिहोमं विनावाथ अशक्तौ स्नपनं नयेत् ॥ २७० ॥
पञ्चप्राकारबाह्ये तु मम याने प्रकल्पिते ।
विधाय स्नपनं वाथ पञ्चखारिसमन्विते ॥ २७१ ॥
चत्वारिंशमितैर्भारैः जलैर्वाथ तदर्धतः ।
पादेन वाथ तन्यूनैस्नापयेद्देवमादरात् ॥ २७२ ॥
मृगयात्रां विशेषेण स्नपनं कर्म कल्पयेत् ।
स्वकालविहितञ्चैतदिष्टदं परिकीर्तितम् ॥ २७३ ॥
प्रातस्सन्ध्यार्चनन्नित्यं यागमण्टपवेशनम् ।
रथाद्यारोहणं यानन्ततो मध्याह्नपूजनम् ॥ २७४ ॥
रथेचेद्धूपदानान्तं नैवेद्यान्तं शिवालये ।
यात्रार्थस्नपनं पश्चात्ततो नैमित्तिकार्चनम् ॥ २७५ ॥
विनोददर्शनञ्चान्ते प्रदोषे पूजनन्ततः ।
पुनर्होमनिवेशश्च ततो ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ २७६ ॥
यात्रार्थस्नपनं पूजा नृत्तगेयादि दर्शनम् ।
ततो धाम निवेशश्च देव्या सह निवेशनम् ॥ २७७ ॥
काले षोडशसंख्याते यामार्धपरिनिष्ठिते ।
कृतसर प्रति सरस्यैता देवताः विहितः क्रियाः ॥ २७८ ॥
स्वकालेनुष्ठितास्त्वेता क्रियास्सर्वार्थसाधकाः ।
पूर्वपूर्वग्रहेऽपुष्टिः पृष्ठपृष्ठग्रहेऽशुभः ॥ २७९ ॥
तस्मात्सर्व प्रयत्नेन पूर्वकाले समाचरेत् ।
स्वकालेपि च दोषस्स्यात् पृष्ठकाले समाचरेत् ॥ २८० ॥
यानकाले बलेः काले पूर्वकालेऽथवामतः ।
परिवारोक्तमार्गेण बलिपीठे समाचरेत् ॥ २८१ ॥
मार्दवार्क्षन्तु वा पीठं लोहं वाभू विलेपनम् ।
यागमण्डपवेशञ्च हित्वान्तर्वेशनन्तु वा ॥ २८२ ॥
तत्र ताम्बूलदानाद्यं वर्जयेद्वाथ कारयेत् ।
उक्तकाले परित्यागे शान्तिहोमञ्च कारयेत् ॥ २८३ ॥
रात्रौ नीराजनं कार्यं धूपदीपावसानके ।
प्रभूतन्तु हविर्दद्याद्यानकालावसानके ॥ २८४ ॥
एवं प्रतिदिनं कुर्यात् विशेषस्त्वघुनोच्यते ।
ग्रामादौ तत्बहिः वापि कल्पिते मण्डपादिके ॥ २८५ ॥
नीत्वा देवं समाराध्य विनोदालोकनन्ततः ।
प्रविश्य धाम वा नो नयेत् ग्रामं समस्तकम् ॥ २८६ ॥
प्रवेशेवाथ वृष्ट्यादावेवमेव समाचरेत् ।
भविष्यद्वृष्टिशंकायान्धकारे महत्यपि ॥ २८७ ॥
शान्तिहोमो विधेयस्यादवशिष्टप्रदक्षिणे ।
यागारम्भदिने वाथ तीर्थदानदिनेपि च ॥ २८८ ॥
सकलं भ्रामयेत् ग्रामं प्रायश्चित्तन्नचोच्यते ।
ग्रामप्रदक्षिणे हीने दिशाहोमन्तु कारयेत् ॥ २८९ ॥
निर्मले नभसीन्दोश्च दर्शनेऽवश्यमेव च ।
बेरयात्रा प्रकर्तव्या बलिन्नित्यं समाचरेत् ॥ २९० ॥
तीर्थाह्नः पञ्चमे पूर्वे चतुर्थे वा समाचरेत् ।
तैलाभ्यंगञ्च तद्वारे रात्रिचूर्णयुतन्तु वा ॥ २९१ ॥
ताम्बूलदानसहितन्देवे भक्तेषु च क्रमात् ।
अन्यत्रापि च कर्तव्यं ध्वजारोहेपि वामतम् ॥ २९२ ॥
देवाग्रे स्थापयेत्तैलं स्थण्डिलेयंत्रिकोपरि ।
अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य संहिता मनुना लभेत् ॥ २९३ ॥
कवचेनाव कुण्ठ्याथ यजेद्गन्धाधिभिः हृदा ॥ २९३१/२ ॥
शिवतत्वादिभिस्तैलं मूलयुक्तैर्नमोन्तकैः ।
सपुष्पन्निक्षिपेन्मूर्ध्नि रात्रिचूर्णमनुक्रमात् ॥ २९४१/२ ॥
ललाटात् पादबाह्वन्तं देव्याः कण्ठान्तमाचरेत् ।
तत्र वन्यत्र वा स्नानं कृत्वा मौद्गन्निवेदयेत् ॥ २९५१/२ ॥
तीर्थाह्नात् पूर्वदिवसे तत्पूर्वे वा समाचरेत् ।
नटेशभ्रमणं कुर्यात्तदर्धं पूर्वरात्रिके ॥ २९६१/२ ॥
कौतुकं पूर्वविधिना कारयेन्नृत्तमूर्तये ।
सर्वाभरणयुक्ताय पूजिताय विशेषतः ॥ २९७१/२ ॥
तस्मादन्यत्र कूटेवा रंगे वाऽस्थानमण्टपे ।
सर्वालंकारसंयुक्तं कृत्वा धामप्रदक्षिणम् ॥ २९८१/२ ॥
तत्काले वा प्रभाते वा देवदेवं प्रवेश्य च ।
विनोददर्शनञ्चापि कारयेद्विजसत्तमाः ॥ २९९१/२ ॥
प्रातस्नानादिकं कृत्वा भूषयेत् भूषणार्हकैः ।
नानागरुसुगन्धञ्च कर्पूरेण विमिश्रितम् ॥ ३००१/२ ॥
धामप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वातोद्यसमन्वितम् ॥ ३०१ ॥
स्थण्डिलोपरि संस्थाप्य पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
संप्रोक्ष्यार्घ्याम्भसास्त्रेण मन्त्रयेत् शर्वशम्बरैः ॥ ३०२ ॥
गन्धादिभिस्समभ्यर्च्य कवचेनावकुण्ठयेत् ।
समिदाज्येन चरुणा तिललाजगुलैस्तु वा ॥ ३०३ ॥
मूलेन शतहोमस्स्यादस्त्रहोममतो न वा ।
पञ्चाग्नि संस्कृतिर्युक्तो होमस्सर्वार्थसाधकः ॥ ३०४ ॥
प्रायश्चित्तंत्वघोरेण कृत्वा पूर्णासमन्वितम् ।
सद्योजातेन संस्पृश्य गन्धंमूलेन दापयेत् ॥ ३०५ ॥
सवत्सांगां सुवर्णञ्चकांस्यपात्रं सुवस्त्रयुक् ।
तिलमाज्यमथान्यद्वा दद्यादाचार्य तृप्तये ॥ ३०६ ॥
जलदानसमोपेतं यात्रादानमिदंमतम् ।
अथान्यद्वा हरिद्राञ्च लवणन्तिलसर्षपौ ॥ ३०७ ॥
ताम्बूलन्तण्डुलञ्चैव गन्धाज्यं तिलतैलकम् ।
शिवदानमिति ख्यातं कर्तुरिष्ट प्रदायकम् ॥ ३०८ ॥
योगिनां ध्यानयुक्तानां शिवज्ञानार्थवेदिनाम् ।
तत्पूजादानमिष्टं स्यात् सर्वेषां प्राणिनामपि ॥ ३०९ ॥
उष्णीषाद्यं प्रदेयं स्याद्विशेषेषु दिनेषु च ।
प्रतिदानं तु देयं स्याज्जलोपेतं तु तद्भवेत् ॥ ३१० ॥
उष्णीषाद्यं प्रदातव्यं दद्याचार्यधीमतः ।
आचार्यश्शिव एवस्यादनयोरन्तरन्नहि ॥ ३११ ॥
यः पश्येदनयोर्भेदं सोधोगतिमवाप्नुयात् ।
सर्वागमज्ञं शान्तञ्च शिवलिंगार्चनारतम् ॥ ३१२ ॥
नित्यहोमादिभिर्युक्तं शिवार्थान्नप्रकल्पितम् ।
ग्रहबल्यादिसंयुक्तं भिक्षा प्रदमनिन्दितम् ॥ ३१३ ॥
किमत्र बहुनोक्तेन देशिकस्त्वीदृशो यदा ।
तृप्तो यत्र तदातस्य पुरुषार्थगतिर्द्विजाः ॥ ३१४ ॥
सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं त्रिसत्यं सत्यमेव हि ।
तद्वित्तमाहृतं येन त्रिजगच्चोर उच्यते ॥ ३१५ ॥
देवस्वादपिनिस्तार्यं कल्पकोटिशतैरपि ।
तस्मात् पापं परिज्ञाय बहुधा देशिकस्य च ॥ ३१६ ॥
तद्दत्तं श्रद्धया ग्राह्यन्तछ्राव्यन्तारकम् यतः ।
यात्रादान मिदं कार्यान्नैवेद्यादि निवेदयेत् ॥ ३१७ ॥
पूर्वान्ते भवेल्लिंगप्रतिष्ठादौ च सम्मतम् ।
अन्यत्रापि च कर्तव्यं राज्ञां विजयहेतवे ॥ ३१८ ॥
सर्वदानोत्तमं ह्येतत् ग्रहणादौ विशिष्यते ।
सर्वालंकारसंयुक्तं मुखेणसमन्वितम् ॥ ३१९ ॥
शैवाचार्यसमोपेतमारोप्य शिबिकोत्तमम् ।
पञ्चप्राकारमध्ये वा तत्बाह्ये वा प्रदक्षिणम् ॥ ३२० ॥
कृत्वा यानक्रमं प्रोक्तं सर्वमंगल संयुतम् ।
राजवेषधरैः पुंभिर्नानानृत्तसमन्वितैः ॥ ३२१ ॥
आरूढ शिबिकैर्दक्षैः पुष्पोदैर्गन्धतोयकैः ।
अग्रतः पृष्ठतो वापि कृतसेवा समन्वितैः ॥ ३२२ ॥
वर्जयेद्वाथ मुखं राजवेषधरान्वितम् ।
प्रवेश्य भवनं पश्चात् स्थापयेत् पूर्ववर्त्मना ॥ ३२३ ॥
कौतुकञ्च परित्यज्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
तदन्ते बेरयात्रादि तत्पूर्वे वा प्रकीर्तितम् ॥ ३२४ ॥
रात्र्यन्ते रथमारोप्य देवदेवन्नटेश्वरम् ।
पूर्वयानक्रमेणैव ग्रामादीनां ग्रदक्षिणम् ॥ ३२५ ॥
कृत्वा निवेशयेदन्तः पुनस्नपनमाचरेत् ।
अन्येष्वपि च बेरेषु विधानं सदृशं मतम् ॥ ३२६ ॥
तीर्थाह्नः पूर्वदिवसे तत्पूर्वे वा द्विजोत्तमाः ।
युद्धारम्भक्रियोपेतं मृगयात्रावसानकम् ॥ ३२७ ॥
अन्येन चोत्सवार्थेन बेरेण पुनराचयेत् ।
विशेषेण स्नपनन्तस्य विधेयं पूर्ववर्त्मना ॥ ३२८ ॥
तद्रात्रौ कौतुकं कुर्यात् तीर्थार्थं पूर्ववर्त्मना ।
तीर्थार्थं साधयेद्रात्रौ कलशान्नवसंख्यया ॥ ३२९ ॥
ससूत्रान् सापिधानांश्च सकूर्चान् पल्लवान्वितान् ।
सवस्त्रान्वा विवस्त्रान्वा प्रधाने वस्त्रमेव वा ॥ ३३० ॥
रात्रौ वा साधयेत्तीर्थं स्नाने तत्समयेपि वा ।
प्रातः प्रागुदयात् पूर्वन्तीर्थकार्यं समाचरेत् ॥ ३३१ ॥
तीर्थस्थानञ्च संप्राप्य शुद्धिं कृत्वा महीतले ।
स्थण्डिलद्वितयं कुर्यात् शूलार्थं कलशार्थकम् ॥ ३३२ ॥
पश्चिमे स्थापयेच्छूलं तदग्रे कलशान्यसेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु देवानाहूयपूर्वकम् ॥ ३३३ ॥
त्रिशूले सर्वतीर्थञ्च सर्वंदुर्गासमन्वितम् ।
मध्ये मनोन्मनीयुक्तं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ ३३४ ॥
तज्जलैः स्नापयेच्छूलं नद्याद्यन्तः प्रविश्य च ।
तीर्थसंग्रहणं कुर्यात् गंगाद्यावाहनेन च ॥ ३३५ ॥
हे देवि गंगे यमुने नर्मदे च सरस्वति ।
सिन्धो गोतावरित्वञ्च कावेर्यत्रजलाशये ॥ ३३६ ॥
सन्निधीभवशर्वस्य तीर्थार्थमिदमुत्तमम् ।
खेरस्तमनं यावत् तीर्थानां पापशुद्धये ॥ ३३७ ॥
तीर्थसंग्रहणं तन्मध्ये प्राक्शिरान्वितम् ।
त्रिशूलं स्नापयेदप्सु शिवमन्त्रमनुस्मरन् ॥ ३३८ ॥
जलादुत्तीर्य शूलन्तु जलतीरे निवेशयेत् ।
तीर्थसंग्रहणं कृत्वा तीर्थं देवालयेपि वा ॥ ३३९ ॥
अवगाहनहीनन्तु नयेद्दूरजलाशये ।
सर्वालंकारसंयुक्तं प्रविशेदालयं प्रति ॥ ३४० ॥
होमञ्च बलिदानञ्च कृत्वा प्रागुक्तवर्त्मना ।
चूर्णोत्सवं ततः कुर्यात् देवस्यास्थानमण्टपे ॥ ३४१ ॥
स्थण्डिले द्वितयं कुर्यात् देवदेवस्य सन्निधौ ।
त्रिशूलं पश्चिमेन्यत्रोलूखलं विनिवेशयेत् ॥ ३४२ ॥
तन्मध्ये विन्यसेद्रात्रिमथतच्चूर्णसिद्धये ।
वस्त्राणावेष्ट्य तन्मध्ये रात्रिचूर्णन्तु वा क्षिपेत् ॥ ३४३ ॥
त्रिशूलं पूजयित्वादौ ततो रात्र्यधिवासनम् ।
संक्ल्प्योलूखलेशक्तिम्माधाराख्यं प्रकल्पयेत् ॥ ३४४ ॥
मुसले पूजयित्वेशं कुर्यात् घृतशिरोर्पणम् ।
दूर्वा पुष्पसमोपेतैः व्रीहितण्डुलकादिभिः ॥ ३४५ ॥
सम्मुखं विमुखं वापि शूलं देवस्य कीर्तितम् ।
तद्वन्मुसलमुद्दिष्टं तथैवोलूखनं भवेत् ॥ ३४६ ॥
सवस्त्रं वा विवस्त्रं वा मूसलं परिकीर्तितम् ।
मुसलं पूर्वमभ्यर्च्योलूखनं तदनन्तरम् ॥ ३४७ ॥
शिवतत्वादितो वा स्यादात्मतत्वादितोपि वा ।
दूर्वाप्रदानं कर्तव्यं गुरुणा वा नियोगिना ॥ ३४८ ॥
राज्ञा देव्या च तस्याथ तन्नियुक्तैर्महात्मभिः ।
पुरोहितमुखैर्देयं ततो माहेश्वरैर्जनैः ॥ ३४९ ॥
मत्कन्याभिश्चदासीभिः कर्तव्यं राजसन्निधौ ।
नो चेत्राजनियुक्ताभिरुद्रकन्याभिरेव वा ॥ ३५० ॥
दासीभिर्वार्थ भक्तैर्वा योग्यैर्रन्यैः क्रमेण च ।
दूर्वादानं प्रकर्तव्यं विद्धैर्देशिकाज्ञया ॥ ३५१ ॥
अन्यस्मिन्नपि देवस्य देव्या वा कौतुकान्तरे ।
तदादौ स्नानकालादौ कर्तव्यम्मंगलार्थकम् ॥ ३५२ ॥
तदन्ते चूर्णयेद्रात्रिं त्रिःकृत्वा चास्त्रमुच्चरन् ।
दूर्वादानं क्रमेणैव चूर्णयेद्रात्रिमादरात् ॥ ३५३ ॥
तच्चूर्णं तन्मनुं स्मृत्वा तस्मादादाय निक्षिपेत् ।
नानाविधेषु पात्रेषु लिंगार्थकं प्रतिमार्थकम् ॥ ३५४ ॥
उत्सवप्रतिमार्थकञ्च त्रिशूलार्थं विशेषतः ।
परिवारार्थमेकञ्च भागं संकल्पयेत् क्रमात् ॥ ३५५ ॥
अवशिष्टजनार्थञ्च संग्रहेत् कलशादिषु ।
केवलं गन्धतैलं वा पृथक् पात्रेषु कल्पयेत् ॥ ३५६ ॥
संप्रोक्ष्य हेतिना पश्चात् हृण्मन्त्रेण समर्चयेत् ॥ ३५६१/२ ॥
अमृतीकृत्य गोस्तन्या दद्यात्ताम्बूलपूर्वकम् ।
रात्रिचूर्णं च देयं स्यात् प्रागुक्तविधिना द्विजाः ॥ ३५७१/२ ॥
चूर्णोत्सवं त्रिशूलेन ग्रामादावालयेऽपि च ।
कारयेत् शीघ्रगत्या तु समर्थैः परिचारकैः ॥ ३५८१/२ ॥
महातीर्थं प्रकर्तव्यं समुद्रादौ महाजले ।
नाल्पोदके विधातव्यं तच्च कौतुकतीर्थवत् ॥ ३५९१/२ ॥
किं तु बेरसमोपेतं प्रपादि परिमण्डिते ।
कलशस्थापनोपेतं देवताह्वानसंयुतम् ॥ ३६०१/२ ॥
विबेरं वापि प्रकर्तव्यं तीर्थकार्ये द्विजोत्तमाः ।
तीर्थसंग्रहणं पूर्वं न कृते तु जलान्तरे ॥ ३६११/२ ॥
तीर्थसंग्रहणं कृत्वा महातीर्थं समाचरेत् ।
विमोच्य कौतुकं सर्वं भक्तेभ्यो विनिवेश्य च ॥ ३६२१/२ ॥
महातीर्थं प्रकर्तव्यं शूलबेरसमन्वितम् ।
त्रिशूलसहितं वापि नानादेवालयागतैः ॥ ३६३१/२ ॥
त्रिशूलैर्देवतोपेतैः सहितं वा समाचरेत् ।
अथवा पद्मचक्राभ्यां सहितं वा समाचरेत् ॥ ३६४१/२ ॥
महामोटिसमायुक्तं रात्रौ वा तीर्थमाश्रयेत् ।
अह्नितीर्थं प्रकर्तव्यं मध्याह्ने तीर्थमुत्तमम् ॥ ३६५१/२ ॥
पूर्वाह्ने मध्यमं तीर्थमपराह्नेऽधमं भवेत् ।
हित्वेन्दु ग्रहणं तीर्थं रात्रौ वा वरमिष्येते ॥ ३६६१/२ ॥
तच्च (मोटि) समायुक्तं उत्तमोत्तममिष्यते ।
तिथिप्रधानं सामुद्रयमन्यद्दक्षप्रधानकम् ॥ ३६७१/२ ॥
तिथिनक्षत्रसंयोगयुक्तं दुर्लभमुच्यते ।
पूर्वाह्ने वा पराह्नेवा तिथिऋक्षसमन्वितम् ॥ ३६८१/२ ॥
समुद्रे वाथ नद्यादौ कार्यं मध्यन्दिने वरम् ।
नक्षत्रमधिकं त्वह्निसंग्राह्यं तिथिरेव वा ॥ ३६९१/२ ॥
वारद्वयगते ऋक्षे तिथौ वा योगसम्भवे ।
तीर्थर्क्षद्वयसंप्राप्तावेकमासे परं वरम् ॥ ३७०१/२ ॥
तत्रापि योगयुक्तञ्चेत् पूर्वं संग्राह्यमेव वा ।
यस्मिन् मासे तु यदृक्षं पूर्वं तीर्थमनुष्ठितम् ॥ ३७११/२ ॥
तस्मिन् मासे तु तदृक्षे पश्चादपि समाचरेत् ।
लिंगे स्वायम्भुवे चेत्तु दैविके चार्षिकेपि वा ॥ ३७२१/२ ॥
मानुषे पूर्वतीर्थक्षे मासर्क्षन्तद्विमासके ।
नक्षत्रे वा तिथौ वापि तीर्थकार्यं द्विजोत्तमाः ॥ ३७३१/२ ॥
जलमध्ये ततस्तीर्थं कारयेद्देशिकोत्तमः ।
द्विधावगाहनं प्रोक्तं बेरयोगवियोगतः ॥ ३७४१/२ ॥
वियोगे तीरदेशे तु बेरस्नपनमेव वा ।
कारयेत् पूजयेत् पश्चात् गन्धाद्यैरुपचारकैः ॥ ३७५१/२ ॥
नैवेद्यं दापयेत्तत्र नोचेद्देवालयेपि वा ।
आरामादौ च देवेशं तोषयेत् सर्वमंगलैः ॥ ३७६१/२ ॥
ग्रामप्रदक्षिणोपेतमथवा तद्विवर्जयेत् ।
सर्वेर्भक्तजनोपेतं तैर्विहीनन्तु वा भवेत् ॥ ३७७१/२ ॥
पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा सर्वमंगलसंयुतम् ।
धामप्रदक्षिणोपेतं विशुद्धैः परिचारकैः ॥ ३७८१/२ ॥
ग्राहयित्वा तु देवेशं देव्या विद्येश्वरैर्युतम् ।
गर्भगेहे सुसंस्थाप्य लिंगे पीठेह्यनुक्रमात् ॥ ३७९१/२ ॥
देवं देवीञ्च विन्यस्य विद्येशान् परितोन्यसेत् ।
तत्तत् तोयैश्च संप्रोक्ष्य शुद्धोदैस्नापयेद्विभुम् ॥ ३८०१/२ ॥
ततस्संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ।
ध्वजावरोहणं तस्यां रात्रौ श्रेष्ठमुदाहृतम् ॥ ३८११/२ ॥
तृतीये पञ्चमे वापि सप्तमे नवमेव वा ।
एकादशाहे विश्वर्क्षे कुर्यात्पञ्चदशाहके ॥ ३८२१/२ ॥
कुर्यात् सप्तदशाहे वैकोन विंशत्यहेऽपि च ॥ ३८३ ॥
मूर्तिहोमयुतं कुर्याद्दिशाहोमन्तदूर्ध्वतः ।
ध्वजादि तीर्थपर्यन्तं दिनसंख्यास्थिता यदि ॥ ३८४ ॥
पुनरुत्सवमारभ्य तीर्थान्तं सर्वमाचरेत् ।
ध्वजावरोहऋक्षेतु शुद्धाख्यं स्नपनं नयेत् ॥ ३८५ ॥
लिंगे बेरे शूले ध्वजे स्नपनमाचरेत् ।
अर्चनोक्तं समभ्यर्च्य मलाभिर्धामभूषयेत् ॥ ३८६ ॥
गर्भगेहं समारभ्य गोपुरान्तं स्वशक्तितः ।
कालागरूद्भवै र्धूपैर्धूपयेद्देवमन्दिरम् ॥ ३८७ ॥
नैवेद्यं विविधन्दद्यात् तोषये द्देवं मादरात् ।
चण्डपूजान्ततः कुर्यात् होमेन सहितन्नवा ॥ ३८८ ॥
ततो ग्रामबलिं दद्यात् अन्नलिंगसमन्वितम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तं चण्डनाथयुतन्तु वा ॥ ३८९ ॥
भेरिका मद्दलोपेतं पटहैः काहलैर्युतम् ।
श्रीखण्ट शंखसंयुक्तं बलिकाले तु घोषणम् ॥ ३९० ॥
कृत्वा विसर्जयेद्देवान् ब्रह्मदीन् ग्रामवर्तिनः ।
ध्वजेवादौ बलिन्दद्यात्तदन्ते च ध्वजं पुनः ॥ ३९१ ॥
अवतार्यपटस्थञ्च योजयेत् वृषभं वृषे ।
ध्वजावरोहणस्यादौ चान्ते वा बलिरिष्यते ॥ ३९२ ॥
आचार्यं पूजयेत्कर्ता वस्त्रहेमांगुलीयकैः ।
अंकुरार्पणकाले च ध्वजारोहणकालके ॥ ३९३ ॥
यागाधिवासेन होमप्रारम्भे सन्ध्ययोर्द्वयोः ।
अथवा चैकसन्ध्यायाः प्रारम्भेवावसानके ॥ ३९४ ॥
नृत्तमूर्त्युत्सवे तीर्थे शुद्धस्नपनकालके ।
दक्षिणान्दापयेत्पश्चात् त्रिविधा सा च सम्मता ॥ ३९५ ॥
अधमा पञ्चनिष्का च द्विगुणा मध्यमा भवेत् ।
त्रिगुणा चोत्तमा ज्ञेया देशिकस्य तु दक्षिणा ॥ ३९६ ॥
तदर्धसंख्यया प्रोक्ता दक्षिणाकन्यसक्रमे ।
श्रेष्ठं तु द्विगुणा प्रोक्ता त्वन्यथा वा निगद्यते ॥ ३९७ ॥
निष्कमर्धं तदर्धं वा प्रत्यहं दक्षिणा मता ।
भक्तोत्सवन्ततः कुर्यात् पक्षाहात् पूर्व एव वा ॥ ३९८ ॥
उत्सवादौ च मध्ये वा भक्तानामुत्सवो मतः ।
संवत्सरोद्भवेकाले यदा मासोत्सवो भवेत् ॥ ३९९ ॥
बलि होमादिसंयुक्तो बेरयात्रादि संयुतः ।
वर्जयेद्वानयेत्बेर यात्रामात्रमथापि वा ॥ ४०० ॥
मासोत्सवद्वयप्राप्तावेवमेव समाचरेत् ।
मासोत्सवमिहप्रोक्तस्त्वेकाहोत्सवत् द्विजाः ॥ ४०१ ॥
कुर्यादेकमनेकं वा मास्येकस्मिन् तदुत्सवम् ।
अंकुरार्पणपूर्वं वा तद्वियुक्तमथाचरेत् ॥ ४०२ ॥
एकाहमुत्सवं कुर्यात् भेरीताडनपूर्वकम् ।
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा शूलमेकत्र विन्यसेत् ॥ ४०३ ॥
तदग्रे स्थापयेद्भेरीं पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
अस्त्रं भेरीञ्च संपूज्य भेरीं सन्ताडयेत् क्रमात् ॥ ४०४ ॥
ततः प्रतिसरं बद्ध्वा देवे शूले यथाक्रमम् ।
धामप्रदक्षिणं कृत्वा यागशालां प्रविश्य च ॥ ४०५ ॥
स्थण्डिले स्थापयेत् शूलं वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिले शुभे ।
विन्यसेत् शिवकुम्भञ्च वर्धनी सहितं गुरुः ॥ ४०६ ॥
समन्तात् स्थापयेदष्टौ घटान्वाकलशान्वथ ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ॥ ४०७ ॥
हेमाब्जं निक्षिपेत्कुम्भे वर्धन्यां वस्त्रवेष्टितम् ।
उभयञ्च विधातव्यं सूत्रकूर्चपिधानयुक् ॥ ४०८ ॥
फलपल्लवसंयुक्तं कुम्भे शम्भुम्मनोन्मनीम् ।
वर्धन्यामष्टविद्येशान् कलशेषु समर्चयेत् ॥ ४०९ ॥
द्वाराणि द्वारपान्नन्दि प्रमुखान् कलशेषु वा ।
स्थण्डिलेतान् समभ्यर्च्य तोरणैरष्टमंगलैः ॥ ४१० ॥
संयुक्तन्तद्विहीनं वा दशायुधयुतन्नवा ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि होमकर्मसमाचरेत् ॥ ४११ ॥
पञ्चसंख्येऽथवैकस्मिन् पूर्वद्रव्यसमन्वितम् ।
ततो ग्रामबलिं दद्यात् बिम्बेन सहितन्तु वा ॥ ४१२ ॥
एवं रात्रौ प्रकर्तव्यं प्रातर्यागेश्वरान् यजेत् ।
कृत्वा होमं बलिं कुर्याद्बेरेण च समन्वितम् ॥ ४१३ ॥
आलयं प्रविश्यान्ते कुर्याच्चूर्णोत्सवं गुरुः ।
ततस्तीर्थं प्रकर्तव्यमत्रानुक्तन्तु पूर्ववत् ॥ ४१४ ॥
प्रातर्वाकारयेत् सर्वं भेरीताडन वर्जितम् ।
सद्योधिवासनं कृत्वा प्राग्वत्सर्वं समाचरेत् ॥ ४१५ ॥
चूर्णोत्सवविहीनं वा विधानमिदमाचरेत् ।
आलये बलियाने च स्यातां तीर्थं विहाय वा ॥ ४१६ ॥
बेरयात्रा प्रकर्तव्या सायाह्ने वा प्रदोषके ।
तीर्थोर्ध्वञ्चेत् भवेत् यात्रा बलिकालेऽन्यबेरतः ॥ ४१७ ॥
बेरयात्रा विधेया वा त्वन्यथा च निगद्यते ।
बलिहोमादिकं हित्वा भ्रमणं केवलन्तु वा ॥ ४१८ ॥
देवस्य कौतुकं कुर्याद्दिनेष्वेतदपीरितम् ॥ ४१८१/२ ॥
कर्तुर्वाञ्छावशात् कॢप्तकालेष्वेतच्च वा मतम् ।
कर्तृजन्मावसानर्क्षे चार्द्रा नक्षत्र एव वा ॥ ४१९१/२ ॥
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पर्वण्युभयपक्षयोः ।
अयने विषुवे राहु दर्शनेदमनोत्सवे ॥ ४२०१/२ ॥
पवित्रेमासपूजायां कृत्तिकादीपरोहणे ।
संवत्सरादिलेखायान्नवतोयागतावपि ॥ ४२११/२ ॥
पूर्वफाल्गुननक्षत्रे नवनैवेद्यकर्मणि ।
अन्यस्मिन् मंगले कार्ये कुर्यादेकोत्सवं बुधः ॥ ४२२१/२ ॥
एवं प्रत्यब्धसंयुक्तं भुक्त्यै नोचे द्विमुक्तये ।
वारपूजादि कर्तव्या रविवारादितः क्रमात् ॥ ४२३१/२ ॥
पञ्चगव्यामृतैर्वापि स्नापयेत् स्नपनांगकैः ।
पुष्पकलैर्गन्धपुष्पाद्यैः पूजयेत् परमेश्वरम् ॥ ४२४१/२ ॥
स्थलपद्ममपामार्गं श्रीपर्णन्तुलसी तथा ।
गोक्षुरा बिल्वपत्रञ्च विष्णुक्रान्तिः क्रमेण तु ॥ ४२५१/२ ॥
अर्कवारादि वारेषु पत्राण्येतानि योजयेत् ।
माणिक्कमर्कवारेस्यात् चन्द्र वारे तु मौक्तिकम् ॥ ४२६१/२ ॥
प्रवालं गुजवारे तु बुधे मरकतं भवेत् ।
सुरेढ्ये पुष्परागं स्यात् शुक्रे वज्रमिति स्मृतम् ॥ ४२७१/२ ॥
इन्द्रनीलं च सौरे स्यात् सर्वाण्यन्यानि यानि च ।
सर्ववारेषु योग्यानि भूषणानां विधिर्मतः ॥ ४२८१/२ ॥
तद्वर्णाभानि च पुष्पाणि वस्त्राणि च नियोजयेत् ॥ ४२९ ॥
तत्तद्वर्णानि नैवेद्यन्तत्तद्वारे निवेदयेत् ।
वारपूजावसाने तु वारोत्सवमथाचरेत् ॥ ४३० ॥
अर्कवारोत्सवं वापि कारयेदिष्टसिद्धये ।
ग्रहपीडाविनाशार्थमारोग्यार्थं विशेषतः ॥ ४३१ ॥
जगत्क्षोभविनाशार्थं बाधायेन ग्रहेण च ।
तद्वारपूजा कर्तव्या तद्वारोत्सवसंयुता ॥ ४३२ ॥
तत्तद्वारविभेदेन गन्धादिग्रहणेन वा ।
संवत्सरोत्सवः प्रोक्तः तथा मासोत्सवोपि च ॥ ४३३ ॥
वारोत्सवस्य विप्रेन्द्रा विशेषस्तत्र कथ्यते ।
पूर्वाह्ने ब्राह्मणानान्तु मध्याह्ने क्षत्रियस्य तु ॥ ४३४ ॥
सायाह्ने वैश्यजातेस्तु चतुर्थस्यार्धरात्रके ।
ध्वजस्यारोहणं कुर्यात् ध्वजारोहण पूर्वकम् ॥ ४३५ ॥
भेरीताडनपूर्वं वा बीजनिर्वापपूर्वकम् ।
ब्राह्मणादि त्रयाणां वा शूद्रे वांकुरपूर्वकम् ॥ ४३६ ॥
नगरे ध्वजपूर्वं वा मंगले भेरिपूर्वकम् ।
पत्तनेंकुरपूर्वं वा तद्वछ्शूद्रे प्रकीर्तितम् ॥ ४३७ ॥
चतुस्सहस्रकादूर्ध्वे वैप्रे ग्रामे महत्तरे ।
पुरादौ संकरोनोक्तः उत्सवानां द्विजोत्तमाः ॥ ४३८ ॥
सप्तषट्पञ्चवेदैस्तु तालैर्वाध्यजदण्डकैः ।
ध्वजस्य वेदिकां कुर्यात् शूद्रादीनां विलोमतः ॥ ४३९ ॥
ध्वजे ध्वजन्न कर्तव्यं कर्तव्यो वृषभध्वजः ।
उत्सवे चोत्सवन्नेष्टमिष्टं शैवोत्सवं द्विजाः ॥ ४४० ॥
सर्वानुकूल नक्षत्रे ध्वजारम्भादिको वरः ।
श्वेतं रक्तञ्च पीतञ्च ब्राह्मण्यादि त्रये मतः ॥ ४४१ ॥
शूद्रस्य पीतः सर्वेषां श्वेतो वा परिकीर्तितः ।
आरम्भस्तु पटे मूर्धा पुच्छस्यादवसानयुक् ॥ ४४२ ॥
ध्वजप्रदक्षिणे काले गच्छेदग्रे गुरुर्नवा ।
गान्धारं पूर्वभागे तु दक्षिणो कौशिको भवेत् ॥ ४४३ ॥
पश्चिमे कामरो ज्ञेयस्तर्करागस्तदुत्तरे ।
एवञ्च दिक्विभागेन स्वरास्तु परिकल्पयेत् ॥ ४४४ ॥
ध्वजारोहणकाले तु चतुर्ष्वेकतमोपि वा ।
ध्वजारोहादि तीर्थान्तं रोत्रौ ग्रामबलिस्तु वा ॥ ४४५ ॥
अथवा ध्वजमूले तु देवानां बलिरेव वा ।
नित्योत्सवयुतस्थाने चोत्सवेन्यत्रवापि वा ॥ ४४६ ॥
ब्राह्मणादि विभेदेन सौम्यादारभ्य कुण्डकम् ।
प्रदक्षिणक्रमाद्वापि कुर्यादेकाग्निकल्पने ॥ ४४७ ॥
चण्डरूपधरोब्रह्मचारी सम्मृष्टभोजनः ।
आत्मानञ्चण्डवत् ध्यात्वा छिन्द्याद्वाध्वजदण्डकम् ॥ ४४८ ॥
उत्सवं वा पवित्रं वा कल्पयेदुभयन्तु वा ।
केत्वंकुरन्नवाहे स्यात् सप्ताहेचोत्सवांकुरम् ॥ ४४९ ॥
तीर्थांकुरन्तु तत्संख्ये सर्वं सर्वत्र वामतम् ।
मध्याह्ने ध्वजपूजां वा सोमकुम्भे जलस्य च ॥ ४५० ॥
निक्षेपञ्चाथ तत्पूजा रात्रौ वाथ विधीयते ।
कृतकौतुकबेरस्य तत्ग्रामान्निर्गमोपि वा ॥ ४५१ ॥
मृगयाचेष्टकालेषु कर्तव्यं द्विजसत्तमाः ।
सौरश्चान्द्रो द्विधाप्रोक्ता वत्सरः कामिकागमे ॥ ४५२ ॥
सौरश्रेष्ठ इह प्रोक्तश्चान्द्रो मध्यम उच्यते ।
सावनस्त्वधमः प्रोक्तस्तेन कार्यन्तु नेष्यते ॥ ४५३ ॥
उत्सवादिषु कालेषु प्रतिष्ठाद्यन्न कारयेत् ।
विधाय शान्तिहोमन्तु प्रतिष्ठाद्यन्तु वा नयेत् ॥ ४५४ ॥
अथवान्यप्रकारेण उत्सवन्तु विधीयते ।
ध्वजमेकं समारोप्य ध्वजारोहणपूर्वकम् ॥ ४५५ ॥
तस्मिन्नेवदिने विप्रा मन्दीभूते दिवाकरे ।
श्रावयेत्तीर्थदिवसं गजाद्यारोहितेन च ॥ ४५६ ॥
चण्डालेन सदारेण कुर्यात् घोषयुतेन च ।
तद्रात्रावेव कर्तव्यं भेरीताडनपूर्वकम् ॥ ४५७ ॥
बेराग्रे शूलसंयुक्ते देवानावाह्यपूर्ववत् ।
आश्राव्य तीर्थदिवसं ग्रामादिबलिवर्जितम् ॥ ४५८ ॥
धामन्येव विधायैवं तस्माद्गत्वा जलाशयम् ।
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा जलतीरे गुरूत्तमाः ॥ ४५९ ॥
एकत्र स्थापयेच्छूलमन्यत्र कलशान्न्यसेत् ।
नवकैस्नापयेच्छूलं तच्छूलमवगाहयेत् ॥ ४६० ॥
प्रविश्य देवतास्थानं तद्दिनाद्वा दशाहके ।
यागारम्भं पुनः कुर्यादंकुरार्पणपूर्वकम् ॥ ४६१ ॥
एकहोमसमायुक्तं ग्रामादिबलिमाचरेत् ।
बेरयात्रा समायुक्तं दिवसं प्रत्यहर्निशम् ॥ ४६२ ॥
पञ्चमे दिवसे तत्र सिकता अस्त्रमन्त्रिताः ।
विकिरेत् सदनं सर्वमन्तर्बाह्य विकल्पितम् ॥ ४६३ ॥
अष्टादाशदिने प्राप्ते बीजानिर्वापमाचरेत् ।
तीर्थाथं तन्निशायान्तु धाम्नस्त्वष्टादिशास्वपि ॥ ४६४ ॥
ध्वजानष्टौ समारोप्यांकितान् लोकेशवाहनैः ।
तदस्त्राकान् वृषाङ्गान्वा मूर्तिपैश्च समन्वितः ॥ ४६५ ॥
ततः प्रभृतिकर्तव्यं होमकर्मविशेषतः ।
तदन्ते बलिदानं स्यात् बेरयात्रासमन्वितम् ॥ ४६६ ॥
एवं नवदिनं कृत्वा दशमे तीर्थमाचरेत् ।
ध्वजानामष्टसंख्यानां तद्रात्राववरोहणम् ॥ ४६७ ॥
कृत्वा तद्दिनमारभ्य नानावाद्य समन्वितम् ।
नानागानसमायुक्तं नानानृत्तसमन्वितम् ॥ ४६८ ॥
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा परिवेषक्रमं नयेत् ।
सप्ताहमेवं कृत्वान्ते तस्माद्गत्वा जलाशयम् ॥ ४६९ ॥
स्थण्डिलद्वितयं कृत्वा जलतीरे गुरूत्तमः ।
एकत्र स्थापयेच्छूलमन्यत्र कलशान्न्यसेत् ॥ ४७० ॥
नवकैः स्नापयेच्छूलं तच्छूलमवगाहयेत् ।
प्रविश्य देवतास्थानं सर्वातोद्यं विवर्ज्य च ॥ ४७१ ॥
स्थापयेन्मौनमास्थाय सप्ताहं तदनन्तरम् ।
चण्डेश्वरं पुरो नीत्वा बेरयात्रामनन्तरम् ॥ ४७२ ॥
बलिहोमविहीने तु नयेत् सप्ताहमाचरेत् ।
चण्डपूजा समायुक्तं होमंस्नपनसंयुतम् ॥ ४७३ ॥
तदन्ते कारयेत्तीर्थं त्रिशूलेन समन्वितम् ।
ध्वजावरोहणं कुर्यात् तद्रात्रौ पूर्ववर्त्मना ॥ ४७४ ॥
बेरयात्रा विहीनं वा विधिमेनां समाचरेत् ।
नवान्नलिंगं कृत्वा वा दिक्पालास्त्रार्थमेव वा ॥ ४७५ ॥
तैस्त्रिशूलेन वा कुर्यात् ग्रामादौ वा बलिक्रियाम् ।
नित्योत्सवान्नलिंगानि दश वा परिकल्पयेत् ॥ ४७६ ॥
द्वादशाब्दावसानान्त ध्वजस्थापनमेव वा ।
जीर्णादि दोषे तं त्यक्त्वा ध्वजमन्यं निवेशयेत् ॥ ४७७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे महोत्सवविधिः षष्ठः पटलः
पञ्चहस्तादि विश्वान्तं ध्वजदैर्घ्यं प्रकल्पयेत् ।
मानमेतत् समाख्यातं शिरःपुच्छान्तरे द्विजाः ॥
तत् संयुक्तं वा ग्राह्यं चतुस्सप्त समावधि ।
भागं कृत्वैक भागेन पट विस्तार उच्यते ॥
विस्तारेण समः पुच्छः त्रिपादं वार्धमुच्यते ।
विस्तारार्धं शिरोज्ञेयं पुच्छद्वय समन्वितम् ॥
वेत्रद्वय समायुक्तं तन्मध्ये वृषभं लिखेत् ।
आयादि शुभ संयुक्तं स्थितं वा शयनान्वितम् ।
श्वेतं वा रक्तवर्णं वा पीतवाल समन्वितम् ।
रक्तशृंग समायुक्तं तद्वत्खुर समन्वितम् ॥
मान मात्राङ्गुलाभ्यां स्यात् ध्वजदण्डः पटोवृषः ।
पद्मासन समायुक्तं पार्श्वेदीप द्वयान्वितम् ॥
चामरद्वय संयुक्तं छत्रसंवृत मस्तकम् ।
पूर्णकुंभयुतं वापि त्रिशूलेन युतं न वा ॥
एवं वृषभं समापाद्य कृत्वानेत्र विमोक्षणम् ॥
सर्वशशूलोक्त वृक्षो वा त्वक् सारः क्रमुकादिकः ।
द्विभागादि नवांशान्तं दण्डदैर्घ्यं विधाय च ॥
एकांशेन विधातव्या ध्वजयष्टिर्गुरूत्तमाः ।
पञ्चांगुलं समारभ्याङ्गुल वृद्ध्या षोडशाङ्गुलम् ॥
यावत्तावत्परीणाह मुपदण्डस्य कल्पयेत् ।
पञ्चांशात् द्वादशां शान्तं नूलनाहं विधाय च ॥
एकांशेनोनमग्रं स्यात् तथा दण्डाग्रमिष्यते ।
दण्डोक्तो वेणु वृक्षो वा ध्वजयष्टिर्महीरुहः ॥
उभयोर्योग सिद्ध्यर्तं स्कन्धत्रयमधाहरेत् ॥
</poem>
== सप्तमे पटले निराजनविधिः ==
<poem>
नीराजनविधिं वक्ष्ये स च रात्रौ विधीयते ।
प्रदोषादौ विधेयो वा धूपदीपावसानके ॥ १ ॥
उत्सवादौ च कर्तव्यमन्यस्मिन् मंगलेपि च ।
तदर्थं स्थण्डिलं कुर्यात् मण्डलं वा समाचरेत् ॥ २ ॥
गर्भेऽर्धमण्डपे वापि स्नपनाख्ये तदग्रके ।
महानसेवाचान्यस्मिन् प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ ३ ॥
पात्राण्याहृत्य शुद्धानि दीपाधारयुतानि च ।
पात्राणि च विधेयानि बलिपात्रोक्तवर्त्मना ॥ ४ ॥
दीपाधारांश्च तन्मध्ये कारयेदेकमात्रतः ।
पादांगुलविवृद्ध्यातु नवांगुलसमाविधि ॥ ५ ॥
विस्तारस्तत्समोवापि तदर्धं वोच्चमिष्यते ।
वसुधा मध्यमे भक्ते नवधामानमीरितम् ॥ ६ ॥
ओष्ठो यवद्वयादर्धवृद्ध्या मात्रावसानकः ।
पात्रमान घनं चार्धं मध्ये सुषिरसंयुतम् ॥ ७ ॥
पद्माकारञ्च वा कुर्यात् पालिकापादसन्निभम् ।
धुर्तूरकुसुमाकारं शरवाकारमेव वा ॥ ८ ॥
चतुरष्टदलोपेतं सर्वालंकारसंयुतम् ।
एकपात्रे भवेदेकदीपाधारन्तु पञ्च वा ॥ ९ ॥
नव वा कारयेत्तांश्च संसक्तान् सान्तरांस्तु वा ।
पिष्टेनान्नेन वा दीपाधारान्देवार्थमेव वा ॥ १० ॥
देव्यर्थं प्रतिमार्थञ्च विशेषान्नृत्त रूपिणः ।
एकत्र तिलमन्यत्र सर्षपं लवणन्तथा ॥ ११ ॥
कार्पासबीजमन्यत्र गोमयं पिष्टमेव वा ।
वर्णभक्त हविष्यं च वटाश्वदकानि ॥ १२ ॥
चतुर्दिक्षु च कोणोषु क्रमेण परिकल्पयेत् ।
मध्यमे दीपपात्रन्तु पञ्च वा परिकल्पयेत् ॥ १३ ॥
गन्धमर्घ्यञ्च पुष्पञ्च भस्मचाग्नेयकोणतः ।
सर्वत्र दीपान्वा कुर्यान्नवसंख्यान् समुज्वलान् ॥ १४ ॥
घृतार्द्रांस्तैलसंयुक्तान् ब्रह्मांगसहितान्यसेत् ।
लोकपाला विरिञ्चेन मूर्तयोमूर्तिपास्तु वा ॥ १५ ॥
वसवो वह्निसंयुक्ता वामाद्याश्शक्तयः पराः ।
कलाभूतानि देवांश्च ब्रह्माद्याः कारणेश्वराः ॥ १६ ॥
पात्रदेवास्समाख्याता वह्निर्वादीपदेवताः ।
प्रस्थपादादि तद्वृद्ध्यातु चाढकान्तमुदाह्रतम् ॥ १७ ॥
तिलादीनां प्रमाणन्तु पात्राणां कर्तुरिच्छया ।
संस्कारैस्सर्वसामान्यैः संस्कृत्योक्त क्रमेण च ॥ १८ ॥
वह्नि बीजमनुस्मृत्य दीपं दीपेन नियोजयेत् ।
सर्वातोद्यसमायुक्तं शंखध्वनि समन्वितम् ॥ १९ ॥
गामनृत्तसमायुक्तं धारयेत्तान्यथाक्रमात् ।
स्त्रीभिर्वावाहयेद्दीपानथवा परिचारकैः ॥ २० ॥
देवाग्रे स्थापयित्वा तां त्रिपाद्युपरि पूजयेत् ।
दत्वा पाद्यमजातेन दद्यादाचमनं हृदा ॥ २१ ॥
गन्धादिनार्चयेत् सर्वान् स्वबीजेन हृदादिना ।
त्रिवारमेकवारं वा भ्रामयेच्छिवमूर्धनि ॥ २२ ॥
संगृह्य तानि हस्ताभ्यां दीपपात्राणि पूजयेत् ।
आत्मतत्वादिभिर्मन्त्रैः दद्याच्छिष्य कराम्बुजे ॥ २३ ॥
सोपि संगृह्य तं दीपं सप्रणामन्निवेशयेत् ।
सितं पूतं सुगन्धञ्च निर्वालुकमनन्तरम् ॥ २४ ॥
गृहीत्वा भस्महस्तेन भ्रामयित्वा शिवोपरि ।
त्रिवारन्दीपमध्ये तु निक्षिप्य तदनन्तरम् ॥ २५ ॥
अंगुष्ठानामिकाभ्यान्तु तिलकं पञ्चवक्त्रके ।
ललाटेषु क्रमात् कुर्याद्धृदि बाह्वोरनुक्रमात् ॥ २६ ॥
पीठेपि तिलकं कुर्याद्देवीं वामप्रदेशके ।
देवी व्यक्तस्वरूपाचेत्तिलकञ्च पुरो भवेत् ॥ २७ ॥
कण्ठप्रदेशे मूलेन हृदयेनाथवानयेत् ।
बेरे ललाटहृत्बाहुप्रदेशे तिलकन्नयेत् ॥ २८ ॥
तद् भस्मना समादाय स्वल्पञ्चण्डेश्वरादिषु ।
भक्तेष्वन्येषु लोहादि कृतबेरेषु दापयेत् ॥ २९ ॥
ततो भक्तजनेभ्यश्च दद्याद्देशिक पूर्वकम् ।
सर्वालंकारसंयुक्तं पात्राण्याहृत्यपूर्ववत् ॥ ३० ॥
सज्वालान्यथ निर्ज्वालान्यादाय शिवमन्दिरात् ।
पीठाग्रे वृषभागे वा गोपुरस्यान्तिकेपि वा ॥ ३१ ॥
वृषमूलेथवान्यस्मिन्निक्षिपेत्ताननुक्रमात् ।
द्रव्याणि गुरवे दद्याद्दहेद्वातेन वह्निना ॥ ३२ ॥
तिलादीनां प्रमाणन्तु यथेष्टं वा प्रकीर्तितम् ।
राज्ञामपि च कर्तव्यं किन्त्वग्निस्तत्र देवता ॥ ३३ ॥
राज्ञाभिषेककलादौ कुर्याद्विजयहेतवे ।
देशिकस्याभिषेकेपि किन्तु दीपविवर्जितम् ॥ ३४ ॥
तण्डुला विहितास्तत्र रात्रौचेद्दीपसंयुतम् ॥ ३४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे निराजनविधिःसप्तमः पटलः
</poem>
== अष्टमे पटले कृत्तिकादीपावलिविधिः ==
<poem>
दीपावलिं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।
मासे तु कार्तिकाख्ये तु नक्षत्रे कृत्तिकाह्वये ॥ १ ॥
पूर्णायां वाथ तद्योगे सर्वकामप्रसिद्धये ।
रव्यस्तमय वेलायान्दीपारोहणमाचरेत् ॥ २ ॥
कर्तुरष्टमराश्यादि लग्नदोषनिरीक्षणम् ।
वृष्टिवैनाशिकर्क्षादि प्रेक्षणन्तत्र सम्मतम् ॥ ३ ॥
रवेरस्तमयात्पूर्वं यामपादावसानकम् ।
कालस्तदूर्ध्वं यामार्धपर्यन्तः काल एव वा ॥ ४ ॥
एवन्निश्चित्य कालन्तु कारयेद्वांकुरार्पणम् ।
दीपाराधनपूवेद्युरधिवासनमारभेत् ॥ ५ ॥
देवाग्रे स्थापयेद्दण्डं प्रतिगोपुरमेव वा ।
अष्टदिक्षु चतुर्दिक्षु त्रिष्वेकत्र च वा द्वयोः ॥ ६ ॥
दीपदण्डप्रमाणन्तु ध्वजदण्डप्रमाणवत् ।
स दण्डो नालिकेरो वा तालः क्रमुकवेणुजौ ॥ ७ ॥
ध्वजदण्डोक्तदण्डो वा तत्र कीलांश्च योजयेत् ।
द्वादशांगुलमारभ्य व्योमांगुलविवृद्धितः ॥ ८ ॥
पञ्चाशत्करजान्तं तुदण्डात्कीलविनिर्गमः ।
द्विमात्रात् पादवृद्ध्यातु षडंगुलसमावधि ॥ ९ ॥
विस्तारस्यात् घनस्तस्य त्र्यंशमर्धं त्रिपादकम् ।
दण्डप्रोक्ता भवेयुर्वा लग्ना वा कीलपादपाः ॥ १० ॥
नवकीलं समारभ्य व्योमकीलविवृद्धितः ।
सप्तविंशतिकीलान्तं दिश्येकस्यां नियोजयेत् ॥ ११ ॥
विसृष्वन्यासु दिक्ष्वेवं कीलांश्च विनिवेशयेत् ।
त्रिकीलं वा चतुष्कीलमिष्टमानसमन्वितम् ॥ १२ ॥
तदग्रे स्थापयेत् पात्रधारणार्थं विशेषतः ।
दारूद्भवानि चक्राणि प्रतिकीलन्तु योजयेत् ॥ १३ ॥
दीपिकाः प्रतिचक्रन्तु वसुद्वादशषोडश ।
योजयेद्वा बहिश्शुष्कैः नालिकेरदलादिभिः ॥ १४ ॥
छादयेद्वाथ चक्राणि तन्निच्छिद्रं यथा भवेत् ।
एकहस्तविशालन्तु द्विगुणायतसंयुतम् ॥ १५ ॥
दक्षिणे कल्पयेत् द्वारं दण्डारोहणसिद्धये ।
कल्पमेतत्समाख्यातमनुकल्पमथोच्यते ॥ १६ ॥
हित्वा चक्राणि सर्वाणि प्रतिकीलन्तु दीपिकाः ।
योजयेदुपकल्पं स्याद्धोमकूटविवर्जितम् ॥ १७ ॥
दण्डं विहाय यत्कॢप्तमकल्पमिति कथ्यते ।
दीपकूटान्नयेद्दिक्षु विदिक्ष्वपि तदन्तरे ॥ १८ ॥
प्रतिवेदन्तु कर्तव्या दीपिका बहुसंख्यया ।
स्थापयेत् दीपदण्डांश्च मालाकारेण वा बहून् ॥ १९ ॥
तोरणाकारतोपिवा वृत्ताकारेण वा बहून् ।
प्रभाकारांश्च वा कृत्वा तत्र दीपांश्च योजयेत् ॥ २० ॥
प्रासादे गोपुरे शाले परिवारालयादिषु ।
मण्टपे बलिपीठादौ कूपे वाथ गृहेपि वा ॥ २१ ॥
वृषे महानसे कुर्यात् पुष्पमण्टपिकादिषु ।
बहिर्वा कल्पयेद्दीपान् ग्रामादिष्वपि सर्वतः ॥ २२ ॥
दीपावलिरियं कार्या अधिवासनपूर्वकम् ।
अस्त्रेण शोधयेद्दण्डं प्रणवेन तु पूजयेत् ॥ २३ ॥
षट्चतुःपञ्चतालेनावटं भूमौ समाचरेत् ।
स्थापयित्वा तु पूर्वेद्युः स्तन्मूले वेदिकां नयेत् ॥ २४ ॥
ध्वजदण्डे यथा देवी किन्तु पद्मयुतन्तु वा ।
शिल्पिनं मोचयित्वान्ते पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ २५ ॥
दीपेन पूजयेद्दण्डं गन्धपुष्पादि संयुतम् ।
बध्वा प्रतिसरञ्चान्तः प्रविश्येदं समाचरेत् ॥ २६ ॥
आलये मण्टपे वापि यागमण्टप एव वा ।
मनोरमे शुभेन्यत्र गोमयेनोपलेपिते ॥ २७ ॥
स्थण्डिलन्तत्र संकल्प्य शस्त्रेण प्रोक्षयेत् गुरुः ।
नववा पञ्चपात्राणि वैकं वा तत्र विन्यसेत् ॥ २८ ॥
नीराजनविधौ देवास्ते सर्वेत्रापि च सम्मताः ।
पात्रे प्रणव इत्युक्तश्चन्दनाद्यैस्समर्चयेत् ॥ २९ ॥
कुण्डं वा स्थण्डिलं वापि तत्पूर्वस्मिन् प्रकल्पयेत् ।
शिवाग्निं तत्र संपाद्य शिवं सांगञ्च तर्पयेत् ॥ ३० ॥
समिधाज्येन चरुणा ततः कार्पासबीजतः ।
क्षीरेण शतमर्धं वा तदर्धं वा समाचरेत् ॥ ३१ ॥
मूलेनांगैर्दशांशेन वह्निबीजमनुस्मरन् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते विधाय च ॥ ३२ ॥
देवं सांगं विसृज्याथ दीपानारोपयेत् गुरुः ।
तैलाज्येनवापूर्य पात्रं सर्वात्मकं स्मरन् ॥ ३३ ॥
वह्निबीजमनुस्मृत्य मध्यादिभ्यः क्रमेण तु ।
गन्धपुष्पादिभिश्चेष्ट्वा शिवाग्निञ्च विसर्जयेत् ॥ ३४ ॥
गृहीत्वा मध्यपात्रं तु दीपदीपिकया गुरुः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं तरुणाख्यन्तु दीपकम् ॥ ३५ ॥
दण्डोर्ध्वे स्थण्डिलेवापि हृदयेन निवेशयेत् ।
होमान्ते दीपदण्डस्य कौतुकं वा समाचरेत् ॥ ३६ ॥
ततो द्वितीयदिवसे चतुर्दिक्षुविदिक्षु च ।
चतुस्तोरणसंयुक्तञ्चतुष्कूटसमन्वितम् ॥ ३७ ॥
कूटानि पञ्चवेदाग्नि हस्तानिष्टान्तराणि च ।
पूर्वस्यामथवाग्नेययां कूटमेकन्तु वा नयेत् ॥ ३८ ॥
तोरणानि यथायोग्यन्नयेदिच्छावशेन तु ।
सर्वत्र तोरणं कूटन्दर्भमालादिशोभितम् ॥ ३९ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तं कदलीपूगसंयुतम् ।
एवं संपाद्य सर्वन्तु मन्दीभूते दिवाकरे ॥ ४० ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु दण्डं गन्धादिनार्चयेत् ।
वस्त्रयुग्मेन चैकेन वेष्टयेद्दण्डमूलकम् ॥ ४१ ॥
स्वर्णादि निर्मितं पात्रं दण्डोर्ध्वे विनिवेशयेत् ।
कार्पास बीजसाराभ्यां युक्तन्तैलाज्यसंयुतम् ॥ ४२ ॥
कूटेषु योजयेद्धीमान् कुण्डेषु स्थण्डिलेषु वा ।
अधिवासन होमेन समं होमं समाचरेत् ॥ ४३ ॥
वह्नावीशे तु कूटे वा देशिको होममाचरेत् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ॥ ४४ ॥
अत्र होमाधिपाः प्रोक्ता दीपदण्डे सदाशिवः ।
पलाशवटशम्यर्कान् सर्वे वह्नेरथापि वा ॥ ४५ ॥
आचार्यं पूजयेत्पश्चात् वस्त्रकाञ्चनभूषणैः ।
पूर्णाहुतिप्रदानान्ते सर्वादीपाद्विजोत्तमाः ॥ ४६ ॥
एकीकृत्य हृदा पात्रे स्थापयेत् वह्निबीजतः ।
सर्वालंकारसंयुक्तं मंगलांकुर शोभितम् ॥ ४७ ॥
वितानध्वजसंयुक्तं छत्रचामरसंयुतम् ।
नानावाद्यसमायुक्तन्नानानृत्तसमन्वितम् ॥ ४८ ॥
बेरेण च समायुक्तं बेरयात्रायुतन्नवा ।
ग्रहस्थे ब्रह्मचारी वा दीपं संग्राह्य पाणिना ॥ ४९ ॥
दण्डं शीघ्रं समारुह्य तदूर्ध्वे सौम्यवक्त्रयुक् ।
दीपयेदूर्ध्वपात्रे तु तस्मात् सोप्यवतार्य तु ॥ ५० ॥
विज्ञापयेन्महेशाय तस्मिन् काले तु चक्रगान् ।
मूर्धादि पादपर्यन्तन्दीपानारोप्ययेत्ततः ॥ ५१ ॥
दीपारोपणकर्तारं पूजयेत् परिचारकम् ।
वस्त्राद्यैर्देशिको धीमानुत्तराभि मुखस्थितः ॥ ५२ ॥
ज्योतिलिंगमनुस्मृत्य दहेत् कूटचतुष्टयम् ।
अथवा कूटदाहञ्च हित्वान्यत् सर्वमाचरेत् ॥ ५३ ॥
तोरणाधो नयेद्देवं दीपदण्डप्रदक्षिणम् ।
कारयित्वा त्रयं ग्रामं नयेद्दीपसमन्वितम् ॥ ५४ ॥
हर्म्य प्रदक्षिणं कृत्वा नयेदास्थानमण्टपम् ।
प्रासादादिषु सर्वत्र दीपानारोपयेत्तदा ॥ ५५ ॥
प्रविश्य देवतास्थानं परिवेषक्रमं नयेत् ।
स्नपनं कारयेन्नो वा बेरलिंगं तदुक्तितः ॥ ५६ ॥
प्रभूतन्तु हविर्दत्वा ताम्बूलन्तु निवेदयेत् ।
पृथुकन्दापयेद्देवे नालिकेरफलान्वितम् ॥ ५७ ॥
मरीचजीरकोपेतं गुलसारसमन्वितम् ।
अंकुरार्पणहीनं वा क्रियामेनां समाचरेत् ॥ ५८ ॥
गुरवे दक्षिणान्दद्याद्धोतृभ्यस्तदनन्तरम् ।
अत्रोपयोगियत् द्रव्यं होमकूटादि दण्डकम् ॥ ५९ ॥
तदंगमपरं चान्यद्देशिकाय प्रदापयेत् ।
इदं कर्म विधेयं स्यात् राज्ञामावासकेपि च ॥ ६० ॥
ग्रामादौ च विधेयं स्यात् ब्रह्मस्थानादिषु द्विजाः ।
अन्येषामपि मर्त्यानां वाहनानां क्षयेपि च ॥ ६१ ॥
गोशालायां विशेषेण तेषां रोगनिवृत्तये ।
यान्तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ॥ ६२ ॥
सा तिथिस्सकला ज्ञेया शुक्ले कृष्णे द्विजोत्तमाः ॥ ६२१/२ ॥
यदृक्षं समनुप्राप्य अस्तं याति भास्करः ।
तदुक्तं सकलं ज्ञेयं नक्षत्रेप्येवमेव तु ॥ ६३१/२ ॥
एवं ज्ञात्वा प्रयोक्तव्यं सर्वकर्मद्विजोत्तमाः ॥ ६४ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कृत्तिका दीपावलि विधिः अष्टमः पटलः
८
ध्वज दण्डोक्त दण्डोवा तत्रकीलांश्च योजयेत् ।
द्वादशांगुलमारभ्य व्योमांगुल विवृद्धितः ॥
पञ्चाशत्करजान्तं तु दण्डात्कीलविनिर्गमः ।
द्विमात्रात् पाद वृद्ध्यां तु षडङ्गुल समावधिः ॥
विस्तारः स्यात् घनं तस्य त्र्यंशमर्धं त्रिपादकम् ।
दण्डप्रोता भवेयुर्वा लग्नावा कीलपादपाः ॥
नव कीलं समारभ्य व्योमकील विवृद्धितः ।
शप्तविंशति कीलान्तं दिश्येकस्यां नियोजयेत् ॥
त्रिकीलं वा चतुष्कीलं मिष्टमान समन्वितम् ।
तदग्रे स्थापयेत् पात्रधारणार्धं विशेषतः
दारूद्भवानि चक्राणि प्रतिकीलं तु योजयेत्
दीपिकाः प्रतिचक्रं तु वसु द्वादश षोडश ॥
दक्षिणे कल्पयेद्वारं दण्डारोहण सिद्धये ॥
लोकः ३
कर्तुरष्टमराश्यादि लग्नदोष निरीक्षणम् ।
विष्टि वैनाशिकर्क्षादि प्रेक्षणं तत्र संमतम् ॥
करणदोषः विष्टिः
चतुर्थ्यां अपरे विष्टिः अष्टम्यां पूर्वभागतः
एकादश्यां परे विष्टिः पूर्वे पूर्णे तु पर्वणि
तृतीयायां पटे कृष्णे सप्तम्यां पूर्वभागतः
दशम्यां अपरे विष्टिः चतुर्दश्यां तु पूर्वतः
वैनाशिकः
द्वाविंशज्जन्मनक्षत्राद्वैनाशिकमिति स्मृतम्
</poem>
== नवमे पटले ==
<poem>
मार्गशीर्षे घृतस्नान डोलारोहण पुष्ये क्षौद्रपूजा विधिः
मार्गशीर्षाख्य मासे तु यजेदार्द्रोडुके शिवम् ।
घृतस्नानसमोपेतं प्रागुक्तविधिना सह ॥ १ ॥
केवलस्नपनं वापि कारयित्वा विशेषतः ।
गन्धाद्यैरर्चयेद्देवं नानागानैश्च तोषयेत् ॥ २ ॥
ग्रामप्रदक्षिणन्नीत्वा देवं धाम्नि निवेशयेत् ।
अथवा बलिहोमाभ्यां युक्तं रात्रौ दिवावपि ॥ ३ ॥
बेरप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वालंकार संयुतम् ।
चूर्णोत्सव समायुक्तं तीर्थं कृत्वाऽऽलयं विशेत् ॥ ४ ॥
डोलारोहन्ततः कुर्यात् सायाह्न समये द्विजाः ॥ ४१/२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तं कृत्वा स्तम्भद्वयं तथा ।
स्तम्भलक्षणसंयुक्तं तयोर्यष्टिन्निवेशयेत् ॥ ५१/२ ॥
तन्मध्ये विन्यसेड्डोलाञ्चतुर्हस्तसमन्विताम् ।
चतुर्बाहु समायुक्तामूर्ध्वप्रच्छादनान्विताम् ॥ ६१/२ ॥
नानालंकारसंयुक्ता मथबाहुद्वयान्विताम् ।
एकहंसासनोपेतां पुण्याह प्रोक्षणान्विताम् ॥ ७१/२ ॥
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य कल्पयेदासनं यथा ।
फलकायां यजेद्धंसं हृदा हंसासने यजेत् ॥ ८१/२ ॥
ब्रह्माणन्दक्षिणे बाहौ वामबाहौ यजेद्धरिम् ।
विष्टरे रुद्रमिष्ट्वा तु फलकोर्ध्वे शिवं यजेत् ॥ ९१/२ ॥
वामे देवीं समभ्यर्च्य सेनानीन्मध्यमे यजेत् ।
गन्धाद्यैरथवा देवीमर्चयेत् फलकोपरि ॥ १०१/२ ॥
नानागानसमायुक्तन्नाना नृत्तसमन्वितम् ।
नानावाद्यसमोपेतं तदा सन्तोषयेद्धरम् ॥ १११/२ ॥
अन्यत्रापि च कर्तव्यं डोलरोहणमिष्टदम् ।
प्रत्यहं वा विधेयं स्यात् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ १२१/२ ॥
डोलाचलनमिष्टं स्यात् बेरस्यारोहणेन च ।
अस्मिन् मासे सपित्रर्क्षे विशेषाज्यसमन्वितम् ॥ १३१/२ ॥
पायसं दापयेच्चम्भोर्देव्या अपि च सम्मतम् ॥ १४ ॥
पुष्यमासे तु पुष्यर्क्षे कुर्यात् क्षौद्राभिषेचनम् ।
महाहविर्निवेद्यान्ते बेरयात्रां प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥
पूर्वोक्तविधिना कर्ता फलमिष्टमवाप्नुयात् ॥ १५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे मार्गशीर्ष पुष्यमास पूजाविधिः नवमः पटलः
९
डोरारोहं ततः कुर्यात् सायान्हसमये द्विजाः ।
सर्वालङ्कार संयुक्तं कृत्वा स्तंभद्वयं तथा ॥
स्तम्भलक्षण संयुक्तं तयोर्यष्टिं निवेशयेत् ।
तन्मध्ये विन्यसेड्डोलां चतुर्हस्त समन्विताम् ॥
चतुर्बाहु समायुक्तां ऊर्ध्व प्रच्छादनान्विताम् ।
नानालङ्कार संयुक्तामथ बाहुद्वयान्विताम् ॥
एक हंसासनोपेता पुण्याह प्रोक्षणान्विताम् ।
</poem>
== दशमे पटले माघमासे घृतकम्बलपूजाविधिः ==
<poem>
माघमासे मघर्क्षे तु कुर्याद्वै घृतकम्बलम् ।
कापिलं केवलञ्चाज्यं कृमि कीटादिवर्जितम् ॥ १ ॥
नीरोमं नूतनं शुद्धं सुगन्धं स्थापयेत् गुरुः ।
शस्त्रेण निक्षिपेत् तोये वारुणं बीजमुच्चरन् ॥ २ ॥
तदाज्यं पिण्डवत् कृत्वा कुंकुमागरुसंस्कृतम् ।
हरिद्राचूर्णकर्पूर चूर्णाभ्यामपि संस्कृतम् ॥ ३ ॥
हेमादि पात्रे संस्थाप्य धूपयित्वाभिमन्त्रयेत् ।
पञ्चब्रह्मषडंगैश्च शिवेन तदनन्तरम् ॥ ४ ॥
विशेषस्नपनं कुर्यात् पञ्चगव्यामृतैस्तु वा ।
विशेषपूजां कृत्वान्ते स्थण्डिले स्थापयेत् घृतम् ॥ ५ ॥
गनधाद्यैरर्चयेद्धीमान् हृन्मन्त्रं सम्यगुच्चरन् ।
तत्पूर्वे स्थण्डिले धीमान् तर्पयेच्छिवपावकम् ॥ ६ ॥
पलाशसमिदाज्यान्न तिललाजसमन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा पूर्णामन्ते विधाय च ॥ ७ ॥
घृते संपातहोमञ्च पवित्रारोहवर्त्मना ।
कृत्वा संस्थापयेत्पूर्वं स्थण्डिले सापिधानकम् ॥ ८ ॥
कवचेनावकुण्ठ्याथ प्रातर्मध्याह्न एव वा ।
संपूज्य पूर्ववद्देवं स्नपनादि समन्वितम् ॥ ९ ॥
विशेषेणार्चयित्वा तु सर्वालंकारसंयुतम् ।
धामप्रदक्षिणं कृत्वा शिवमन्त्रं समुच्चरन् ॥ १० ॥
लिंगं सर्वत्र चालिप्य पीठान्तं सर्वपीठकम् ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु कम्बलेन च वेष्टयेत् ॥ ११ ॥
दद्यादेवं हविश्शम्भोस्ताम्बूलेन समन्वितम् ॥ १११/२ ॥
सन्ध्यन्तरेपरेद्युर्वा कम्बलाद्यं विवर्ज्य च ।
पूर्ववत् पूजयेद्देवं गुरुं संपूजयेत्तदा ॥ १२१/२ ॥
दक्षिणां दापयेत्तस्य यथा विभवविस्तरम् ।
अंकुरार्पणपूर्वं वा रहितं वैतदाचरेत् ॥ १३१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे घृतकम्बलपूजाविधिः दशमः पटलः
</poem>
== एकादशे पटले माघे शिवरात्रिपूजाविधिः ==
<poem>
अथ वक्ष्ये विशेषेण शिवरात्रिव्रतं द्विजाः ।
श्रुण्वन्तु संयतायूयं व्रतानामुत्तमोत्तम् ॥ १ ॥
अनुष्ठितं पुरा देव्या यदन्यैरप्यनुष्ठितम् ।
मया सह मुदा सार्धं रमन्तीप्सितमाययुः ॥ २ ॥
न बाध्यन्ते यमादेशात् किंकरैः क्रूरदृष्टिभिः ।
यमञ्चापि न पश्यन्ति नरकाणि च नो ययुः ॥ ३ ॥
श्रिणुध्वं तद्विधानं हि सर्वेषामपिसम्मतम् ।
माघमास्यासिते पक्षे विद्यते या चतुर्दशी ॥ ४ ॥
तद्रात्रिश्शिवरात्रिस्यात् सर्वपुण्यशुभावहा ।
तस्यामेव शिवपूजा शिवलिंगे शिवालये ॥ ५ ॥
कृतस्नानोपवासेन पूर्वेह्नि नियतेन च ।
साधकेनोपचारेण कर्तव्या श्रद्धया सह ॥ ६ ॥
पञ्चशुद्धिः पुरा कृत्वा पूर्वोक्त विधिना ततः ।
शिवासनं प्रकल्प्यात्र मूर्तिं विद्यातनुं ततः ॥ ७ ॥
आवाह्य सन्निधीकृत्य शिवं पाद्यादिनार्चयेत् ।
अभ्यर्च्य गन्धतैलेन पिष्टेनोद्वर्त्य शोधयेत् ॥ ८ ॥
पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैस्तत्तद्युक्त्या भषेचयेत् ।
गन्धोदकेन विधिना घृताद्यैरभिषेचयेत् ॥ ९ ॥
पवित्रैः पञ्चभिः कुर्यात् पञ्चांगैश्च क्रमेण तु ।
पिष्टेन पुनरप्येवमुद्वर्त्यामलकेन तु ॥ १० ॥
चूर्णेनापि सपिष्टेन रजन्या धूपितेन च ।
अस्त्रेण शोधितेनैव शोधयेदुदकेन च ॥ ११ ॥
नालिकेरोदकेनैव तं पश्चादभिषेचयेत् ।
गन्धोदकेन मूलांगब्रह्मभिश्चाभिषेचयेत् ॥ १२ ॥
कार्पासकेन शुद्धेन वस्त्रेण परिमार्जितम् ।
लिंगमाच्छाद्य देवांगाद्येन शुद्धेन वाससा ॥ १३ ॥
यामं प्रति पृथक् द्रव्यैर्गन्धाद्यैश्च समर्चयेत् ।
चन्दनागरुकर्पूर कुंकुमाद्यैः क्रमेण तु ॥ १४ ॥
मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च जाति पुष्पैश्च बिल्वकैः ।
दूर्वाक्षततिलैश्चापि संयुक्तं सम्यगर्चयेत् ॥ १५ ॥
गुग्गुल्वगरुनिर्यास सर्जसारैश्च धूपयेत् ।
दीपयेत् सुसितेनैव वर्तिनाज्यप्लुतेन च ॥ १६ ॥
पायसं प्रथमे यामे द्वितीये कृसरं भवेत् ।
गौलमन्नन्तृतीयेन शुद्धान्नञ्च चतुर्थके ॥ १७ ॥
निवेद्य च ततः पश्चात् सर्वव्यञ्जन संयुतम् ।
सघृतं गुलसंयुक्तन्ताम्बूलञ्च निवेदयेत् ॥ १८ ॥
धूपमारात्रिकोपेतं शिवाय विनिवेद्य च ।
होमं कुर्याद्विशेषेण कुण्डे वा स्थण्डिलेथवा ॥ १९ ॥
कुण्डे कल्पेऽथवा पात्रे कुण्डसंस्कारपूर्वकम् ।
शिवाग्निं कल्पयित्वाग्नौ हृदि कल्प्य शिवासनम् ॥ २० ॥
संपूज्य तत्र देवेशञ्जुहुयात् ज्वलितेनले ।
समादाज्य हविर्लाज तिलैर्मूलांगब्रह्माभिः ॥ २१ ॥
शिवाद्दशांशमन्येषां मन्त्राणामागुतिर्भवेत् ।
दशादिदशवृद्ध्यातु यावत्पञ्चदशाहुतिः ॥ २२ ॥
कृत्वा पूर्णां शिवेनैव निच्छिद्रपरिपूरणीम् ।
वन्दयित्वाथ तम्भस्मदेवेशमभिवन्द्य च ॥ २३ ॥
पूजयेत् पुनरप्येवं प्रतियामं पुनः पुनः ।
स्वयं कर्तृमशक्तश्चेत् स्वार्थमन्येव कारयेत् ॥ २४ ॥
नीत्वा जागरणं रात्रौ प्रभाते विमले ततः ।
कृतनित्यक्रियः पश्चात् स्नपनं विधिपूर्वकम् ॥ २५ ॥
देवं पूर्ववदभ्यर्च्य गुरुपूजान्ततो नयेत् ।
दक्षिणाञ्च ततो दद्यात् वित्तशाठ्य विवर्जितः ॥ २६ ॥
लिंगिनश्शिवभक्तांश्च ब्राह्मणानतिथीनपि ।
पूजयेच्छक्तितो भक्त्या पूजां सम्यक् समाप्य च ॥ २७ ॥
गत्वा बन्धूजनैस्सर्धं स्वगृहं प्रतिसाधकः ।
पादौ हस्तौ च संक्षाल्य पारणन्तु समाचरेत् ॥ २८ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे माघशिवरात्रिपूजाविधिः एकादशः पटलः
</poem>
== द्वादशे पटले फाल्गुनमासगन्धपूजाविधिः ==
<poem>
उत्तरे फाल्गुने मासे सर्वगन्धैश्च पूजयेत् ।
विशेषस्नपनोपेतं विशेषयजनान्वितम् ॥ १ ॥
दिक्पालात्पलवृद्ध्या तु पलसाहस्रकावधि ।
प्रमाणञ्चन्दनस्योक्तन्तदर्धमगरुर्भवेत् ॥ २ ॥
तत्पादं वा तदर्धं वा कुंकुमं स्यात्तदर्धतः ।
पादमष्टांशकं वेष्टन्तदर्धं पादमेव वा ॥ ३ ॥
कर्पूरद्विगुणं वापि पिष्ट्वा सर्वञ्च धूपयेत् ।
वासितं गन्धपुष्पैश्च सर्वमन्त्रैश्च मन्त्रितम् ॥ ४ ॥
घृतकम्बलमार्गेण संस्कृतं होमवर्त्मना ।
गन्धैरालिप्य लिंगन्तु सपीठं शिवमन्त्रतः ॥ ५ ॥
सुगन्धपुष्पमालाभिर्भूषयेल्लिंगपिण्डिके ।
कम्बलेन विना सर्वं घृतकम्बलवन्नयेत् ॥ ६ ॥
सर्वरोगसमुत्पत्तावद्भुते वाञ्छिताप्तये ।
आभिचारकृते दोषे विधानमिदमाचरेत् ॥ ७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे फाल्गुनमास गन्धपूजाविधिः द्वादशः पटलः
<poem>
== त्रयोदशे पटले चैत्रमास दमन पूजा विधिः ==
<poem>
दमनारोपणं वक्ष्ये चैत्रमासफलप्रदम् ।
हरकोपात् पुराजातः बैरवो दमनाह्वयः ॥ १ ॥
दान्तास्तेन सुरास्सर्वे दानवाश्च महाबलाः ।
प्रीतेनाथ शिवेनोक्तो विटपो भवभूतले ॥ २ ॥
दान्तनुत्वमनुप्राप्य मत्भोगाय भविष्यसि ।
पूजयिष्यन्ति येमर्त्या देवन्त्वत्पल्लवादिभिः ॥ ३ ॥
ते यास्यन्तिपरं स्थानन्दमनस्य प्रभावतः ।
ये पुनर्नुकरिष्यन्ति दामनं पर्वमानवाः ॥ ४ ॥
तेषान्तु चैत्रमासोत्थन्दत्तं पुण्यफलं मया ।
सप्ताम्यां वा त्रयोदश्यां गत्वा दमनकान्तिकम् ॥ ५ ॥
शोधयित्वास्त्र मन्त्रेण पजयेत्संहिताणुभिः ।
अथ संबोधयेद्दामं शिववाक्येन मन्त्रवित् ॥ ६ ॥
हरप्रसादसंलब्द त्वमन्त्रसन्निधी भव ।
शिवकार्यं समुद्दिश्यनेतव्योसि शिवाज्ञया ॥ ७ ॥
एवन्दमनमामन्त्र्य संरक्ष्य भवनं व्रजेत् ।
यदिदूरं समानीय समूलम्मृत्तिकान्वितम् ॥ ८ ॥
पुनरारोप्य मृत्पूर्णे पात्रे संसिच्य वारिणा ।
ग्रहेप्यामन्त्रणं कार्यं पूर्वोक्तविधिना बुधः ॥ ९ ॥
सायाह्नसमये प्राप्ते विदध्यादधिवासनम् ।
आहृत्य यागवस्तूनि कृतस्नानादि सत्क्रियः ॥ १० ॥
यथा विधिसमभ्यर्च्य भानुशंकरपावकान् ।
पश्चिमे देवदेवस्य तस्य मूलम्मृदायुतम् ॥ ११ ॥
सद्योजातेन मनुना दीपितं हृदयेन वा ।
वामेन शिरसा वापि नालन्धात्रीमथोत्तरे ॥ १२ ॥
दक्षिणे भस्मपात्रञ्च शिखया रूपिणाथवा ।
पुंसा वा वर्मणा प्राच्यां सपुष्पं दन्तधावनम् ॥ १३ ॥
फलंमूलेन गायत्र्या ऐशान्यां गन्धसंयुतम् ।
पञ्चांगमञ्जलौ कृत्वा दामं पुष्पाक्षतान्वितम् ॥ १४ ॥
विज्ञापयेज्जगन्नाथन्दमणारोपणं प्रति ।
आमन्त्रितोसि देवेश प्रातः काले मया प्रभो ॥ १५ ॥
कर्तव्यञ्च यथा लाभं पूर्णं पर्वतवाज्ञया ।
इति विज्ञाप्य देवस्य मस्तके कुसुमाञ्जलिम् ॥ १६ ॥
संयोज्य शिवमन्त्रेण विदधीत जपादिकम् ।
शेषं पात्रे विनिक्षिप्य द्वितीयेन पिधाय तत् ॥ १७ ॥
पवित्रकविधानेन कवचेनावकुण्ठयेत् ।
एवं सुरक्षितं कृत्वा शिवाय विनिवेदयेत् ॥ १८ ॥
हविस्तदनु भुञ्जीत यदि वा पवनाशनः ।
शिवाग्रे जागरं कृत्वा ध्यानगानजपादिभिः ॥ १९ ॥
प्रातस्नात्वा जगन्नाथमष्टपुष्पैस्समर्चयेत् ।
नित्यान्नैमित्तिकीञ्चैव कृत्वा पूजां विशेषतः ॥ २० ॥
दमनैः पूजयेद्देवं पञ्चांगैरपि खण्डितैः ।
शेषमञ्जलिनादाय दूर्वापुष्पाक्षतान्वितम् ॥ २१ ॥
ध्यायन्नभिमुखन्देवं पञ्चवक्त्रं सदाशिवम् ।
आत्मविद्याशिवैस्तत्वैश्शिवाद्यैरीश्वरान्तकैः ॥ २२ ॥
पवित्रक विधानेन क्रमेण शिवमर्चयेत् ।
पूर्वोक्तैरात्मतत्वाद्यैः द्विचतुष्षट्स्वरान्वितैः ॥ २३ ॥
सबिन्दुकैश्च शान्तैश्च पवित्रमनुनाचरेत् ।
चतुर्थाञ्जलिमन्त्रस्तु प्रणवं शिवमन्त्रकम् ॥ २४ ॥
मखेश्वराय च मखं पूरयेति च वीप्सितम् ।
शूलपाणिञ्चतुर्थ्यन्तन्नमस्कारान्तमाचरेत् ॥ २५ ॥
प्रणम्य शिवमभ्यर्च्य पावकञ्च विधानवित् ।
विज्ञापयेत् शिवं पश्चात् वाञ्छितार्थफलप्रदम् ॥ २६ ॥
भगवन्नतिरिक्तं वा हीनं वा यन्मयाकृतम् ।
सर्वन्तदस्तु संपूर्णंपर्व दामनकं मम ॥ २७ ॥
एवं दामविधिं कृत्वा कुर्वीत गुरुपूजनम् ।
परितोषकरं पश्चात् दीक्षितानपि तर्पयेत् ॥ २८ ॥
ग्रहस्थो ब्रह्मचारीवा य एनं कुरुते विधिम् ।
पूजा जपादिकन्तस्य स फलञ्चैत्रमासजम् ॥ २९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चैत्रमासदमनपूजाविधिः त्रयोदशःपटलः
</poem>
== चतुर्दशे पटले चैत्रमास वसन्तोत्सवविधिः ==
<poem>
तस्मिन् मासे विधेयस्याद्वसन्तोत्सव इष्टदः ।
पूर्वेद्युः कौतुकं बद्ध्वा नानावृक्षसमाकुले ॥ १ ॥
नानामाला समाकीर्णे नानाफलविचित्रते ।
नानागानसमोपेते नानावाद्यसमन्विते ॥ २ ॥
नानानृत्तसमायुक्ते नानायन्त्रसमन्विते ।
प्रकीर्णपुष्पप्रकारे नानागन्धसमायुते ॥ ३ ॥
पताकाभिस्समाकीर्णे ज्वलद्दीपैश्च दीपिते ।
आस्थानमण्टपोपेते जलक्रिडासमन्विते ॥ ४ ॥
देवोद्यानेनयेद्देवं सर्वालंकारसंयुतम् ।
ग्रामप्रदक्षिणोपेतं मन्दीभूते दिवाकरे ॥ ५ ॥
परिवेषक्रमन्तस्मिन् कृत्वा देवं विशेषतः ।
पूजयेदुपचारैस्तु गन्धधूपसृगादिभिः ॥ ६ ॥
सेवार्थमागतं स्मृत्वा वसन्तं कुसुमायुधम् ।
देवस्य दक्षिणे वामे नानागन्धादिभिः क्रमात् ॥ ७ ॥
कुम्भयोरर्चयेत्तौ तु हेमवस्त्राद्युपेतयोः ।
स्थण्डिलद्वितये वापि नानापुष्पसमन्विते ॥ ८ ॥
वस्त्रेणाच्छाद्य नैवेद्यं पायसं विनिवेदयेत् ।
ताम्बूलन्दापयेदन्ते तोषयेत्तौ विशषतः ॥ ९ ॥
नृत्तवाद्यसमोपेतैर्दिव्यगानैर्व्यपोह्य च ।
एवं काले तु देवेशन्नयेद्देवालयं पुनः ॥ १० ॥
स्नपनं कारयेच्चैव विशेषणार्चयेच्छिवम् ।
एवं देवं विशेषणाभ्यर्चयेच्छिवमादरात् ॥ ११ ॥
एवं यः कुरुते मर्त्यस्सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ १११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चैत्रमासवसन्तोत्सवविधिः चतुर्दशः पटलः
</poem>
== पञ्चदशे पटले वेशाखमासशीतकुम्भविधिः ==
<poem>
ततो वक्ष्यो विशेषेण शीतकुम्भमनुक्रमात् ।
विशाखर्क्षे तु वैशाखेऽवग्रहे वा विधीयते ॥ १ ॥
सर्वारिष्टविनाशार्थं सर्वाद्भुत निवृत्तये ।
प्रायश्चित्तादिके कार्ये ग्रामदाहादिके नयेत् ॥ २ ॥
चतुष्पाद्रोगसमये ज्वरमार्यादि संभवे ।
शीतकुम्भविधिः कार्यस्तत्तंद्दोषापनुत्तये ॥ ३ ॥
यज्ञयोग्यैः द्रुमैः कृत्वा त्रिपादीं लिंगमूर्धनि ।
वस्त्वंगुलं समारभ्यांगुलवृद्ध्याकरान्तकम् ॥ ४ ॥
यथान्तरं तथा कृत्वा संप्रक्षालयाम्बुना गुरुः ।
वस्त्रेणाच्छाद्य पादांश्च ब्रह्माणन्दक्षिणे यजेत् ॥ ५ ॥
विष्णुं वामे वृषं प्रष्ठे त्रिषु पादेषु देवताः ।
महामायान्नयसेदूर्ध्वं फलाकायां समन्ततः ॥ ६ ॥
एवं कृत्वा त्रिपादींश्च विन्यसेल्लिंगपूर्धनि ।
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा वसुद्रोणादिशालिभिः ॥ ७ ॥
तण्डुलैस्तिललाजैश्च तत्र कुम्भन्निवेशयेत् ।
चतुर्द्रोणेन संपूर्णं श्रेष्ठं द्रोणत्रयेण तु ॥ ८ ॥
मध्यमं खारिसंपूर्णं कन्यसं सूत्रवेष्टितम् ।
पक्वबिम्बफलाकारं सवस्त्रं कूर्चसंयुतम् ॥ ९ ॥
कनकाब्जसमायुक्तं पञ्चरत्नोदरं शुभम् ।
पृष्ठे सुषिरसंयुक्तं हेमनालसमन्वितम् ॥ १० ॥
एकद्वित्र्यंघ्रिसंयुक्तन्निष्कमानकृतेन तु ।
युगांगुलसदैर्घ्येण सूच्यग्रसुषिरेण तु ॥ ११ ॥
पिधानेन समोपेतं पल्लवेन समन्वितम् ।
उपकुम्भन्तदग्रे वस्त्रहेमादि संयुतम् ॥ १२ ॥
पृष्ठरन्ध्रविहीने तु दक्षिणे तस्य विन्यसेत् ।
आसनञ्च ततः कृत्वा मूर्तिमावाहयेत्घटे ॥ १३ ॥
ब्रह्माभिश्च कलोपेतैर्विद्यादेहं प्रकल्पयेत् ।
प्रणवं शिवमावाह्य गन्धाद्यैस्सम्यगर्चयेत् ॥ १४ ॥
प्रधाने चोपकुम्भे च क्रियामेनां समाचरेत् ।
गन्धोदं वा मधुपयस्सर्वार्थं विनियोजयेत् ॥ १५ ॥
प्रायश्चित्तेद्भुतेन्यस्मिन् दुरितानां क्षयार्थकम् ।
पञ्चगव्यं विनिक्षिप्य शुद्धोदकमथापि वा ॥ १६ ॥
गन्धं स्याच्चन्दनं भस्म सहितं वाथ कल्पयेत् ।
अथवाचमनीयार्थं कल्पितो गन्ध एव वा ॥ १७ ॥
नीरोमजन्तुकं द्रव्यं उपकुम्भे विनिक्षिपेत् ।
हृदा संपूज्य गन्धाद्यैस्ततो होमं समाचरेत् ॥ १८ ॥
नवपञ्चैककुण्डेषु समिदाज्यान्न संयुतम् ।
तिललाजसमायुक्तं मधुसस्येन्द्रसंयुतम् ॥ १९ ॥
समिधोवञ्चुलोत्थास्युः सर्वावारुणमन्त्रतः ।
आप्येनामृतबीजेन संपुटेन शिवेन च ॥ २० ॥
आप्याधारणयोपेतं सहस्रं वा तदर्थकम् ।
शतमष्टोत्तरं वापि प्रतिद्रव्यन्तु होमयेत् ॥ २१ ॥
आप्याणुसंपुटं मूलं जपेत्तत्संख्यकं यथा ।
जप्तव्या वारुणा मन्त्रा मन्त्रजापिभिरिष्टिभिः ॥ २२ ॥
आप्यायस्वेति वक्तव्या चतुर्वेदिभिरादरात् ।
कृतस्नानैर्बिनीतैश्च हविष्यान्नाशनैर्द्विजैः ॥ २३ ॥
अनन्यमानसैश्शान्तैराचार्याज्ञानुपालनैः ।
शिवदीक्षासमोपेतैः सर्वेर्वृष्ट्यभिकांक्षिभिः ॥ २४ ॥
सर्वं देवालयं वारिसेकैस्सिञ्चेदहर्निशम् ।
तत्काले पातयेत् क्षीरं गोस्तनेभ्यः विशेषतः ॥ २५ ॥
सहस्रसंख्यकावास्युः अर्धसंख्या समन्विताः ।
शतसंख्याश्च पाताश्चेत् पुष्टावृष्टिर्भविष्यति ॥ २६ ॥
एवं प्रतिदिनं कार्यं होमकाले द्विजोत्तमाः ।
पूजायाञ्चाथ पूर्णायां वारुणीन्धारणां द्विजाः ॥ २७ ॥
ध्यात्वाऽमृतमयम्मूलमुच्चरन्वौषडन्ततः ।
कुर्याच्छंखस्वनोपेतं प्रत्यहं चैवमाचरेत् ॥ २८ ॥
नित्यपूजावसाने तु नैमित्तिकमुपक्रमेत् ।
नैमित्तिकं महच्चेत्तु महदादौ समाचरेत् ॥ २९ ॥
नानागन्धसमोपेतैश्शीतोदैस्थापनान्वितैः ।
संस्थाप्य देवदेवेशममृताप्लावनं स्मरन् ॥ ३० ॥
चन्दनागरुकर्पूरकुंकुमैः प्रचुरैर्गुरुः ।
गन्धपुष्पैरनेकैश्च तत्क्षणं प्रतिबोधितैः ॥ ३१ ॥
कृष्णागरुद्भवैर्धूपैः हृष्टराज्यप्रकल्पितैः ।
कर्पूरवर्तिभिर्दीपैः पायसैः प्रचूरैः क्षणात् ॥ ३२ ॥
नवभाण्डप्रकॢप्तैश्च नैवेद्यैश्शालिकल्पितैः ।
पानीयैश्शीतलैर्गन्धैः मृष्टैर्नूतनभाण्डकैः ॥ ३३ ॥
ताम्बूलैर्गौरपत्रैश्च सुगन्धैः क्रमुकोद्भवैः ।
मुखवाससमोपेतैः गानैर्वाद्यैश्च नर्तनैः ॥ ३४ ॥
नवनाट्यरसोपेतैः स्तोत्रैर्वेदस्वरैरपि ।
जापिभिर्जयशब्दैश्च नमस्कारैरनेकशः ॥ ३५ ॥
पूजयेत् प्रत्यहं देवं यावत्स्यात् कांक्षितं फलम् ।
तदन्ते होमकर्मेष्टं प्रत्यहं विधिरीतितः ॥ ३६ ॥
प्रथमेह्नि विशेषोऽयं पूर्णान्ते तु घटद्वयम् ।
संग्राहयित्वादोस्थञ्च शिरस्थं वा प्रदक्षिणम् ॥ ३७ ॥
आभ्यां कृत्वा सुधाम्नस्तु च सुवारके
आचार्यस्यानुकूलर्क्षे यजमानस्य चैवहि ॥ ३८ ॥
सितिथौ च सुलग्ने वा रोपयेच्छिवमुच्चरन् ।
घटं ससुषिरन्तस्मिन् नवकुम्भस्थितञ्जलम् ॥ ३९ ॥
शिवमन्त्रं समुच्चार्य ध्यात्वा चामृत धारणम् ।
निक्षिपेदुत्तरास्यस्तु त्रिपाद्युपरिमध्यगम् ॥ ४० ॥
तोयशेषन्नयेन्नित्यं यावत्कर्मप्रसिद्ध्यति ।
सप्ताहं वा द्विसप्ताहं त्रिसप्ताहन्तु मासकम् ॥ ४१ ॥
द्विमासंन वा त्रिमासं वा विधिमेवंन समाचरेत् ।
आचार्यं पूजयेदादौ वस्त्रैः पञ्चांगभूषणैः ॥ ४२ ॥
दक्षिणान्दापयेदादौ दशनिष्कादिकान्नृपः ।
अन्ते च द्विगुणां पूजां दक्षिणामपि मानवाः ॥ ४३ ॥
अन्येषामपि सर्वेषां हेमवस्त्रांगुलीयकान् ।
निष्कैकन्दक्षिणोपेतां दद्याच्छ्रद्धासमन्वितम् ॥ ४४ ॥
प्रत्यहं भोजनार्थन्तु तण्डुलव्यञ्जनान्वितम् ।
ताम्बूलञ्च नृपस्तेभ्यः दद्याच्छ्रद्धासमन्वितम् ॥ ४५ ॥
नित्यञ्च भोजनं कार्यं भक्तानां योगिनामपि ।
दीनानाथ जनानाञ्च प्रत्यहं भोजनं भवेत् ॥ ४६ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते प्रचुरन्दापयेद्धविः ॥ ४६१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे वैशाखमासशीतकुम्भविधिः
पञ्चदशः पटलः
१५
यज्ञयोग्यद्रुमैः कृत्वा त्रिपादीं लिङ्गमूर्धनि ।
वस्त्वङ्गुलं समारभ्याङ्गुलवृद्ध्याकरान्तकम् ॥
यथान्तरं तथा कृत्वा सप्रक्षाल्यांबुनागुरुः ।
वस्त्रेणाच्छाद्यपादां ब्रह्माणां दक्षिणे यजेत् ॥
विष्णुं वामे वृषं पृष्ठे त्रिषु पादेषु देवताः ।
महामायाः न्यसेदूर्ध्वफलकायां स्वमन्त्रतः ॥
एवं कृत्वा त्रिपादीं च विन्यसेल्लिंग मूर्धनि ।
चतुर्द्राणेन संपूर्णं श्रेष्ठं द्रोणत्रयेण तु ॥
मध्यमं खारि संपूर्णं कन्यसं सूत्रवेष्टितम् ।
पक्वबिम्बपलाकारं सवस्त्रंकूर्चसंयुतम् ॥
कनकाब्ज समायुक्तं पञ्चरत्नोदरं शुभम् ।
पृष्ठे सुषिरं संयुक्तां हेमनाल समन्वितम् ॥
</poem>
== षोडशे पटले ज्येष्ठमासफलपूजाविधिः ==
<poem>
ज्येष्ठमासे तु मूलर्क्षे पूजयेत् स्वादुभिः फलैः ।
विशेषस्नपनोपेतं पञ्चामृत समन्वितम् ॥ १ ॥
विशेषपूजा संयुक्तं पायसेन समन्वितम् ।
विशेषहोम संयुक्तं समिदाज्यान्नकैस्सह ॥ २ ॥
नानाफलसमायुक्तैर्द्रव्यैः पूर्णां विधाय च ।
पीठादि लिङ्गमूर्धान्तं फलैर्मूलेन पूरयेत् ॥ ३ ॥
कृत्वान्तर्हितलिङ्गं तु तद्बहिः पूरणं तु वा ।
वस्त्राभ्यां वेष्टयेल्लिङ्गं पीठं कवचनमन्त्रतः ॥ ४ ॥
सन्ध्यन्तरे परे वाह्नि तानि तस्माद्बहिर्नयेत् ।
क्रियान्ते पूजयेत् कर्ता देशिकं वस्त्रकाञ्चनैः ॥ ५ ॥
यद्यदिष्टफलं कर्तुस्तत्तच्छीघ्रं भविष्यति ॥ ५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे ज्येष्ठमास फल पूजाविधिः षोडशः पटलः
</poem>
== सप्तदशे पटले ==
<poem>
आषाढ मास पूर्वफल्गुनी पूजा विधिः
आषाढे मासि नक्षत्रे पूर्वफाल्गुन संज्ञके ।
आश्वयुज्यथ वा मासे क्रियामेनां समाचरेत् ॥ १ ॥
कौतुकं बन्धयेद्रात्रौ देव्याः पूर्वोक्तवर्त्मना ।
देवदेव्यौश्च वा प्रातः कन्याभ्यः काञ्चनादिकम् ॥ २ ॥
वस्त्रं च भोजनं दत्वा देव्याः क्षीरं निवेदयेत् ।
ग्रामप्रदक्षिणं कुर्यात् सर्वालङ्कार संयुतम् ॥ ३ ॥
तत्काले दापयेन्मुद्गाङ्कुरं लक्षण संयुतम् ।
ग्रामप्रदक्षिणात्पूर्वं नैवेद्यं दापयेन्न वा ॥ ४ ॥
आस्थान मण्डपं नीत्वा परिवेषक्रमं नयेत् ।
रात्रिचूर्णं च तैलं च चूर्णोत्सवविधानतः ॥ ५ ॥
दद्याद्देवाय देव्यै च जयेभ्यस्तदनन्तरम् ।
ताम्बूलसहितं नानाव्यञ्जनं तण्डुलान्वितम् ॥ ६ ॥
हित्वा वा चूर्णकार्यं च तण्डुलादिप्रदानकम् ।
त्रिशूलेन समायुक्तं देवीं नद्यादिकं नयेत् ॥ ७ ॥
स्थण्डिलद्वितयं कुर्याच्छालिभिर्विधिना गुरुः ।
एकत्र शूलं संस्थाप्य देव्याः पूर्वं तदग्रके ॥ ८ ॥
संस्थाप्य तान्घटान् सम्यक् स्नपनोक्तविधानतः ।
सक्तुभिश्च फलोपेतैस्तान् संपूज्य ह्रदा गुरुः ॥ ९ ॥
तैः संस्नाप्य च तच्छूलमवगाहनमाचरेत् ।
तीर्थमध्ये जनैस्सार्धं प्रविशेदालयं प्राति ॥ १० ॥
तीर्थकर्मविहीनं वा ग्रामादिभ्रमणावधि ।
आस्मिन्दिने वा निर्वाणदीपमम्लानमालया ॥ ११ ॥
प्रतिसंवत्सरं कुर्याद्बलिदान समन्वितम् ।
अथवा बलिहोमाभ्यां युतं रात्रौ दिवापि वा ॥ १२ ॥
बेरप्रदक्षिणं कृत्वा सर्वालङ्कार संयुतम् ।
नानाभक्तजनैस्सार्धं नानास्वादुफलानि च ॥ १३ ॥
गुडखण्ड समोपेतं सक्तु संदापयेद् गुरुः ।
नानापूप समायुक्तं नानाफल समन्वितम् ॥ १४ ॥
जलतीरे निवेद्यैशे गुडादि फलसक्तुकम् ।
विमोच्य देवदेवाग्रे ततस्तीर्थं नवोदके ॥ १५ ॥
विधाय केवलं वापि त्रिशूलेन समन्वितम् ।
नीत्वालयं ततः कुर्यात् स्नपनं पूजया सह ॥ १६ ॥
प्रभूतहविषोपेतं मुखवासेन संयुतम् ।
ताम्बूलेन तदन्ते तु पूजयेद्गुरुमादरात् ॥ १७ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैर्दक्षिणां दापयेत्तः ।
सर्वपापविनाशार्थं सर्वारिष्टनिवृत्तये ॥ १८ ॥
सर्वाभीष्ट प्रसिध्यर्थं सर्वकार्याथ सिद्धये ।
विधानमेतत् कर्तव्यं देव्यास्सन्तुष्टिकारणम् ॥ १९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे-आषाढ मास पूर्वफल्गुनी पूजा विधिः सप्तदशः पटलः
</poem>
== अष्टादशे पटले श्रावणमासे पवित्रारोहण विधिः ==
<poem>
दुरितस्य विनाशार्थं संवत्सरकृतस्य तु ।
पवित्रकमहं वक्ष्ये त्रूयतां मुनि पुङ्गवाः ॥ १ ॥
प्रायश्चित्तमकुर्वाणो मन्त्री विधि विलङ्घनात् ।
सिद्धि भ्रंशमवाप्नोति देशिको रोग भाग् भवेत् ॥ २ ॥
पुत्रको भुक्ति भांङ्नस्यात् जन्मनैकेन रोधनात् ।
समयी समयस्थोऽपि नैव यस्मात् पवित्रकम् ॥ ३ ॥
विधातव्यं प्रयत्नेन येन केन प्रकारतः ।
प्रत्यहं वाङ्मनः कायव्यापारजनितादलम् ॥ ४ ॥
पतनात् त्रायते यस्मात् तस्मादेदत् पवित्रकम् ।
आषाढादि त्रयोमासाः ज्येष्ठ मध्यमकन्यसाः ॥ ५ ॥
अश्विनी कृत्तिकामासावथवा संप्रकीर्तितौ ।
पूर्व पक्षे चतुर्दश्यामाषाढे तु पवित्रकम् ॥ ६ ॥
इतरेषु च मासेषु पक्षयोश्शुक्लकृष्णयोः ।
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पवित्रं विधिनाचरेत् ॥ ७ ॥
कृत्तिकादीपतः पश्चान्नैव कार्यं पवित्रकम् ।
शुक्लपक्षे गृहस्थस्य यतेरुभय पक्षयोः ॥ ८ ॥
कर्तुः कारयितुश्चानुकूलर्क्षं वा न वा मतम् ।
क्षौमकार्पासजं सूत्रं मौञ्जं वा तदसंभवे ॥ ९ ॥
दर्भं सवत्कलोत्थं वा समाहृत्याधिवासयेत् ।
त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य शोधयेदस्त्रमन्त्रतः ॥ १० ॥
रोमाद्यं शुद्धतोयैश्च क्षालयेदस्त्र मन्त्रतः ।
शुष्कं कृत्वा हृदा तेन पवित्रं कारयेद्गुरुः ॥ ११ ॥
शक्तयो नव वामाद्या नव सूत्राधिपा मताः ।
दिगुणास्तन्तवो हस्ते दशवृद्ध्या ततः क्रमात् ॥ १२ ॥
शतमष्टोत्तरं तेषां तन्तूनामुत्तमोत्तमम् ।
द्वादशोत्तरया वृद्ध्या द्वादशाभ्यस्तदन्तिकाः ॥ १३ ॥
तन्तवो वाथ संसिद्धाः कन्यसादिषु सिद्धिषु ।
यवीयसां कलासंख्या मध्याना वर्ण लक्षिताः ॥ १४ ॥
ज्येष्ठानां पदसंख्याता स्तन्तवो मानुषे मताः ।
स्वायं भुवादिलिङ्गेषु बाणे वा रत्नजेऽपि वा ॥ १५ ॥
स्थण्डिले मण्डलेवापि चले वा प्रतिमासु च ।
संख्यास्सर्वाश्च संग्राह्यास्समा वा विषमाश्च वा ॥ १६ ॥
समा एव गृहस्थस्य परिवारामरादिषु ।
तथैवहीन वित्तेषु लिङ्गादिषु मुनीश्वराः ॥ १७ ॥
एकाद्येकैक वृद्ध्यातु तन्तवो द्वादशान्तकाः ।
ग्रन्थयस्तन्तु संख्याताः स्निग्ध गर्भा नवा मताः ॥ १८ ॥
यथेष्ट ग्रन्थतो वापि समास्सर्वत्र संस्थिताः ।
एकादित्र्यंगुलं वापि ग्रन्थिमानमिहागमे ॥ १९ ॥
ग्रन्थयो वेष्ट देशेऽथ विधातव्या विचक्षणैः ।
रक्त चन्दन काश्मीर गैरिकागरुचन्दनैः ॥ २० ॥
कुष्ठकर्पूर संयुक्तं हरिद्राकृष्ण गन्ध युक् ।
रञ्जयेद्धृदयेनैव रक्तसूत्रादिभिस्तु वा ॥ २१ ॥
त्रितयं मूर्ध्नि कर्तव्यमात्मविद्याशिवात्मकम् ।
पिण्डिकास्पृक् चतुर्थं तु पवित्रं सर्व तात्विकम् ॥ २२ ॥
यज्ञसूत्राख्यमाला च बाहुमला ततः परम् ।
मुखलिङ्गे विधेयास्यात् सकलेऽप्यथवा मताः ॥ २३ ॥
आजानुशोभिव्यक्तेषु त्रिपूर्वं स्वेष्टतन्तु युक् ।
यन्त्रलिङ्ग प्रमाणं वा पुष्पलिङ्गमितं तु वा ॥ २४ ॥
क्षुद्रलिङ्गे पवित्रं स्यात् स्थण्डिलादौ यथामतम् ।
आशृङ्गमेकं वृषभे ककुदः खुरगं परम् ॥ २५ ॥
पवित्रमेकं सर्वेषामावृतानां विधीयताम् ।
एकैक मेव दातव्यं चण्डेश क्षेत्र पालयोः ॥ २६ ॥
क्षेत्रनेभ्यां लोकभृद्भ्यस्सूत्रमेकं प्रदक्षिणम् ।
यागधामवृषस्थान प्रासादालय संश्रयान् ॥ २७ ॥
कारकाणि च सर्वाणि त्रिवृत्सूत्रेण वेष्टयेत् ।
एवं निश्चित्य पूर्वेद्युरधिवासनमारभेत् ॥ २८ ॥
प्रासाद स्याग्रदेशे वा तद्वामे दक्षिणेऽपि वा ।
मण्डपे पञ्चहस्तादि चतुर्विंशत्करान्तके ॥ २९ ॥
षोडशस्तंभसंयुक्ते रविस्तंभ युतेऽपि वा ।
मध्यमे वेदिकायुक्ते सर्वलक्षण सम्युते ॥ ३० ॥
त्रिभागायामयुक्ते वा विंशति स्तंभ संयुते ।
मण्डपे पूर्व कॢप्ते वा द्विगुणायतवेदिके ॥ ३१ ॥
तत्समन्तात् सुसंकॢप्त नव पञ्चैक कुण्डके ।
तत्संख्ये स्थण्डिलेवापिवेदिकारोहितेऽपिवा ॥ ३२ ॥
पश्चिमे मण्डलं कुर्यात् पवित्रं प्राचि विन्यसेत् ।
कृतशौच विधस्नान सन्ध्यावन्दन तर्पणः ॥ ३३ ॥
कृतानित्यार्चनो मन्त्री सूर्यार्चन समन्वितः ।
अविसृज्य रविं शुद्धो मन्त्रसन्नद्ध देहयुक् ॥ ३४ ॥
परिगृह्य भुवं द्वारं द्वारपान् वास्तुनायकम् ।
लक्ष्मी यागेशवर्धन्यौ लोकपान् गणपं गुरून् ॥ ३५ ॥
इष्ट्वा संप्रार्थ्यतत्पश्चात् मण्डलेऽपिचशङ्करम् ।
संपूज्य विधिवद्देव समीपे स्वासनेस्थितः ॥ ३६ ॥
आसनार्चनमारभ्य कुर्यादावाहनान्तकम् ।
कर्म पञचामृतोपेतं विशेषस्नपनान्वितम् ॥ ३७ ॥
नानागन्धान्वितां नाना भक्ष्यभोज्यान्नसंयुताम् ।
पूजां विशेषतः कृत्वा गत्वा कुण्डान्तिकं गुरुः ॥ ३८ ॥
कुण्डसंस्कारमारभ्य पूर्णान्तं होममाचरेत् ।
समिदाज्यचरुल्लाजां स्तिलसस्येन्द्र संयुतान् ॥ ३९ ॥
पलाशोदुम्बरावत्थवटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शमीखादिरश्रीवृक्षप्लक्षाः स्युःवह्निकोणतः ॥ ४० ॥
प्रधानेतु पलाशस्स्याच्छतं वार्धं शिवस्य तु ।
शिवाद्दशांशतोऽङ्गानां कुण्डे प्राधानिके मते ॥ ४१ ॥
तदर्धमन्य कुण्डेषु नरादिषु हृदादुषु ।
स्थालीपाकहविः कृत्वा तद्धृता विभजेत् त्रिधा ॥ ४२ ॥
शिवांशमग्नि भागं च मध्वाज्याभ्यां तु मिश्रितम् ।
कुर्यादात्मीय भागं तु केवलेन घृतेन च ॥ ४३ ॥
हृदा देवांशमभ्यर्च्य तमादाय शिवान्तिकम् ।
गत्वा संपूज्य देवेशं व्रताङ्गानि निवेदयेत् ॥ ४४ ॥
दन्त काष्ठं न्यसेत् प्राच्यां विध्युक्तं पुरुषं स्मरन् ।
भस्मदक्षिणतश्शुद्धपात्रे ऽघोरेण मन्त्रवित् ॥ ४५ ॥
पश्चाद्दद्यान्मृदं शुद्धां सद्योजातं च तां स्मरन् ।
धात्रीफल मुदक् पूर्वे पञ्च भक्ष्यं निवेदयेत् ॥ ४६ ॥
होमद्रव्याणि सर्वाणि सकुशान्यपरानने ।
दण्डाक्षमालाकौपीन भिक्षापात्राणि दक्षिणे ॥ ४७ ॥
रोचनं कुङ्कुमं तैलं शलाकां केशशोधिनीम् ।
दर्पणं कर्त्रिकां दन्त नखशोधन मञ्जनम् ॥ ४८ ॥
तत्पात्रमपरं दद्याद्वाम देव मनुस्मरन् ।
तांबुलं भस्म संमिश्रं दद्यात्तत्पुरुषं स्मरन् ॥ ४९ ॥
ऐशान्यामासनं छत्रं पादुके योगपट्टिकाम् ।
स्थण्डिले सूत्रनिकटे परितशिचाधिवास्य वा ॥ ५० ॥
अस्त्रेण प्रोक्षितं वर्म कुण्ठितं हृदयार्चितम् ।
धेनु मुद्रामृती भूतं शिवांशं विनिवेदयेत् ॥ ५१ ॥
ब्रह्मभिर्देव देवाय पवित्राण्याहरेत्ततः ।
स्थण्डिलं वेदिकोर्ध्वे स्यात् अष्टद्रोणेन शालिना ॥ ५२ ॥
तदर्धतण्डुलोपेतं तिल लाजसमन्वितम् ।
तत्र संस्थापयेत् पात्रे पवित्राण्यऽथ देशिकः ॥ ५३ ॥
मण्डले वेदिकोर्ध्वे चेदत्र कुंभान्तिकेऽपि वा ।
संस्थाप्यार्घ्योदकेनैव प्रोक्ष्य संहितयालभेत् ॥ ५४ ॥
मृगाजिनादिनाच्छाद्य स्थापयेत् पावकान्तिके ।
संवत्सरात्मकं सर्वकृत्य साक्षिणमव्ययम् ॥ ५५ ॥
गोप्तारं संश्रयं कर्म फलप्राप्तिनिबन्धनम् ।
अनुस्मरन् शिवं ब्रह्म षडङ्गं शिवमन्त्रतः ॥ ५६ ॥
त्रिस्सप्तकृत्वः संपातं तथैव जुहुयात्ततः ।
दत्वा गन्धपवित्रं तु भानोराचम्य देशिकः ॥ ५७ ॥
याग धामवृषस्थान प्रासादानल संश्रयान् ।
कारकान् पञ्च सूत्रेण वर्मणा परिवेष्टयेत् ॥ ५८ ॥
दद्याद्गन्ध पवित्रं तु नन्द्यादिभ्यः प्रदक्षिणम् ।
प्रविश्य पूर्ववच्चान्तः ब्रह्मणे च पवित्रकम् ॥ ५९ ॥
तदेतानि पवित्राणि भगवन् संस्कृतानि हि ।
अर्पयामि घटस्थाय शिवायाध्येषये दिति ॥ ६० ॥
समर्प्य रक्षणायास्मै तेभ्यो गन्धपवित्रकम् ।
आदौ वा कुंभवर्धन्योर्दत्वायायाच्छिवान्तिकम् ॥ ६१ ॥
स्वमूर्तौ गुरु पङ्क्तौ च दद्याद् गन्ध पवित्रकम् ।
एक ग्रन्थि समायुक्तमल्प तन्तु विनिर्मितम् ॥ ६२ ॥
धूपितं पुष्पसंयुक्तं समादायाञ्जलौ गुरुः ।
आमन्त्रणपवित्रं तत् सुधामुद्रा प्ररोचितम् ॥ ६३ ॥
शिवायारोप्य तन्मूर्ध्नि रेचकेन शिवाणुना ।
आमन्त्रणात्मकं मन्त्रं पठेद्देवेश सन्निधौ ॥ ६४ ॥
समस्तविधिविच्छिद्र पूरणेशमखंप्रति ।
प्रभो वामन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारकः ॥ ६५ ॥
तत्सिद्धि मनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते ।
सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे ॥ ६६ ॥
जप्त्वा निवेद्य देवाय स्तुत्वा नत्वा क्षमापयेत् ।
दद्यादाशाधिपालानां तदस्त्राणां पवित्रकम् ॥ ६७ ॥
दत्वा वह्निस्थ देवाय तृतीयांशं चरोर्गुरुः ।
आमन्त्रण पवित्रं च दद्यात्तस्यैव पूर्ववत् ॥ ६८ ॥
इन्द्राय संगृहाणेति नत्यन्तं प्रणवादिकम् ।
अन्येषां चैव मूर्तिना/ क्रमाद्दद्यात् बहिर्बलिम् ॥ ६९ ॥
वायव्यांक्षेत्रपालाय दत्वाचम्य बलिं पुनः ।
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णां दत्वा ततो गुरुः ॥ ७० ॥
भूर्भुवस्वः पदैर्व्यस्तैसमस्तैरपि होमयेत् ।
अग्नये त्वथ सोमाय ताभ्यां स्विष्टकृदा हुतिम् ॥ ७१ ॥
स्वाहान्तैर्दीप पूर्वेस्तु हुत्वा मन्त्रैर्यथादितैः ।
मण्डलस्थ शिवेनैव पावकस्थं शिवं ततः ॥ ७२ ॥
नाडी सन्धानमार्गेन योजयेद्भावयेच्छिवम् ।
सिद्धान्त पुस्तके दत्वा स्वगुरौ च पवित्रकम् ॥ ७३ ॥
निस्सृत्य यागधाम्नस्तु समाचम्यगुरुश्शुचिः ।
पञ्चगव्यं चरुं दन्त धावनं च क्रमाद्भवेत् ॥ ७४ ॥
आचम्य पुनरप्यन्ते स्वपेच्छिवमनुस्मरन् ।
अथ प्रातः कृतावश्यस्नान सन्ध्याणुतर्पणः ॥ ७५ ॥
अविसर्जित देवेशात् पवित्राण्यवरोपयेत् ।
तानीश मण्डले पात्रे चण्डेशार्थं प्रकल्पयेत् ॥ ७६ ॥
दत्वाष्ट पुष्पकं देवे लिङ्गाद्देवं विसर्जयेत् ।
समाचम्य कृतन्यासस्सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ॥ ७७ ॥
कृत्वा नित्यविधिं सम्यगाचान्तो मन्त्र विग्रहः ।
द्वारद्वाराधिपानिष्ट्वा प्रविश्यास्त्राणि कुंभयोः ॥ ७८ ॥
दिक्पालानां च सास्त्राणां क्रमेणाभ्यर्चनं नयेत् ।
स्वासने दीपसंकॢप्ते सैम्यास्योर्ध्व स्थित स्थितिः ॥ ७९ ॥
मन्त्रकायो विशेषार्घ्यद्रव्य शुद्धि समन्वितम् ।
शिवहस्तं च संकल्प्य पञ्चगव्यं च पूर्ववत् ॥ ८० ॥
विशेषस्नपनोपेतं पञ्चामृतसमन्वितम् ।
पञ्चगव्य समायुक्तं विशेषेण शिवं यजेत् ॥ ८१ ॥
जपं कृत्वा समावेद्य यायात् कुण्डान्तिकं गुरुः ।
कुण्डमस्त्रेण संप्रोक्ष्य मेखलापरिधिस्थितान् ॥ ८२ ॥
सम्पूज्य स्रुक्स्रुवावाज्यं संस्कृत्य च विधानवित् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं देवमावाह्याभ्यर्च्य तर्पयेत् ॥ ८३ ॥
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णाहुतिमथाचरेत् ।
दत्वा भानोः पवित्रं तु समाचम्याणुदेहयुक् ॥ ८४ ॥
नन्द्यादिभ्यो पवित्रं तु दत्वान्तस्संप्रविश्य च ।
ब्रह्मणे कुम्भवर्धन्योः क्रमाद्दद्यात् पवित्रकम् ॥ ८५ ॥
गत्वा देवान्तिकं स्वस्य चासने सूपविश्य च ।
कृत्वा विशेष पूजां च विभवस्यानुसारतः ॥ ८६ ॥
स्वमूर्तौ गुरु पङ्क्तौ च दत्वा सूत्रं शिवं स्मरन् ।
वर्षर्तुमास पक्षाहर्नाडी प्राणादि विग्रहम् ॥ ८७ ॥
सर्वेन्द्रिय शरीरर्थ व्यवहारैक कारणम् ।
कृताकृत समुत्सृष्टक्लिष्ट कर्मैक साक्षिणम् ॥ ८८ ॥
क्षेत्रगोप्तारमीशानं शरण्यं शुचिमानसः ।
प्रब्रूयादीश्वराशास्यस्सपवित्रकरो विभुम् ॥ ८९ ॥
कालात्मना त्वयादेव यद्दृष्टं मामके विधौ ।
कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं हृतं गुप्तं च मत्कृतम् ॥ ९० ॥
तदस्तु क्लिष्टमक्लिष्टं कृतं पुष्टमसत्कृतम् ।
सर्वात्मनामुना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया ॥ ९१ ॥
पूरयेति द्विरुच्चार्य मखव्रत फलं ततः ।
नियमेश्वरायेति पदं स्वाहेत्यन्तं समुच्चरन् ॥ ९२ ॥
आत्मतत्त्वाधिपतये शिवाय नम इत्यपि ।
तत्वविद्याशिवाख्यं च मुक्तिकामपदं पठेत् ॥ ९३ ॥
पवित्रकत्रयंमूर्ध्नि तद्भोगी शिवादिकम् ।
शिवाणुमादावुच्चार्य शिवविद्यात्मकं पुनः ॥ ९४ ॥
सर्वतत्त्वेश्वरायेति दद्याद्गङ्गावतारकम् ।
पुष्पाञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या विज्ञापयेत्प्रभुम् ॥ ९५ ॥
त्वं गति स्सर्वभूतानां संस्थितत्वं चराचरे ।
अन्तश्चारेण भूतानां द्रष्टात्वं परमेश्वर ॥ ९६ ॥
कर्मणा मनसा वाचात्वक्तो नान्योगतिर्मम ।
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्य हीनं च यत्कृतम् ॥ ९७ ॥
जपहोमार्चनाहीनं कृत्यं नित्यं मया तव ।
अकृतं वाक्यहीनं च तत्पूरय महेश्वर ॥ ९८ ॥
सुपूतत्वं सुरेशान पवित्रं पाप नाशनम् ।
त्वया पवित्रितं सर्वं जगत्स्थावरजडगमम् ॥ ९९ ॥
खण्डितं यन्मया देव व्रत वैकल्य योगतः ।
एकी भवतु तत्सर्वं तवाज्ञासूत्रगुंभितम् ॥ १०० ॥
जपं कृत्वा निवेद्यास्मै स्तुत्वा नियममीश्वरात् ।
गृह् णीयात्प्रणतो भक्त्याचतुस्त्रिद्व्येकमासकम् ॥ १०१ ॥
अर्धमासं च सप्ताहं पञ्चाहं तु त्र्यहं तु वा ।
अथवैकाह मारब्ध कर्मान्तं नियमं नयेत् ॥ १०२ ॥
एक भुक्त्यादि यत्सर्वं शक्त्यानुष्ठेय मीश्वरात् ।
व्रतं गृहीत्वा कर्तव्यं यावत्सूत्रा वरोहणम् ॥ १०३ ॥
सास्त्रेभ्यो दिक् पतिभ्यस्तु सूत्रं मत्वाग्निसंस्थिते ।
शिवे पवित्रं तुर्यं तु दत्वा व्याहृतिभिर्गुरुः ॥ १०४ ॥
वह्निं संरोध्य स्विष्टान्तं गुत्वान्तस्संप्रविश्य च ।
देवं सम्पूज्य गुरवे सैद्धान्ते पुस्तकेऽपि च ॥ १०५ ॥
दत्वा पवित्रं दिक्पालबलिमाचम्य देशिकः ।
प्रायश्चितं ततो दत्वा पूर्णां वै छिद्र पूरणीम् ॥ १०६ ॥
मण्डलस्थं च सम्पूज्य ततो देवं क्षमापयेत् ।
तदन्ते भोजनाच्छाद मात्रोपकरणादिभिः ॥ १०७ ॥
सम्पूज्य दीक्षितान्ब्रूयात् प्रीयतां मे सदाशिवः ।
लिङ्गात्पवित्रमुद्वारस्य निर्माल्यापनये कृते ॥ १०८ ॥
स्नातेऽर्चिते तदारोप्य मा विसर्ज्य दिने दिने ।
ब्रतान्ते प्राग्वदाभ्यर्च्य चातीतदिनवच्छिवम् ॥ १०९ ॥
व्रतं निवेदयेदुक्त्वा ममास्तु फल साधकम् ।
भुक्तिकामो व्रती कामेकर्मबन्धक इत्यपि ॥ ११० ॥
मन्त्र तर्पण कर्मान्तं कृत्वा निष्कृतिमाचरेत् ।
भसितं वन्दयित्वाथ वह्निस्थं योजयेच्छिवे ॥ १११ ॥
वह्नेर्मन्त्रांश्च संहृत्य नीत्वा तां द्वादशान्तिके ।
हृदये संनिवेश्याग्निं विसृत्योद्वारस्य विष्टरात् ॥ ११२ ॥
परिधींश्च बलिं दत्वा समाचम्य गुरुश्शुचिः ।
शिवकुंभास्त्रवर्धन्योर्मनून् संहृत्य योजयेत् ॥ ११३ ॥
ईशे सापेक्षमुक्त्वैवं क्षमस्वेति विसर्जयेत् ।
दिक्पालानस्त्र संयुक्तान् द्वारपान् द्वारसंस्थितान् ॥ ११४ ॥
रव्यन्तं तु विसृज्याथ पवित्राणि महेश्वरात् ।
आदाय सति चण्डेशे तस्मै दद्यात्पवित्रकम् ॥ ११५ ॥
निर्माल्यादिकमन्यं च पवित्रं न कृतं यदि ।
लक्षं त्वघोरमावृत्या दशांशं होममाचरेत् ॥ ११६ ॥
पवित्रं नित्य पूजाङ्गं पुष्याद्यैः परिकल्पयेत् ।
दत्ते नित्यपवित्रे वा सांवत्सरिकमाचरेत् ॥ ११७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे श्रावणमासे पवित्रारोहण विधिः अष्टादश पटलः
</poem>
== एकोनविंशत्तमे पटले नवनैवेद्यविधिः ==
<poem>
अतः परं प्रवक्ष्यामि नवनैवेद्यलक्षणम् ।
मार्गशीर्षमथाषाढं माघमासं विवर्ज्य च ॥ १ ॥
अन्येषु सर्वमासेषु नवनैवेद्यमाचरेत् ।
निश्चित्य शुभनक्षत्रं तत्पूर्वेऽङ्कुरमाचरेत् ॥ २ ॥
विना वाङ्कुरकार्यं तु सुमुहूर्ते सुलग्नके ।
शङ्खदुन्दुभिनादैश्च गीतनृत्तादिमङ्गलैः ॥ ३ ॥
नानाध्वजवितानैश्च धूपदीपाङ्कुरैर्युतम् ।
मम भक्तजनैस्सार्धं त्रिशूलेन समन्वितम् ॥ ४ ॥
चण्डेश्वर समायुक्तं देवक्षेत्रे समाविशेत् ।
चण्डेशास्त्रं विना वापि क्षेत्रं गत्वा विचक्षणः ॥ ५ ॥
हविषा दधियुक्तेन भूतानां तु बलिं क्षिपेत् ।
पूर्वाद्यष्टदिशास्वेवं गन्धपुष्पादि संयुतम् ॥ ६ ॥
सलक्षणेन दात्रेण पूजितेनैव हेतिना ।
प्राङ्मुखोदङ्मुखो भूत्वा शस्त्रमन्त्रमनुस्मरन् ॥ ७ ॥
शूकं लूत्वा युग्मे तु स्थलिकोर्ध्वे निवेशयेत् ।
तच्छूकेन समायुक्तं नवव्रीहि समायुतम् ॥ ८ ॥
तण्डुलैश्च समोपेतं नानाव्यञ्जन संयुतम् ।
नालिकेरफलोपेतं नवपूगफलान्वितम् ॥ ९ ॥
मरीचगुलखण्डाद्यैः इक्षुभिश्च समन्वितम् ।
नानाशाकसमायुक्तं नानाव्यञ्जनसंयुतम् ॥ १० ॥
पृथक्कन्दफलोपेतैः पूजाद्रव्यैस्तथाविधैः ।
आश्चर्यकारकैरन्यैस्सर्वातोद्य समन्वितम् ॥ ११ ॥
नृत्तगानसमायुक्तं नानाध्वजसमन्वितम् ।
नानाछत्रसमायुक्तं प्रविश्य नगरादिकम् ॥ १२ ॥
ग्रामं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ।
पूर्णकुम्भसमायुक्तं नानदीप समन्वितम् ॥ १३ ॥
कदलीस्तम्भसंयुक्तं नानामङ्गलमण्डितम् ।
विमोच्य व्रीहिं शूकेभ्यश्शोषयेदातपेन वै ॥ १४ ॥
वेत्रादिनिर्मिते पात्रे भूतले केवलेऽपि वा ।
गोमयालेपिते पिष्टचित्रिते दीपसंयुतम् ॥ १५ ॥
चूर्णोत्सवक्रमप्रोक्तमार्गेणाकुट्य वर्जयेत् ।
तुषादीन तण्डुलाञ्शुध्दान् सङ्ग्राह्य क्षालयेत्ततः ॥ १६ ॥
मरीचजीरकोपेतं गुलसारसमन्वितम् ॥ १६१/२ ॥
नालिकेरफलोपेतं संस्कुर्यात्तण्डुलं पुरा ।
स्नपनं कारयेद्देवं भूषयेद्भूषणार्हकैः ॥ १७१/२ ॥
मुहूर्ते समनुप्राप्ते व्रीहिनास्तीर्य भूतले ।
पटं तदूर्ध्वे विन्यस्य रम्भापत्राणि विन्यसेत् ॥ १८१/२ ॥
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य मृत्युञ्जयमनुस्मरन् ।
तण्डुलं तत्र निक्षिप्य गुलतोयेन सेचितम् ॥ १९१/२ ॥
कवचेनावकुण्ठ्यान्ते हृदा संपूजयेद् गुरुः ।
धेन्वाख्ययामृतीकृत्य ब्रह्मभिः पुरुषेण वा ॥ २०१/२ ॥
नैवेद्यं परमेशाय पानीयं दापयेत् क्रमात् ।
तैर्मन्त्रैर्देवदेवाय ताम्बूलं विनिवेदयेत् ॥ २११/२ ॥
नवपूगफलोपेतं देव्यै च विनिवेदयेत् ।
सर्वेभ्यस्सकलेभ्यश्च प्रागुक्तविधिना गुरुः ॥ २२१/२ ॥
अथवा स्थलिकायां वा सर्वेभ्यो विनिवेदयेत् ।
वृषादिपरिवारेभ्यो होमकर्म समापयेत् ॥ २३१/२ ॥
नैवेद्यं दापयेदन्ते ताम्बूलं विनिवेदयेत् ।
बलिदानसमोपेतमतिथीनां समर्पणम् ॥ २४१/२ ॥
निवेद्य तण्डुलं चान्नं पश्चाद्धोमोऽथवा भवेत् ।
तदन्ते चोत्सवं कुर्यात्तं विना वा समाचरेत् ॥ २५१/२ ॥
हित्वा क्षेत्रबलिं वाथ हित्वा वोलूखलक्रियाम् ।
सर्वमन्यत्समानं स्यात् तदन्ते पूजयेद्गुरुम् ॥ २६१/२ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयादैर्दक्षिणां दापयेत्ततः ।
एवं यः कुरुतेमर्त्यस्स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ २७१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नवनैवेद्य विधिः
एकोनविंशतितमः पटलः
</poem>
== विंशतितमे पटले समयविशेषदीक्षा विधिः ==
<poem>
अथेदानीं प्रवक्ष्यामि दीक्षां समय संश्रिताम् ।
आचार्य कृतनित्यस्तु कृतमन्त्रादि तर्पणः ॥ १ ॥
कृतभान्वर्चनश्शुद्धः कृतमन्त्र परिग्रहः ।
सामान्यार्घ्यकरो भूत्वा प्रविशेद्यागमण्टपम् ॥ २ ॥
द्वाराण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वारद्वाराधिपान्यजेत् ।
आदौ शान्तिकला शब्दद्वाराय नम इत्यपि ॥ ३ ॥
पठित्वा पूजयेत्पूर्वद्वारं विद्याख्यदक्षिणम् ।
वारुणं च निवृत्याख्यं प्रतिष्ठाख्यमुदाहृतम् ॥ ४ ॥
प्राच्यां नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ ।
पश्चिमे तु वृषस्कन्दौ देवीचण्डावुदग्दिशि ॥ ५ ॥
प्रणवादिनमोऽन्तं तु चतुर्थ्यन्तं क्रमाद्यजेत् ।
तोरणस्थान् घटस्थान् वाभित्तिस्थानपि पूजयेत् ॥ ६ ॥
पश्चिमद्वारमाश्रित्य पुष्पक्षेपं विधाय च ।
अस्त्रेण पार्ष्णिंघातस्य त्रयं कृत्वाथ भूगतान् ॥ ७ ॥
कृत्वा ताकत्रयं मन्त्री विघ्नानाकाशवर्तिनः ।
छोटिकात्रयतो विघ्नात् धाम्नः प्रोत्सारयेद्बहिः ॥ ८ ॥
दक्षजङ्घां समुक्षिप्य वामशाखाश्रयी विशेत् ।
अस्त्रेणोदुम्बरे पुष्पं क्षिप्त्वा धाम्नश्च मध्यमे ॥ ९ ॥
वास्तोष्पतये चेति ब्रह्मणे नम इत्यपि ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरस्त्रप्राकारकल्पनात् ॥ १० ॥
वर्मावकुण्ठनाद्यागगेहं संरक्ष्य देशिकः ।
उपविष्ट उदग्वक्त्रो भूतशुद्धिं समाचरेत् ॥ ११ ॥
सकलीकरणं कृत्वा कृतान्तर्यजनोगुरुः ।
विशेषार्घ्यं ततः कुर्याद्यवसिद्धार्थकाक्षतैः ॥ १२ ॥
अद्भिस्तिलकुशाग्रैश्च क्षीरपुष्पैः समन्वितम् ।
तदम्भसा तु संप्रोक्ष्य स्वशिरोद्रव्य संहितम् ॥ १३ ॥
अस्त्रमन्त्रेण तत्सर्वं कवचेनावकुण्ठयेत् ।
हृदाभिमन्त्र्य प्रत्येकं तिलकं चन्दनं नयेत् ॥ १४ ॥
शिवहस्तं च संकल्प्य तदारोपितमस्तकः ।
ज्ञानासिं तत्वसंख्यातैश्चतुरूनैरथापि वा ॥ १५ ॥
दर्भैः प्रादेशमात्रं तु निर्मितं शस्त्रमन्त्रितम् ।
कल्पयेत् पञ्चगव्यं तु तद्विधानमिहोच्यते ॥ १६ ॥
मण्डपस्य शुभे भागे क्षेत्रे नवपदीकृते ।
पञ्चतत्वाकृतन्यासे पञ्चपात्राणि विन्यसेत् ॥ १७ ॥
शिवेसदाख्ये विद्यायां काले पुंसि च देशिकः ।
सुप्रतिष्ठं सुशान्तं च तेजोवदभृतात्मकम् ॥ १८ ॥
रत्नोदकं च संकल्प्य क्षीरं दधिघृतं न्यसेत् ।
गोमयं चैव गोमूत्रमीशानाद्यैस्तु मन्त्रितम् ॥ १९ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चवारैष्षड्भिः कुशोदकम् ।
अमृतीकृत्य संपूज्य शिवेनैकत्वमाचरेत् ॥ २० ॥
मण्डपं तेन संप्रोक्ष्य विकिरानभिमन्त्रयेत् ।
लाजचन्दनसिद्धार्थ भस्मपुष्पकुशाक्षताः ॥ २१ ॥
हेतयोऽस्त्रेण सप्तैते विधातव्या विमिश्रिताः ।
नैऋत्यां मण्डपेस्थित्वा संस्कृती मण्डपस्य तु ॥ २२ ॥
कुर्यादीशानवक्त्रस्तु संस्कारैर्वीक्षणादिभिः ।
कुण्डस्येवं पुरास्यापि गुरुरष्टादशात्रतु ॥ २३ ॥
विकीर्य विकीरानीशे कुशकुर्च्या समाहरेत् ।
वेद्यां वा मण्टपे वापि ईशाने वापि पश्चिमे ॥ २४ ॥
हेमाद्येकतमं कुम्भमानीय गलिताम्मसा ।
पूरितं पल्लवोपेतं स्वर्णवस्त्रादि संयुतम् ॥ २५ ॥
संहृतौ विकिरास्त्राणामासनं तु चलाचलम् ।
संकल्प्य मूर्तिमन्त्रेण मूर्तीभूतं घटं न्यसेत् ॥ २६ ॥
वर्धनीं सोदकां वस्त्रसूत्रस्वर्णादिसंयुताम् ।
विन्यसेदस्त्रभूतांतां प्रत्यङ्गनालसमन्विताम् ॥ २७ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्घटास्त्रालू गुरूत्तमाः ।
इन्द्रमग्निं यमं चैव निऋतिं वरुणं तथा ॥ २८ ॥
वायुं सोमं तथैशान्यं पूजयेत्प्राग्दिगादितः ।
विरिञ्चिमीशदक्षस्थं विष्णुं निऋतिवामगम् ॥ २९ ॥
घटस्थं कलशस्थं वा कुंभस्थं वाजयेद्गुरुः ।
तथैव वज्रशक्त्यादिदशास्त्राण्यपि पूजयेत् ॥ ३० ॥
भो भो शक्र त्वया स्वस्यां दिशि विघ्नप्रशान्तये ।
सावधानेन यागान्तं स्थातव्यं तु शिवाज्ञया ॥ ३१ ॥
सर्वेषां लोकपालानामनेन क्रमयोगतः ।
शिवाज्ञां श्रावयेत् कुभ्भं भ्रामयेदग्रतोऽस्त्रकम् ॥ ३२ ॥
विन्यसेत्कुम्भवर्धन्यौ पूर्ववत्तदनन्तरम् ।
स्थिरासनं च संपूज्य देवमस्त्रं च पूजयेत् ॥ ३३ ॥
मूर्तिविद्यातनुं साङ्गं शिवं सावरणास्त्रकम् ।
पूजयित्वा तयोरैक्यं कल्पयेद्भगमुद्रया ॥ ३४ ॥
सव्यमुष्टिरुमापिण्डिलिङ्गमङ्गुष्ठको हरः ।
भूतये कलशं स्पृष्ट्वाः पूर्वमङ्गुष्ठपर्वणा ॥ ३५ ॥
संस्पृशेद्वर्धनीं पश्चान्मुष्ठिनाहृदयाणुवा ।
मुक्तये च पुरस्पृष्ट्वा वर्धनीं मुष्ठिनैव तु ॥ ३६ ॥
स्पृशेदङ्गुष्ठकाग्रेण चरमं च घटं तथा ।
उमायै भगरूपिण्यै लिङ्ग रूपधराय च ॥ ३७ ॥
शङ्कराय नमस्तुभ्यमितिस्तुत्वाऽनुमोद्य च ।
यज्ञस्यास्य पतिस्त्वं हि मूर्तिरेषा तवाचला ॥ ३८ ॥
एतत्ते ज्ञाननिस्त्रिंशत्तद्गृहाण स्वमायुधम् ।
मया प्रवर्तितश्चायं यज्वना भवतुः क्रतुः ॥ ३९ ॥
रक्षणीयं त्वयैतद्धि समाप्तिर्यावदस्यहि ।
यज्ञरक्षाधुरं तस्मिन्नेवमारोप्य देशिकः ॥ ४० ॥
अर्घ्यपात्रं विधायाथ दद्यादर्घ्य मथाम्भसा ।
निरोधनाय तत्पात्रं तथैव स्थापयेद्गुरुः ॥ ४१ ॥
वर्धनीविकिरोत्थास्त्रैस्समन्ताद्यागमण्टपम् ।
अपसारितविघ्नं तु भावयेद् भूपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥
मण्डलेस्थण्डिले वापि लिङ्गे वा शिवमर्चयेत् ।
विशेषपूजयोपेतं पावके शिवमर्चयेत् ॥ ४३ ॥
भगवन् देहमाविश्य मदीयमनुकम्पया ।
कर्तव्योऽनुग्रहस्तेषां शिष्याणां भावितात्मनां ॥ ४४ ॥
संप्रार्थ्यैवं करोमीति लब्धानुज्ञश्शिवात्गुरुः ।
मन्त्रितं मूलमन्त्रेण सप्तकृत्वः सितं शुभम् ॥ ४५ ॥
उष्णीषं शिरसि न्यस्य शिवेनैक्यं तु भावेयेत् ।
सर्वेषां कर्मणां साक्षी मण्डले समुपस्थितः ॥ ४६ ॥
यज्ञस्य रक्षकत्वेन शिवकुम्भे व्यवस्थितः ।
होमाधि करणत्वेन पावकस्थस्सदाशिवः ॥ ४७ ॥
शिष्यदेहे तु तच्छिष्यपाशमोचनकारकः ।
अनुग्रहकरो देवो मम देहे व्यवस्थितः ॥ ४८ ॥
पञ्चाधिकरणो देवस्सोऽहमेव सदाशिवः ।
अपृथग्भूतमात्मनां तत्समानगुणं स्मरेत् ॥ ४९ ॥
ममापि हृदयादीनि साधनानि न संशयः ।
स्वातन्त्र्यमेव संभाव्य शिवं विज्ञापयेदिति ॥ ५० ॥
यदर्थोऽयं मया देव भवद्यागः प्रवर्तितः ।
त-इमे पशवश्शान्ता द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ ५१ ॥
अविसंवादिभिलिङ्गैरुद्धूतध्वन्तवृत्तयः ।
भवदीयकरैर्ज्ञात्वा चिरं युष्मत्प्रचोदितैः ॥ ५२ ॥
विहितावश्यकाः स्नातानिवर्तितदिनक्रियाः ।
सितवस्त्रोत्तरीया स्त्वत्पादपद्मदिदृक्षवः ॥ ५३ ॥
तत् करोतु प्रसादं मे तत्प्रवेशाय शङ्कर ।
प्रवेशयामि तानेतान् भवत्पादाम्बुजान्तिकम् ॥ ५४ ॥
कुरुष्व वचनं भद्र प्रवेशाय किलेत्यहम् ।
उक्तश्शिवेन संभाव्य ततश्शिष्यान् प्रवेशयेत् ॥ ५५ ॥
द्वारस्य संमुखं बाह्ये प्रणवे कुशमण्डले ।
शिष्यं तत्रैवं संस्थाप्य स्थित्वा स्वयमुदङ्कुखः ॥ ५६ ॥
वोलोकयेच्छिखान्ताच्च यावत्पदनखाग्रकम् ।
नखाग्रच्चूलिकां यावत् तत्वज्ञानदृशा गुरुः ॥ ५७ ॥
अयमात्मा शिवत्वार्हश्शिथिलीकृतबन्धनः ।
पतिशक्त्या निवेशाय पाशव्रातश्च मद्वशः ॥ ५८ ॥
तदामुं ताम्रसंस्थानं स्वगुणोदययोग्यकम् ।
स्पर्शवेधिमणिप्रख्यं चोदितोऽहं च शम्भुना ॥ ५९ ॥
संस्पर्शाद्विमलीकृत्य कलधौतमिवाचिरात् ।
करोमि गुणसंपन्नं सतां मस्तकभूषणम् ॥ ६० ॥
ततस्संप्रोक्ष्य दर्भेण शिरस्याताङ्यभस्मना ।
दर्भमूलाग्रभागाभ्यां हृत्प्रदेशादधोर्ध्वयोः ॥ ६१ ॥
उल्लिखेत् पाशसंतानं प्रवृत्तकरणोन्मुखम् ।
सकलीकृत्य तं शिष्यं नेत्रबन्धं विधाय च ॥ ६२ ॥
अस्त्रेण प्रोक्षितेनैव कुण्ठितेनैव वर्मणा ।
संस्तुतेनैव मूलेन सितवस्त्रेण देशिकः ॥ ६३ ॥
प्रवेश्य पुष्पक्षेपं तु कारयित्वा तु दर्शयेत् ।
शिवमण्डलदक्षस्थे मण्डले पूर्ववन्नयेत् ॥ ६४ ॥
प्रणवं तत्र संस्थाप्य शिष्यमुन्नतदेहकम् ।
धारणाद्यैश्च संशोध्य सकलीकृत्य तन्तनुम् ॥ ६५ ॥
गन्धाधिवासितं कृत्वा स्वसव्यकरपल्लवम् ।
शासनेन सदेहेन शिवेन समधिष्ठितम् ॥ ६६ ॥
शिवहस्तमिति ध्यात्वा सापेक्ष निरपेक्षकम् ।
हृद्देशाद्भ्रूप्रदेशान्तं नीत्वा वै चूलिकान्तकम् ॥ ६७ ॥
सह प्रासादोच्चारेण समस्तग्रन्थिभेदिना ।
रुद्रेश्वरस्पदावाप्तिदायकं शिरसि न्यसेत् ॥ ६८ ॥
कुर्याच्छिष्यस्य सर्वाङ्गालम्भनं च विशेषतः ।
ततस्तस्याञ्जलौ पुष्पगन्धधूपाधि वासितम् ॥ ६९ ॥
न्यस्य सर्वात्मना शम्भोः प्रत्येकं प्रार्थयेत् स्थितम् ।
अपनीय दृगालोकाच्छादनं वसनम् क्रमात् ॥ ७० ॥
सहसालोकितेशान शिववक्त्रसरोरुहम् ।
यात्तमङ्गमुञ्चेति प्रसूनं शिवसंमुखम् ॥ ७१ ॥
स्फुटभक्ति शिवाम्भो जपरागामिव पुञ्जितम् ।
तत्पातसूचिते स्थाने पूर्वं शिवपदोत्तरम् ॥ ७२ ॥
नामावधार्यं विप्रस्य देवकण्ठगणात्मकम् ।
क्षत्रविट्छूद्रजातीनां स्त्रीणां शक्त्यन्त संज्ञकम् ॥ ७३ ॥
शिवनामाथ सर्वेषां सर्वं सर्वत्र वा मतम् ।
सप्रदक्षिणमष्टाङ्गं प्रणामं चोपदिश्यच ॥ ७४ ॥
नीत्वाकुण्डान्तिकं स्वस्य दक्षिणे प्रणवासने ।
संस्थाप्य शिष्यं तद्धस्ते दत्वा दर्भस्य मूलकम् ॥ ७५ ॥
दर्माग्रं स्वस्य जङ्घायास्सन्धौ संयोज्य देशिकः ।
पिङ्गलामध्य देहस्थां विनिःसृत्य शिशोः स्वतः ॥ ७६ ॥
स्वस्यनाड्यां विलीनेति भावयेन्मूलमन्त्रतः ।
दत्वाहुतित्रयं नाडीसन्धानार्थतया गुरुः ॥ ७७ ॥
प्रवेशनिर्गमौ कार्यौ चैतन्यग्रहणाय च ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा शिवमङ्गानि वै दश ॥ ७८ ॥
पूर्णां हुत्वा शिवेनैव प्रायश्चित्तनिमित्ततः ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा तेनैव शिवमन्त्रतः ॥ ७९ ॥
विप्रादयोऽपि शूद्रास्स्युर्गुणतस्तान् समुद्धरेत् ।
शूद्रादिजातिमुद्धृत्य स्वाहान्तेनैव मूलतः ॥ ८० ॥
हुत्वाहुतित्रयं पश्चाच्छिवं प्राति वदेदिति ।
आहारभावदोषाभ्यां योनि बीजशरीरतः ॥ ८१ ॥
शुद्धो द्विजो भवत्वात्मा भगवन् परमेश्वर ।
रुद्रांशापादनेऽप्येवमाहुत्रयमाचरेत् ॥ ८२ ॥
अयं रुद्रो भवत्वात्मा भगवंस्वत्प्रसादतः ।
इत्येवं प्रार्थनां कृत्वा कुर्यात्प्रोक्षणताडने ॥ ८३ ॥
प्रविश्य शिष्यदेहे तु रेचकेनात्मनो गुरुः ।
विधायास्त्रेण विश्लेषच्छेदनं चाङ्कुशाख्यया ॥ ८४ ॥
मुद्रया शिष्यचैतन्यमाकृष्य द्वादशान्तके ।
समानीय ध्रुवेणैव संपूज्य शिशुमस्तकात् ॥ ८५ ॥
संहारमुद्रया स्वस्य हृदये पूरकेण तु ।
प्रविश्य कुम्भकेनैव स्मृत्वा समरसं शिशोः ॥ ८६ ॥
रेचकेन प्रयोगेण केशेशानसदाशिवान् ।
नीत्वात्मानं समावर्त्य द्वादशान्ते ततश्शिवम् ॥ ८७ ॥
संहारमुद्रया शिष्यदेहे संयोजयेद् गुरुः ।
दद्याद्यज्ञोपवीतं तु मूलमन्त्राभिमन्त्रितम् ॥ ८८ ॥
शतं सहस्रं वा हुत्वा पूर्णां दद्याच्छिवेन तु ।
एवं समयसंस्कारयुक्तो यश्शिवपूजने ॥ ८९ ॥
होमे चाध्ययने चैव मन्त्राणां श्रवणेऽपि च ।
योग्यस्स्यान्मुनयो रौद्रं पदं प्राप्नोति मानवः ॥ ९० ॥
ततो निर्वाणदीक्षायामधिकारि भवेद्द्विजः ।
शूद्रं हि दीक्षयित्वा तु विधानेवाग्रजन्मनः ॥ ९१ ॥
सोऽपि शुद्रत्वमाप्नोति दीक्षादानान्न संशयः ॥ ९११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे समयविशेषदीक्षाविधिःविंशतितमः पटलः
</poem>
== एकविंशत्तमे पटले स्थालीपाकविधिः ==
<poem>
स्थालीपाकविधिं वक्ष्ये नैवेद्यचरुकल्पने ।
स्थालीं ताम्रमयीं वाथ मृण्मयीं लक्षणान्विताम् ॥ १ ॥
प्रक्षाल्य पात्रमस्त्रे कवचेनावकुण्ठ्य च ।
निरीक्ष्य प्रोक्ष्य चाभ्युक्ष्य संताड्यालिप्य गन्धतः ॥ २ ॥
कण्ठे संवेष्ट्य कौशेन रज्जुना वर्मरूपिणा ।
मण्डले गोमयालिप्ते प्रोक्षिते शस्त्रवारिणा ॥ ३ ॥
वर्माकुण्ठिते पात्रे मन्त्रविन्यस्तदर्भके ।
षडुत्थमासनं चेष्ट्वा तां न्यसेन्मूर्तिरूपिणीम् ॥ ४ ॥
शिवं सावरणं तत्रावाह्य संपूज्य संत्यजेत् ।
पुष्पाद्यमाज्येनाभ्यज्य वस्त्रपूतं पयो न्यसेत् ॥ ५ ॥
चुल्लीमस्त्रेण चोल्लिख्य तेन प्रोक्ष्यावकुण्ठ्य च ।
संमृज्य चोपलिप्याथ धर्माधर्मद्वयं यजेत् ॥ ६ ॥
दक्षवामस्थ भुजयोश्शिवाग्निं मध्यमे न्यसेत् ।
आसनं प्रणवं कृत्वा तां तस्यामधिरोपयेत् ॥ ७ ॥
द्विप्रस्थमाढकं वापि पञ्चप्रसृतिनिर्मितम् ।
चतुर्थं कल्पयेद्धीमान् शालीतण्डुलकादिकम् ॥ ८ ॥
चालनोद्घाटनेऽस्त्रेण कृत्वघोरमनुस्मरन् ।
विपचेत्पूर्ववक्त्रस्सन् मध्यपक्वं यथा भवेत् ॥ ९ ॥
उष्णे तप्ताभिघारस्स्यात् शीते शीताभिघारणम् ।
स्वान्तया मन्त्रसंहत्या शिवहव्यवहे पुरा ॥ १० ॥
हविष्यान्ते च हेत्युक्त्वा सुस्स्विन्नो भव इत्यपि ।
तप्ताभिघार एवं स्यात् द्वितीये मण्डले ततः ॥ ११ ॥
प्रोक्षणादि समायुक्ते पूजितेऽप्यवरोप्य ताम् ।
सुशीतले भवेत्येवं वौषट्पल्लवया तथा ॥ १२ ॥
शीताभिघार एवं स्यान्मन्त्रसंहितया भवेत् ।
संमृज्य च मृदम्भोभ्यां स्थालीं सुरभिमुद्रया ॥ १३ ॥
अमृतीकृत्य कुण्डस्य पश्चिमे पूर्वमण्डले ।
पूजिते हृदयेनेष्ट्वा चाङ्गैरेकैकशः क्रमात् ॥ १४ ॥
शिवेनाष्टोत्तरशतं संपातं पूर्ववन्नयेत् ।
एवं संपादितेनैव चरुणा होम-इष्यते ॥ १५ ॥
तण्डुलेनाम्भसा चाथ चरुं नित्यं विपाचयेत् ।
हविष्यचतुरंशेन होमकर्माथवा मतम् ॥ १६ ॥
होमावशिष्टं देयं स्यादाचार्याय प्रयत्नतः ।
पञ्चगोचर संस्थाय समस्तागमवेदिने ॥ १७ ॥
शिष्टमन्यप्रदत्तञ्चेद्धोमो निष्फल एव हि ।
शेषहीने चरोर्होमे सहोमः स्यादनिष्टदः ॥ १८ ॥
हविषो न्यूनवेदांशश्चरुर्वा होमकर्मणि ।
आद्यांशो दैविकः प्रोक्तो द्वितीयो होमकर्मणि ॥ १९ ॥
परिवारे तृतीयः स्याच्चतुर्थो देशिकाय हि ।
पृथक् चरुश्चेन्नैवेद्यं सर्वमीशे निवेदयेत् ॥ २० ॥
प्राणाग्निहोत्रं कर्तव्यं साधकैः फलकांक्षिभिः ।
एतेषामन्यथाभावे सर्वं भवति चान्यथा ॥ २१ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्थालीपाकविधिः
एकविंशतितमः पटलः
</poem>
== द्वाविंशत्तमे पटले स्वप्नाध्याय विधिः ==
<poem>
अथ वक्ष्ये विशेषेण स्वप्नाध्यायं द्विजोत्तमाः ।
दीक्षापूर्वे च काम्ये वा लक्षयेत् स्वप्नमुत्तमम् ॥ १ ॥
तत्र हि प्रथमे यामे स्वप्नोयदि भविष्यति ।
लक्षयेदात्मनः काले फलभाक्त्वं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥
संवत्सरे तु सिद्धिस्यात् द्वितीये यामके यदि ।
षण्मासेनतु सिद्धिस्यात् तृतीये यामके यदि ॥ ३ ॥
मासेनैवतु सिद्धिस्यात् चतुर्थे यामके यदि ।
शीघ्रमेव फलं तस्य भविष्यति न संशयः ॥ ४ ॥
रश्मिमन्तं विवस्वन्तं शशाङ्कं तारकावृतम् ।
प्रदीप्तमग्निहोत्रञ्च प्रदीपमति भास्वरम् ॥ ५ ॥
मातरं पितरं दारान् पुत्रान् भ्रातृन् सुहृज्जनान् ।
यदि पश्येन्नरः स्वप्ने विपुलां श्रियमाप्नुयात् ॥ ६ ॥
चन्द्रार्क तारग्रसनं परिमार्जनमेव च ।
भक्षणं धारणं तेषां राज्यं संप्राप्नुयान्नरः ॥ ७ ॥
श्वेत पुष्पज मालानां धवलानां च पक्षिणाम् ।
सौवर्णानां खगानां च दर्शनाल्लभते श्रियम् ॥ ८ ॥
गन्धर्व नगरं वापि देवगन्धर्व योषिताम् ।
दर्शनात्प्रापणात्स्वप्ने विपुलां श्रियमाप्नुयात् ॥ ९ ॥
जातरूपमयं छत्रं श्वेतमाला विभूषितम् ।
चूतादि पुण्यवृक्षाणां सफलनां तु दर्शनम् ॥ १० ॥
तेषामारोहणं शस्तं तत्फलानां च संग्रहः ।
तेषां च भक्षणं शस्तं शैलहर्म्याश्वहस्तिनाम् ॥ ११ ॥
गो सिंह वृषभाणां च वीक्षणारोहणे हिते ।
सिंहासन चतुर्दन्ति शिबिकारोहणं शुभम् ॥ १२ ॥
सूर्येन्द्वग्न्युदधिव्योमधरित्रीशैल वीक्षणम् ।
तरणं निम्नगाम्भोधि काननानां जलस्य च ॥ १३ ॥
प्रशस्तं दोहनं कर्म महिषीणां गवामपि ।
सिंहीनां हस्तिनीनां च बान्धवानां स्ववेश्मनि ॥ १४ ॥
प्रसवो वाथ चैतासां भूतिलिङ्गमितिस्मृतम् ।
पयसः पाटलाया गोः पानं यद्वत्सलीलया ॥ १५ ॥
दध्नश्चापक्वमांसानां विष्ठापायस भक्षणम् ।
एतेषामपि लाभश्च प्रशस्तो मुनिपुङ्गवाः ॥ १६ ॥
सुधारुधिरमद्यानां पानं मत्स्यस्य भक्षणम् ।
एतेषां वीक्षणां वापि स्नानं वा रुधिरेण यत् ॥ १७ ॥
अम्भसा त्वभिषेकस्तु गवां शृङ्गस्रुतेन च ।
चन्द्रश्रुतेन वा राज्याभिषेकश्शुभमिष्यते ॥ १८ ॥
पशुसिंह गजानां च लाभो युद्धे विशेषतः ।
अध्यापनं च शास्त्राणामन्नलेपनमेव च ॥ १९ ॥
तृणदारूद्भवौ नाभौ कुसुमस्योदकस्य च ।
बहिर्शीर्षकर्हस्तत्वं सितमाल्यानुलेपनम् ॥ २० ॥
सिताम्बरत्वं विप्रस्य दर्शनं चाशिषश्शुभाः ।
श्वेताभस्य फलस्यापि व्यजनस्य ध्वजस्य च ॥ २१ ॥
सरोजस्यातपत्रस्य मणीनां दर्पणस्य च ।
दीपस्य चामरस्यापि शस्त्रस्यकमलस्य च ॥ २२ ॥
विमलस्यांभसश्शस्तं दर्शनं हाटकस्य च ।
राज्ञश्च दर्शनं तेन भाषणं शुभदं मतम् ॥ २३ ॥
देवालयं सप्रतिमं दृष्ट्वा श्वेतां च गामपि ।
सागरं सरितो वापि तोययुक्ता श्रियं लभेत् ॥ २४ ॥
एतेषामपि पनेन राज्यं संप्राप्नुयान्नरः ।
शङ्खमाभरणं श्वेतवस्त्रं पुरुषमेव च ॥ २५ ॥
रूपयौवन संपन्नां श्रियंवा तादृशीमपि ।
उत्तमां श्रियमाप्नोति स्वप्ने दृष्ट्वा तु मानवः ॥ २६ ॥
कुमारं सर्पमुक्षाणं गजं दृष्ट्वा सुतं लभेत् ।
तृणं च विपुलं धान्यं गृहमग्नियुतं तथा ॥ २७ ॥
दृष्ट्वा स्वप्ने लभेल्लक्ष्मीं दृष्ट्वा शक्रध्वजं तथा ।
भूम्यम्बु वैरिग्रसनं शत्रूणां च वधक्रियाम् ॥ २८ ॥
जयं विवादद्युतादौ संग्रामे विजयं तथा ।
कृत्वा तु श्रियमाप्नोति भूमौ चन्द्र निवेशनम् ॥ २९ ॥
निर्मलं गगनं दृष्ट्वा ह्योदनाप्तिं मृतिं तथा ।
दृष्ट्वाग्निं संग्रहं कृत्वा लब्ध्वा वैराजचिह्नकम् ॥ ३० ॥
नरस्सुखमवाप्नोति तन्त्रीवाद्यस्य वादनम् ।
तयोरुल्लङ्घनं चैव रोदनं च शुभावहम् ॥ ३१ ॥
परस्त्रीणां च तथा लाभस्तथाऽऽलिङ्गनमेव च ।
निगलैर्बन्धनं धान्यं स्वदेहदहनं तथा ॥ ३२ ॥
निकृत्य च तनुं दिक्षुक्षेपणं शुभदं मतम् ।
स्वागतेनोरगेणाथ सिंहेनैवाथ भक्षणम् ॥ ३३ ॥
हृन्मूर्ध्नोदर्शनं शस्तं सस्यानां च विशषटः ।
पात्रे मणिमये वाथ राजते वाथ भोजनम् ॥ ३४ ॥
सौवर्णेपद्मपत्रेवा दध्नोवान्नस्य भोजनम् ।
लाभोवाहयशब्दस्य जय भुक्ष्वेति शब्दयोः ॥ ३५ ॥
मुद्रा भृङ्कार वृष्टीनां दर्शनं शुभदं द्विजाः ।
पिण्याको गोशकृत् शस्ता चोच्छ्रितं स्वात्मनो गृहम् ॥ ३६ ॥
बन्धुभिस्संवृतं दीप्तमात्मानं वेश्मसंस्थितम् ।
शिवाङ्कुराणि बीजानि तथा विद्याधरागमम् ॥ ३७ ॥
चिन्नाभ्यां रुधिराक्ताभ्यां पादाभ्यां स्वंच पश्यति ।
ऐश्वर्य शीघ्रमाप्नोति पुत्रांश्च लभते बहून् ॥ ३८ ॥
छिन्नस्याद्दक्षिणोहस्तः स्वप्ने यस्य सशोणितः ।
पुत्रं च लभते शीघ्रमायुष्मन्तं यशस्विनम् ॥ ३९ ॥
छिन्नं यस्यशिरः स्वप्ने दृश्यते रुधिराप्लुतम् ।
लभते क्षिप्रमारोग्यं धनं चास्य विवर्धते ॥ ४० ॥
सुवर्णाकृतिभिर्गात्रं स्वप्ने यस्य विशीर्यते ।
धनधान्यमवाप्नोति सर्वाभरण भूषितः ॥ ४१ ॥
आपणा जीवमात्मानं स्वप्नान्ते यस्तु पश्यति ।
वृद्धिं तस्य विजानीयादायुश्चास्य विवर्धते ॥ ४२ ॥
चक्रं च पूर्ण कुंभं च श्रीवत्सं स्वस्तिकं तथा ।
सोमपानं तथा प्राश्य लभते वाच्छितं फलम् ॥ ४३ ॥
शिवागमादि शब्दानां श्रवणं धनदं भवेत् ।
गुरुप्राज्ञागमश्चापि शुभो वृश्चिक दर्शनम् ॥ ४४ ॥
देवद्विजमरुत्स्त्रीभिर्भाषणं शुभतं मतम् ।
ताम्बूलमञ्जनं बिल्वपत्रं कुङ्कुममण्डले ॥ ४५ ॥
पश्येदिष्ट्यादि करणं कुड्यगोष्ठक्रियामपि ।
उद्यानारामकरणं शुभप्रदमिहोच्यते ॥ ४६ ॥
आगम्यागमनं चैव सर्वगात्रेषु बन्धनम् ।
बन्धुभिर्घर्षणं धन्यं कन्यायाः पतिसंग्रहः ॥ ४७ ॥
स्नानं शिवार्चनं वह्नेस्तर्पणं दर्शनं सताम् ।
गणानां विबुधानां च सुधापानं नभोगतिः ॥ ४८ ॥
इत्येवमादिकं स्वप्ने दर्शनं शुभशूचकम् ।
भूवस्त्रलाभ पर्यङ्कशयया दाहोंबरस्य च ॥ ४९ ॥
आसनस्य च दाहो वा नावा रोहणमेव च ।
नवशुक्लांबरत्वं च तथा शुद्धोदनाशनम् ॥ ५० ॥
मधुनः पङ्कजस्येव जननं हननं स्वकम् ।
शंखपद्म निधेर्ल्लाभः शुभस्वप्नोयमीरितः ॥ ५१ ॥
दृष्टानामपि चैतेषां प्राप्तानां च कथञ्चन ।
अप्राप्तिरपहारश्च स्वप्नेऽनिष्टार्थसूचकः ॥ ५२ ॥
लिङ्गस्य प्रतिमाया वा भङ्गादौ नृपतेर्मृतिः ।
पिण्डिकाया महिष्यास्तु धाम्नो राष्ट्रस्य विभ्रमः ॥ ५३ ॥
बन्धूनां च क्षयः पुत्रनाशस्त्वग्नि प्रवेशनम् ।
हस्तध्वस्तफलं भस्म गुलशाकस्त्वनिष्टदः ॥ ५४ ॥
विदेशगमनं जातीस्थौल्यं व्याधि प्रपीडनम् ।
उद्दन्तता विनाशश्च मलिनत्वमशोधनम् ॥ ५५ ॥
सुवर्ण रजताङ्गार मुद्रविष्ठोद्गमोऽशुभः ।
चूर्णानां मूर्ध्नि कांस्यानां नग्नता मलिनाम्बरः ॥ ५६ ॥
अभ्यङ्गपतनं चोच्चाङ्डोलारोहस्त्वनिष्टदः ।
रक्तपुष्पद्रुमाणां च चण्डाल व्याध दर्शनम् ॥ ५७ ॥
भक्षणं पक्वमांसानां तैलस्य रुधिरस्य च ।
नर्तनं ग्रसनं चैव विवाहो गीतमेव च ॥ ५८ ॥
तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यनामपि वादनम् ।
स्त्रोतोनिमज्जनं यच्च स्नानं गोमयवारिणा ॥ ५९ ॥
पङ्कोदेनाथवा मातुः प्रवेशो जठरेऽशुभः ।
चितायां रोहणं शक्रध्वजस्य पतनं तु वा ॥ ६० ॥
सूर्या चन्द्रमसोस्तारा पतनं चाशुभप्रदम् ।
दिव्यान्तरिक्ष भौमानामुत्पातानां च दर्शनम् ॥ ६१ ॥
देव द्विजादि भूपालगुरूणां क्रोध एव च ।
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणां च मैथुनम् ॥ ६२ ॥
हानिश्चैव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिये ।
दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभि भवस्तथा ॥ ६३ ॥
गृहणाञ्चैव पातश्च गृह संमार्जनं तथा ।
पीडापिशाच क्रव्यादैः वानरैश्च नरैरपि ॥ ६४ ॥
परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः ।
काषायवस्त्र धारित्वं तद्वत्स्त्रीक्रीडनं द्विजाः ॥ ६५ ॥
स्नेह पानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् ।
क्रीडनं च लिहा स्फोटः क्षुत् पिपासा परिश्रमः ॥ ६६ ॥
नक्षत्राणां ध्वजानां च श्रोतसां गमनं च वा ।
रज्जुच्छेदः प्रतापेतु वपनं श्मश्रु केशयोः ॥ ६७ ॥
नखस्य दीर्घतासेवा सेवनं च स्त्रियोपिवा ।
विरूपेण नरेणाङ्गमर्दनं चोत्सवेऽपिवा ॥ ६८ ॥
पशुक्रीडाण्डजानां च स्तब्धस्य च मृतस्य च ।
प्लवनं भग्नयानत्वमशुभाय भविष्यति ॥ ६९ ॥
सरसि क्रीडनं नृत्तं जतुभाण्डेन द्विजाः ।
द्रव्यस्य नाशः सुहृदो वियोगः श्यामवस्त्रता ॥ ७० ॥
छेदः पाण्यो सरोजस्यापहारो जीर्णवस्त्रता ।
प्रासाद वेश्म शृङ्गानामवतारस्तु नेष्यते ॥ ७१ ॥
कर्णे च नासिकादौ वा सर्पवेशप्रवेष्टने ।
कार्पासतिल मूलादि लोहानि लभते च यः ॥ ७२ ॥
स्वस्थश्च लभते व्याधितो मृत्युमृच्छति ।
भग्न ध्वजाधिकं भग्नं छत्रंदृष्ट्वाऽशुभं लभेत् ॥ ७३ ॥
एकस्थ पुण्डरीकस्य धारणं तद्वदीरितम् ।
तथैवहसनं भुक्तिरोदनस्य तिलैः सह ॥ ७४ ॥
अधः शिरस्तस्या स्नानं तैले दन्तविदारिणम् ।
कुञ्चरस्य पृथिव्याश्च ज्वलनं जातवेदसा ॥ ७५ ॥
दारुणां पर्वतानां च पीठे कृष्णायसे द्विजाः ।
संस्थानं कृष्णवर्णत्वं रथे खर समन्विते ॥ ७६ ॥
यानं च कण्ठबन्धश्च शिंशुमाराहिपीठनम् ।
हीननृत्तसमजश्च नाभेरन्य प्रदेशके ॥ ७७ ॥
तृणवृक्षपशूनानां प्रोद्भवः क्रीडयापि च ।
खरेण कपिनोष्ट्रेण भोगो व्यालेन रौद्रकैः ॥ ७८ ॥
सत्वैरन्यैरनिष्टाय भवेत्कायस्य लेपनम् ।
स्नेहेन गोमयेनापि पङ्कैःकलुषवारिभिः ॥ ७९ ॥
नेष्टं जिह्वा भुजानां च रोम्णां विच्छेदतं नखैः ।
व्यालस्यारोहणं नेष्टं तदाघ्राणं न संमतम् ॥ ८० ॥
आघ्रायते यश्चभृशं श्वापदैर्विकृताननैः ।
सच दुःखमवाप्नोति पङ्कमग्रस्तथैव च ॥ ८१ ॥
परिष्वङ्गोऽथ यस्यापि प्रेतैः प्रव्रजितैरपि ।
अन्तावसायिभिर्योवा कृष्यते यमदूतकैः ॥ ८२ ॥
शाल्मलीं किंशुकं यूप चैत्यं वा परिभद्रकम् ।
पुष्पाढ्यं को वदारं वा योध्यारोहतिमानवः ॥ ८३ ॥
शोषणं कथिताख्यं च तोयपानं प्रमेहिणः ।
हरिद्राभोजनं चापि यद्भवेत्पाण्डुरोगिणः ॥ ८४ ॥
रक्तपित्तं पिबद्यश्च शोणितं स विनश्यति ।
भग्नयाना वरोहंश्च स्वप्नेऽलक्ष्मी प्रदो भवेत् ॥ ८५ ॥
आदित्यचन्द्रताराणां मलिनत्वमशोभितम् ।
पद्मं हव्यं कन्या वा भक्त्याकाशतो यदि ॥ ८६ ॥
ग्रहानां ग्रहणेनापि राज्ञो मरणमादिशेत् ।
दर्शनं चाशुभानां वा तैरेवालिङ्गनं तु यत् ॥ ८७ ॥
काकं गृध्रं तथाश्येनं पिशाचं राक्षसं तथा ।
पतन्तीं प्रतिमां वापि दृष्ट्वा व्यसनमाप्नुयात् ॥ ८८ ॥
पतन्तमुच्छितं केतुं पर्वतं वृषमेव वा ।
गृहं महत्तरं कुड्यं प्रधानमरणं भवेत् ॥ ८९ ॥
निर्वाणदीपं रजकं श्वित्रिणं द्यूतकारकम् ।
म्लेच्छं दृष्ट्वान्त्यजं वापि कृष्णदन्तं च दुर्मुखम् ॥ ९० ॥
कपालोन्मत्तवेषं च पुरुषं वा स्त्रियं च वा ।
कृष्णां सशूलां स्वप्नान्ते सद्योमरणमश्रुते ॥ ९१ ॥
निहतं च तथात्मानं ताभ्यां दृष्ट्वा तथा भवेत् ।
अश्वमुष्ट्रं खरं वापि महिषं श्वानमेव च ॥ ९२ ॥
सृगालं महिषीं तैलं दुर्वर्णं वायसं वृकम् ।
वृषं वराहं मार्जारमुलूकं कृष्ण सर्पकम् ॥ ९३ ॥
कृष्णकीटं च गांकृष्णां पश्येच्चेद्भयमाप्नुयात् ।
एतेषां स्पर्शने वापि ग्रहणे रोहणे तथा ॥ ९४ ॥
काञ्चनस्यापि वृक्षस्य दर्शनं मरणप्रदम् ।
वह्नियान रथादीनां छत्रादीनां च भग्नता ॥ ९५ ॥
विधवा दर्शनं चापि तत्सङ्गेन धनक्षयः ।
धूमायमानमात्मानं शिरोमुण्डनमेव च ॥ ९६ ॥
बद्धमन्यैर्निरुद्धं वा पश्येच्चेद्भयमाप्नुयात् ।
यवागू मारनालं वा पिपेद्धन विनाशनम् ॥ ९७ ॥
तण्डुलं पक्वमांसं वा तुषमङ्गारकोषरे ।
मुद्गं माषं मरीचं च सर्षपं पश्यतोऽशुभम् ॥ ९८ ॥
कुण्डादौ पतनं नेष्टं तथा केश विकीर्णता ।
वर्तितैलतिलादीनामञ्जनालेपनं तथा ॥ ९९ ॥
अन्धकारनिवेशस्तु महामार्गगतिस्तुवा ।
संन्यासि प्रेतकैः सार्धं कुण्डकादिषु वेशनम् ॥ १०० ॥
तारं च भक्ष्येद्वाथ शवं वा भक्षयेद्यदि ।
रक्तवर्णं तु यद्द्रव्यं कृष्णं वा न प्रशस्यते ॥ १०१ ॥
अशुभं च भवेद्रकं कृष्णवस्तु प्रकीर्तितम् ।
अन्यत्र शोणितान् पद्मात् पलाशाद्रक्त चन्दनात् ॥ १०२ ॥
तथा च रजकश्वत्रिद्यूतकम्लेच्छकारिणः ।
पश्येत्पाषण्डिनो वापि नशुभं तस्य जायते ॥ १०३ ॥
वल्मीकदर्शनं शुष्क विषवृक्षस्य दर्शनम् ।
भूतानां रोदनं नेष्टं वृक्षाणां पतनं क्षणात् ॥ १०४ ॥
देवताश्च द्विजातिश्च पितरो योगिनो नृपः ।
यद्वदन्ति नरं स्वप्ने तत्तथैव भविष्यति ॥ १०५ ॥
एष्यत्कर्मविपाकस्य शुभस्याप्य शुभस्य च ।
लिंगं स्वप्नोविधितस्य न क्वचिद्धातु दोषजः ॥ १०६ ॥
यद्धातु प्रकृतिर्येन धातुना वापि दूषितः ।
तद्विकारं ननु स्वप्ने प्रत्यक्षानिव पश्यति ॥ १०७ ॥
यश्च सुप्तोऽर्थमादृत्य दृष्टं वा यदि वा श्रुतम् ।
तच्चिन्ता सन्ततिः स्वप्ने प्रत्यक्षेवावभासते ॥ १०८ ॥
तद्द्वयं स्वप्नविज्ञानं नाभिप्रेत मिहागमे ।
दृष्टाक्षदूर विज्ञेय व्यभिचारि प्रकाशवत् ॥ १०९ ॥
समधातुरतः स्वप्ने यत्पश्यति शुभाशुभम् ।
प्रणिधानविनिर्मुक्त स्तत्सत्यं नाविशेषतः ॥ ११० ॥
अशुभं वा शुभं स्वप्नं आचार्याय निवेदयेत् ।
द्विजाति प्रक्रमेणैव वयसा वा धनेनवा ॥ १११ ॥
आचारेणाथ धर्मेण विद्यया वाथ यस्यतु ।
श्रेष्ठत्वं विद्यते विप्राः सर्वादौ निवेदयेत् ॥ ११२ ॥
अनेनैव क्रमेणाथ स्वंस्वं स्वप्नं निवेदयेत् ।
आचार्यानुज्ञया वाथ ज्येष्ठत्वं तेषु कीर्तितम् ॥ ११३ ॥
ब्राह्मण समयाख्येन संस्कारेण समन्वितः ।
निर्वाण दीक्षया युक्तः शूद्रो द्वावेकभागिनौ ॥ ११४ ॥
नियोगो यस्य तन्मध्ये स एव गुरुमाश्रयेत् ।
आदौ समानदीक्षायां सत्यामपि च यत्र तु ॥ ११५ ॥
नियोगः स शिशुः पूर्वं नमस्कुर्याद् गुरूत्तमम् ।
जात्यादि साम्ये संस्कार साम्ये सत्यपि यत्र तु ॥ ११६ ॥
नियोगो देशिकस्यासीत् स चादौ गुरुमाश्रयेत् ।
परस्पर नमस्कारेऽप्येवमेव क्रमोमतः ॥ ११७ ॥
ज्येष्ठत्वेऽप्यस्य संस्काराद्येषां तैर्गुर्वनुज्ञया ।
न संमान्यो नमस्कार प्रमुखैः कारणाद्गुरोः ॥ ११८ ॥
एकदेशिक शिष्याणा माचारः परिकीर्तितः ।
किमत्र बहुनोक्तेन यदुक्तं देशिकेन तु ॥ ११९ ॥
तदेव सर्वदा कार्यं शिष्यैः श्रोयोभिकांक्षिभिः ॥ १९९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे स्वप्नाध्याय विधिः द्वाविंशतितमः पटलः
</poem>
== त्रयोविंशत्तमे पटले निर्वाण दीक्षा विधिः ==
<poem>
निर्वाणाख्यां प्रवक्ष्यामि दीक्षां परममोक्षदाम् ।
आचार्यः कृतनित्यस्तु कृतमन्त्रादि तर्पणः ॥ १ ॥
कृत सूर्यार्चनः शुद्धः सकलीकृत विग्रहः ।
सामान्यार्घ्यकरो द्वार द्वारपार्चन संयुतः ॥ २ ॥
पश्चिमद्वार मार्गेण संप्रविश्य मखालयम् ।
कृत ब्रह्मार्चनः (शुद्धः) क्षेत्रे रक्षां कृत्वा विधानतः ॥ ३ ॥
भूतशुद्धिमणोर्न्यासं विशेषार्घ्यं च कृत्यवित् ।
कृत्वा ज्ञानाख्य खृड्गं च पञ्चगव्यं विधाय च ॥ ४ ॥
विकिरानभिमन्त्र्याथ भूमिशुद्धिं विधाय च ।
निक्षिप्य विकिरांस्तांश्च कुशैरीशे समाहरेत् ॥ ५ ॥
कुंभं च वर्धनीं तत्र संपूज्य परितो गुरुः ।
लोकपालानथाभ्यर्च्य तेषां आज्ञां तु श्रावयेत् ॥ ६ ॥
भ्रामयित्वा घटास्त्रालू ज्ञानखड्गं समर्च्य च ।
मण्डले देव देवेशं इष्ट्वाऽग्नौ तर्पयेन्मनून् ॥ ७ ॥
भगवन् देहमाविश्य मदीयमनु कंपया ।
अनुग्रहस्त्वया कार्यः शिष्याणां भावितात्मनाम् ॥ ८ ॥
इति विज्ञाप्य लब्धाज्ञश्चोष्णीषम् शिरसि न्यसेत् ।
सर्वेषां कर्मणां साक्षी मण्डलस्थः सदाशिवः ॥ ९ ॥
यज्ञस्य रक्षकः कुंभे पावके होम कारणम् ।
शिष्येतु पाशनाशाय मद्देहे पाशमोचकः ॥ १० ॥
पञ्चाधिकरणो देवः त्वमहमेव सदाशिवः ।
मन्त्राः कारणभूता ये शिवस्य हृदयादयः ॥ ११ ॥
ममापि ते तथैवेह स्वातन्त्र्यं स्वस्यचात्मनि ।
संभाव्याध्येषयेद्देवं प्राणैरन्तर्बहिस्थितैः ॥ १२ ॥
परीक्षितः समर्थोऽयं निर्वाणार्थ मुपस्थितः ।
उत्कृष्ट जातिरीशांशः समयेषु व्यवस्थितः ॥ १३ ॥
तदेतस्मिन् विमोक्षाय प्रसादः क्रियतां मम ।
पूर्णसंकल्पितार्थः सन् शिवशास्त्रोपबृंहितः ॥ १४ ॥
आरभ्य यागधाम्नस्तु प्रवेशं चाग्निसंमुखम् ।
आत्मनः सव्यभागे तु कृत्वा शिष्यस्य वेशनम् ॥ १५ ॥
नाडी सन्धानकर्मज्ञस्तर्पणं पूर्णया सह ।
कृत्वा शिवादिमन्त्राणां दीपनं सम्यगोचरेत् ॥ १६ ॥
अघोर संपुटं कृत्वा शिवं साङ्गं फटन्तकम् ।
कुटिलभ्रू समायुक्तं सरालवदनान्वितम् ॥ १७ ॥
आहुतीनां त्रयं कार्यं मन्त्राणां दीपनं च यत् ।
कन्या विनिर्मितं सूत्रं त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम् ॥ १८ ॥
अस्त्रेण प्रोक्षितं वर्म कुण्ठितं मूलमन्त्रतः ।
संपूज्य चोर्ध्वकायस्य शिखायां बन्धयेत्शिशोः ॥ १९ ॥
अंगुष्ठकाग्रपर्यन्तं तत्सूत्रमवलम्बयेत् ।
सूत्रं सुषुम्नारूपं तु ध्यात्वाशिष्यस्य देहतः ॥ २० ॥
सुषुम्नायै नमश्चेति संगृह्यास्मिन् नियोजयेत् ।
संपूज्यगंध पुष्पाद्यैः वर्मणाचाव कुण्ठयेत् ॥ २१ ॥
संनिधानाय मूलेन चाहुति त्रयमाचरेत् ।
शिष्यस्य हृत्प्रदेशं तु संप्रोक्ष्यास्त्रेण पुष्पतः ॥ २२ ॥
संताड्य हृदयं तस्य रेचकेन प्रविश्य च ।
हुंकारं उच्चरंस्तस्य चैतन्यं तारकाकृतिम् ॥ २३ ॥
हृद्ग्रन्थिमस्त्रमन्त्रेण छित्वा संगृह्यमूलतः ।
द्वादशान्ते न्यसेत् शिष्य जीवं हृदय संपुटम् ॥ २४ ॥
सान्तं बीजं समुच्चार्य तस्मिन् संहार मुद्रया ।
सूत्रे नियोजयेत् वर्म मन्त्रेणैव अवकुण्ठयेत् ॥ २५ ॥
हुत्वाहुतित्रयं तस्य संविधानाय मूलतः ।
मलं च कर्ममायेयं भोक्तृ भोलशरीरजम् ॥ २६ ॥
शान्त्यतीतादिकं सूत्रे भाजयेत्स्वस्वमन्त्रतः ।
शान्त्यतीतां चतुर्थ्यन्तां हुफट्कारां शिवादिकाम् ॥ २७ ॥
पुष्पास्त्रेणैव संताड्य शिष्यस्य शिरसि स्थिताम् ।
संहारमुद्रयाकृष्य शिवं प्रणव पूर्वकम् ॥ २८ ॥
शान्त्यतीतां चतुर्थ्यन्तां नमस्मकार समन्विताम् ।
उच्चार्य योजयेत्सूत्रे भ्रूमध्यान्तोपलक्षिते ॥ २९ ॥
अनेनैव क्रमेणाथ भूतशुद्ध्युक्तमार्गतः ।
कलाचतुष्टये कुर्यात्ताडनग्रहयोजनम् ॥ ३० ॥
गलश्वभ्रन्तनाभ्यन्तजान्वन्ताङ्गुष्ठकान्तिकम् ।
व्याप्यव्यापकभावं तु कुर्यात्तत्रविचक्षणः ॥ ३१ ॥
मन्त्राः पदानिवर्णाश्च तत्त्वानिभुवनानि च ।
व्याप्यानि व्यापकाः कर्ममलमायेयबन्धनाः ॥ ३२ ॥
व्याप्यामलादयश्चापि व्यापकास्तु कलास्मृताः ।
तासांच संग्रहे तस्मात् सर्वेस्युः स्वीकृतास्त्विह ॥ ३३ ॥
स्थापिताभिश्च शुद्धाभिरहोपस्थापिता अपि ।
शुद्धा भवन्ति सर्वेस्युस्तस्मात्तच्छुद्धिरिष्यते ॥ ३४ ॥
तासांच दीपनं कार्यमोङ्कारादि फडन्तकम् ।
अघोरबीजं मूलं च शान्त्यतीतकलामपि ॥ ३५ ॥
चतुर्थ्यन्तं समुच्चार्य हुंकारं तु समुच्चरन् ।
त्यक्त्वान्यासां च मूलं तु स्वस्वबीजं स्मरन् नयेत् ॥ ३६ ॥
आहुतीनांत्रयं हुत्वा पाशबन्धनमाचरेत् ।
शिरः संताड्यचास्त्रेण शिवमन्त्रं त्रिधास्मरन् ॥ ३७ ॥
भगवन् शान्त्यतीताख्यं मलकर्मसमन्वितम् ।
व्यापकं शान्ति तत्वादेः पाशं बन्ध पदद्वयम् ॥ ३८ ॥
हुंफडन्तं समुच्चार्य सूत्रे ग्रन्थिं समाचरेत् ।
शिवं संपुटितं स्वस्वबीजं च भगवत् पदम् ॥ ३९ ॥
कलाचतुष्टयंपाशं मल तत्वादिव्यापकम् ।
बन्ध बन्ध पदंचोक्त्वा हुंफषन्त समन्वितम् ॥ ४० ॥
पृथक् पृथक् समुच्चार्य सूत्रेग्रन्थिं समाचरेत् ।
तत्सूत्रं च समादाय शरावयुग संपुटम् ॥ ४१ ॥
कृत्वासंपात होमंच तत्सूत्रं मण्डलाधिपे ।
निवेद्य तस्य रक्षार्थं शिवकुंभान्तिकं न्यसेत् ॥ ४२ ॥
प्रणतिं कारयित्वा च शिवेन शिवकुंभके ।
आचार्यः शिष्यसहितो निःसृत्य मखमण्डपात् ॥ ४३ ॥
पञ्चगव्यं चरूं तेभ्यः प्रदद्यात् दन्धदावनम् ।
शुचौ सावरणे देशे विविक्ते लेपिते भुवः ॥ ४४ ॥
पृथङ्मण्डलकस्थेभ्यो भुक्तिमुक्तिव्यपेक्षया ।
भूतये पूर्ववक्त्रेभ्यः सौम्यास्येभ्यः विमुक्तये ॥ ४५ ॥
निर्णिक्तपादपाणिभ्यः प्रयतेभ्यो यथाक्रमम् ।
अन्तर्जानूपविष्टेभ्यः सकुशे दक्षिणेकरे ॥ ४६ ॥
उद्धृत्य दक्षिणेनैव सपवित्रेणपाणिना ।
चुलुकं पञ्चगव्यस्य दद्यादेकं हृदान्वितम् ॥ ४७ ॥
तत्पीत्वा प्रयतेभ्योऽथ तद्वदेव द्वितीयकम् ।
चुलुकं चापरं चापि दत्वा दद्यात्ततश्चरुम् ॥ ४८ ॥
अष्टग्रासप्रमाणंतु पुटके ब्रह्मवृक्षके ।
मुमुक्षुभ्यो भुभुक्षुभ्यः कृते पिप्पल पत्रकैः ॥ ४९ ॥
अद्विज स्पर्शमेतस्य भक्षणानन्तरं पुनः ।
शुचिभ्यो दन्तकाष्ठैश्च क्षीर वृक्षसमुद्भवम् ॥ ५० ॥
कनिष्ठिकाङ्गुलस्थूलमृजुं सरसमव्रणम् ।
मङ्गलार्काङ्गुलान्मुक्तिभुक्ति लिङ्गप्रकाशकम् ॥ ५१ ॥
राजदन्त्राग्रसन्दंशचर्वितं धौतमग्रतः ।
आमुक्तं निपतेद्यत्र तेन विद्याच्छुभाशुभम् ॥ ५२ ॥
अग्न्यन्तक पलाशानां दिक्षु वायौ न शोभनम् ।
मुखपातोऽस्य शेषासु शोभनः कर्मणां वशात् ॥ ५३ ॥
इति ज्ञात्वा तु तत्पातमाचान्तास्तान् समाहितान् ।
स्वप्नाधिगमनेनैव सरक्षान् स्वापयेन्निशि ॥ ५४ ॥
सद्योगोमंयसंस्पृष्ट भूतल स्पर्शनीषु च ।
पूर्वयाम्योत्तमाङ्गासु शययासु कुशभस्मना ॥ ५५ ॥
परस्परमलग्नासु सोपधानासु पार्श्वतः ।
चतुर्दण्डिकयास्त्रेण गुप्तासु वितमस्सु च ॥ ५६ ॥
अस्त्राभिरक्षितास्वस्त्रजप्तासु शतसंख्यया ।
हदारोप्य शिखाबद्धशिखान् वर्माभिमन्त्रितैः ॥ ५७ ॥
वस्त्रैराक्षादिताञ्छिष्यां स्तिलसर्षपभूतिभिः ।
अस्त्राभिमन्त्रितैस्तिस्त्रो रेखाः संकल्प्य बाह्यतः ॥ ५८ ॥
स्वप्नमाणवकं मन्त्रमनुज्ञाय च तानथ ।
दत्वा बाह्यबलिं दिक्षु दिक्पतिभ्यो यथाक्रमात् ॥ ५९ ॥
चरूं दन्तधवादिष्टप्रतिकूलोपशान्तये ।
विषमार्चिषमादीप्य हुत्वा चैकैकतः शतम् ॥ ६० ॥
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा मूलेनाष्टोत्तरं शतम् ।
प्रक्षालिताङ्घ्रिहस्तस्तु स्वाचान्तः स्नानमम्भसा ॥ ६१ ॥
निर्वर्त्य भस्मना वापि परिवर्त्य सितांशुके ।
शिवीकृततनुर्ध्यात्वा समस्ताध्वतनुं शिवम् ॥ ६२ ॥
चरुकं पञ्चगव्यं च प्राशये द्दन्तधावनम् ।
पूर्ववत्प्रयतो भूत्वा शुद्धः स्वयमपि स्वपेत् ॥ ६३ ॥
अथ प्रातर्द्वितीयेऽह्नि कृतनित्यक्रियो गुरुः ।
शिष्यान् पृष्ट्वा निशास्स्वप्नान् दुःस्वप्ने शान्तिमाचरेत् ॥ ६४ ॥
घृतदूर्वामधुक्षीरैः शतहोमं च कापिलैः ।
शुभे पूर्ववच्छिष्यप्रवेशादिकमाचरेत् ॥ ६५ ॥
आहूय शिष्यान् कुण्डस्य समीपे स्वस्य दक्षिणे ।
अवल्म्ब्य च तत्सूत्रं शिष्यदेहेऽधिवासितम् ॥ ६६ ॥
करोम्यनुग्रहं देव शिशो रध्येषयेदिति ।
लब्धानुज्ञो न्यसेदग्नौ शक्तिमाधार रूपिणीम् ॥ ६७ ॥
निवृत्तिं विन्यसेच्छक्तौ कला तत्वादि संयुताम् ।
पृथिवी तत्वं क्षकारश्च मन्त्रौ हृदयसद्यकौ ॥ ६८ ॥
कालाग्निरथकुऽऽमाण्डं हाडकं ब्राह्मवैष्णवौ ।
रौद्रं च भुवनान्यन्तर्ब्रह्माण्डस्यस्थितानि षट् ॥ ६९ ॥
कापालीशो ह्यजोबुद्धो वज्र देहः प्रमर्दनः ।
विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः ॥ ७० ॥
अग्निरुद्रो हुताशश्च पिङ्गलः खादको हरः ।
ज्वलनो दहनो बभ्रुः भस्मान्तकः क्षयान्तकः ॥ ७१ ॥
याम्यो मृत्युर्हरो धाता विधाता कर्तृसंज्ञकः ।
संयोक्ता च वियोक्ता च धर्मो धर्मपतिस्तथा ॥ ७२ ॥
निऋतिर्मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ।
ऊर्ध्वकेशो विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रिणः ॥ ७३ ॥
बलो ह्यतिबलश्चैव पाशहस्तो महाबलः ।
श्वेतोऽथ जयभद्रश्च दीर्घबाहुर्जलान्तकः ॥ ७४ ॥
मेघनादः सुनादश्च दशमः परिकीर्तितः ।
शीघ्रो लघुर्वायुवेगस्तीक्ष्णः सूक्ष्म क्ष्यान्तकः ॥ ७५ ॥
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः ।
निधीशो रूपवान् धन्यः सौम्यदेहो जटाधरः ॥ ७६ ॥
लक्ष्मीधृग्रत्नधृक्छ्रीधृक् प्रसादश्च पकामदः ।
विद्याधिपेशौ सर्वज्ञो ज्ञानभुग्वेदपारगः ॥ ७७ ॥
सुरेशःशर्वो ज्येष्ठश्च भूतपालो बलिप्रियः ।
वृषो वृषधरोऽनन्तः क्रोधनो मारुताशनः ॥ ७८ ॥
ग्रसनोढुम्बरेशौ च फणीन्द्रो वज्रदंष्ट्रिणौ ।
शंभुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्रियक्षस्त्रिदशेश्वरः ॥ ७९ ॥
संवाहश्च विवाहश्च नभो लिप्सुस्त्रिलोचनः ।
वीरभद्रो भद्रकाली सर्वोर्ध्वे भुवनद्वयम् ॥ ८० ॥
कपालीशादयः प्राच्यामग्निरुद्रादयोऽनले ।
याम्याद्या दक्षिणे भागे निऋत्याद्याश्च नैऋते ॥ ८१ ॥
बलाद्या वारुणे भागे शीघ्राद्या वायुगोचरे ।
उत्तरे तु निधीशाद्या ईशे विद्याधिपादयः ॥ ८२ ॥
वृषादयस्त्वधोभागे शम्भुमुख्या नभोगताः ।
भुवनानां शतं चाष्टाधिकमेवं तु विन्यसेत् ॥ ८३ ॥
एकाशीतिपदेष्वन्त्यप्रणवादि विलोमतः ।
नमोद्वयं प्रणवं षडक्षरमतः परम् ॥ ८४ ॥
सर्वदश्च ततः शर्वशिवसूक्ष्मद्वयं तथा ।
शब्दद्वयं तथा ज्ञानद्वयं पिङ्गद्वयं तथा ॥ ८५ ॥
पतङ्गं च द्विरभ्यस्तं तुरुयुग्मपदं भवेत् ।
साक्षियुग्मपदं पश्चात्पूर्वस्थितमतः परम् ॥ ८६ ॥
अस्तुत अस्तुत इत्येवं ततश्चानर्चितानर्चित ।
ब्रह्मविष्णुरुद्रपर सर्वसन्निध्यकारकः ॥ ८७ ॥
सर्वभूतसुखप्रद भवोद्भवपदं ततः ।
भवयुग्मं तथा शर्वयुग्मं च प्रथमद्वयम् ॥ ८८ ॥
मुञ्च मुञ्च पदं योगाधिपते च पदं भवेत् ।
महातेजः पदं सद्भावेश्वरं चेति कीर्तितम् ॥ ८९ ॥
महादेवपदं पश्चात्पदान्यष्टौ च विंशतिः ।
निवृत्त्या व्याप्तमध्वानं तत्त्वाद्यं कलया स्मरेत् ॥ ९० ॥
ह्लां निवृत्तिकलायै च नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ।
इत्युच्चार्य निवृत्तिं तु सूत्रात्संग्राह्य पावले ॥ ९१ ॥
आवाह्येष्वाहुतीनां तु त्रयं स्वाहान्तमाचरेत् ।
मलः कर्म च मायाख्यं भोक्तृभोगशरीरजम् ॥ ९२ ॥
भावयन् कल्पयेद्योनिरनन्ता देविगर्भगाः ।
तद्व्यापिकां च वागीशीं समावाह्य प्रपूजयेत् ॥ ९३ ॥
वागीश्वर्यै नमश्चेति हृत्पूर्वं प्रणवादिकम् ।
हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्स्वाहान्तेनैव मन्त्रतः ॥ ९४ ॥
संनिधीभव देवेशि पश्वनुग्रहकर्मणि ।
प्रार्थैवं शिष्यमस्त्रेण संप्रोक्ष्य हृदि ताडयेत् ॥ ९५ ॥
अस्त्राणुना फडन्तेन प्रणवेनान्वितेन च ।
स्वात्मनो रेचकेनैव तस्य देहे प्रविश्य च ॥ ९६ ॥
अस्त्रमन्त्रेण हृच्छेदं कृत्वा चाङ्कुशमुद्रया ।
आकृष्य मूलमन्त्रेण चाहुतित्रयमाचरेत् ॥ ९७ ॥
तृणाग्रबिन्दुवद्ध्यात्वा प्रणवेन पुटीकृतम् ।
सान्तबीजं समुच्चार्य शिशुं संहारमुद्रया ॥ ९८ ॥
पूरकेन हृदि स्वस्य संनिवेश्य च कुम्भकम् ।
कृत्वा मूलं स्मरन् स्वस्य द्वादशान्ते नियोज्य च ॥ ९९ ॥
आदाय तस्माच्चैतन्यं मुद्रयोद्भव संज्ञया ।
सर्वासु योनिषु शिशोः संयोगं युगपन्नयेत् ॥ १०० ॥
स्वाहान्तमूलमन्त्रेण चाहुतित्रयमाचरेत् ।
भगवन् देव देवेश शिशोस्सर्वासु योनिषु ॥ १०१ ॥
संयोगं कुरु कुर्वत्र दीक्षाकर्मणि मोक्षदम् ।
निष्पत्यै सर्वगर्भाणां दद्यान्मूलहुतित्रयम् ॥ १०२ ॥
भगवन्नस्य शिष्यस्य गर्भनिष्पत्तिमत्रच ।
सर्वासु योनिषु कुरुकुर्वित्येवन्नयेद्विजाः ॥ १०३ ॥
ततस्तु जननार्थन्तु दद्यात् मूलहुतित्रयम् ।
भगवन् सर्वगर्भाणां जननं कुरु कुर्वणोः ॥ १०४ ॥
इत्युक्त्वा जननार्थं च पशोः वृद्ध्यर्थमेव च ।
मूलहुतित्रयं दत्वा शिवंप्रतिवदेदिदम् ॥ १०५ ॥
भगवन् शिष्यदेहानां प्रवृत्तिं कुरु कुर्विति ।
कर्मार्जनाय मूलेन आहुतित्रयमाचरेत् ॥ १०६ ॥
भगवन् आत्मनो नानाभोगदं कुरु कुर्वथ ।
कर्मार्जनं पठित्वैवं विशेषो लोकधर्मिणि ॥ १०७ ॥
प्राक्कर्मागामिकं धर्मरूपं कर्मार्जनं कुरु ।
देशतः कालतश्चैव देहेन विषयेण च ॥ १०८ ॥
संचितागामिभेदेन भोगन्नाना विधं स्मरन् ।
भोक्तृत्व लिंगितेपुंसि सुखदुःखात्मवेदनम् ॥ १०९ ॥
मूलाहुतित्रयं दत्वा शिवंसंप्रार्थयेदिति ।
भगवन् भोगनिष्पत्तिं सर्वत्र कुरु कुर्वणोः ॥ ११० ॥
परमप्रीति रूपं च भोगेषु संस्मरन् ।
शिवाहुति त्रयं दत्वा परमप्रीति रूपकम् ॥ १११ ॥
लयंच कुरु कुर्वीति शिशोः निर्वाण कर्मणि ।
जात्यायुर्भोगसंस्कारशुद्ध्यर्थं निष्कृतावणोः ॥ ११२ ॥
हृदाहुति शतं हुत्वा नयेत्मूलाहुतित्रयम् ।
सर्वकर्मसु शुद्धिंच निष्कृत्या कुरु कुर्वणोः ॥ ११३ ॥
भगवन्निति विश्लेषम् भोगाभावादणोरिह ।
बहिर्निष्कामरूपन्तु मायापाशात् स्मरन्नयेत् ॥ ११४ ॥
मूलहुतित्रयं पश्चात् मलविश्लेषमाचरेत् ।
मलकार्यंच भोक्तृत्वंस्मृत्वा शुद्ध्यर्थमाहुतीः ॥ ११५ ॥
दश दत्वा हृदा पश्चात् दद्यात् मूलहुतित्रयम् ।
मलविश्लेष एवंस्यात् कर्म विश्लेष उच्यते ॥ ११६ ॥
अत्यन्ताभावरूपन्तु विश्लेषं कर्मणामिह ।
स्मृत्वाहुतित्रयं दद्यात् मूलमन्त्रं समुच्चरन् ॥ ११७ ॥
भगवन्नात्मनो मायाफल कर्मात्मकं त्विह ।
विश्लेषं कुरु कुर्वत्र तेभ्यो निर्वाणसंस्कृतौ ॥ ११८ ॥
ततो निवृत्तिपाशस्य व्यापिनस्तु मलादिषु ।
अस्त्राहुतित्रयं दत्वा शुद्ध्यै तस्य च मूलतः ॥ ११९ ॥
आहुतीनां त्रयं दत्वा निवृत्तिछेदननंत्विह ।
भगवन् कुरु कूर्वत्रेति आज्ञां प्रार्थ्यैव माचरेत् ॥ १२० ॥
अशेषाणां शरीराणां नाशेत्वेकत्वमात्मनः ।
संभाव्य वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां शिवाणुना ॥ १२१ ॥
ओंब्रह्मणे नमश्चेत्यावाह्य संपूज्य तर्पयेत् ।
शब्दस्पर्शौ गृहणात्र ब्रह्मन् स्वाहेति मन्त्रतः ॥ १२२ ॥
आहुतीनां त्रयं दत्वा शिवाज्ञां श्रावयेत् ततः ।
कारणेशत्वयानास्य धातुः पदमनामयम् ॥ १२३ ॥
प्रतिबन्धो विधातव्यस्त्वाज्ञैषा पारमेश्वरी ।
ब्रह्माणं संविसृज्याथ शुद्धतत्वाग्र संस्थितम् ॥ १२४ ॥
निवृत्ति पाशनिर्मुक्तं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।
ध्यात्वाहुतित्रयं दद्यान्मूलमन्त्रं समुच्चरन् ॥ १२५ ॥
निवृत्तिपाशादुद्धारं पूरकेण भगवन्नस्य चात्मनः ।
कुरुकुर्वीति संहारमुद्रया पूरकेन तु ॥ १२६ ॥
कृत्वात्मस्थं ततस्सूत्रे कवचेन निवेशयेत् ।
आहुतीनां त्रयं दद्याच्छिशोः स्थित्यै शिवाणुना ॥ १२७ ॥
वागीश्वर्यै नमश्चेति संपूज्यैनां तु तर्पयेत् ।
आहुतीनां त्रयेणाग्नेः कार्यमस्या विसर्जनम् ॥ १२८ ॥
अथ सूत्रे प्रतिष्ठायां शुद्ध्यर्थमवलोकयेत् ।
त्रयोविंशतितत्वानि चापस्तेजोमरुद्वियत् ॥ १२९ ॥
गन्धो रसो स्पर्शौ शब्दोपस्थौ च पायु च ।
पादौ पाणी च वाङ्नासा जिह्वा चक्षुस्त्वचश्श्रुतिः ॥ १३० ॥
मनोऽहङ्कारबुद्धि च प्रकृतिः स्यात्ततः परम् ।
तत्वानि कथितान्येवं लादिटान्ताः द्विजोत्तमाः ॥ १३१ ॥
चतुर्विंशतिवर्णाः स्युः शिशो वामस्तथैव च ।
अघोर इति मन्त्रास्स्युष्षट्पञ्चाशत् पुराणि तु ॥ १३२ ॥
अमरेशः प्रभासश्च नैमिशः पुष्करोऽवधिः ।
डिण्डिमुण्डिस्तथा भारभूतिश्च लकुलीश्वरः ॥ १३३ ॥
हरिश्चन्द्रश्च श्रीशैलो जल्पेशाम्रातकेश्वरौ ।
मध्यमेशो महाकालः केदारो भैरवस्तथा ॥ १३४ ॥
गया चैव कुरुक्षेत्रं नाखलो नखलस्तथा ।
विमलेशोऽट्टहासश्च महेन्द्रो भीमसंज्ञकः ॥ १३५ ॥
वस्त्रापदो रुद्रकोटिर विमुक्तो महालयः ।
गोकर्णोभद्रकर्णश्च स्वर्णाक्षः स्थाणुरित्यपि ॥ १३६ ॥
झगलण्डो द्विरण्डश्च माकोटो मण्डलेश्वरः ।
कालञ्चरः शङ्कुकर्णः स्थूलेश्वरः स्थलेश्वरः ॥ १३७ ॥
पैशाच राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च ।
सौम्यं चैव ताथाज्ञेयं प्राजेशं ब्राह्ममेव च ॥ १३८ ॥
अकृतश्च कृतश्चैव भेरवोब्राह्मवैष्णवौ ।
कौमारमौमं श्रैकण्ठमष्ट सप्तभवन्तिहि ॥ १३९ ॥
अमरेशादि चात्पत्वे हरिश्चन्द्रादितेजसि ।
गयादि वायु तत्वे च व्योम्नि वस्त्रापदादि च ॥ १४० ॥
झगलण्डाद्यहंकारे पैशाचाद्यं मनौस्थितम् ।
प्रकृतावकृताद्येवं षट्पञ्चाशत् पुराणानि तु ॥ १४१ ॥
महेश्वराद्यरूप्यन्ता पदानामेकविंशतिः ।
महेश्वर पदं चाद्यं परमात्मा द्वितीयकम् ॥ १४२ ॥
ततश्शर्वपदंचोक्तं शिवेति च ततः परम् ।
निधनोद्भवसंज्ञं च निधनाख्य पदं ततः ॥ १४३ ॥
अनिधनपदं चैवम् ओंस्वक्षःपदमतः परम् ।
ओंभुवश्चपदं चान्यदोंभूः पदमतः परम् ॥ १४४ ॥
चतुर्धू निर्मितम् चान्यन्नाना नाना पदं ततः ।
अनादे तुपदं चान्यदभस्मेति पदं ततः ॥ १४५ ॥
अधूमपदमन्यच्च अनग्नीति पदं ततः ।
अरूपपदमन्यच्च ज्यातिर्ज्योतिस्तथैव च ॥ १४६ ॥
तेजस्तेजः पदं प्रोक्तुं प्रथम प्रथमेत्यपि ।
अरूपिन् पदयुग्मंच पदान्येकं च विंशतिः ॥ १४७ ॥
प्रतिष्ठाकलयाचैतत् सर्वं व्याप्तं तु भावयेत् ।
इत्युक्त संख्यत त्वार्णंपदमन्त्रैस्त्रिविष्टपैः ॥ १४८ ॥
गर्भितां तामनुस्मृत्य संतधीतोपभुक्त्या ।
शुद्धं पाशं लघुं स्मृत्वा शोध्यं च गुरुमेतयोः ॥ १४९ ॥
वाचकं तद्वदुच्चार्य शोध्येशुद्धिं विलोकयेत् ।
सर्वसन्धानयोगाय चोपदिष्टश्शिवद्विजाः ॥ १५० ॥
ओं ह्रां ह्रीं पूर्वमुच्चार्य चतुर्थ्यन्तं कलाद्वयम् ।
नमस्कारान्तमिष्ट्वान्ते दद्यान्मूलाहुतित्रयम् ॥ १५१ ॥
कलोपस्थापनाद्यं तु सर्वं पूर्ववदाचरेत् ।
निष्कृतिं शिरसादद्याच्छत होमेन देशिकः ॥ १५२ ॥
हरेश्शुक्लं रसं दत्वा कलां विद्यां समाश्रयेत् ।
कलया विद्यया व्याप्तः पुरुषश्चादिमो भवेत् ॥ १५३ ॥
रागो नियतिविद्ये च कलाकालौ च मोहिनी ।
ञकारादिधकारान्ता वर्णास्सप्त विलोमतः ॥ १५४ ॥
मन्त्रश्शिखा पुराणीह सप्तविंशतिसंख्यया ।
वामो भीमस्तथोग्रश्च भवेशानैकवीरकाः ॥ १५५ ॥
प्रचण्डोमापती चाजोऽनन्तैकशिवसंज्ञकौ ।
क्रोधेशश्चवै संवर्तो ज्योतिः पिङ्गश्चादिमो भवेत् ॥ १५६ ॥
पञ्चान्तकैकवीरौ च शिखेदश्च महाद्युतिः ।
वामदेवो भवश्चैवोद्भवश्चाप्येकपिङ्गलः ॥ १५७ ॥
एकेक्षणस्तथैशानस्तथैवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
षट्कं च पञ्चकं चैवं युग्मं युग्मं द्वयं द्वयम् ॥ १५८ ॥
अष्टकं पुरुषादौ च मायान्ते तु पुराणि हि ।
पदानि विंशतिर्व्यापिन् व्यापिन्निति पदं भवेत् ॥ १५९ ॥
व्योमिन् व्योमिन् पदं पश्चादीप्सितं स्यादचेतनम् ।
परमेश्वर परायेति पदं चैव पुनर्भवेत् ॥ १६० ॥
ज्योतिरूपायसंज्ञं च सर्वयोगाद्यमेव च ।
पदं चानिधनायेति पदं गोप्त्रे प्रकीर्तितम् ॥ १६१ ॥
गुह्याय चातिगुह्याय पदं स्यादौ नमो नमः ।
पदं ब्रह्माणि पञ्चात्र सद्यादीनि क्रमेण तु ॥ १६२ ॥
शिवायेति पदं सर्वप्रभवेति ततः ।
शिवायेति पदं पश्चाद् ओं पदमन्ततः ॥ १६३ ॥
ध्यानाहारायसंज्ञं च कीर्तितानि पदानि च ।
संधानं पूर्ववत् कृत्वा विद्यामग्नौ निवेशयेत् ॥ १६४ ॥
निष्कृतिं शिखया दत्वा शतहोमं विधाय च ।
रूपगन्धौ हृहाणेति रुद्रे शुक्लं समर्पयेत् ॥ १६५ ॥
भवाख्यं पदमेतत्तु कलात्रितयगोचरम् ।
भवोत्तीर्णमथात्मानमात्मतत्वोपरि स्थितम् ॥ १६६ ॥
अधिकारमलाविष्टमुद्भवैश्वर्य भाजनम् ।
बुभोजयिषुराचार्यो भोगं शुद्धाक्षसाधनम् ॥ १६७ ॥
अनुकूलमसंकीर्णमनासक्तिनिबन्धनम् ।
विलोक्य मनसा शान्ति तस्यामन्तर्गतानि च ॥ १६८ ॥
तत्वानि त्रीणि विद्येशसादाख्यानि द्विजोत्तमाः ।
वर्णास्तु गखकाः प्रोक्ता मन्त्रौ वक्त्रतनुच्छदौ ॥ १६९ ॥
वामा ज्येष्ठा च रौद्री च काली कलविकरणी ।
बलविकरणी चैव बलप्रमथनीत्यपि ॥ १७० ॥
सर्वभूतदमन्येव मनोन्मन्यपरा भवेत् ।
पुराणि नव विद्यायामनन्तस्सूक्ष्मसंज्ञकः ॥ १७१ ॥
शिवोत्तमैकनैत्रौ चाप्येकरुद्रस्त्रिमूर्तिकः ।
श्रीकण्ठश्च शिखण्डी चेत्येवमीशे पुराष्टकम् ॥ १७२ ॥
सादाख्यभुवनं स्वस्मिन् पुराण्यष्टादशैव तु ।
एकादशपदान्यासन्नित्यंयोगिन इत्यपि ॥ १७३ ॥
योगपीठाद्यमन्यत् स्याच्छाश्वतायपदं पुनः ।
ध्रुवायेतिपदं चैवानाश्रितायपदं ततः ॥ १७४ ॥
अनाथायपदं प्रोक्तमनन्तायपदं पुनः ।
शिवायेतिपदं सर्वव्यापिने च पदं ततः ॥ १७५ ॥
व्योमादिव्योमरूपाय पदं व्योमाद्यमेव च ।
निष्कृतौ शतहोमं तु कवचेन समाचरेत् ॥ १७६ ॥
सर्वं पूर्ववदुद्दिष्टं शुक्लार्थं बुद्ध्यहङ्कृती ।
ईश्वरः कारणेशस्स्यात् प्राग्वत्सर्वमतः परम् ॥ १७७ ॥
शान्त्यतीतकलायां तु शिवतत्त्वं व्यवस्थितम् ।
बीजं षोडशकं मन्त्राश्चास्त्रेशानशिवास्त्रयः ॥ १७८ ॥
ओमित्येकं पदं ज्ञेयं पुराणि दश पञ्च च ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिश्च नाभसी ॥ १७९ ॥
पुराणि बन्दवामीह पञ्च प्रोक्तान्यतः परम् ।
इन्धिका दीपिका चैव रोचिका मोचिका तथा ॥ १८० ॥
तथोर्ध्वगामिनी चेति नादोत्थभुवनानि तु ।
व्यापिनी व्योमरूपा चाप्यनन्ता च ततःपरम् ॥ १८१ ॥
अनाथा च तथा प्रोक्ताऽनाश्रिता पञ्चमीरिता ।
भुवनानि तु शाक्तानि पञ्चैव कथितानि च ॥ १८२ ॥
एभिश्च गर्भिणीं ज्ञात्वा सन्धानं शुद्धया नयेत् ।
ह्यौं हौं चतुर्थ्यन्तं कलाद्वयमुदाहरन् ॥ १८३ ॥
संपूज्य मनसा युक्तं दद्यान्मूलहुतित्रयम् ।
कलोपस्थापनाद्यं तु सर्वं पूर्ववदाचरेत् ॥ १८४ ॥
निष्कृतौ शतहोमं तु शिवमन्त्रेण कारयेत् ।
अस्त्रं त्यक्त्वा तु दीपेन पाशच्छेदाय होमयेत् ॥ १८५ ॥
ततो निर्बीजदीक्षायां पूर्णान्ते कारयेदिदम् ।
समयं समयाचारं शक्तो पाशात्मके न्यसेत् ॥ १८६ ॥
समयं समयाचारपाशशुद्धिं महेश्वर ।
शिष्यस्य कुरु कुर्वत्रेत्युक्त्वा शुक्लं समर्पयेत् ॥ १८७ ॥
शिवबीजं समुच्चार्य सदाशिवपदं पुनः ।
मनो हृहाण स्वाहेति चाहुतित्रयमाचरेत् ॥ १८८ ॥
पूर्ववत्संविसृज्यात्म सूत्रं संगृह्य निर्मलम् ।
रेचकेनात्मसंस्थं तु शिष्यदेहे निवेशयेत् ॥ १८९ ॥
शिरस्युदकबिन्दुं च दत्वा वागीश्वरीं यजेत् ।
संतर्प्य पावकस्थां तु ततो विज्ञापयेदिति ॥ १९० ॥
पश्वर्थं खेदितोसि त्वं देवि गच्छ स्वगोचरम् ।
शान्त्यतीतां कलां शक्तितत्त्वे लीनां विचिन्त्य च ॥ १९१ ॥
आत्मतत्त्वं च मायान्तमुपस्थाप्य गुरूत्तमाः ।
आत्मतत्त्वं चतुर्थ्यन्तमादौ मूलसमन्वितम् ॥ १९२ ॥
नमः प्रणवसंयुक्तमुक्त्वा संपूज्य सन्निधौ ।
विधिवैकल्यशुद्ध्यर्थं स्वाहान्तं शिवमन्त्रतः ॥ १९३ ॥
सशब्दं तु शतं हुत्वा विद्यातत्त्वमुपांशुवत् ।
सदेशान्तमुपस्थाप्य हुत्वा चाष्टोत्तरं शतम् ॥ १९४ ॥
मन्त्रोच्चारणवैकल्याच्छिवमन्त्रेण शुध्यति ।
शिवतत्त्वमुपस्थाप्य शक्त्यन्तं मानसं स्मरेत् ॥ १९५ ॥
शतमष्टोत्तरं हुत्वा मनोवैकल्यमात्रतः ।
मुच्यते शिवमन्त्रेण शिखाच्छेदमथारभेत् ॥ १९६ ॥
अध्वान्तस्थां च सर्वाध्वव्यापिकामध्वकारणाम् ।
ध्यात्वा शिखां तदग्रस्थं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ १९७ ॥
संचिन्त्य शिष्यचैतन्यं कर्तरीं शिखयालभेत् ।
छिन्धाच्छिखां तु शिखया ततस्संस्नापयेच्छिवम् ॥ १९८ ॥
आचम्य सकलीकृत्य गुरुर्गोमयवेष्टिताम् ।
स्रुगग्रस्थां शिखां पूर्णां हुत्वाहुत्या च पावके ॥ १९९ ॥
ततो बहिर्विनिःसृत्य स्रुक्स्रुवौ कर्तरीमपि ।
प्रक्षाल्याचम्य शुद्धस्तु शिवमिष्ट्वा वदेदिदम् ॥ २०० ॥
अध्वशुद्धिश्शिखाच्छेदस्त्वत्प्रसादान्मया कृतः ।
यावत्वयं परं धाम भगवन् परमेश्वर ॥ २०१ ॥
शिष्यं संयोजयाम्येनमाज्ञेदानीं विधीयताम् ।
एवं कुर्वित्यनुज्ञातः प्रकृष्टोऽर्घ्यकरो गुरुः ॥ २०२ ॥
समाहूय शिशुं यायाच्छिष्ययुक्तोऽग्निसंमुखम् ।
शिष्यस्य प्रोक्षणं चैव सकलीकरणं ततः ॥ २०३ ॥
अन्तर्यागं ततो नाड्योस्सन्धानं मन्त्रतर्पणम् ।
सकलीकृतमन्त्राणामेकैकाहुतिदानतः ॥ २०४ ॥
सकलीकरणशुद्धिं च कृत्वा संयोजयेच्छिवे ।
विद्यातत्त्वास्पदाचार्यो बिन्दुकॢप्तासनस्थितः ॥ २०५ ॥
इन्धिका दीपिका चैव रोचिका मोचिका तथा ।
तथोर्ध्वगामिनी चेति सूक्ष्मा सुक्ष्मामृता मता ॥ २०६ ॥
बिन्दुशक्तिरिति प्रोक्ता नादशक्तिः कला द्विजाः ।
आभिः कलाभिस्संकॢप्तदेहयुग्देशिकोत्तमः ॥ २०७ ॥
व्यापिनी व्योमरूपा चाप्यनन्ता ह्यपरा मता ।
अनाथानाश्रिता चेति बहिः करणसंयुतः ॥ २०८ ॥
अन्तः करणसंयुक्तस्समनाकल्पितं च तत् ।
आत्मतत्त्वोन्मनाश्शर्वे समापूरितदेहयुक् ॥ २०९ ॥
कृत्वा पूरककुम्भौ तु जिह्वासंबद्धतालयुक् ।
ईषद्धयावृत्तवक्त्रः स दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशन् ॥ २१० ॥
सम्यगुन्नतगात्रस्तु शिशुं संयोज्य चात्मनि ।
नाडीं सुषुम्नां प्राणाख्यवायुनैकीकृतां स्मरन् ॥ २११ ॥
सम्न्त्रं शिष्यचैतन्यं शुद्धस्फटिकसंनिभम् ।
संभाव्य मन्त्रमुच्चार्य कारणत्यागयोगतः ॥ २१२ ॥
शिवे संयोजयेच्छिष्यं पूर्णया कुम्भकेन तु ।
व्यावर्तितमनः प्राणदानशक्तिकलात्मनः ॥ २१३ ॥
समीपे स्रुक्स्रुवौ मुक्त्वा मृतं संहारमुद्रया ।
शुद्धमुद्यच्छिखाकल्पं वह्नेरादाय पुद्गलम् ॥ २१४ ॥
योजयेदस्त्रबीजेन शरीरे तस्य पूर्ववत् ।
तत्र युक्तोऽप्यसौ तेन न समानगुणीकृतः ॥ २१५ ॥
यावत्तावत् प्रयातस्य तत्वप्राप्तिर्यथा विभोः ।
साम्राज्याधिगमेऽप्युच्चैर्नृपसूनोः कृतार्थता ॥ २१६ ॥
न षड्गुण्यानभिज्ञस्य शतस्यापि न राजते ।
स्वगुणव्यक्तये तेन स्रुवेणाज्याहुतीस्तु षट् ॥ २१७ ॥
होमयेद् देशिको धीमान् प्रयोगेणामुना यथा ।
सर्वज्ञो नित्यसंबोधः स्वतन्त्रस्तृप्तिमान् भव ॥ २१८ ॥
अलुप्तानन्तशक्तिस्त्वं ह्रस्वप्रासादपूर्वकम् ।
आत्मन्निति पदोपेतं स्वाहान्तं दीपसंयुतम् ॥ २१९ ॥
इत्येवं कथिता दीक्षा सर्वपापविमोचनी ।
चत्वारो ब्राह्मणाद्याश्चाप्यनुलोमाश्च ये मताः ॥ २२० ॥
न्यायजा गूढजाता वा दीक्षायामधिकारिणः ।
जामातृपितृपत्न्याद्याः योग्यास्स्युर्मोक्षकांक्षिणः ॥ २२१ ॥
दीक्षकर्ता शिवो यस्मात्तेषां तस्मान्न पुत्रया ।
अन्त्यजानां न होत्री स्यात् किं तु तेषां तु चाक्षुषी ॥ २२२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे निर्वाणदीक्षाविधिस्त्रयोविंशतितमः पटलः
</poem>
== चतुर्विंशत्तमे पटले आचार्याभिषेक विधिः ==
<poem>
अभिषेकमथो वक्ष्येयेन स्यात् देशिकोभुवि ।
आर्यावर्तोद्भवः श्रीमान् सर्वलक्षण लक्षितः ॥ १ ॥
यत्र विप्राः सदाचाराः यतयश्च तपोधनाः ।
सन्ति देवाः तथा वेदाः आर्यावर्त इतिस्मृतः ॥ २ ॥
एषदेशो समादिष्टो न च विन्ध्याब्धि मध्यगः ।
ककाराष्टक निर्मुक्तः प्रसंङ्गात् सोऽपि कथ्यते ॥ ३ ॥
कर्णाटश्च कलिङ्गाख्यः कच्छः काश्मीर संज्ञकः ।
कोङ्कणः करहाटश्च कुक्कुटः काङ्क ईरितः ॥ ४ ॥
आदिशैव कुलेजातः श्रेष्ठस्यात् स्थापनादिषु ।
विप्रादयश्चतुर्वर्णाः अपि योग्याः स्व कर्मणि ॥ ५ ॥
दीक्षायां सर्वमर्त्यानां पतिष्ठायामथोत्सवे ।
स्नपने प्रोक्षणेऽन्यत्र प्रायश्चित्तेऽभिषेचने ॥ ६ ॥
व्याख्यानादौ च शस्तस्यात् स्वार्थे वाथ परार्थके ।
सर्व देवार्चने विप्रास्त्वादि शैवो गुरूत्तमः ॥ ७ ॥
विप्रादयस्त्रयो वर्णाः दीक्षायां स्थापनेऽपि च ।
ब्राह्मणक्षत्रियादीनां क्षत्रियः शूद्र वैश्ययोः ॥ ८ ॥
वैश्यः शूद्रस्य दीक्षायां स्वस्यजातावपीष्यते ।
स्वार्थेष्टौ चल लिंगस्य प्रतिष्ठायां त्रयस्विमे ॥ ९ ॥
शूद्रोपि शूद्रदीक्षायां स्वार्थे च चलसंज्ञके ।
बाणलिंगेक्षणेवापि स्थापको यदि नैष्ठिकः ॥ १० ॥
आचार्यं गौलकं चैव दयित परिवर्तकम् ।
तथैव पारवेत्तारं देवलं च पुनर्भवत् ॥ ११ ॥
अभक्ष्य भक्षकं चैव कुण्डं भस्माङ्कुरं तथा ।
खट्वाङ्गिश्यामदन्तौ चाप्यारूढं पतितं तु वा ॥ १२ ॥
अलसं वृषलं चैवं व्रात्यं वैश्यापतिं तथा ।
असच्छस्त्रकृतं क्लीबं व्याधितं कुनखं तथा ॥ १३ ॥
अथव्यसनिनं पारदारिकं वृषलीपतिम् ।
चित्रकं गायकं चैव नर्तकं च विवर्जयेत् ॥ १४ ॥
परराष्ट्र भृतं चैवाशुद्धबुद्धिं च तान्त्रिकम् ।
परापवाद शीलं च तथा बहुकिणैर्वृतम् ॥ १५ ॥
सूतकं कामुकं वैद्यं कुतर्कस्थं तथालभम् ।
बैद्धादि शास्त्रनिरतं सन्यासं व्रतिनं तथा ॥ १६ ॥
चपलं शठसञ्जारं वृद्ध्या जीवन मेव च ।
शुक्लकर्मरतं चैव न्याये वैशेषिकेपि च ॥ १७ ॥
सांख्ये विविधभेदे च मायावादेऽर्हतो मते ।
बौद्धे लोकायते शास्त्रे मीमांसां विशषतः ॥ १८ ॥
अन्येष्वपि कुमार्गेषु कापाले पाञ्चरात्रके ।
सोमसिद्धान्तके वापि पूर्वाम्नाये तु पश्चिमे ॥ १९ ॥
भैरवे कौलशास्त्रे च शेषेष्वनाद्दतेषु च ।
सिद्धप्रमेय जाले च कृताशं च निरन्तरम् ॥ २० ॥
काव्य नाटकसक्तं च भरते तु निरन्तरम् ।
कामशास्त्रकृताभ्यासं पदव्युत्क्रान्तकं नरं ॥ २१ ॥
ज्योतिज्ञानपरंवेद पुराणहित चेतसम् ।
तत् सिद्ध पुरुषार्थेषु कृतयत्नं परित्यजेत् ॥ २२ ॥
कामिकादि शिवज्ञानं वेदार्थज्ञानमेव च ।
समं यो मन्यते मोहात्तं प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ २३ ॥
शिव सिद्धान्त संसिद्ध ज्ञानयोग क्रियासु च ।
चर्यायां व स्व संसिद्ध प्रमेय शिवभाषिते ॥ २४ ॥
शैवार्थ देहिके हित्वा विचारं सन्ततं नरः ।
योध्यत्र कुरुते न्यासं दुर्मतिं च विवर्जयेत् ॥ २५ ॥
अन्यायेन शिवद्रव्य हारिणं हन्तृ सन्निभम् ।
अल्पविद्यामर्षकौ च विरूपं च विवर्जयेत् ॥ २६ ॥
दैवज्ञं च तथाम्बष्ट मूहापोह विवर्जितम् ।
समान गोत्र संबन्धं कुसुमाक्षं च वर्जयेत् ॥ २७ ॥
इत्युक्त लक्षणोपेतं शुद्धलग्नोदयेऽहनि ।
अभिषेकं ततःकुर्यात् अंकुरार्पण पूर्वकम् ॥ २८ ॥
पूर्वस्यां वाथ वैशान्यां पश्चिमायां चदिश्यथ ।
मण्डपे सौम्य वक्त्रे तु वितानेनोपशोभितम् ॥ २९ ॥
अर्धहस्तोच्छ्रयं तद्वद्युगाश्रं वेदिकाद्वयम् ।
चतुर्हस्त प्रविस्तारं दक्षिणोत्तर दिग्गतम् ॥ ३० ॥
स्वस्तिकेन चतुर्दिक्षु रञ्जितं दीपराजितम् ।
भुवः परिग्रहं कृत्वा मण्डपेग्नौ शिवं यजेत् ॥ ३१ ॥
लुप्तक्रियान्वितश्शिष्यो यदि संस्कृत्य दीक्षया ।
बहिरन्तर्बलिं दत्वा विधान मिद माचरेत् ॥ ३२ ॥
काञ्जिकोदन मृद्भस्म दूर्वा गोमय गौलकैः ।
सिद्धार्थदधि तोयैश्च निर्मृज्य तदनन्तरम् ॥ ३३ ॥
नवधा पञ्चधा वापि सर्वधान्यो परिस्थितान् ।
घटान्वा कलशान्वाथ सकूर्चान् सापिधानकम् ॥ ३४ ॥
स सूत्रान् सोदकान् गन्ध रत्न स्वर्ण वरान्वितान् ।
चूताश्वत्थ पलाशास्यान् बीजापूरफलावहान् ॥ ३५ ॥
सदेशानेन विद्येशैः नवपञ्चपवित्रकैः ।
पञ्चपक्षे निवृत्यादि कलाभिस्त्वभि मन्त्रयेत् ॥ ३६ ॥
शिवेन शतधालब्धान् पूजितान् स्नपनोचितान् ।
अथवा कलशानेकघटं वा शिव संयुतम् ॥ ३७ ॥
दक्षवेद्यां तु संस्थाप्य सौम्यायां तु शिशुं न्यसेत् ।
भद्र पीठे शिवेनैव साङ्गेनाधिष्टितं यथा ॥ ३८ ॥
स्वासनेन तथा सम्यक् अर्चितं विभवेन वा ।
वर्णभक्त शरावैस्तु निर्मज्य वा जलेन वा ॥ ३९ ॥
शुद्धोदकेन संस्नाप्य तस्मात् देशान्तरे पुनः ।
परि वर्तित सूत्राद्यं सोत्तरीयं समालकम् ॥ ४० ॥
सितचन्दनदिग्धाङ्ग भस्मोद्धूलितमेव च ।
आनीयं दक्षवेदिस्थो भद्रपीठे निवेशयेत् ॥ ४१ ॥
पूर्वास्यं गन्धपुष्पाद्यैः पूजयित्वा प्रवर्तयेत् ।
आरात्रिकं ज्वलद्दीपैस्सद्वर्त्या प्रतिबोधितैः ॥ ४२ ॥
ततोऽस्य दद्यादाचार्यः शिष्यस्योष्णिकादिभिः ।
करणीं कर्तरीं तद्वत् धटिकां स्रुक् स्रुवौपुनः ॥ ४३ ॥
दर्भं च पुस्तकान्यक्ष सूत्रमामकुटं गुरुः ।
पादुकां चामरं छत्रं हस्तिनं शिबिकादिकम् ॥ ४४ ॥
राजाङ्ग मन्यत् तत्काले दद्याच्छ्रद्धा समन्वितः ।
आज्ञां च श्रद्धया यावदद्य प्रभृति देशिकः ॥ ४५ ॥
दीक्षाव्याख्यादिकं ज्ञात्वा परिक्ष्य विधिना वुर्थ ।
तथैवं देव देवाय देशिकाय मयाकृतम् ॥ ४६ ॥
त्वत् प्रसादादविघ्नेन चाधिकारं करोत्विति ।
विज्ञापयेत् ततः कुण्ड सन्निधिं प्राप्य देशिकः ॥ ४७ ॥
निवृत्यादि कलानां तु पृथगेवाहुतिं नयेत् ।
स्व स्व मन्त्रैः ततः पूर्णां कृत्वा तद्दक्षिणे करे ॥ ४८ ॥
दर्भोल्मुखेन पञ्जाङ्गैः कनिष्टादिषु लाच्छयेत् ।
हरहस्तं च संकल्प्य स्वाधिकारं समर्पयेत् ॥ ४९ ॥
तदर्थं विधिनानेन प्रयश्चित्तं समाचरेत् ।
शिवासनाङ्गमन्त्रैश्च पूज्यदेवस्य नामभिः ॥ ५० ॥
अङ्गैर्दशाहुतीर्हुत्वा शिवेनान्ते दशाहुतीः ।
तेनैव पूर्णां दत्वान्ते भगवन्तं क्षमापयेत् ॥ ५१ ॥
अनेनैव प्रकारेण साधकं चाभिषेचयेत् ।
किंतु सध्यानुना लब्धै र्घटैरस्याभिषेचनम् ॥ ५२ ॥
दीक्षितः पुत्रकः प्रोक्तः संस्कृत स्समयी कृतः ।
सामान्य समयी यस्तु स तु माहेश्वरस्स्मृतः ॥ ५३ ॥
जात्युद्धार विहीनो यस्सामान्य समयी भवेत् ।
तद्युक्तस्तु विशेषस्यात् चाक्षुष्याद्यास्तु याः स्मृताः ॥ ५४ ॥
दीक्षास्ताभिस्समायुक्ताः परिचारक नामकाः ।
न तु लिंगार्चने योग्याः किमु दीक्षादि कर्मणि ॥ ५५ ॥
शापानुग्रह कर्ता चेत् गुर्वादीश्चैव दीक्षयेत् ।
शिवद्विज कुलोत्थाये ते च माहेश्वरा जनाः ॥ ५६ ॥
शिवेन दीक्षिताः पूर्वं सृष्ट्यादौ सर्व एव ते ।
मदर्चनार्थं तेषां च दीक्षा शुद्ध्यर्थमिष्यते ॥ ५७ ॥
शरीर बन्धनं यस्मात् प्रायश्चित्त मथाचरेत् ।
बहुधा दीक्षितोयस्तु शीघ्रं शिवमवाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
भौतुको ब्रह्मचारी वा देशिको गृहमेधिनाम् ।
नैष्टिको नैष्टिकेषु स्यात् भुक्तौ मुक्तौ क्रमाद्यतः ॥ ५९ ॥
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं गृहथो गुरुरिष्यते ।
सर्वानुग्राहकः प्रोक्तः सान्तानिक गुरुस्सदा ॥ ६० ॥
अनुलोम क्रमो वा स्यात् प्रतिलोमस्तु नेष्यते ।
योषित् युक्तस्स केशश्च जटारुद्राक्ष दण्डयुक् ॥ ६१ ॥
कौपीन मेखलाभिश्च परित्यक्तस्तुयो भवेत् ।
स गृहस्थ इति प्रोक्तः मुण्डिवा स्याज्जटादियुक् ॥ ६२ ॥
व्रती दार वियुक्तस्तु भिक्षाशी च तथा भवेत् ।
व्रती व्रताऽस मर्थो यो विधिना व्रतमर्पयन् ॥ ६३ ॥
पश्चात् कृतविवाहस्स व्रतार्पक इहेष्यते ।
सृष्ट्यानन्तर काले ये दीक्षिताः कौशिकादयः ॥ ६४ ॥
शिवेन तत्कुलोत्थाः स्युः शैवास्सान्तानिकाद्विजाः ।
आदिशैवास्तु ते ज्ञेयाः सर्वानुग्रहकामताः ॥ ६५ ॥
वर्णाचार व्रतास्तेषु तद्वियुक्तास्तु वा मताः ।
पक्षत्रय मधश्शायी नक्ताशी चरुभुक् सदा ॥ ६६ ॥
मौनी त्रिषवण स्नायी शिवाग्नि गुरु पूजकः ।
समूर्तिकं शिवं साङ्गमभ्यसेच्छक्तितो गुरुः ॥ ६७ ॥
आचार्य व्रतमेतस्यात् व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।
आचार्यस्साधकश्चान्यः पुत्रकः समयीयतः ॥ ६८ ॥
लिङ्गाद्यं पूजयेन्नित्यं नान्यो नैमित्तिके मतः ।
प्रत्यहं समनुष्ठेयं तन्नित्यमिह कीर्त्यते ॥ ६९ ॥
स्नपनोत्सव शान्त्यादि कर्म नैमित्तिकं मतम् ।
प्रयाश्चित्ते स्वनित्योत्थे तस्योस्स्यादधिकारिता ॥ ७० ॥
स्वार्थ नैमित्तिके योग्यः पुत्रको न परत्र च ।
यदि सान्तानिकौ तौ हि सोऽसौ नैमित्तिकेपि च ॥ ७१ ॥
स्वार्थे वाथ परार्थे वा स्थापनादि विवर्जिते ।
आचार्याधिकृते कृत्ये सर्वस्मिन् स्थापनादिके ॥ ७२ ॥
तदङ्ग होम कर्मादौ योग्यौ तौ देशिकाज्ञया ।
स्थापनाद्यङ्ग भूतेषु मङ्गलाङ्कुरकादिषु ॥ ७३ ॥
अधिकार स्तयोरस्ति देशिकाज्ञा भवेद्यति ।
आचार्य सर्व योग्यस्याद्यदि सान्तानिको भवेत् ॥ ७४ ॥
साधकश्च तथा भूतस्सर्वकर्माणि शंसितः ।
महा शैवादयो योग्या दीक्षिता नित्यकर्मणि ॥ ७५ ॥
नैमित्तिकं कृतं तैस्तु यदि दोषाय कल्पितम् ।
लक्षाध्यायी गुरुश्रेष्ठः भुक्ति मुक्ति फलप्रदः ॥ ७६ ॥
मध्यमस्स्यात्तदर्धज्ञस्तत्पादज्ञोऽधमो भवेत् ।
संहिता पारगो वाथ लक्षाध्याययुपदेशतः ॥ ७७ ॥
संहिता स्याच्चतुष्पादयुक्ता कामिक पूर्विका ।
शैवं चतुर्विधं प्रोक्तं शैवं पाशुपतं तथा ॥ ७८ ॥
सोमसिद्धान्तकं चैव लाकुलं च चतुर्विधम् ।
चतुर्वक्त्रान्महेशाच्च पुरुषाद्याननोद्भवम् ॥ ७९ ॥
पूर्वं पुर्वगुणोत्कृष्टं तत्र त्वेवं चतुर्विधम् ।
प्रत्येकं त्रिविधं प्रोक्तं वामदक्षिण भेदतः ॥ ८० ॥
सिद्धान्तास्येन तेषां च सिद्धान्तः श्रेष्ठ उच्यते ।
तत्रापि शैवसिद्धान्तः सर्वेभ्यो ह्युत्तमोत्तमः ॥ ८१ ॥
सिद्धान्तो मन्त्रतन्त्रं स्याद् अतिमार्गं ततोऽवरम् ।
अध्यात्मं यत्ततो नीचं तस्माद्वैदिकमेव च ॥ ८२ ॥
वैदिकाल्लौकिकं हीनं ब्रह्माद्याः पञ्चदेवताः ।
वक्तारो लौकिकादीनां तेषां भेद इहोच्यते ॥ ८३ ॥
सद्यमन्त्राद्विनिष्क्रान्तौ ब्रह्मनामखिलार्थ दृक् ।
तेन वै लौकिकं शास्त्रं मर्त्यलोकेऽवतारितम् ॥ ८४ ॥
शब्दशास्त्रमलंकारो निरुक्तं छन्द एव च ।
कौटिल्यं भारतं ज्योतिश्शास्त्रं वात्स्यायनादिकम् ॥ ८५ ॥
आयुश्शास्त्रं धनुश्शास्त्रं वृक्षायुर्वेद एव च ।
लोकायतं तथा सांख्य मार्हतो मतमेव च ॥ ८६ ॥
मीमांसा दण्डनीतिश्च वार्ताद्यं लौकिकं मतम् ।
वाम मन्त्रोद्भवो विष्णुः कारणेशो द्वितीयकः ॥ ८७ ॥
तेन वैदिक मुद्दिष्टं त्वष्टादश पुराणकम् ।
धर्मशास्त्रं च वेदान्तं पाञ्चरात्रं च बौद्धकम् ॥ ८८ ॥
रुद्रोऽघोराद्विनिष्क्रान्तो स्वध्यात्मं च प्रणीतवान् ।
न्याय वैशेषिकं सांख्यं सेश्वरं यत् प्रणीतवान् ॥ ८९ ॥
ईश्वरः पुरुषाज्जात स्त्वति मार्गं प्रणीतवान् ।
पञ्चार्थं लाकुलं तान्यत् तथा पाशुपतं मतम् ॥ ९० ॥
सदाशिवोहि भगवान् मन्त्र तन्त्र मपालयत् ।
ऋक्यजुस्सामाथर्वाश्च पुरुषाद्याननोद्भवाः ॥ ९१ ॥
पश्चिमं वाम संज्ञं तु वामाद्दक्षिणमुत्तमम् ।
दक्षिणात् कौलकं श्रेष्टं महाकौलं ततः परम् ॥ ९२ ॥
पूर्वाम्नायां ततःश्रेष्ठं तस्मात् सिद्धान्त उत्तमः ।
सिद्धान्तात् परमं ज्ञानं नेति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ ९३ ॥
अन्यतन्त्रेषु येमुक्ताः सिद्धान्ते पशवो मताः ।
सिद्धान्तो वेदसारः स्यादन्यद्वेद बहिष्कृतम् ॥ ९४ ॥
सिद्धान्त विहिताचारो वैदिकाचार उच्यते ।
गर्भा धानादिकं कर्म यावच्छ्राद्धावसानकम् ॥ ९५ ॥
तावत्तु वैदिकं कर्म शैवं वाथ समाचरेत् ।
तस्यापि दीक्षा कर्तव्या जातकर्मादिका क्रिया ॥ ९६ ॥
युक्ता समयया स्त्री चेत् दीक्षया पुरुषेण च ।
दीक्षा युक्तेन सोढा वै तद्गर्भाधान मेव च ॥ ९७ ॥
तथा पुंसवनादिश्च शैव आवश्यको मतः ।
तत्पुत्रस्यापि कर्तव्या जातकर्मादिका क्रियाः ॥ ९८ ॥
क्रियास्तस्यापि कर्तव्याः पुरुषार्थ प्रसिद्धये ।
वैदिक्यादौ तदन्ते वा कर्तव्या लोकसंवृतौ ॥ ९९ ॥
भार्या दीक्षा विहीना चेत् तस्याः पुत्रस्य चोभयोः ।
वैदिक्येन क्रियाकार्या भर्ता यद्यपि दीक्षिताः ॥ १०० ॥
निकृष्टेष्वनुलोमेषु वैदिकी नेष्यते क्रिया ।
हित्वा सुवर्णं दैवज्ञं तथा स्याद् वैदिकी क्रियाः ॥ १०१ ॥
शैव कर्म समायुक्ता शैवे शैवी च केवला ।
श्रुतिस्मृत्यादि संसिद्ध मनुष्टानं तु यद्भवेत् ॥ १०२ ॥
आवश्यके वा शौचे वा स्नाने त्वाचमनेऽपि च ।
सन्ध्याया वन्दने वापि तर्पणे होमकर्मणि ॥ १०३ ॥
गर्भाधानादिके वापि दहने श्राद्ध कर्मणि ।
अष्टका करणे वापि नित्यनैमित्तिकेपि वा ॥ १०४ ॥
वेदाध्ययन संस्कारे सोमयागादिकेपि वा ।
वेदाध्ययनकादौ वा द्विजानां विहितं तु यत् ॥ १०५ ॥
तत्सर्वं कर्म कर्तव्यं न वावश्यं तु शैवकम् ।
कर्तव्यं त्वप्यनिष्टेयं शैवकर्म विरोधियत् ॥ १०६ ॥
विरुद्धं चेत् परित्याज्यं न तु शैवीं परित्यजेत् ।
संग्राह्यं वैदिकं सर्वं शैव वाक्याऽविरोधतः ॥ १०७ ॥
शैव वैदिक मेवोक्तं वैदिकं शैवमेव वा ।
वैदिकान्न बहिर्भूतं शैवं शैवात्तदप्यथ ॥ १०८ ॥
तथापि वैदिकाच्छ्रेष्टं शैवं शैवात्परम् नहि ।
सिद्धान्तं कामिकादिस्यात् नास्मात् परमनुत्तमम् ॥ १०९ ॥
शैवन्तु मूलभूतं स्यात् चतुर्वेदास्तमुद्भवाः ।
तदापि वैदिकं वेदसार मित्यादि वाक्यतः ॥ ११० ॥
शैवे प्रोक्तं च सर्वत्र तदर्थोक्तया मुनीश्वराः ।
सर्वेषां कामिकादीनां शिवदेहत्वमिष्यते ॥ १११ ॥
स शिवो द्विविधः प्रोक्तः सृष्टि संहार इष्यते ।
कामिकाद्वातुलान्तेन वातुलात् कामिकान्तकः ॥ ११२ ॥
कामिकं तूर्ध्वमकुटं योगजं पुरुषाह्वयम् ।
अघोर मकुटं चिन्त्यं वामगं कारणं भवेत् ॥ ११३ ॥
अजितं सद्यमकुटं दीप्तमीशानवक्त्रकम् ।
सूक्ष्मं तु पुरुषास्यं स्यात् सहस्त्रंदक्षिणाननम् ॥ ११४ ॥
अंशुमान् वामवक्त्रं स्यात् सद्यास्यं सुप्रभेदकम् ।
विजयं कर्ण इत्युक्तो निश्वासं गलमुच्यते ॥ ११५ ॥
स्वायंभुवं च हृदयं नाभिरत्रानलं भवेत् ।
वीरं कटि प्रदेशस्यात् रौरवं गुदमुच्यते ॥ ११६ ॥
मकुटं तूरूप्रदेशः स्यात् विमलं वामगो भवेत् ।
चन्द्रज्ञानं तदग्रं स्यात् दक्षस्थं बिंबमन्यतः ॥ ११७ ॥
प्रोद्गीतं दक्षजानुस्यात् वामाङ्घ्रे र्ललितं भवेत् ।
जङ्घा सिद्धमिति प्रोक्तं संतानं वामगं भवेत् ॥ ११८ ॥
जङ्घाग्रं स्याच्च शार्वोक्तं वामकं पारमेश्वरम् ।
किरणं तल मित्युक्तं वातुलं वामकं तलम् ॥ ११९ ॥
सृष्टिभेदः शिवः प्रोक्तः संहारो विपरीततः ।
ऋषय ऊचुः
पूर्वं तन्त्रवतारे तु कामिकं पादयुग्मकम् ॥ १२० ॥
इत्यादि कथितं देव परस्परविरोधनं ।
ईश्वर उचाच
बहुधा कथितं विप्राः भवद्भिरवधारितम् ॥ १२१ ॥
मम सर्वत्र मकुटं तथा नेत्रं तथाप्यकम् ।
तदा पादौ च हस्ताश्च किं तु ध्यातु विभेदतः ॥ १२२ ॥
सृष्टि संहार मार्गेण ममदेहो विभिद्ययत् ।
भोग मोक्ष प्रसिद्ध्यर्थं ज्ञानदेहो ममाग्रजाः ॥ १२३ ॥
निराकारं भवेज्ज्ञानं संकरं तदुपास्यतः ।
परस्पर विरोधीति मतिहीनैः प्रबाध्यते ॥ १२४ ॥
ऐश्वर्यं यद्भवेद्वाक्यं तत्पूज्यं मतमुत्तमैः ।
न पुम्भिरार्षकं वाक्यं दैविक मृषिभिस्तथा ॥ १२५ ॥
न देवैः ब्राह्मणो वाक्यं वैष्णवं पद्मजेन वा ।
न शैवं विष्णुना वाक्यं बाध्यते न कदाचन ॥ १२६ ॥
उत्तरोत्तर वैशिष्यं सर्वेषां परिकीर्तितः ।
कामिकाद्यजितान्ताश्च ईश वक्त्रसमुद्भवाः ॥ १२७ ॥
दीप्तादि सुप्रभेदान्ताः पुरुषाख्यान नोद्भवाः ।
विजयाद्वीरतन्त्रान्ताः पञ्चैतेऽघोरवक्त्रकाः ॥ १२८ ॥
रौरवान्मुख बिंबान्ता वामदेव मुखोद्भवाः ।
प्रोद्गीताद्यष्ट तन्त्रं च सद्यवक्त्रसमुद्भवम् ॥ १२९ ॥
तन्त्रावतारे सद्यादि शब्दै ईशादयो मताः ।
अष्टाविंशति तन्त्रं त सोपभेदं च वेत्तियः ॥ १३० ॥
स गुरुश्शिव एव स्यात् श्रिणुयात् तं प्रयत्नतः ।
अन्येन गुरुणारब्धे तस्य स्यादधिकारिता ॥ १३१ ॥
विशिष्ट गुरुणारब्धे न हीनस्याधिकारिता ।
हीना रब्धे विशिष्टस्याधिकार कर्मणीरितः ॥ १३२ ॥
विशिष्टमरणादौ स्याद् गुर्वन्तर निवेशनम् ।
विशिष्टे विद्यमाने च हठादज्ञेन कारिते ॥ १३३ ॥
साहानिस्तन्महांश्छिद्र समूहश्चान्धमूकता ।
तेन राज्ञो बवेद्दोषो राष्ट्र स्यापि भयं भवेत् ॥ १३४ ॥
कर्तुः कारयितुश्चापि ग्रामस्यापि च दोषकृत् ।
लोकप्रख्यात विद्याय गुरवे दत्तमण्वपि ॥ १३५ ॥
द्रव्यं करोति सुमुखं सर्वलोकसमं यशः ।
ततो हि राज्ञो विज्ञेयं तद्दानं चोत्तमोत्तमम् ॥ १३६ ॥
तद्वित्तमाहृतं येन स पापी च स दुर्मतिः ।
नराधमस्स विज्ञेयः सर्वलोक बहिष्कृतः ॥ १३७ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे आचार्याभिषेक विधिः
चतुर्विंशतितमः पटलः
</poem>
== ज्ञानदीक्षाविधिः ==
<poem>
ज्ञानदीक्षामहं वक्ष्ये शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।
सुवारे सुदिने पक्षे सुमुहूर्ते विशेषतः ॥ १ ॥
एकान्ते निर्जने स्थाने मध्यरात्रवुपक्रमे ।
सच्छिष्याणां सदाचार्यो बोधं कुर्याद्विशेषतः ॥ २ ॥
शिवालये गुरुस्थाने शक्तिपीठे मठे गृहे ।
शुद्धदेशे सुखासीनः पञ्चगोचरसंभवः ॥ ३ ॥
दर्भासने व्याघ्रचर्मे षट्पदे पीठमध्यमे ।
सद्गुरूणां सुखावासे वसेज्ज्ञानमनुस्मरन् ॥ ४ ॥
स्नानोपचारकाद्यैश्च दुकूलाभरणैरपि ।
गन्धपुष्पादिभिः पूज्य योगपीठस्य मध्यमे ॥ ५ ॥
पायसं चाप्यपूपं च ताम्बूलं च निवेदयेत् ।
षोडशेनोपचारणाभ्यर्चयेद्गुरुपादयोः ॥ ६ ॥
ज्ञानदीक्षां विशेषेण कुर्यात्सद्देशिकोत्तमः ।
शरीरमर्थं प्राणं च सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् ॥ ७ ॥
दीर्घदण्डं नमस्कुर्यान्निर्लज्जो गुरुसंनिधौ ।
सच्छिष्ये तु विशेषेण बोधं कुर्यात्सदेशिकः ॥ ८ ॥
गन्ध पुष्करः स्थित्वा शिष्यमूर्ध्नि च कारयेत् ।
अर्चितं तु शिरोमध्ये पादं कारुण्य देशिकः ॥ ९ ॥
तत्पश्चाज्ज्ञान सद्भावमिदं शिष्यस्य बोधयेत् ।
प्रथमं तत्त्वरूपं च द्वितीयं तत्त्वदर्शनम् ॥ १० ॥
तृतीयं तत्त्वशुद्धिश्च चतुर्थं चात्मलक्षणम् ।
पञ्चमं चात्मसन्दर्शं षष्ठं स्यादात्मशोधमन् ॥ ११ ॥
सप्तमं शिवरूपाख्यमष्टमं शिवदर्शनम् ।
नवमं शिवयोगं च दशमं शिवभोगकम् ॥ १२ ॥
त्रित्रिभेदैश्चतुष्केण पति पाश पशु त्रयम् ।
गुरोर्वचनमात्रेण जीवन्मुक्तिप्रकाशकम् ॥ १३ ॥
इत्यर्थं दशकं ज्ञानमार्गेणास्य विधीयते ॥ १३१/२ ॥
</poem>
== पञ्चविंशत्तमे पटले गोत्र निर्णय विधिः ==
<poem>
ऋषीणामपि सर्वेषां वक्ष्ये गोत्रविनिर्णयम् ।
गोत्राणां सहस्राणि आयुतान्यर्बुदानि च ॥ १ ॥
ऊनपञ्चाशदेवैषां संख्या स्यान्महतामिह ।
कौशिकः काश्यपश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ॥ २ ॥
अत्रिर्वसिष्ठश्चागस्त्यो जामदग्निश्च भार्गवः ।
अङ्गिराश्च मनुश्चान्यो द्वि विधास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥
शिवसृष्टि समोपेताः मुनयस्तद्विवर्जिताः ।
शिवसृष्ट्यन्विता ये ते पञ्चवक्त्रेषु दीक्षिताः ॥ ४ ॥
कौशिकाद्याश्च मुनयस्सर्वे सर्वत्र दीक्षिताः ।
गोत्रं च दीक्षया नैषां किं त्वेषां तु स्वजातिकम् ॥ ५ ॥
क्षत्रियाणां तु वैश्याणां गोत्रमाचार्यजं तु वा ।
नैव शूद्रस्य गोत्रं स्यादेवं गोत्रविधौ मतम् ॥ ६ ॥
आदिशैवे यथा गोत्रमनुशैवे तथामतम् ।
किं तु दीक्षाविहीनं तु शिवसृष्टिविवर्जितम् ॥ ७ ॥
जातिसिद्धं विवाहे तु परिहार्य विचक्षणैः ।
उभयं परिपाल्यं वा कलौ नेष्टं तु वा द्विजाः ॥ ८ ॥
प्रधानमुनयश्चादौ कथ्यन्ते द्विजसत्तमाः ।
कौशिका लिहिता रौद्रा विश्वामित्राः कतास्तथा ॥ ९ ॥
धनञ्चयास्ततोवाजानाश्च परिकीर्तिताः ।
अघमर्षणपूर्वाश्च कौशिका इन्द्र पूर्वगाः ॥ १० ॥
पौरणाः काश्यपा रेफाश्शाण्डिल्याश्च ततो गताः ।
लोकाक्षयो भरद्वाजास्ततो रौक्षायणा मताः ॥ ११ ॥
भार्गवाःस्युः शरद्वन्तः कौमण्डाश्चततो मताः ।
ततो दीर्घतमा ज्ञेयाः ततः कारेण पालयः ॥ १२ ॥
उशना वामदेवोऽत्रिर्वार्धक्याश्च गविष्ठिराः ।
मुद्गलाश्च वसिष्टाश्च कुण्डिना उपमन्यवः ॥ १३ ॥
पराशरस्ततोऽगस्त्यस्साम्बवाहनसंज्ञकाः ।
सोमवाहनसंज्ञाश्च यज्ञवाहास्ततो मताः ॥ १४ ॥
वत्सा बिदा आर्ष्टिषेणा यस्का मित्रयुवास्तथा ।
वैन्याश्च शुनका विष्णुवृद्धा कण्वास्ततः परम् ॥ १५ ॥
हारिताः संकृतिश्चैव पश्चाद्रथीतरा मताः ।
मुद्भवाक्कथिताः प्रोक्ता ऊनपञ्चाशदेव हि ॥ १६ ॥
कौशिकानादितो वक्ष्ये कुशिकाः पार्णजङ्घकाः ।
पारक्या औदलिर्माणिरालर्विर्बृहदग्नगः ॥ १७ ॥
तथा घट्टिस्तथापत्तिस्ततस्त्वापाद्यवा मताः ।
कान्तका बाष्पका वाच्युकिता लोमका धनाः ॥ १८ ॥
साङ्कायनाश्च गौराश्च लोकास्सौगतयो मतर् ।
यम दूता आनभिन्ना ततस्तारायणा मताः ॥ १९ ॥
चौलकायनसंज्ञाश्च जाबाल्युदुम्बरौ मतो ।
दण्डा भुवनयो याज्ञबल्क्यः सौश्रतयस्तथा ॥ २० ॥
श्यातामयो भ्राष्टषट्क देहा निश्चिअत्यसंज्ञकाः ।
शालावतां मयूराश्च तथोदुत्सरित्यपि ॥ २१ ॥
चित्रयज्ञाश्च सौमत्याः श्वेतुन्दायनसंज्ञकाः ।
ततो मनुवतश्चैव मान्तवाः परिकीर्तिताः ॥ २२ ॥
येऽत्यन्तपादपर्यन्तास्ततोबालव्य इत्यपि ।
स्याद्रालवा उन्मनय इति रव्यातास्तु कौशिकाः ॥ २३ ॥
पञ्चार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तथैव च ।
देवरातो दधीचीति प्रवरे ऋषयस्त्रयः ॥ २४ ॥
लोहिताः स्युर्दण्डकायाश्चक्रवर्मायणास्स्मृताः ।
जक्ष्ययः प्राज्ञको वाजिजय इत्यपि लोहिताः ॥ २५ ॥
कुशिकाश्चैव एते च प्रवरे स्युस्त्र्यार्षयकाः ।
विश्वामित्रः स्टैषकयो लोहिताश्च त्रयस्त्वमी ॥ २६ ॥
प्रवर्या ऋषयः प्रोक्तास्ततो रौक्षास्तु संमताः ।
माणा उद्वहला एते रोक्षास्तु कुशिका मताः ॥ २७ ॥
प्रवरे त्रियार्षेयाः स्युर्विश्वामित्रश्च रौक्षकः ।
माणिश्चैव त्रयस्त्वेते मुनयो मुनिपुङ्गवाः ॥ २८ ॥
विश्वामित्रस्ततो देवश्रवसश्च परि भ्रमः ।
श्रौमितो देवतरसः कामकायनिकस्ततः ॥ २९ ॥
कामकायन इत्येते विश्वामित्राः प्रकीर्तिताः ।
त्रयार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तदादिमः ॥ ३० ॥
देवश्रावस इत्यन्तो देवतरस इत्यमी ।
कठाः स्वैरन्ध्रिसंज्ञाश्चकरभाः सहिताः परे ॥ ३१ ॥
वाजायनाश्च कौकृत्यास्ततो जाणायना मताः ।
कौकृत्याः शैशिराश्चैव ततश्चोदुम्बरायणः ॥ ३२ ॥
पिण्डिग्रीवास्ततो नारायणा नारद्य संज्ञकाः ।
एते कठाः समाख्यातास्त्रियार्षेयाः समीरिताः ॥ ३३ ॥
विश्वामित्रकठश्चाष्टिलश्चेत्यन्ये धनञ्चयाः ।
आश्ववीताः कारिषयो मयूराः सैन्धवायनाः ॥ ३४ ॥
तलव्याश्च महाक्षाश्च पुष्टा ये ते धनञ्जयाः ।
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टाः प्रवरे तु मुनीश्वराः ॥ ३५ ॥
विश्वामित्रो मधुच्छन्दो धनञ्जय इति त्रयः ।
आजायनस्ततः प्रोक्त एकवत्सश्च संमतः ॥ ३६ ॥
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टा विश्वामित्रस्तथैव च ।
स्यान्मधुश्चाथ सोजश्च प्रवर्या ऋषयस्त्रयः ॥ ३७ ॥
अघमर्षणपूर्वाश्च कौशिकाश्च ततो मताः ।
एते च त्रियेर्षेयाःस्युः विश्वामित्रोऽघमर्षणः ॥ ३८ ॥
कौशिकश्च त्रयस्त्वेते प्रवर्या मुनिपुङ्गवाः ।
कौशिकाश्चेन्द्रपूर्वाश्च ततः प्रोक्ता मुनीश्वराः ॥ ३९ ॥
त्र्यार्षेया इति विज्ञेया विश्वामित्रेन्द्र कौशिकाः ।
ऋषयस्त्रय आख्याताः प्रवर्या यागकर्मणि ॥ ४० ॥
पौरणाद्या द्व्यार्षेयाःस्युः कौशिकास्ते च संमताः ।
ऋषी द्वौ संमतौ विश्वामित्रः पौरणः इत्यपि ॥ ४१ ॥
कौशिकाश्च दशाप्येवं न समन्वयगामिनः ।
काश्यपानथ वक्ष्येऽहं काश्यपस्ते चादिमः ॥ ४२ ॥
ततश्चाङ्गिरसो ज्ञेया माठरा एतिशायनाः ।
आभूत्याश्चैव वैशिप्रा धूमा धूम्रायणा मताः ॥ ४३ ॥
धौमधौम्रायणा औधप्रचुराग्रायणा मताः ।
रुद्राग्नयश्च प्रवरास्तथा पैम्बकयोऽपरे ॥ ४४ ॥
कायाताया अकापाया निकामौषनिकिस्तथा ।
काद्रायणा औज्वलयो रोहितायनसंज्ञकाः ॥ ४५ ॥
पिङ्गाक्षिर्मितकुम्भाश्च मारायणय एव च ।
वैकर्णेयास्ततः प्रोक्ता धूमलक्ष्मणयः सुराः ॥ ४६ ॥
कौषीतकेया वात्स्यः स्यादग्निशर्मायणा मताः ।
कामिजङ्घोदरा गौरीवायना दौक्षकायनाः ॥ ४७ ॥
वैतम्बा देवयाताश्च महाचक्रेयसंज्ञकाः ।
पैठिनसाश्च बान्ध्रेप्रास्ततो मालन्दनामकाः ॥ ४८ ॥
वृषगणाश्च पानध्यो दाक्षपायण एव च ।
हरिता गाखमित्रेया पञ्चावाश्चैव स्वैरिकाः ॥ ४९ ॥
जारमण्डश्च वायुश्च स्वन्तिवर्ष गणायनाः ।
वैशम्पायनसंज्ञाक्ष ततः केशायताः स्मृताः ॥ ५० ॥
औकायनिस्ततो मार्जायनाः कांसायनाः परे ।
देवश्च होतसूच्यास्थूणा भागुरयस्तथा ॥ ५१ ॥
पाथिकार्याः खरेभा ये गोमयातास्ततः परम् ।
हिरण्यपापाः मुसला आविश्रेण्यस्ततः परम् ॥ ५२ ॥
अग्निदेविस्तथा सौम्यः शूलभिन्दव इत्यपि ।
उत्तरतो गण्यमाना मन्त्रवैकर्णयः परः ॥ ५३ ॥
नैध्रुवाः काश्यपा एते त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ।
काश्यपश्चापवत्सारो निधवा ऋषयस्त्रयः ॥ ५४ ॥
त्रियार्षेयास्तथा रेफाः काश्यपा इति संस्मृताः ।
काश्यपश्चपवत्सारो रेफक्ष मुनयस्त्रयः ॥ ५५ ॥
शाण्डिल्याः कौलहाश्चैव पायकाः पायिकास्ततः ।
रभेरव्ययसौमानौ वनसंस्तु करेयुतः ॥ ५६ ॥
काकुण्डेयश्च कारेयस्ततः ष्टैषिकयो मताः ।
महाकायो जाणवंशाः कौश्रेयः कार्दमायनः ॥ ५७ ॥
ततः कामशयः पश्चान्महौजक्य एव च ।
ततो मौञ्जायनाः प्रोक्तास्ततो गांगायना मताः ॥ ५८ ॥
वात्सभालय इत्युक्तास्ततो गोमिलसंज्ञकाः ।
वेदायनास्ततो ज्ञेयास्ततो वाश्यायना मताः ॥ ५९ ॥
बहूदरय इत्युक्ता भागुरिर्वार्दती मुखाः ।
हिरण्यबाहुस्तेदेहा गोमूत्राश्च ततो मताः ॥ ६० ॥
वाक्यशुण्ठास्तथा जानन्धरिर्धन्वन्तरिस्ततश् ।
जालन्धरिरिति प्रोक्तस्त्रियार्षेयास्तु शण्डिलाः ॥ ६१ ॥
काश्यपश्चपवत्सारः शण्डिलश्च त्रयोऽथवा ।
काश्यपक्षापवत्सारोऽसितं इत्यथवा त्रयः ॥ ६२ ॥
शण्डिलोऽप्यसितोऽग्निस्तु देवलप्रवरस्तु वा ।
कोकाक्षयो मैत्रवादिर्वेहो दार्भायणस्ततः ॥ ६३ ॥
चैरन्घ्रिः पशवश्चिव पयणायनसंज्ञकाः ।
कलयश्चापि कापुष्टिर्लौगाक्षय इति स्मृताः ॥ ६४ ॥
कांसपत्राश्च इत्युक्ता वालुकायनिरित्यपि ।
कौनामिसौतयश्चोक्ताःस्युः परस्ताविरोदकी ॥ ६५ ॥
सैतकिंष्टिर्भेरोनिष्टिः ष्टैषिकिः सौसुकिस्ततः ।
यौथकालकिकालेयाः स्युर्लोकाक्षय इत्यपि ॥ ६६ ॥
यौधवा याजपा एते लोगाक्षय इति स्मृताः ।
अहर्वसिष्ठा नक्तं तु काश्यपास्त्रियार्षेयकाः ॥ ६७ ॥
काश्यपश्चापवत्सारो वसिष्ठो मुनयस्त्रयः ।
पूर्वोक्तैः काश्यपैः सिद्धैर्वसिष्ठस्य च संमताः ॥ ६८ ॥
भरद्वाजश्च मागण्डस्ततः क्षाम्यायणा मताः ।
देवाश्वा उद्वहव्याश्च ततः प्राग्वाशयो मताः ॥ ६९ ॥
ततो वाहलवाश् द्वयौगा अपरे वासिनायनाः ।
आजा औमाश्च तौदेहाः परिणद्धेधसंज्ञकाः ॥ ७० ॥
शैखेयाः भूरयो रूढाः शौद्ध्यः खारिग्रीवयः ।
वयोक्षिभेदा औपशया अग्निवेश्याः शठा अपि ॥ ७१ ॥
श्वेलकास्तनकर्णाश्च वेश्याः स्युगौरिवायनाः ।
ऋक्षाश्च माणभिद्याश्च काम्बोदकसुसंज्ञकाः ॥ ७२ ॥
पैलाः सौज्ज्वलयः कारुणादयः शुगसंज्ञकाः ।
भारुण्डेया इषुमतास्तथा वौदोदमेघयः ॥ ७३ ॥
सौरभरास्तथा भाद्रपथयः परिकीर्तिताः ।
ततः स्युर्देवमतयः कल्माषाश्च सदोपकृत् ॥ ७४ ॥
प्रवाहणेया विज्ञेयाः स्तम्भस्तम्भिस्ततो मताः ।
वाराहयोः देववेला वलभीगय इत्यपि ॥ ७५ ॥
भद्राङ्गगतसंज्ञाश्च शालाहलय इत्यपि ।
नृत्यायना महावेलास्ततः शालालयो मताः ॥ ७६ ॥
शार्दूलयस्ततो ज्ञेयाः काक्षला बाष्कलास्तथा ।
क्रोधायनास्तु कौटिल्याः सैंह्यकेन्द्रास्ततः परम् ॥ ७७ ॥
ब्रह्मस्तम्भास्तथा राजस्तम्भाक्ष परिकीर्तिताः ।
सोमाग्निवायुसूर्येन्द्रयमविष्णवापपूर्वकाः ॥ ७८ ॥
स्तम्भास्ततोऽन्ये स्तम्भान्तास्त्विष्टा अरुणसिन्धवः ।
ततः कौमुदगन्धिश्च शक्तिः स्यात्कौतुकायनाः ॥ ७९ ॥
आत्रेयाणाश्च मामण्डा धूमगन्धास्तथैव च ।
धूम्राः कौक्षेयका नितुतयो दाभय इत्यपि ॥ ८० ॥
मत्स्यक्रोधाश्चश्यामेयास्ततः क्षोक्षेयनामकाः ।
काब्ल्याः कारुपथयः कारिषायणसंज्ञकाः ॥ ८१ ॥
भरद्वाजवनौ द्वौ तु ऋषयः पञ्च संमताः ।
भारद्वाजा इमे सर्वे त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ ८२ ॥
अङ्गिराश्च बार्हस्पत्या भारद्वाजा इति स्मृताः ।
एको रौक्षायणः पञ्चार्षेयस्तु प्रकीर्तिताः ॥ ८३ ॥
भरद्वाजः विज्ञेयस्त्वङ्गिराश्च बृहस्पतिः ।
स्याद् मात वचसो वन्दनोऽथ गर्गाः समीरिताः ॥ ८४ ॥
सांभरायणसंज्ञाश्च तथा यौगन्धरायणः ।
सखीना बाहुलकयो भ्रष्टयो भ्रष्टुबिन्दवः ॥ ८५ ॥
ततः क्रोष्टकयः सौयामुनिः काणायना मुनिः ।
भाजिताक्षय इत्युक्ता गोत्रापचय इत्यपि ॥ ८६ ॥
सत्यापचय आख्याता जाणपक्वलसंज्ञकाः ।
पलाशशाखावन्तस्ते मर्कटायनसंज्ञकाः ॥ ८७ ॥
ततः संग्रहतुल्याश्च वैधूह्यः कारिरोतयः ।
त्रिस्त्रो तसा श्च कारवल्या राजयः पैलयस्तथा ॥ ८८ ॥
पञ्चत्रिमुनिका गर्गा भारद्वाजः समीरिताः ।
अङ्गिराश्च भरद्वाजो बार्हस्पत्याश्चशैन्यकाः ॥ ८९ ॥
गर्गश्च प्रवर्याः पञ्च अङ्गिरश्शैन्यगर्गकाः ।
ऋषयस्त्रय आख्याताः प्रवर्याश्च त्रिपक्षके ॥ ९० ॥
भारद्वाजास्त्रयश्चापि न समन्वयगामिनः ।
गौतमानथ वक्ष्येऽहमायास्यास्तौडिनिस्ततः ॥ ९१ ॥
आणीचयाश्च मूढाश्च बाध्याः काचाक्षतो मताः ।
सात्यकायश्च तैदेहाः कौमाराः सात्यमुग्रिकाः ॥ ९२ ॥
व्याप्यापौ नैकरिष्टिश्च ष्टैषकिर्देवकिस्ततः ।
कठोरिः कारुणिः कीलालयः पार्थिवसंज्ञकाः ॥ ९३ ॥
काशिवाजा इमे ज्ञेया आयास्या गौतमा मताः ।
एतेषां त्रियार्षेयास्तु प्रवरे मुनिपुङ्गवाः ॥ ९४ ॥
प्रवर्या ऋषयः ख्याता आङ्गिरायास्य गौतमाः ।
शरद्वन्ताश्च रोहिण्यास्ततस्त्वभिजिता मताः ॥ ९५ ॥
ततः क्षीरकम्भाश्च ततः सौमुचयो मताः ।
सौर्यामुनिस्तथा औपबिन्दवो रायणो मताः ॥ ९६ ॥
राहूगणाश्च माषण्याः शरद्वन्ता इमे मताः ।
एते च गौतमा ज्ञेयास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ॥ ९७ ॥
अङ्गिरा गौतमश्चैव शरद्वन्तश्च ते त्रयः ।
कौमाण्डा मासुराक्षश्च ततो मामान्यरेषणः ॥ ९८ ॥
पयन्त्याता यनाश्चाथ काष्टेयः पशवस्ततः ।
ऊर्जायना इमे ज्ञेया गौतमा द्विजसत्तमाः ॥ ९९ ॥
पञ्चार्षेयास्त्वाङ्गिरसौचथ्यौ काक्षीवतस्ततः ।
कौमाण्डो गौतमः पञ्च ततो दीर्घतमा मताः ॥ १०० ॥
पञ्चार्षेयास्तु विज्ञेयास्त्वेक एव च सम्मताः ।
आङ्गिरसौचथ्य काक्षीवता गौतमा इत्यपि ॥ १०१ ॥
ततो दीर्घतमश्चेति पर्यायाः पञ्च संमताः ।
कारेणुपालयश्चैव वास्तव्याश्चोदिवास्ततः ॥ १०२ ॥
बृहदुक्था अपि पौञ्जिष्ठा राजगन्धय इत्यपि ।
औदुञ्चायनसज्ञाश्च एते कारेणुपालयः ॥ १०३ ॥
गौतमास्ते त्रियार्षेयास्त्वङ्गिरा गौतमस्ततः ।
कारेणु पालिरित्येते त्रयस्त्वौशनसस्ततः ॥ १०४ ॥
सह दिष्टाः प्रशस्ताख्याः सुरूपाक्षामहोदराः ।
विकंहतः सुबुद्ध्याश्च निहताश्च गुहा इति ॥ १०५ ॥
प्रोक्ता उशनसा एते त्रियार्षेयास्तु गौतमाः ।
अङ्गिरा गौतमस्त्वौशनसश्च ऋषयः स्मृताः ॥ १०६ ॥
सह दिष्टाः प्रशस्ताख्याः सुरूपाक्षा महौजसः ।
तथैव वामदेवश्च त्रियार्षेयास्तु गौतमाः ॥ १०७ ॥
अङ्गिरा गौतमो वामदेवश्चेति त्रयस्त्विमे ।
अत्रीन्वक्ष्ये समासने तेष्वादाव त्रयो मताः ॥ १०८ ॥
भोजश्चादितिसंज्ञश्च चान्द्रोशीः पार्व इत्यपि ।
कामङ्गुल्यश्च शैवाश्च छगालाश्छागलास्तथा ॥ १०९ ॥
ततश्च तृणबिन्दुश्च तथा भागन्तयो मताः ।
ततो मालरुकः प्रोक्तस्ततो व्याकलयो मताः ॥ ११० ॥
शाम्ब व्यसन संज्ञाश्च कार्मर्यायनयो मताः ।
ततो दाक्षिश्च तैदेहो गाणिस्पतय इत्यपि ॥ १११ ॥
औद्दालकिर्द्रोण भवा गौरीग्रीवायतास्तथा ।
ततो गविष्टिरः प्रोक्तः शिशुपालस्ततो मताः ॥ ११२ ॥
गौरात्रेयस्ततः कृष्णात्रेयश्चारुणपूर्वकाः ।
श्वेत नील महाश्याम पूर्वात्रेयाश्चतुर्विधाः ॥ ११३ ॥
हालेयाश्चैव वालेया ह्नेलेयाश्च ततो मताः ।
वामरथिनो वैदेहा वाजो भ्रेयास्ततो मताः ॥ ११४ ॥
कौद्रेयास्तु कौपमानास्ततः कालतपः स्मृताः ।
अनीलाययनसंज्ञाश्च अङ्गिराश्च ततो मताः ॥ ११५ ॥
गौरङ्गिश्चैव सौरङ्गिर्मानङ्गिः पुष्पयो मताः ।
शैलेलश्च पुनः साकेतायनाः प्रकीर्तिताः ॥ ११६ ॥
भारद्वाजायनाश्चेन्द्रातिथिरित्यत्रयो मताः ।
त्रियार्षेयाः समाख्याताः पालिकाश्चात्रिरेव च ॥ ११७ ॥
अर्चनानस इत्येते ऋषयस्त्रय ईरिताः ।
तथा वाग्भूतका ज्ञेयास्त्रियार्षेयास्तत्र वा मताः ॥ ११८ ॥
अत्रिरर्चनानसो वाग्भूतका ऋषयस्त्रयः ।
ततो गविष्ठिरा ज्ञेयास्त्रियार्षेयास्तु चात्रयः ॥ ११९ ॥
अत्रिरर्चनानसेति गविष्ठिर इति त्रयः ।
मुद्गलो व्यालसन्धिश्च चूर्णवाबोधवाजकिः ॥ १२० ॥
वैत भावय इत्येते ऋषयश्च ततो मताः ।
ततः शालिमतो गौरीमतो ब्राह्मीमतस्ततः ॥ १२१ ॥
ततो गौरकयो वायुपूरकाः सायनास्ततः ।
इत्येते त्रियार्षेयाः स्युर्मुद्गलाः संप्रकीर्तिताः ॥ १२२ ॥
अर्चानानसः पूर्वादिस्तिथिश्चेति त्रयो मताः ।
चतुर्विधा अप्यात्रेया न समन्वयगामिनः ॥ १२३ ॥
वसिष्ठानथ वक्ष्येऽहं तत्रादौ वैकलिर्मतः ।
वाठरकिस्ततः प्रोक्तो गौरीश्रवस इत्यपि ॥ १२४ ॥
आश्वलायनसंज्ञाश्च गविष्ठास्त्वाश्वलयनाः ।
शौचिवृक्षास्ततः प्रोक्तास्ततः स्युः व्याघ्रपादयः ॥ १२५ ॥
औडुलोमिर्जतूकर्णो वाष्टव्यो वाह्यकायनिः ।
कोलायनाश्च को भोजिस्ततः पौलायना मताः ॥ १२६ ॥
सुन्दहरित इत्युक्तः काण्डेय विधिरेव च ।
सप्तवेलां इमे ख्याता वसिष्ठाश्च द्विजोत्तमाः ॥ १२७ ॥
एकार्षेयास्तु एतेस्युः वसिष्ठस्त्वेक एव सः ।
प्रवर्यश्च समादिष्टः कुण्डिनाश्च ततो मताः ॥ १२८ ॥
ततो गुग्गुलयः प्रोक्तस्ततो लोहायना मताः ।
आविश्वाश्वत्थवैकर्णिराजीवखदिराः स्मृताः ॥ १२९ ॥
पेठकाश्च नवग्रामास्तथाश्मरथ्यवाहवाः ।
सोमरङ्गलिनः कोकास्ततः कापटवा मताः ॥ १३० ॥
हिरण्याक्षायणाश्चैव पुलाभक्षास्ततैव च ।
माध्यान्दिनिश्च शान्तिश्च सौपदार्थश्च कौण्डिनः ॥ १३१ ॥
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टा वसिष्ठश्चेति शंसिताः ।
वसिष्ठमित्रावरुणौ कुण्डिनश्च त्रयस्त्वमी ॥ १३२ ॥
उपमन्युरौपगवा मण्डलेखय एव च ।
जालागतो जयो लोकास्ततः प्रोक्ताः कपिञ्जलाः ॥ १३३ ॥
त्रैवर्ण वैवशागारिसारक्षा रक्षसंज्ञकाः ।
शैलालयो महाकर्णानया बालशिखा मताः ॥ १३४ ॥
औद्दाहमानयो बालानया भागास्ततो मताः ।
इत्युन्मायन संज्ञाश्च ततः कुण्डोदरायणाः ॥ १३५ ॥
लक्ष्मणेयास्ततः काचान्वयलाकुलयो मताः ।
अनृक्षर वसंज्ञाश्च कापिला वय एव च ॥ १३६ ॥
कपिकेशा इति ज्ञेयाएते स्युरूपमन्यवः ।
वसिष्ठास्त्रियार्षेयास्ते वसिष्ठाश्चाभरद्वसुः ॥ १३७ ॥
इन्द्रप्रमद इत्येवं त्रयः पश्चात् पराशराः ।
ततो वा त्रितयः प्रोक्ता भरदवसुरिति स्मृतः ॥ १३८ ॥
भैमतायनो वाजिश्च गोपालिः पञ्चमस्ततः ।
कृष्णा पराशराः प्रोक्तास्ततः प्रारोहयो मताः ॥ १३९ ॥
कौमुदि प्लाक्षयश्चैव ततो वैकलयो मताः ।
हार्यश्विः पञ्चमस्तेषामिति गौराः पराशराः ॥ १४० ॥
खल्वायनय इत्युक्ता गोपयः कार्कयस्ततः ।
श्वेतयोवारुणिस्तेषां पञ्चमः प्रकीर्तिताः ॥ १४१ ॥
पराशराः स्युररुणास्ततो भालुक्य संज्ञकाः ।
बादरिश्च तथा गार्गो वना वै कौकसादयः ॥ १४२ ॥
इत्येते कथिता पञ्च प्रनीलाश्च पराशराः ।
ततः सौधवसानाश्च आलंभायन संज्ञकाः ॥ १४३ ॥
स्वर्याः काकुक्षताश्चैव लोमाद्याः पूर्णकायनाः ।
चोलकायन संज्ञाश्च वार्णवल्कास्तथैव च ॥ १४४ ॥
पुनर्देवनगौख्याः श्रविष्टायन संज्ञकाः ।
ततो वाशवयः पञ्चवाजयस्तदनन्तरम् ॥ १४५ ॥
आद्यक्षायत इत्युक्ताः पूतिमाषास्तथैव च ।
कैमीयतय इत्येते पञ्च नीलाः पराशराः ॥ १४६ ॥
कृष्णाजिना काविशुभास्ततः श्यामायना मताः ।
ततः पौष्करसादिश्च श्वेतयूपय इत्यपि ॥ १४७ ॥
श्वेताः पराशराः पञ्च वात्स्यायन एव च ।
श्यामेया पार्णयश्चैव सहचौलिश्च सौबुधः ॥ १४८ ॥
श्यामाः पराशराः एते षट्प्रोक्तास्त्रियार्षेयकाः ।
वसिष्ठ शक्तिसंज्ञश्च पराशर इति त्रयः ॥ १४९ ॥
सर्वे पराशरास्त्वेते परस्परमयोगिनः ।
ततोऽगस्त्यानहं वक्ष्येऽगस्तयस्तेषु पूर्वगाः ॥ १५० ॥
शालाद्याख्यश्च कुल्माषो दण्डिश्चैव कलायनाः ।
तथौपदहनिश्चैव धावणिर्लावणिस्ततः ॥ १५१ ॥
लाव्योऽर्बुदोवैरणयो बुधादरय एव च ।
बोदरिः शैवरतयस्ततः श्यामातयो मताः ॥ १५२ ॥
ततो मौञ्जिकिय पाण्डूरुहिर्मौसलयस्तथा ।
गौरीदीपाश्च रोहिष्या इत्येते त्रियार्षेयकाः ॥ १५३ ॥
दृढच्युरितगस्त्यश्च इध्मवाहस्त्रयस्त्विमे ।
सांभवाहन संज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्तयः ॥ १५४ ॥
दृढच्युतिरगस्त्यश्च सांभवाहस्त्रयस्त्विमे ।
सोमवाहनसंज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्तयः ॥ १५५ ॥
दृढच्युतिरगस्त्यश्च सोमवाहस्त्रयस्त्विमे ।
यज्ञवाहनसंज्ञाश्च त्रियार्षेयास्त्वगस्त्यः ॥ १५६ ॥
दृढच्युतिगस्त्यश्च यज्ञवाहस्त्रयस्त्विमे ।
अगस्तयस्तु चत्वारो नसमन्वियगामिनः ॥ १५७ ॥
जमदग्नीनथो वक्ष्ये तत्रादौ वत्स ईरितः ।
मार्कण्डेयाश्च माण्डूका माण्डव्या कांसयस्ततः ॥ १५८ ॥
आलेखनास्ततो दार्भायणाश्च प्रकीर्तिताः ।
शार्कराक्षास्ततो देवतायनाः शौनकायनाः ॥ १५९ ॥
माण्डूकेयाः पार्षिकाः स्युः साङ्कप्रभायनाः स्मृताः ।
पैङ्गलायन संज्ञाश्च पैला दाध्रेषयस्ततः ॥ १६० ॥
ततो बाह्यकयो वैश्वानरयश्च विलोहिताः ।
बाह्यागोष्टायनाः ष्टैषकयो पाणिनयस्ततः ॥ १६१ ॥
वाद्भूतकाः काशकृत्स्ना ऋतभागैति शायनौ ।
वैहीनरयो वाल्मीकिः स्थौलपिण्डय एव च ॥ १६२ ॥
दधीचयश्च वापाणिस्ततः शैखावताः मताः ।
वाकायनाः सौकृतयस्ततो बालायना मताः ॥ १६३ ॥
सौविष्टयो माण्डविश्च ततो हस्ताग्नयो मताः ।
ततः शौद्धकयो ज्ञेया वैकर्णा द्रोणजिह्वयः ॥ १६४ ॥
जानायना औरक्षयाः काम्बरोदरयस्ततः ।
कठोरकृद्विरूपाक्षा देवमत्याश्चभैरविः ॥ १६५ ॥
वृकाश्वार्कायणौ चापि उच्चैर्मन्यव एव च ।
मार्कायणः शार्ङ्गरवो वायवापनयस्ततः ॥ १६६ ॥
काह्वायनाः कारबयस्ततश्चन्द्रमसो मताः ।
नोपेयाश्चैव गाङ्गेया याज्ञिकाः परिमण्डलिः ॥ १६७ ॥
बाहुमित्रायणा आपिशलयो रोहितायनाः ।
ततो वैष्टपुरेयाश्च उष्ट्राक्षास्त्वपरे मताः ॥ १६८ ॥
ततो राजित वाहाश्च ततः शारद्वतायनाः ।
नालायनाश्चवासाश्च वाना वात्या इति स्मृताः ॥ १६९ ॥
वत्सा एते स्मृताः पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ।
भार्गवश्च्यावनश्चौ र्वाप्नुवानौ जमदग्नयः ॥ १७० ॥
ऋषयः पञ्चते ख्याताः प्रवर्या यागकर्मणि ।
विदाः शैलास्तथा शैलास्त्ववटास्तु पुलस्तयः ॥ १७१ ॥
प्राचीनयोगाः विज्ञेया वैनभूतास्ततो मताः ।
ततस्त्वभयजाताः स्युः काण्डरथय एव च ॥ १७२ ॥
आर्कायणस्तथा नाष्ट्रायणा कार्कायणास्ततः ।
क्रौञ्चायनाश्च जामालास्ततः प्रोक्ता भुजायनाः ॥ १७३ ॥
एते मताः विदा पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ।
भार्गवश्च्यवनौर्वाप्नुवाना विदाश्च पञ्चते ॥ १७४ ॥
आर्ष्टिषेणा नैरथयो ग्राम्यायणव एव च ।
कणायनास्ततश्चान्द्रायणाः पौठिकलायनाः ॥ १७५ ॥
गौराम्भिराम्भी सिद्धाश्च तथा च सुमनायनाः ।
आर्ष्टिषेणा मताः पञ्च आर्षेया जामदग्नयः ॥ १७६ ॥
भार्गवश्च्यावनश्चाप्नुवानोरथानूपसंज्ञकाः ।
आर्ष्टिषेणेन पञ्चेते ऋषयः प्रवरा मताः ॥ १७७ ॥
वत्सानमार्ष्टिषेणानां विदानां च परस्परम् ।
अविवाह इति प्रोक्त उच्यन्ते भृगवस्ततः ॥ १७८ ॥
यस्काश्च मौनो मूकश्च वाधूलो भास्करस्ततः ।
वर्ष पुष्यश्च वालेया स्ततो राजिततायनाः ॥ १७९ ॥
दुर्दिनो माध्यमेयाश्च दैवन्तायना अपरे ।
कौशाम्बेया वाकलयो वासयः प्रकीर्तिताः ॥ १८० ॥
सात्यकिस्चित्रसेनश्च कौटिल्यास्तत औक्थकाः ।
भागन्तयस्ततो वार्काश्वकयो भृगुरिन्धयः ॥ १८१ ॥
ततः स्युर्भोग चितय एते यस्तका इति स्मृताः ।
त्रियार्षेयाश्च विज्ञेया भार्गवाः प्रकीर्तिताः ॥ १८२ ॥
भृगुश्चैव तथा यस्को दिवोदास इति त्रयः ।
मित्रयुवस्ततो रम्यायणा दाक्षायणास्ततः ॥ १८३ ॥
सापिण्डिनो महावाल्या माल्या यावाल्यसंज्ञकाः ।
पुराभिनाय एजेयास्ततो राक्षायणा मताः ॥ १८४ ॥
कैतवायनयो माञ्जायना मादायवः स्मृताः ।
एते मित्रयुवाः प्रोक्तास्त्रियार्षेयास्तु भार्गवाः ॥ १८५ ॥
भृगुश्च मित्रयुवश्च दिवोदास इति त्रयः ।
वैन्याः पार्था इति प्रोक्ता बाष्कला वैन्य संज्ञकाः ॥ १८६ ॥
त्रियार्षेया इति ख्याता भार्गवा द्विजसत्तमाः ।
भृगुश्च वैन्यपार्थौ द्वौ प्रवर्या ऋषयस्त्रयः ॥ १८७ ॥
शुनकः सौगन्धयो यज्ञपयो गार्त्समदा इति ।
गाङ्गायन मत्स्यगन्धाश्चैक्षाः स्युः खार्दमायनाः ॥ १८८ ॥
श्रोत्रियास्तैत्तरीयाश्च इत्येते शुनकाः प्रकीर्तिताः ।
एकार्षेयाश्च इत्येते शुनकाः प्रकीर्तिताः ॥ १८९ ॥
एकोऽपि शुनकः प्रोक्तस्त्वथ भार्गव एव सः ।
यस्कानां मित्रयुवानां वैन्यानां च परस्परम् ॥ १९० ॥
शुनकानां च संबन्धः कर्तव्य इति गम्यते ।
अथाङ्गिरस उच्यन्ते विष्णु वृद्धस्तु चादिमः ॥ १९१ ॥
भद्रणा भद्रणाश्चैव शठमार्षण संज्ञकाः ।
शाबरायणसंज्ञाश्च सात्यकिः सात्यकायनाः ॥ १९२ ॥
बादरायणसंज्ञाश्च वात्स प्रायण संज्ञकाः ।
आरुण्याश्चैव वैहोढा नैतुद्यास्तुत्य संज्ञकाः ॥ १९३ ॥
देवस्थानय इत्येते विष्णु वृद्धाः प्रकीर्तिताः ।
एते चाङ्गिरसः प्रोक्तास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ॥ १९४ ॥
अङ्गिरा विष्णुवृद्धाश्च विष्णुदासत्रयः सदा ।
वैरुध्यश्च रुरुध्यश्च त्रासदस्युश्चते त्रयः ॥ १९५ ॥
कन्वा शैला वल्कलाश्च हलिनो मोजयाः परे ।
मौञ्जिश्च माञ्जयश्चैव मर्कटायन संज्ञकाः ॥ १९६ ॥
मौञ्जिगन्धस्ततः प्रोक्ता वाजयो वाजयास्ततः ।
मार्गश्रवस इत्येते कन्वा स्युस्त्रियार्षेयकाः ॥ १९७ ॥
अङ्गिराचाजमीढश्च कण्वश्च ऋषयस्त्रयः ।
हारिताश्च ततः कौत्साः सांख्या दार्भास्तथैव च ॥ १९८ ॥
शैवाङ्गो शर्मनायुश्च लाबेदर महोदरौ ।
नैमिश्रेयो हैमगवस्ततो मिश्रोदरो ततः ॥ १९९ ॥
कौतपाः कौलयः कारीषयः पौलय एव च ।
पौण्डलश्चैव माधूपा मान्धाता माण्डकारयः ॥ २०० ॥
इत्येते हरिताः प्रोक्तास्त्रियार्षेया इति स्मृताः ।
आङ्गिराश्चाम्बरीषश्च यौवनाश्वश्च ते त्रयः ॥ २०१ ॥
ततः संकृतयस्तण्डिः शंभुश्च मलकास्ततः ।
पौन्यश्च शैभवस्तारकाद्याः परिभावस्तथा ॥ २०२ ॥
हारिद्रा वैतलेयाश्च ततः श्रोतायन मताः ।
चारायणाः पूतिभाषास्तत आग्रायणा मताः ॥ २०३ ॥
चान्द्रायणाश्चापर्षया अवग्रापय इत्यमी ।
प्रोक्ता संकृतयस्त्वेते त्रियार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ २०४ ॥
अङ्गिराः संकृतिश्चाम्बरीषश्च ऋषयस्त्रयः ।
रथीतरास्ततः काह्वायनाः स्युर्नैतिरक्षयः ॥ २०५ ॥
शैलालयश्च लैभिश्च ततो लीभायना मताः ।
मैक्षवाहश्च सौवाहवाहाः स्युर्हस्तिवासयः ॥ २०६ ॥
ततो हेमशता ह्येते त्रियार्षेया रथीतराः ।
अङ्गिराश्चाम्बरीषश्च रथीतर इति त्रयः ॥ २०७ ॥
अङ्गिराश्च विरूपश्च पृषदश्वेति वा भवेत् ।
मुद्गलाश्च हिरण्याक्षा मिताक्षा ऋषयस्ततः ॥ २०८ ॥
ऋग्याः ऋग्यायनाः दीर्घजङ्घा जङ्घा समीरिताः ।
ततस्तोरण बिन्दुश्च मुद्गलाः कीर्तिता अमी ॥ २०९ ॥
त्रियार्षेयाः समुद्दिष्टाः कवचस्तैकिलादयः ।
हम्याश्वश्च समुद्दिष्टाः कपयो वैतलास्ततः ॥ २१० ॥
ऐतिशायन संज्ञाश्च तरस्विश्च पतञ्जलि ।
मिण्डिर्वै भोजसिश्चापि किञ्च शार्ङ्गरवस्ततः ॥ २११ ॥
ततः करशिखण्डश्च ततो मौषींतकिर्मतः ।
तथा सांशय इत्युक्ताः पौष्पयश्च ततो मताः ॥ २१२ ॥
त्रियार्षेया इमे ज्ञेया कपयः प्रकीर्तिताः ।
अङ्गिराश्च कपित्थाश्च अंबरीष इति त्रयम् ॥ २१३ ॥
विष्णु वृद्धादयः सर्वेऽयोगिनः स्युः परस्परम् ।
राज्ञां विशां च वक्ष्येहं मनुश्चैल पुरुरवाः ॥ २१४ ॥
क्षत्रियाणां ततः प्रोक्तास्ततो लोहन्दने किलः ।
वात्सप्रमोदको वैश्ये नारासात्यादयोऽपि च ॥ २१५ ॥
आत्रेयश्चैव वाध्रेयो वाधूलश्चापि संकृतिः ।
वसिष्टः शुनकश्चैव कण्वो यस्क इमेऽष्टच ॥ २१६ ॥
नारासात्याः समाख्याता मनुर्वा प्रवरस्त्विह ।
अथक्षत्रिय वैश्याना माचार्य प्रवरोऽपि वा ॥ २१७ ॥
समानगोत्रप्रवराञ्ज्ञात्वा संबन्धमाचरेत् ।
समानगोत्र प्रवरां कन्यां न वृणुयात्सदा ॥ २१८ ॥
ऊढा चेद्भगिनी यद्वन्मातृवृत्परिरक्षयेत् ।
तस्याश्च रक्षणंकार्यमाहाराच्छादनादिभिः ॥ २१९ ॥
विवाह दोषशुद्ध्यर्थं व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ।
तयासह प्रमादेन संयोगाद्यं कृतं यदि ॥ २२० ॥
प्रायश्चित्ती सदा स स्यात्तद्विधानमिहोच्यते ।
सकृदागमने कुर्यात् तेन चान्द्रायणेन च ॥ २२१ ॥
सहस्राघोरहोमं तु द्विवारे द्वि सहस्रकम् ।
एवं योगाविवृद्ध्या तु होमवृद्धिरिहोच्यते ॥ २२२ ॥
मासोर्ध्वमाचरेत् कृच्छ्रहोमं चान्द्रायणान्वितम् ।
षण्मासादब्दपर्यन्तं पूर्वोक्तैस्सर्वमाचरेत् ॥ २२३ ॥
तदूर्ध्वमतिकृच्छ्रान्तैर्यावत्संवत्सरत्रयम् ।
निर्वाणाख्या तदूर्ध्वंस्यात् दीक्षासंसारमोचनी ॥ २२४ ॥
तदुद्भूताश्चये पुत्रास्ते सर्वेन द्विजा मताः ।
तत्पुत्रपौत्रसंयोगे प्रायश्चित्तं तदेव हि ॥ २२५ ॥
उपवासस्तदा स्नानं पञ्चगव्याशनं जपः ।
होमश्चैवमलंहन्ति सर्वसङ्करजं नृणाम् ॥ २२६ ॥
साये चाद्यन्तयोरहोर्मध्यमेऽह्नि च रात्रिके ।
चतुर्भुक्ति विहीनोय उपवास इति स्मृतः ॥ २२७ ॥
त्रिकालहीनो वा स स्याद्रात्र्यहोरात्रिषु क्रमात् ।
द्विकालहीनोवा क्षीणस्त्वानां दुर्बलात्मनाम् ॥ २२८ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गोत्रनिर्णय विधिः
पञ्चविंशतितमः पटलः
</poem>
== षड्विंशत्तमे पटले शताभिषेकविधिः ==
<poem>
शताभिषेकं वक्ष्येहं संक्षेपात् द्विजसत्तमाः ।
अकालमृत्यु मथनं आयुरारोग्यवर्धनम् ॥ १ ॥
वृद्धिदं धनधान्यानां पुत्रपौत्र विवर्धनम् ।
दीक्षितानां पुरा चन्द्रसहस्रस्य अवलोकिनाम् ॥ २ ॥
उत्तरायण कालेतु शुक्लपक्षे विशेषतः ।
सुलग्ने च सुवारे च सुतिथौ शोभने दिने ॥ ३ ॥
स्नापयेत् देशिकः शान्तः सर्वलक्षण संयुतः ।
मङ्गलाङ्कुर संयुक्ते मण्डपे समलंकृते ॥ ४ ॥
कूटेवाथ प्रपायां वा शुद्धदेशे मनोरमे ।
पञ्चादि पञ्चपञ्चाशत्करसीमासमन्विते ॥ ५ ॥
मुखायामयुते वापि चतुर्द्वार समन्विते ।
एकादि पञ्चपञ्चान्तभक्तिभिः परिमण्डिते ॥ ६ ॥
ब्राह्मणं क्षत्रियं वाथ वैश्यं शूद्रमथापि वा ।
अनुलोमसमुद्भूतं विशेषाद्भूपतिं द्विजाः ॥ ७ ॥
राजस्त्रियं वा सामन्तममात्यं वा पुरोहितम् ।
तत्तज्जातिसमुद्भूतस्त्रियं वा शिवविप्रकाः ॥ ८ ॥
पञ्चाङ्गभूषणोपेतस्त्वभिषेकं समाचरेत् ।
अभिषेकदिनात्पूर्वं रात्रौ कौतुकबन्धनम् ॥ ९ ॥
कारयेद्यजमानस्य दक्षहस्ते गरूत्तमाः ।
तत्पत्न्याश्च प्रधानाय वामहस्ते तु बन्धयेत् ॥ १० ॥
प्रधानपत्न्यो बह्वयश्चेत् सर्वासामेव कल्पयेत् ।
तद्रात्रौ तु पयः पीत्वा शययायां कम्बलादिभिः ॥ ११ ॥
कल्पितायामथैकेन स्वपेद्दक्षिणमस्तकः ।
मण्डपं कारयित्वाथ पूर्वोक्तविधिना यतम् ॥ १२ ॥
विसृज्य शिल्पिनंपश्चात् पुण्याहं वाचयेद्गुरुः ।
पूर्वाग्रमुत्तराग्रं च मनुसूत्रं प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥
शतं षष्ट्युत्तरं नन्दपदयुक्तं भवेत् स्फुटम् ।
तेषां मध्ये हृहीत्वा तु पादानां पञ्चविंशतिम् ॥ १४ ॥
परितस्संत्यजेदेकपदं द्वाराष्टकान्वितम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं पदद्वयविलोपनात् ॥ १५ ॥
अष्टोत्तरशतानि स्युः पदान्यत्र विचक्षणाः ।
तन्मध्ये स्थण्डिलं कार्यं शालिभिर्द्रोणसंमितैः ॥ १६ ॥
वर्धन्याश्च तदर्धं स्यात् कलशेष्वाढकं भवेत् ।
अधमं त्वेकमाख्यातं द्विगुणं मध्यमं भवेत् ॥ १७ ॥
त्रिगुणं चोत्तमं विद्याच्छ्रेष्ठक्रम उदाहृतः ।
आढकं वा तदर्धं वा तदर्धं वा दरिद्रके ॥ १८ ॥
अयं क्षुद्रक्रमः प्रोक्तो व्रीहिमाने द्विजोत्तमाः ।
शाल्यभावे च व्रीहिः स्याद् व्रीह्यर्धं तण्डुलं क्षिपेत् ॥ १९ ॥
तदर्धं तु तिलं प्रोक्तं चतुर्थांशं तु वा क्षिपेत् ।
अष्टांशं क्षीणवित्तस्युःक्षिपेत् स्थण्डिलशुद्धये ॥ २० ॥
मध्यमे शिवकुंभं तु द्वात्रिंशत्प्रस्थपूरितम् ।
वर्धनी च तदर्धेन पूरिता शिवपूरिताः ॥ २१ ॥
बाह्यस्थकलशा ज्ञेयास्त्वाढकेनाथ पूरिताः ।
त्रिसूत्र्या वेष्टनं कुम्भे द्विसूत्र्या करके भवेत् ॥ २२ ॥
अन्येषामपि सर्वेषामपि सर्वेषामेकसूत्रेण वेष्टनम् ।
पृथग्वस्त्रसमोपेतं पृथक्स्वर्ण समायुतम् ॥ २३ ॥
चन्दनागरुकर्पूरकुष्ठोशीरजकल्कयुक् ।
नादेयाम्भः प्रशस्तं स्याच्छिवकुम्भादिपूरेणे ॥ २४ ॥
नानागन्धसमायुक्तं नानाबीजसमन्वितम् ।
नानाधातुसमायुक्तं नानालोहसमन्वितम् ॥ २५ ॥
नानादिगौषधोपेतं नानाफलसमन्वितम् ।
नानापुष्पसमायुक्तं नानागव्यसमायुतम् ॥ २६ ॥
संस्थाप्य कलशं सर्वं पूजयेत्पत्रपुष्पकैः ।
अष्टोत्तरशतानां तु रुद्राणां नाम कीर्तयेत् ॥ २७ ॥
पृथग्द्रव्यनिवेद्येन मानयेद्देशिकोत्तमः ।
वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य शिवकुम्भं च वर्धनीम् ॥ २८ ॥
नवपञ्चादिकं रत्नं शिवेशक्तौ च विन्यसेत् ।
प्रथमावरणे विद्वानष्टलोहादि विन्यसेत् ॥ २९ ॥
हिरण्यं रजतं ताम्रमारकूटं च सीसकम् ।
आयसं त्रपु कांस्यं चाप्यष्ट विद्येश्वरान्न्यसेत् ॥ ३० ॥
द्वितीयावरणे चैवं धातूनेतांश्च विन्यसेत् ।
अगरुं गन्धकं तालं मक्षिकं च मनश्शिलम् ॥ ३१ ॥
रसमभ्रद्वयं श्चैव गैरिकाञ्जनमेव च ।
जातिलिङ्गं च सिन्दूरं तुत्थं च विमलद्वयम् ॥ ३२ ॥
कान्तं च षोडशैतानि द्वितीयावरणे न्यसेत् ।
ऐन्द्रद्वादशकोष्ठेषु विन्यसेद्द्वारपार्श्वयोः ॥ ३३ ॥
पालाशाः खादिराश्चाम्रप्लक्षन्यग्रोधसंभवाः ।
बैल्वाश्चैव शमीजाताः शिरीषाश्वत्थसंभवाः ॥ ३४ ॥
औदुम्बरी च नारङ्गंमातुलुङ्गसमुद्भवाः ।
वृक्षाणां च त्वचस्त्वेतास्त्वन्तर्वामादितो मताः ॥ ३५ ॥
आग्नेयां नवके सम्यक् विन्यसेन्मृत्तिकाः पराः ।
नदीतटे तथा गोष्ठे वल्मीके गजदन्तके ॥ ३६ ॥
सागरे च ह्रदे क्षेत्रे पर्वतेऽश्वत्थमूलके ।
उत्पलस्य द्वयं श्चैव पङ्कजस्य द्वयं तथा ॥ ३७ ॥
वकुलं करवीरं च पाटलं कुरवं तथा ।
मालतीं मुनिपुष्पं च नन्दिकावर्तमेव च ॥ ३८ ॥
चम्पकं द्वादशैतानि विन्यसेद्दक्षिणे गुरुः ।
चन्दनोशीरकुष्ठं च कुङ्कुमं च नरं तथा ॥ ३९ ॥
तक्कोलमगरुं चैव पत्रं चैव लवङ्गम् ।
नैऋते नवके ज्ञेयं वारुण्यामथ कथ्यते ॥ ४० ॥
वैष्णवं माषनीवार गोधूमं यवमेव च ।
अपामार्गं तिलं मुद्ग प्रियङ्गुं सर्षपं तथा ॥ ४१ ॥
श्यामाकमाढकं चैव विन्यसेदानुपूर्वशः ।
लक्ष्मीश्च शंखपुष्पी च विष्णुक्रान्तिश्च हंसिनी ॥ ४२ ॥
तुलसी सहदेवी च इन्द्रवल्ली च पद्मिनी ।
सूर्यावर्तं च कथ्यन्ते वायव्यां नवके मताः ॥ ४३ ॥
पञ्चगव्यं तथा क्षीरं दधि गोमूत्रमेव च ।
गोमयं नालिकेरं त मातुलुङ्गफलं तथा ॥ ४४ ॥
नारङ्गं बिल्वकं चैव पनसं चाम्रमेव च ।
दाडिमीसंभवं चैव न्यस्तव्याः क्रमशस्ततः ॥ ४५ ॥
गन्धोदकमथैशान्यां कलशेषु नवस्वपि ।
एवं द्रव्याणि विन्यस्य शिवादीनर्चयेत् क्रमात् ॥ ४६ ॥
आचार्यो मूर्तिपैस्सार्धं स्नानं कृत्वा विभूषितः ।
वसानो नूतनं वासस्सोष्णीषस्सोत्तरीयकः ॥ ४७ ॥
पञ्चाङ्गभूषणोपेतस्साङ्गुलीयकं एव च ।
मण्टपे द्वारपूजादि सर्वं कर्म समाचरेत् ॥ ४८ ॥
पूजयेन्मध्यमे कुम्भे शिवं सर्वाङ्ग संयुतम् ।
मनोन्मनीं च वर्धन्यामेकपत्नी भवेद्यदि ॥ ४९ ॥
बह्व्यश्चेद् बह्व्य स्युस्तासु तामेव पूजयेत् ।
दीक्षितश्चेन्न चेद्दीक्षा तस्मिन्कालेऽथ दीक्षयेत् ॥ ५० ॥
मण्डले पूर्वदिक्स्थाने कल्पयेच्चैशदेशके ।
उत्तरे दक्षिणे वाथ वह्निकुण्डेन संयुते ॥ ५१ ॥
अथवैतत् परित्याज्यं शम्भुकुम्भस्थिते भवेत् ।
पुष्पपातादिकं कृत्वा होमं कुर्याद्विशेषतः ॥ ५२ ॥
गन्धैः पुष्पैश्च दीपैश्च धूपैरन्यैर्विशेषतः ।
नवाग्निं वाथ पञ्चाग्निमेकाग्निं वाथ कल्पयेत् ॥ ५३ ॥
समिदाज्यचरू/ल्लाजतिलवैणव माषकान् ।
जुहुयात् क्रमशो विद्वान् होमयोग्यांश्च संभवान् ॥ ५४ ॥
उदुम्बरवटाश्वत्थप्लक्षा इंद्रादिदिषु च ।
शमीखदिरमायूरश्रीवृक्षाः स्युर्विदिक्षु च ॥ ५५ ॥
पलाशस्तु प्रधाने स्याच्छिव ब्रह्माङ्ककैः क्रमात् ।
सर्वद्रव्याणि जुहुयात् देव्याश्चापि प्रधानके ॥ ५६ ॥
शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलमन्त्रतः ।
ब्रह्माङ्गानां दशांशं तु जुहुयात्तु पृथक् पृथक् ॥ ५७ ॥
होमं कृत्वा क्रमेणैव रात्रिशेषं व्यपोह्य च ।
गुरूत्तमः प्रधानाग्नौ तेषां दीक्षां समाचरेत् ॥ ५८ ॥
अदीक्षिताश्चेत् कर्तारश्शिवकुम्भे शिवं यजेत् ।
किंतु पञ्चाक्षरेणैव शिवायै नम इत्यपि ॥ ५९ ॥
वर्धन्यां च यजेद् गौरीमशेषकलशेषु च ।
पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण रुद्रमेव समर्चयेत् ॥ ६० ॥
दीक्षार्थं तु शतं ह्येतन्मण्डलं दर्शनार्थकम् ।
कल्पयेत् सर्वतोभद्रं सर्वपापविमुक्तये ॥ ६१ ॥
सर्वाभीष्टप्रसिद्ध्यर्थं दिव्यादिव्यरजोमयम् ।
प्रातस्स्नानाविलिप्ताङ्गं भूषितं भूषणार्हकैः ॥ ६२ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तमानयेन्मण्टपान्तिकम् ।
पादप्रक्षालनोपेतमाचान्तं शान्तमानसम् ॥ ६३ ॥
आनयेद्दक्षिणद्वारं संप्रोक्ष्य प्रणेवेन तु ।
पुष्पाञ्जलिं च तेनैव प्रदक्षिणनमस्कृती ॥ ६४ ॥
कारयित्वाथ कुम्भस्थे शिवे मण्डलसंस्थिते ।
कुण्डस्थेऽपि ततः स्नानवेद्यां संस्थाप्य देशिकः ॥ ६५ ॥
भद्रपीठे पयोवक्षजाते वाम्रसमुद्भवे ।
पानसे बिल्वजे वाथ जम्बुजे ब्रह्मवृक्षजे ॥ ६६ ॥
सहस्रधारयोपेतं राज्ञां चेदभिषेचनम् ।
अन्येषामपि सर्वेषां शतधारावटेन वा ॥ ६७ ॥
हैमेन राजनेतापि तथोरन्यतरेण वा ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तमन्ते चामलकादिभिः ॥ ६८ ॥
स्नात्वैवान्यैरपि द्रव्यैः प्रभृजेच्छुद्धवाससा ।
गात्रस्थं तोयमत्रैव वस्त्राद्यं परिवर्त्य च ॥ ६९ ॥
विलिप्य चन्दनाद्यैश्च गन्धपुष्पैरलङ्कतम् ।
तदन्यत्र शुभे देशे विलिप्तेऽलङ्कते गुरुः ॥ ७० ॥
स्थण्डिलं कारयित्वा तु तस्मिन् भद्रासनं क्षिपेत् ।
सवैयाघ्रं सवस्रं चसहेमाम्बुजमस्य तु ॥ ७१ ॥
स्थापयित्वाभिषिक्तं तु मध्यमे भार्यया युतम् ।
आचान्तं मन्त्रदेहान्तं गन्धाद्यैर्बाहुमालया ॥ ७२ ॥
गन्धपुष्पैरलङ्कत्य सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
पटेन महाताच्छाद्य तदग्रेऽथ विलिप्तके ॥ ७३ ॥
स्थाने सर्वाणि धान्यानि मधुपात्रं सहैमकम् ।
स्थापयित्वा सवत्सांगां दर्शयेच्च पयस्विनीम् ॥ ७४ ॥
बन्धुभिः पूजितं हृष्टं वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ।
सुवर्णपुष्पैरन्यैश्च गेयवाद्य समन्वितम् ॥ ७५ ॥
आरोप्य शिबिकादौ तु कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ।
गृहद्वारे पुरस्ताच्च विलिप्ते मङ्गलाङ्कुरे ॥ ७६ ॥
पूणकुम्भयुते दीपसंयुते फलकोपरि ।
स्थापयित्वा तु तत्पादौ क्षीरैः प्रक्षालनं जलैः ॥ ७७ ॥
कारयित्वा ततः स्त्रीभिः रजनीजलधारया ।
दीपेन सहिताभिश्च कारयेत्त्रि प्रदक्षिणम् ॥ ७८ ॥
ततः पादुकमास्थाय प्रविशेत्स्वगृहं प्रति ।
श्रेष्ठमार्गोऽयमेकोनपञ्चाशत् कलशैस्तु वा ॥ ७९ ॥
पञ्चविंशतिकलशैर्नवभिः पञ्चभिस्तु वा ।
एकेनवाभिषेकं तु कारयेदभिषेचनम् ॥ ८० ॥
दक्षिणां च गुरोर्दद्दादुत्तमादिषु संभवाम् ।
दासीदासं भुवं गां च गृहोपकरणानि च ॥ ८१ ॥
मूर्तिपानां तदन्ते च तदन्ते जापिनामपि ।
स्तोतृणामपि भक्तानां दक्षिणा पूर्ववद्भवेत् ॥ ८२ ॥
पूजयेत् कल्पयेद्वित्तरूपानुसरणाय च ।
एवं यः कारयेन्मर्त्यस्तस्य धर्मे मतिर्भवेत् ॥ ८३ ॥
इहैव धनवानाढ्यः पुत्रवान् विजयी भवेत् ।
आयुरारोग्यमिष्टाः स्त्रीर्भुक्त्वाप्नोति परां गतिम् ॥ ८४ ॥
यत्रैव क्रियते राज्ये त्वभिषेकविधिक्रमः ।
नाकालमृत्युस्तत्रास्ति नालक्ष्मीः पापकृत्स्वपि ॥ ८५ ॥
नोपसर्गभयं तत्र न परागमविप्लवः ।
स्वकालवर्षी पर्जन्यः सुभिक्षं विजयी नृपः ॥
शान्तानि सर्वभूतानि पयस्विन्यः पयोभृतः ॥ ८६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शताभिषेकविधिः
षड्विंशतितमः पटलः
</poem>
== सप्तविंशत्तमे पटले अन्त्येष्टिविधिः ==
<poem>
अन्त्येष्टिं संप्रवक्ष्यामि दीक्षितानां द्विजोत्तमाः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियोवाथ वैश्यशूद्रोनुलोमजाः ॥ १ ॥
आचार्यसाधका वास्युः पुत्रका समयस्थिताः ।
गतासर्वो यदा तेषां कार्याऽन्त्येष्टिस्तु दीक्षितैः ॥ २ ॥
आचार्यादि त्रयाणां स्यात् अध्वशुद्धि समन्विता ।
अन्त्येष्टिः इतरणां स्यात् अध्वशुद्धि विवर्जिता ॥ ३ ॥
आचार्याद्याः त्रयश्चैते यद्याचार विवर्जिताः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणा मृताश्चान्त्येष्टिकर्मणि ॥ ४ ॥
तत्वशुद्ध्या च नित्यादि कर्म सम्यगनुष्टितम् ।
परिहृत्य निषिद्धे च यैस्तेषां अप्रमादिनाम् ॥ ५ ॥
तत्वशुद्धिं विहायैव केवलान्त्येष्टिरुच्यते ।
सद्योत्क्रान्तिः कृतायैर्वा ब्रह्मरन्ध्राधि भेदतः ॥ ६ ॥
यागविद्भिर्नतेषां च कथ्यते तत्वशोधनम् ।
यस्य प्राण वियोगाख्यकालो जन्तोस्समागतः ॥ ७ ॥
विधायस्नानमाग्नेयं मन्त्र संनद्ध विग्रहम् ।
मुमुक्षोश्च तथाग्नेयं मन्त्र कायं विधाय च ॥ ८ ॥
अष्टपुष्पिकया देवं पूजयित्वा मुमुक्षवे ।
स्वकरेण परेषां वा कराभ्यां चन्दनादिभिः ॥ ९ ॥
संस्थाप्य तस्य हृदये लिंगरूपं महेश्वरम् ।
स्पर्शयित्वाञ्जलिम् तस्य मस्तके सन्निधाप्य च ॥ १० ॥
तदर्थमेतद्वाक्यं च पठद्देवेशसन्निधौ ।
दीक्षितोऽयं त्वयादेव शिवाज्ञापरिपालकः ॥ ११ ॥
नेयः शिवत्वमचिरात् सपिण्डीकरणोत्तरम् ।
एवं विज्ञाप्य देवेशं स्वस्थाने विनिवेशयेत् ॥ १२ ॥
एकधा बहुधा वापि क्रियामेनां समाचरेत् ।
पठेदुत्क्रान्तिसमये कर्णोपान्तेऽनुसंहिताम् ॥ १३ ॥
विशेषाच्छिवमन्त्रं च मन्त्रं पञ्चाक्षरं तु वा ।
एतत् सर्वं विधेयं तु देशिकेनतरेण वा ॥ १४ ॥
तद् गोत्रजेन वा अन्येन वक्ष्यमाणं च कर्म यत् ।
गत प्राणे नरे तस्य स्नानार्थं तीर्थ संभवम् ॥ १५ ॥
जलं शतघटाद्यैस्तु सुस्नातैः परिगृह्यवा ।
तैः स्नापयेत् गृहस्थश्चे ल्लौकिक स्नानसंयुतम् ॥ १६ ॥
विधायैवं घटान्वापि कलशान् स्नपनोक्तितः ।
संस्नाप्य वर्धनी हीनं केवलोदक संयुतम् ॥ १७ ॥
स्थण्डिलाढ्यं सवस्त्रं च सहिरण्यं सकूर्चकम् ।
पिधानाक्षत संयुक्तं विद्याङ्गहृदयार्चितम् ॥ १८ ॥
स्नापयेद्वा गृहेत्वेतत् श्मशानेवा समाचरेत् ।
अथवा स्नपनोपेतं संस्नाप्य आग्नेयमादरात् ॥ १९ ॥
कृत्वा संहारमार्गेण कौपीनं वसनं तथा ।
परिवर्त्याक्षमालाद्यै र्भूषणैर्भूषणार्हकैः ॥ २० ॥
दीक्षितानामथान्येषां शिवशासनधारिणाम् ।
अन्येषां च यथायोग्यं रात्रिचूर्णं च तैलयुक् ॥ २१ ॥
ताम्बूलसहितं सर्वं जनेभ्यो दापयेत्तदा ।
आसन्दिकां नयेद्यज्ञवृक्षैरन्यैरनिन्दितैः ॥ २२ ॥
पुरुषायतमानां च षडङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तसमायामां त्रिचतुष्पञ्चमांशतः ॥ २३ ॥
सुविस्तारसमायुक्तामोजः परव्यान्तविष्ठराम्द ।
आसन्दिकां समारोप्य कूटान्तोर्धकृतक्रियाम् ॥ २४ ॥
रक्तमालाम्बरकॢप्तवितानालम्बनान्विताम् ।
इतरं चेदयोत्क्रान्त्या संस्थितं शिवयोगिनम् ॥ २५ ॥
निस्सारयेदलं कृत्य शुभैस्तं सर्व भूषणैः ।
शिबिकां वेदृशीं शुद्धामानीयारोपयेच्छिवम् ॥ २६ ॥
स्वनता मुखरेणोच्चैरातोद्येनाग्रगामिना ।
संघेन समयस्थानां पृष्ठतश्चाभिनन्दितम् ॥ २७ ॥
शङ्खध्वनिसमायुक्तं गानध्वनिसमन्वितम् ।
तज्ज्ञातयोऽनुगच्छेयुरमुद्घाटितमस्तकाः ॥ २८ ॥
निगृह्याक्षिजलं चाक्ष्णोस्संसारासारभाविताः ।
दक्षिणस्यशिरोयुक्तं बद्धाङ्गुष्ठद्वयान्वितम् ॥ २९ ॥
दर्भरज्ज्वा तमावेष्टस्य तदैशानीं दिशं नयेत् ।
दीक्षितैस्तुल्यज्ञातीयैरपसव्योपवीतकैः ॥ ३० ॥
जपद्भिरस्त्रमन्यैर्वा वाहयित्वोदकान्वितम् ।
वह्निं च तत्पुरोऽन्येन सधूमं त्रिकटिस्थितम् ॥ ३१ ॥
वाहयेदर्थविश्रामदक्षिणावन्तके मनाक् ।
सुविशुद्धे भुवः पृष्ठे मृतं दक्षिणमस्तकम् ॥ ३२ ॥
व्रतस्थमव्रतस्थं वा ब्राह्मणं शिवदीक्षितम् ।
विपन्नं यो वहेत्तस्य नाकालमरणं भवेत् ॥ ३३ ॥
गत्वा च तमनुस्नात्वा दत्त्वा निर्वापवारि च ।
ईप्सितं सुखमाप्नोति परत्रेह च भावितः ॥ ३४ ॥
नोत्तमेनानुगन्तव्यो हीनवर्णो व्रतोज्झितः ।
अनुगम्याम्भसि स्नात्वा सजातीशं शतं जपेत् ॥ ३५ ॥
असहायमनाथं च गतासुं शिवयोगिनम् ।
नीत्वा संस्कारयेद्यस्तु सोऽरिष्ठैर्विप्रयुज्यते ॥ ३६ ॥
वैश्यादित्रितयेऽन्यस्मिन् न्यायोऽयं परिकल्पितः ।
अथ स्थानमदूरस्थमुदकस्य समं शुचि ॥ ३७ ॥
प्राप्य कूट प्रपां वापि विधायैवं तदन्तरे ।
षडङ्गुलोच्छ्रपोपेतं मेखलैकं युगाश्रकम् ॥ ३८ ॥
कृत्वा कुण्डं विधानेन हास्तिकं तन्मृदानिले ।
संकल्प्य स्थण्डिलं तद्वच्चिताखातं चतुष्करम् ॥ ३९ ॥
हस्तद्वितयविस्तीर्णमष्टाङ्गुलगभीरकम् ।
कुण्डंदक्षिणतः कुर्यात् निष्पाद्यैवं त्रयं गुरुः ॥ ४० ॥
गोमयेनोपलिप्याथ तत्समीपस्थितां भुवम् ।
शुचिः स्नातो गुरुर्मन्त्रकायश्चास्त्रालुकीकरः ॥ ४१ ॥
प्रदक्षिणक्रमात् गत्वा स्थण्डिलान्तमुदङ्मुखः ।
विपरीतकृतन्यासो हेतिमन्त्रेण रक्षितः ॥ ४२ ॥
कृतान्तर्यजनोऽस्त्रेण समालभ्यास्त्रवर्धनीम् ।
तज्जलप्रोक्षितैर्द्रव्यैः पूजां संकल्प्य चात्मनः ॥ ४३ ॥
आवर्त्य संहितामन्त्रान् कलास्संहारवर्त्मना ।
ब्रह्मादिकारणोपेताः स्वस्मिन् विन्यस्य देशिकः ॥ ४४ ॥
संहारहरहस्तं च कृत्वा स्मृत्वा शिवं सकृत् ।
विकीर्य विकिरांस्तत्र कुशान् भस्म तिलानथ ॥ ४५ ॥
समाहृत्य विधानेन चितावास्तु प्रपूजयेत् ।
पञ्चभागीकृते क्षेत्रे पञ्चपञ्चककोष्ठके ॥ ४६ ॥
पृथिव्यादि यथारूपैः पञ्चवर्णैर्विचित्रिते ।
वंशरज्ज्वादिसंपन्नै विन्यसेद्वास्तुदेवताः ॥ ४७ ॥
तत्र मध्ये भुवा सार्धं ब्रह्माणं पञ्चकोष्ठके ।
नैऋत्यां वारिणा संपन्ने विष्णुं कोष्ठचतुष्टये ॥ ४८ ॥
आग्नेययामग्निना सार्धं रुद्रं कोष्ठचतुष्टये ।
वायुकोणे चतुष्कोष्ठे वायुना सममीश्वरम् ॥ ४९ ॥
गगनेन सदेशानमैशकोष्ठचतुष्टये ।
पूर्वादि वेदकोष्ठेषु शक्रादींश्चतुरो यजेत् ॥ ५० ॥
निजनाम्ना च नत्या च स्वाहान्तेन बलिं क्षिपेत् ।
ऐशान्यां दिशि वर्धन्यामिष्ट्रा पाशुपतास्त्रकम् ॥ ५१ ॥
शूलात् कुलिशपर्यन्तान्यस्त्राण्यष्टासु दिक्षु च ।
निधाय पूजयेदूर्ध्वमधः पद्मारिणावपि ॥ ५२ ॥
तिलदर्भान्तरे सम्यग्यजेन्मण्डलके भवम् ।
ऐश्वर्याद्यासनं दत्त्वा सदलाम्भोज मध्यमे ॥ ५३ ॥
मनोन्मन्यादि वामान्तं शक्तिचक्रं प्रपूजयेत् ।
व्युत्क्रमासनमिष्ट्वैवं साङ्गं संपूज्य शङ्करम् ॥ ५४ ॥
संस्कृत्य पूर्ववत् कुण्डं शक्तिमभ्यर्च्य तत्र च ।
क्रव्यादांशोज्झितं वह्निं विनिक्षिप्याप्रदक्षिणम् ॥ ५५ ॥
संस्कारैः पञ्चभिर्जातजावेदोहृदम्बुजे ।
शिवं स्थल इवाभ्यर्च्य तर्पयित्वाऽसितैस्तिलैः ॥ ५६ ॥
साज्यैः पूर्णाविशिष्टैश्च चिनुयात्तु चितिं ततः ।
अथवा पञ्चवर्णोत्थमण्डलानि विहाय च ॥ ५७ ॥
संस्कृतैः कलशैः प्रान्तैस्संस्कारैर्वीक्षणादिभिः ।
चितिगर्तेऽथ पीठे च माहेन्द्रं पुरमालिखेत् ॥ ५८ ॥
रजसा लोहितेनापि तन्मध्ये कृष्णवर्त्मनः ।
तयोस्तद्देवते योज्ये शङ्कून् कोणेषु रोपयेत् ॥ ५९ ॥
आग्नेययादिष्वपसव्येन शुष्ककाष्ठीयकीलकान् ।
ऊर्ध्वमूलानधोऽग्रांस्तानस्त्रलब्धान् सकृत् सकृत् ॥ ६० ॥
पञ्चरञ्जितसूत्रेण कवचेन च वेष्टयेत् ।
अथवा रक्तसूत्रेण समन्तात् परिवेष्टयेत् ॥ ६१ ॥
शिवाहुतिश्शिवाग्नेः स्याद्रक्षोभ्यो रक्षणाय तु ।
शवशययां घनां तत्र काष्ठैरास्तीर्य याज्ञिकैः ॥ ६२ ॥
चन्दनागरुसंमिश्रैर्विपर्यस्तपटावृताम् ।
संपूज्य चास्त्रराजेन सकुशैः कुसुमैस्तिलैः ॥ ६३ ॥
कृत्वा मृतं मृदोद्घृष्टं गोमयेन सहाम्भसा ।
स्नापितं धूपितं तत्र भस्मना नववर्त्मना ॥ ६४ ॥
सब्रह्मसूत्रवसनं पूर्ववर्णानपेक्षया ।
आग्नेययां शिवमिष्ट्वाग्नेर्दक्षिणस्यां कुशासने ॥ ६५ ॥
वीक्षणादिविशुद्धस्य धारणाभिश्च पञ्चभिः ।
ततोऽस्य मन्त्रकायस्य हृत्सरोरुहकोटरे ॥ ६६ ॥
भोग्यकर्माशयारक्तमप्राप्ताधारदेहकम् ।
महाजालेन तल्लिङ्गं संहृत्य विनिवेशयेत् ॥ ६७ ॥
ओं हूं हामथ हं हां हूं महाजालमिदं मतम् ।
उक्त्वान्ते मृतदीक्षाख्यां नत्यन्तां भावितो गुरुः ॥ ६८ ॥
विद्यादेहं च तद्देह संहृत्य पञ्च ताः कलाः ।
सषडंगंशिवं न्यस्त्वा मूलेन जुहुयाच्छतम् ॥ ६९ ॥
चैतन्यसन्निधानार्थं ततस्तत्त्वानि शोधयेत् ।
निवृत्यादि समादाय युगपद्वा क्रमेण वा ॥ ७० ॥
कलास्तास्साधिपाः प्राग्वद्वह्नौ संपूजयेत्ततः ।
ताडनादिविभेदेन लिङ्गादादाय लिङ्गिनम् ॥ ७१ ॥
योजयेत्पूर्ववत्तत्र जन्मकर्माधिकारिताः ।
भोगो लयोऽथ संशुद्धिस्तत्त्वानां स्रोतसामपि ॥ ७२ ॥
तिरोभावः पशुत्वस्य पाशविश्लेष भेदने ।
तद्दाहो व्युत्क्रमैः कृत्यं कारणाद्वा पशूद्धतिः ॥ ७३ ॥
विश्लिष्य तेन पूर्वेण पशुं निर्वाणकर्मणा ।
एवमेवोपरिष्टाच्च पाशानन्यान्विशोधयेत् ॥ ७४ ॥
उक्त्या कर्मपद्धत्या तानप्येवं शिवावधि ।
अग्नेरुद्धृत्य होमान्ते योजयेदमले पदे ॥ ७५ ॥
यदाक्तो न पुनर्जातु पराधीनो भवेदणुः ।
कृतनिशेशेषपाशान्तमिष्ट्वेशं च विवर्जयेत् ॥ ७६ ॥
विद्यादेहं च तद्देहे संहृत्य स्वपदे गुरुः ।
स्थण्डिलेशानमप्येवं संहृत्य स्वपदे गुरुः ॥ ७७ ॥
शवमभ्येत्य शययायामारोप्य प्रावृतं कुशैः ।
याम्यशीर्षमुदक्पादं मुक्तानां स्त्रुक्स्रुवान्वितम् ॥ ७८ ॥
आचार्यं साधकं चैव ताभ्यामन्यं तदुज्झितम् ।
तुरुष्कागरुकर्पूरचन्दनोत्तरदारुभिः ॥ ७९ ॥
संछाद्यानीय कुण्डाग्निं शिरोदेशे विनिक्षिपेत् ।
मधुसत्तैलसर्पीषि प्रक्षिप्योज्ज्वलितेऽनले ॥ ८० ॥
सर्पिर्मधुपयः पूर्णां स्रुचमुत्क्षिप्य पूजिताम् ।
गुरुः स्थित्वा शिरोदेशे सौम्याशाभिमुखाननः ॥ ८१ ॥
पावकास्ये क्षिपेद्धारामिति वाक्यमुदीरयन् ।
त्वममग्ने दक्षिणः कालः कालेनैवोपपादिताम् ॥ ८२ ॥
गृहाण मन्त्रसंपूतां शाव्यामेनां महाहुतिम् ।
प्रक्षिप्यावाङ्मुखौ तत्र स्रुक्स्रुवावप्यनन्तरम् ॥ ८३ ॥
नियुज्य संस्क्रियाकर्मकुशलांश्चतुरो गुरुः ।
अप्रदक्षिणमादाय गृहीत्वा खङ्गवर्धनीम् ॥ ८४ ॥
उत्क्षिप्यारोप्य वामांसे छन्नमूर्धा पराङ्मुखाम् ।
धारां विमुच्य संयुक्तः स्वधर्मस्थैः प्रदक्षिणम् ॥ ८५ ॥
अपसव्यक्रमात् कृत्वा वर्धनीं तामधोमुखीमि ।
क्षिपेत् तत्र यतो देशादुद्धृता सास्त्रवर्धनी ॥ ८६ ॥
ततो जलाशयं गत्वा स्नात्वा प्रस्तीर्य सत्कुशान् ।
तदूर्ध्वमपसव्येन प्रणवं हृदयं पुरा ॥ ८७ ॥
शुद्धात्मन्निति चेशादिशान्तपर्यन्तनामयुक् ।
स्कन्दपूर्वं गणेशान्तं नाम वा भवपश्चिमम् ॥ ८८ ॥
उक्त्वा यथार्हं मन्त्री त्रिःस्वधान्तं तर्पयेत्पुनः ।
भूयः स्नात्वा सौम्यास्याश्शिवसंहिताम् ॥ ८९ ॥
अशेषास्तेऽथवास्त्राणामेकं वा रूपिणश्शतम् ।
द्विगुणं स्कन्धदातारस्तथा तद्दाहका अपि ॥ ९० ॥
शावाशौचं विधायैवमागच्छेयुः स्वमन्दिरम् ।
विदंश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ॥ ९१ ॥
आचम्याथाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान् ।
प्रविशेयुस्समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः ॥ ९२ ॥
शिष्टस्य समयस्थस्य हीनस्योत्तरदीक्षया ।
निर्वाणदीक्षा कर्तव्या ममेत्याहितचेतसः ॥ ९३ ॥
विपन्नस्यापि सा तत्त्वशुद्धान्त्येष्टिरिहेष्यते ।
जलेन वाग्निना शस्त्रैर्विशेषेणेभसिंहतः ॥ ९४ ॥
शार्दूलेनान्यसत्वैर्वा वृक्षादिपतनेन वा ।
स्वहस्तताडनोच्छेदरज्जुबन्धनपातनैः ॥ ९५ ॥
अन्यैरेताद्दशैर्येषां मरणं पूर्ववत् क्रिया ।
अविद्यमानदेहानां तथा विकलदेहिनाम् ॥ ९६ ॥
क्षयकुष्ठविसूर्यादिमहारोगशरीरिणाम् ।
कुशादिनिर्मिते देहे क्रियास्सर्वास्समाचरेत् ॥ ९७ ॥
विकलाङ्गं मसूर्यादिरोगिणं च नरं मृतम् ।
दहेद्वा केवले वाग्नावमन्त्रं निखनेत्तु वा ॥ ९८ ॥
क्षिपेद् गङ्गादितीर्थेवा वह्न्यादीनां प्रवेशनम् ।
इष्यते यदि पुण्यार्थं ज्ञात्वैवं कर्म तन्नयेत् ॥ ९९ ॥
कुशैर्दर्भैः पलाशोत्थैर्दलैस्तन्तुसमन्वितैः ।
कुर्यात् प्रतिकृतिं पैष्टीं पञ्चगव्यपरिप्लुताम् ॥ १०० ॥
प्रतिमां गोमयोत्थां वा कारयेदिष्टमानतः ।
अस्यां च कर्म कर्तव्यं यथापूर्वामुदाहृतम् ॥ १०१ ॥
किं तु सपिर्मधुक्षीरसिक्तं तां प्रतिमां दहेत् ।
भद्रे त्रिपदनक्षत्रे शुक्राङ्गारबृहस्पतौ ॥ १०२ ॥
दहनं मरणं येषां तत्कुलक्षयकारणम् ।
तदर्थमेवं कर्तव्यं पुनर्दहनमादरात् ॥ १०३ ॥
नृणामकृतचूडानां मृतानामवटक्रिया ।
न तेषां दहनं नैव बलिर्नैवोदकक्रिया ॥ १०४ ॥
नृणां चौकान्तरे वा स्याद्दहनं वावटक्रिया ।
ऊनद्विवर्षहे प्रेते नाग्निर्नैवोदकक्रिया ॥ १०५ ॥
यतीनां ज्ञानिनां वापि क्रिया स्यादवटक्रिया ।
लवणापूरणोपेता विना बल्युदकौदनैः ॥ १०६ ॥
कृतचूडस्य दहनं भवेत् पिण्डोदकान्वितम् ।
प्रत्यब्दमृद्ध्या वृद्धः स्यात् पिण्डे वोदककर्मणि ॥ १०७ ॥
दशाहं स्याद्दशाब्दे तु तदूर्ध्वं च विशेषतः ।
कर्म यच्चावटे देहे शुद्धिं कृत्वोपलेपिते ॥ १०८ ॥
सिकतास्तरणे दर्भानास्तिर्योत्तरमस्तकम् ।
आरोप्य शिबिकादौ च श्मशाने शुद्धभूतले ॥ १०९ ॥
बाहुमात्रं खनेद्भूमिं तच्छययायामविस्तराम् ।
न्यस्त्वा दत्वाक्षताद्यं च तूष्णीं गन्धादिनार्चयेत् ॥ ११० ॥
तत्र न्यस्त्वा मृतं याम्यमस्तकं पूरयेन्मृदा ।
योगिनां दण्डमात्रं वा खनेद्दण्डार्धमात्रतः ॥ १११ ॥
लवणेनाथवापूर्य तत्समीपप्रदेशतः ।
तत्रैवालयसंयुक्तं पीठं वा लिङ्गमेव वा ॥ ११२ ॥
बेररूपं स्वरूपं वा कृत्वा संस्थाप्य पूजयेत् ।
तत्र पिण्डोदके श्राद्धं यदन्यदपि नेष्यते ॥ ११३ ॥
अङ्गुष्ठबन्धनं चास्य ताम्बूलक्षेपणं च यत् ।
भक्तानामथवाप्येषां नेष्यते मुनिपुङ्गवाः ॥ ११४ ॥
अशन्यग्निजलाद्यैश्चमृतानां दहनं नयेत् ।
समा वातीत्य भर्ता तु यदि देशान्तरं गतः ॥ ११५ ॥
द्वादशाब्दमतीत्यैव वैधव्यं व्रतमाचरेत् ।
मृतो वा न मृतो वाप्यविज्ञातश्चेत्स सर्वथा ॥ ११६ ॥
वेदाश्रमण्डल कृत्वा तत्र कीलत्रयोर्ध्वतः ।
पात्रमध्ये तुषान् क्षिप्त्वा दहेदग्निकणान्तकम् ॥ ११७ ॥
मृतस्य दहनार्थं तु वह्निमेवं हि संहरेत् ।
होमशेषघृतोपेतं तण्डुलं क्षीरसंयुतम् ॥ ११८ ॥
श्रवणाक्ष्यास्याहन्नाभिदेशेषु हृदयाणुना ।
नवद्वारेषु हैरण्यशकलक्षेपणं हृदा ॥ ११९ ॥
तण्डुलं क्षीरसंमिश्रं वामदेवेन निक्षिपेत् ।
अङ्गुष्ठबन्धनछेदमधोरास्त्रेण कारयेत् ॥ १२० ॥
स्रक्पातं च ततः कुर्युस्सपिण्डा भ्रातृभिस्सह ।
वस्त्राग्रेण तदा सर्वे तत्प्रदक्षिणकारिणः ॥ १२१ ॥
दाहकृत् पूर्णकुम्भं च समादाय प्रदक्षिणम् ।
त्रयं विधाय तद्वामे निक्षिपेदस्त्रमन्त्रतः ॥ १२२ ॥
तोयं भिन्नकपालस्थं प्राणस्थानेषु निक्षिपेत् ।
स्नानान्ते पञ्चगव्यं वा घृतं पीत्वा जपे च्छवम् ॥ १२३ ॥
यथाशक्ति तदा दानं कृत्वा च श्रमदाहयोः ।
तिलोदकं च दातव्यं मृतनाम्ना समन्वितम् ॥ १२४ ॥
इत्यादि कर्म कर्तव्यं तत्त्वशुद्धि विहीनया ।
अन्त्येष्टया च समेतानां तेषां माहेश्वरात्मनाम् ॥ १२५ ॥
प्रत्यहं तर्पणं कार्यमीशस्कन्दादिनामतः ।
पृथक् पृथक् त्रयं कार्यं तर्पणं प्रथमेऽहनि ॥ १२६ ॥
प्रत्यहं वर्धयेदेकं द्वादशान्तं पृथक् पृथक् ।
पञ्चसप्ततिसंख्यातं तर्पणं प्रति भोजनम् ॥ १२७ ॥
कल्पयेद् द्विशतं पञ्चपञ्चसंख्यासमन्वितम् ।
ईशादित्रयतृप्त्यर्थं त्वेकभोजनमेव वा ॥ १२८ ॥
नग्नप्रच्छादनं दद्याद् दीक्षिताय कुटुम्बिने ।
दाहान्ते मृतमुद्दिश्य वस्त्रतण्डुलसंयुतम् ॥ १२९ ॥
तर्पणान्ते बलिं दद्यान्नद्यादौ वा गृहेऽपि वा ।
नैष्ठिकस्य न कर्तव्यं प्रत्यहं तर्पणं बलिः ॥ १३० ॥
एकाहं किं तु दाहान्ते ईशादित्रिभिरेव हि ।
तदर्थं तर्पणं कृत्वा तदर्थं पूजयेच्छिवम् ॥ १३१ ॥
वीतशोकस्य सक्तानां नराणां मूढचेतसाम् ।
समूह्यपनयेयुश्च यथात्म्यस्मरणाच्छुचम् ॥ १३२ ॥
शिवव्रतधरा ये च शैवा ये हृहिणीसखाः ।
न शुचः कारणं तेषामस्ति किञ्चिद्विवेकिनाम् ॥ १३३ ॥
तथा चात्मा विभुर्नित्यश्चेतनिश्शिववत्सदा ।
न विनाशोऽस्ति तस्येह चेदस्ति तथा न सः ॥ १३४ ॥
आत्मनो भोगहेतूनामभावादुपचर्यते ।
तन्नाशस्तक्षयो मृत्युः स्वगुणानुपलब्धितः ॥ १३५ ॥
स्वस्थात्मनोऽनुकूलोऽपि प्रतिकूलं समाचरेत् ।
अनिष्टापगमे यस्य न भवेदिष्टशेमुषी ॥ १३६ ॥
सर्वज्ञः स्यात् तनोश्चान्ते येनोक्तश्शिव दीक्षितः ।
चितेवरणग्श्चायं भोगस्तद्भोगसाधनम् ॥ १३७ ॥
देहोऽयं तद्वियोगो यस्सोऽत्यन्तं हित उच्यते ।
मानुष्यकदलीस्तम्भे निस्सारे सारमार्गणम् ॥ १३८ ॥
यः करोति स संमूढो जलबुद्बुदसंनिभे ।
पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः ॥ १३९ ॥
कर्मभिस्स्वशरीरोत्थैः का तत्र परिवेदना ।
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च ॥ १४० ॥
फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ।
श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं यतो मुङ्क्ते मृतोऽवशः ॥ १४१ ॥
अतो न रोदितव्यं स्यात् क्रिया कार्या तु शक्तितः ।
द्वितीयेऽहनि शेषाङ्गदहनं कारयेन्न वा ॥ १४२ ॥
घृतक्षीरसमायुक्तं सपिण्डैश्च समायुतः ।
तृतीयेऽप्यथवाद्येऽह्नि कुर्यात् संचयनं चितेः ॥ १४३ ॥
हृत्वाथ मृण्मयं पात्रं क्षीरेण पयसाथवा ।
पूर्णां त्रिकाष्ठिकां तत्र कृत्वा तत्त्वत्र विन्यसेत् ॥ १४४ ॥
अस्थिसंग्रहणं वाथ कुर्यात् संचयनं विना ।
एकत्रिपञ्चसप्ताहे नवभाण्डे तु मृण्मये ॥ १४५ ॥
अस्थिसंग्रहणं विप्रप्रमुखाणां क्रमेण वा ।
सक्तुलाजौदनापूपैश्चतुर्दिक्षु बलिं क्षिपेत् ॥ १४६ ॥
पिशाचबलिरेष स्यात् तेषां तृप्त्यर्थमाचरेत् ।
अङ्गैरङ्गानि संहृत्य तन्मन्त्रेणैव निक्षिपेत् ॥ १४७ ॥
ग्रामाद् बाह्ये तु निक्षिप्य गङ्गादिक्षेपणाय च ।
तद्दिने वाथ पक्षान्ते मासान्ते वा त्रिमासिके ॥ १४८ ॥
षण्मासे वाब्दसंपूर्तौ तदूर्ध्वे वाथ निक्षिपेत् ।
निक्षिप्य तत्र तत्तीर्थे स्नानं कृत्वा तिलैस्सह ॥ १४९ ॥
पैतृकं तर्पणं कृत्वा देवादीनपि तर्पयेत् ।
दानं कुर्याद्यथाशक्ति पिण्डं दद्याच्च तद्भुवि ॥ १५० ॥
शिष्यैकगुरुसंबन्धा गुरुसंबन्धिनश्च ये ।
त्यजेयुस्त्रिदिनं कर्म नित्यादन्यज्जपादिकम् ॥ १५१ ॥
तेभ्योऽन्ये शैवमार्गस्था हृहिणोऽगृहिणोऽपि वा ।
दिनमेकं क्षिपेयुस्ते शावाशौचाय दीक्षिताः ॥ १५२ ॥
गृहिणो लोकमार्गस्था लङ्घयेयुर्न लौकिकम् ।
आचारं दीक्षितास्तस्मात्कुर्वीर/ल्लोकसंवृतिम् ॥ १५३ ॥
शिवव्रतधरस्यास्य न मृतिर्न च सूतकम् ।
पूर्वाश्रमानपेक्षत्वादस्तसंसारहेतुतः ॥ १५४ ॥
पूर्वाश्रमस्थितस्यापि गृहस्थस्य तु दीक्षया ।
अस्तसंसारबीजस्य ज्ञानिनः सत्क्रियावतः ॥ १५५ ॥
क्षणमात्रं भवेत्वच्च स्नानादेव निवर्तते ।
विप्रे शुद्धिर्दशाहे स्यात् क्षत्रिये द्वादशाहिका ॥ १५६ ॥
दशपञ्चाहिका शुद्धिर्वैश्ये शूद्रे हि मासिका ।
उद्वाहिताश्चतस्रस्तु ब्राह्मणेन स्त्रियो यदा ॥ १५७ ॥
क्रमेण सूतकं ग्राह्यं दशषट्त्र्येकवासरम् ।
सूतकं तत्सुतादीनां मातृपक्षे यथामतम् ॥ १५८ ॥
पूर्णगर्भान्मृतो जातश्शुद्धिः स्नानात् क्षणात्मिका ।
माससंख्योदिता मातुः स्त्रीपुंसोर्गर्भनाशने ॥ १५९ ॥
नाम्नः प्राग्दन्तजननात्तथोपनयनादपिं ।
स्नानमेकदिनं प्रोक्तं त्रिदिनं च क्रमेण तु ॥ १६० ॥
तदूर्ध्वं च दशाहं स्याज्ज्ञातीनां त्रिषु कथ्यते ।
क्षौरादष्टमवर्षाच्च विवाहात् पूर्ववत् क्रमात् ॥ १६१ ॥
भ्रातृणां च दशाहं स्यात् कृते नाम्नि तु सर्वदा ।
पित्रोर्दशाहमेव स्यात् सर्वत्राशौचमग्रजाः ॥ १६२ ॥
पक्षिणी स्यात् प्रदत्तायाः पित्रोः सोदरयोर्मृतौ ।
तत्सुतानां प्रयाणे च पक्षिणी द्विजसत्तमाः ॥ १६३ ॥
दिवसद्वयमध्यस्था रात्रिर्वा रात्रिमध्यगम् ।
दिनं वा पक्षिणीत्युक्ता ज्ञात्वैवं कर्म कारयेत् ॥ १६४ ॥
त्रिदिनं च सपिण्डानां यत्र तत्रैकवासरम् ।
समानोदकवर्गाणामाशौचं विहितं विधौ ॥ १६५ ॥
ऊर्ध्वं दन्तोद्भवात् स्नानं तेषामत्र प्रकीर्तितम् ।
आमौञ्जीबन्धनाद्विप्रः क्षत्रियश्च धनुर्ग्रहात् ॥ १६६ ॥
आप्रतोदग्रहाद्वैश्यश्शूद्रो वस्त्रद्वयग्रहात् ।
पूर्णाशौचं भवेदूर्ध्वं मृतो यदि नरोत्तमाः ॥ १६७ ॥
यदा निवृत्तचूडस्स्यात् क्षत्रियष्षड्दिनैश्शुचिः ।
वैश्यश्चेन्नवभिश्शुद्धः शूद्रो द्वादशाभिदिनैः ॥ १६८ ॥
एतत्सर्वं तु विहितं ज्ञातीनां मुनिपुङ्गवाः ।
भवेत् त्रिरात्रमाशौचमाचार्यमरणे सति ॥ १६९ ॥
तस्य पुत्रस्य पत्न्याश्च दिवारात्रमिति स्मृतम् ।
शावाशौचे समुत्पन्ने सूतकं तु यदा भवेत् ॥ १७० ॥
शावेन शुध्यते सूतिर्न सूतिश्शावशोधिनी ।
सूतके सूतकं भूयो यद्यपि स्याद् द्विजोत्तमाः ॥ १७१ ॥
प्राक्शेषेणैव शुद्धिस्स्यान्मृतके मृतकं तथा ।
सूतके मृतकं चेत् स्यात् सूतके सूतकं तथा ॥ १७२ ॥
तत्राधिकेन शुद्धिस्स्यान्न तु न्यूनदिनैश्शुचिः ।
अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ १७३ ॥
सूतेऽतीते दिनैकं स्यात् स्नानमेवोर्ध्वमब्दतः ।
कृतनित्याग्निकार्यस्य मृतस्य दहनाद्रितः ॥ १७४ ॥
अनाहिताग्नेराशौचं मरणाहात्प्रकीर्तितम् ।
ये च माहेश्वराश्शूद्रा भस्मरुद्राक्षधारिणः ॥ १७५ ॥
तेषां पञ्चदशाहे तु शुद्धिस्सूतौ मृतावपि ।
तथैव रुद्रकन्यानां पञ्चाचार्येऽपि संमतम् ॥ १७६ ॥
हीनानुलोमिनां तद्वद्भस्मरुद्राक्षधारिणाम् ।
न स्पृशेयुस्सपिण्डाश्च दाहकं तत्र कथ्यते ॥ १७७ ॥
सूतकाद् द्विगुणं शावं शावाद्द्विगुणमार्तवम् ।
आर्तवाद् द्विगुणा सूतिस्तस्या अपि च दाहकम् ॥ १७८ ॥
प्रेतस्पर्शः कृतो यैस्तु वाहकैर्ग्रामबाह्यतः ।
नक्षत्रदर्शनाद्वापि वसेयुस्सूर्यदर्शनात् ॥ १७९ ॥
स्पृष्ट्वान्तेऽग्निं पिबेयुस्ते पञ्चगव्यं घृतं तु वा ।
इदं सामान्यमर्त्यानां विधानं परिकीर्तितम् ॥ १८० ॥
ये च माहेश्वराश्शूद्रा इस्याद्याः परिकीर्तिताः ।
शिवगानविदां तद्वच्छिवाश्रमनिषेविणाम् ॥ १८१ ॥
दिनैर्विंशतिभिश्शुद्धिर्देवदास्याः प्रकीर्तिता ।
आशौचं दासदासीनामधिष्ठातृकुलोचितम् ॥ १८२ ॥
प्रतिलोमेषु नाशौचमिष्यते द्विजसत्तमाः ।
कुलं तु रुद्रकन्यानां मातृजं परिकीर्तितम् ॥ १८३ ॥
तथैव देवदासीनां मातृजं कुलमीरितम् ।
राज्ञां पुरोहितानां च नाशौचं मृतसूतयोः ॥ १८४ ॥
समयस्थस्य नाशौचं नित्यकर्मणि सर्वदा ।
गृहिणोऽगृहिणो वापि व्रतयुक्तस्य सर्वतः ॥ १८५ ॥
निर्वाणदीक्षायुक्तानामनुष्ठानाहितात्मनाम् ।
हृहस्थानां च नाशौचं नित्ये नैमित्तिकेऽपि वा ॥ १८६ ॥
काम्यकर्मणि चाशौचं यतः स्नानान्निवर्तते ।
स्नानं च व्रतीनो नोक्तं पृथक् पाकभुजो यदि ॥ १८७ ॥
स्वार्थे वाथ परार्थे वा विधानमिदमीरितम् ।
परित्ययेत् परार्थं वा लोकसंवरणाय च ॥ १८८ ॥
भ्रातृपुत्रपितृभ्योऽन्ये बान्धवा ज्ञातयः स्मृताः ।
ज्ञातीनां स्त्रीषु जातासु नाशौचं प्रविधीयते ॥ १८९ ॥
आसप्तपौरुषाद् ग्राह्यं तत्पुंसां मृतसूतयोः ।
तत्रापि त्र्यहमाशौचं परतः पञ्चपौरुषात् ॥ १९० ॥
तदूर्ध्वं पक्षिणी ग्राह्या विज्ञातं यदि बान्धवम् ।
विप्रस्य विधिनोढासु रक्ताद्यासु तिसृष्वथ ॥ १९१ ॥
एकद्वित्रिदिनह्रासाज्जातानां ब्राह्मणादितः ।
अन्यायजानां शुद्धिस्तु द्वित्रिवेददिनर्द्धितः ॥ १९२ ॥
नाशौचं प्रतिलोमानां ते नित्याशुचयो यतः ।
साधारणस्त्रियो याश्च पूता नैव कदाचन ॥ १९३ ॥
राजानस्सर्वदा पूतास्त्वभिषेकेन संयुताः ।
महान्तो मन्त्रिणाश्चापि यदि भक्ता महेश्वरे ॥ १९४ ॥
शिवकर्मरता ये तु शूद्रा भस्मादिसंयुताः ।
दिनैर्विंशतिभिश्शुद्धाः पञ्चविंशतिभिः परे ॥ १९५ ॥
प्रेतसूतकसंबन्धि नित्यहानिं करोति यत् ।
तस्य तावत्तिक्षौ शुद्धिर्यावत्तानि दिनानि तु ॥ १९६ ॥
प्रायश्चित्तं तदर्थं तु नक्तं यावकभोजनम् ।
त्रिकालस्नानपूजाग्निजपहोमपुरस्सरम् ॥ १९७ ॥
विना हानि यदा योगस्तदन्ते च त्रिरात्रकम् ।
योगं विना यदा हानिस्तत्राप्यन्ते दिनत्रयम् ॥ १९८ ॥
भक्तिज्ञानं च वैराग्यमेतेष्वेकतमं तु वा ।
यस्य सम्यग् भवेत्तेन कार्यं समयिनार्चनम् ॥ १९९ ॥
मन्दमन्दतरं वापि यस्यैतत् त्रितयं भवेत् ।
अन्तर्यागश्च तेनापि कर्तव्योऽन्ते दिनद्वयम् ॥ २०० ॥
एकाहं वा यवाहारी चरुभुग्वा सहस्रकम् ।
जपेदघोरं स्नानान्ते दशांशो होम एव वा ॥ २०१ ॥
यस्य नास्ति शिखाच्छेदस्तस्य पादार्थकस्य च ।
अयमेव विधिः प्रोक्तः समयस्थस्य हे द्विजाः ॥ २०२ ॥
निर्वाणदीक्षितस्यापि शिखाच्छेदयुतस्य च ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये सर्वत्रैवाधिकारिता ॥ २०३ ॥
शिखाच्छेदविहिनस्य नित्यकर्मणि योग्यता ।
एतेषामपि सर्वेषां प्रासादादिप्रवेशनम् ॥ २०४ ॥
अग्रमण्डपबाह्ये तु न दोषाय प्रकल्पते ॥ २०४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अन्त्येष्टिविधिः
सप्तविंशतितमः पटलः
</poem>
== अष्टाविंशत्तमे पटले पितृ यज्ञ विधिः ==
<poem>
पितृयज्ञविधिं वक्ष्ये श्रूयतां मुनिपुङ्गवाः ।
आवश्यकं गृहस्थानां लोकमार्गानुयायिनाम् ॥ १ ॥
अङ्कणे बाह्यदेशे वागारे पितृगृहं नयेत् ।
पीठं पीठोक्तरीत्या तु सत्रिमेखलमाचरेत् ॥ २ ॥
तत्पुरस्तालमात्रेणावटं कुर्यान्नवं गुरुः ।
गोमयाम्भोभिरालिप्य न्यस्य पीठस्य मध्यमे ॥ ३ ॥
कूर्चं प्रादेशमात्रं तु पञ्चभिस्सप्तभिस्तु वा ।
विप्रादीनां क्रमाद्वापि रुद्रान्तकसुसंमितैः ॥ ४ ॥
दर्भैर्वा सत्कुशैः कूर्चं दक्षिणाशाग्र संयुतम् ।
प्रणवेनासनं दत्त्वा मूर्तिमावाहयेत्ततः ॥ ५ ॥
तद् गोत्रादि समोपेतं देव दत्तादि मूर्तये ।
स्वधेत्युक्त्वा विनिक्षिप्य तद्वतात्माणु सम्युतम् ॥ ६ ॥
तद्गोत्रादि समोपेतमात्मानं प्रणवं न्यसेत् ।
पाद्यादिनिचयं वस्त्रं गन्धपुष्पतिलान्वितम् ॥ ७ ॥
धूपं दीपं च नैवेद्यामाढकादि विनिर्मितम् ।
तदर्ध निर्मितं वापि तस्य प्रीतिकरं च यत् ॥ ८ ॥
गुलखण्डाज्यसंयुक्तं सोपदंशं प्रकल्पितम् ।
आशौच रहितैः नवमद्भाण्ड एव हि ॥ ९ ॥
ताम्बूल रहितं दद्यात् नित्यं कालद्वयेऽपि च ।
द्वयमह्येव कर्तव्यमेक कालेऽथवा द्वयम् ॥ १० ॥
एतत्सर्वं च तन्नाम्ना स्वधान्तेज हृदान्वितम् ।
अथवार्घ्यबलिं दद्यादन्यत्रान्नं प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥
पिण्डत्रयं तु वा देयं केवलं त्ववटं हि वा ।
कृत्वेष्टकां वा पाषाणं शरावे वा निधाय च ॥ १२ ॥
कूर्च पुरोदितं दत्त्वा तत्रैतत् कर्मवा नयेत् ।
सप्ताहं वा नवाहं वा दशाहं वा तदाचरेत् ॥ १३ ॥
तदन्ते चापराह्ने वा पूर्ववद्विधिनार्चयेत् ।
मृदमुद्वास्य तत्स्थानात् पिण्डं पुष्पसमन्वितम् ॥ १४ ॥
तत्कूर्चमिष्टकायुक्तं पाषाणां पीठिकां च वा ।
संग्राह्य पीठिकादौ च धूप दीपादि संयुतम् ॥ १५ ॥
अतोद्य सहितं वाथ निक्षिपेत् तीर्थ मध्यमे ।
एतत्सर्वं तु वा पुण्यस्थाने नद्यादिके नयेत् ॥ १६ ॥
विप्रादीनां तु सामान्यं विशेषस्त्वधुनोच्यते ।
ब्राह्मणे दशपिण्डास्तु क्षत्रिये द्वादश स्मृताः ॥ १७ ॥
वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताश्शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिताः ।
आशौचं यावदेतेषां तावत् पिण्डोदकक्रिया ॥ १८ ॥
पञ्चमे ह्येकपिण्डं तु द्वितीये चतुरस्तथा ।
तृतीये पञ्चवै दद्यात् त्रिदिनादौ मतो विधिः ॥ १९ ॥
दशाहे समतिक्रान्ते एकोद्दिष्टे कृते सति ।
पिण्डमेकं तदा देय माशौचं चाप्रदानतः ॥ २० ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पितृ यज्ञ विधिः
अष्टविंशतितमः पटलः
</poem>
== एकोनत्रिंशत्तमे पटले शैव श्राद्ध विधिः ==
<poem>
ततः श्राद्धविधिर्लेशात् कथ्यते दीक्षितात्मनाम् ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिः पार्वणमेव च ॥ १ ॥
प्रोक्तं पञ्चविधं श्राद्धं ज्ञात्वा कर्म समाचरेत् ।
नित्यं दद्यादहरहर्नैमित्तं स्यान्मृतेऽहनि ॥ २ ॥
कामाय विहितं काम्यं कुर्हो पार्वणामिष्यते ।
वृद्धि श्राद्धं विवाहादावेवं पञ्चविधिं भवेत् ॥ ३ ॥
तदर्थं श्रद्धया दत्तं भोजनं श्राद्ध मुच्यते ।
तत्संशुद्धि दिनाद्यावदब्दमासादिभेदतः ॥ ४ ॥
एकोद्दिष्ट प्रकर्तव्यं प्रति संवत्सरं कृतम् ।
श्राद्धं स्यादेक वर्षोर्ध्वं श्राद्ध पक्षे विशेषतः ॥ ५ ॥
नवश्राद्धं भवेदाद्यं ततः स्यात्शोडषात्मकम् ।
चतुर्थे पञ्चमे त्वह्नि नवाहैकादशाहयोः ॥ ६ ॥
मृदमुद्धिश्य यद्दानं नव श्राद्धमिति स्मृतम् ।
नव श्राद्धममन्त्रं तु पिण्डोदकविवर्जितम् ॥ ७ ॥
अनूदकमधूपं च गन्धमाल्य विवर्जितम् ।
आशौचान्ते प्रकर्तव्यमेकोद्दिष्टं द्विजोत्तमाः ॥ ८ ॥
एकादशे त्रिपक्षे च तथा च प्रतिमासके ।
वत्सरार्धे च यत्कर्म सांवत्सरिक सम्युतम् ॥ ९ ॥
षोडष श्राद्ध मित्युक्तं दानमेतेषु यत्कृतम् ।
एतच्च षोडश श्राद्धमेकोद्दिष्टमिति स्मृतम् ॥ १० ॥
यस्यैतानि नकुर्वन्ति श्राद्धनि नव षोडश ।
पिशाचत्वं चिरं तस्य दत्तैश्श्राद्ध शतैरपि ॥ ११ ॥
द्वारे च भस्मनिचये चाकाशे च यथाक्रमम् ।
त्र्यहाणि त्रीणि चैकं च प्रेता भूतस्सतिष्ठति ॥ १२ ॥
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं शिवलोकं स गच्छति ।
मरणाहात् समारभ्य प्रत्यहं वत्सरावधि ॥ १३ ॥
भोजनं सोदकुंभं च प्रदद्याद् देशिकात्मने ।
विधायाथ नवश्राद्धमेकोद्दिष्ट समन्वितम् ॥ १४ ॥
सोदकुंभयुतं पश्चात् सपिण्डीकरणं समे ।
विधातव्यं प्रयत्नेन ब्रह्मचर्यमनुज्झत ॥ १५ ॥
षण्मासान्ते त्रिमासान्ते मासान्ते वा समाचरेत् ।
एकोद्दिष्ट द्वितीयाहे सपिण्डीकरणं क्रियाम् ॥ १६ ॥
अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवसराद्भवेत् ।
तस्याप्यन्नं सोदकुंभं दद्याद्संवत्सद्गुरुः ॥ १७ ॥
पूर्वमेव नवश्राद्धमेकोद्दिष्ट समन्वितम् ।
सपिण्डीकरणं कुर्याद्भोजनं चैकवर्धनम् ॥ १८ ॥
समूह्य वै तत् कर्तव्यं विशेषाद् देशिकात्मने ।
शिवाय वा प्रदातव्यमथवा दीक्षितात्मने ॥ १९ ॥
एकोद्दिष्ट क्रियान्ते तु पक्षश्राद्धं विशांमतम् ।
पाक्षिकं मासिकं श्राद्धं शूद्राणां च तथा भवेत् ॥ २० ॥
अन्यत्सर्वं समानं स्याद्ब्राह्मणैश्च त्रिवर्णिनाम् ।
घटकन्यागते सूर्ये कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ २१ ॥
चतुर्थी सप्तमी चैव नवमी च त्रयोदशी ।
अमावस्या मघा चासु पितृपक्षं प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥
अष्टम्यां पर्वशेषेषु मातृवर्गं प्रकल्पयेत् ।
व्यतीपातेऽयने वापि स्वर्भानोरपि दर्शने ॥ २३ ॥
विष्वोरपि गजच्छायासंक्रान्त्यादिषु कारयेत् ।
शस्त्राग्निभृगुपाताम्बुप्रवेश विधिना मृताः ॥ २४ ॥
एतोषां तु चतुर्दश्यां श्राद्धं कुर्यात् सुतृप्तये ।
अन्यदा वापि कर्तव्यं संभवे वसुपात्रयोः ॥ २५ ॥
रात्रौ तु राक्षसं श्राद्धं सन्ध्ययोरुभयोरपि ।
रात्रावपि च कर्तव्यं यदि स्याद्राहुदर्शनम् ॥ २६ ॥
गृही त्रयोदशी श्राद्धं न च कुर्वीत पुत्रवान् ।
मघासु कुर्वतः श्राद्धं ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति ॥ २७ ॥
नन्दायां दारसून् चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु ।
यदि कुर्यान्नवश्राद्धम्. कुलक्षयकरं भवेत् ॥ २८ ॥
शुक्रे च बुधवारे च गुरोस्सोमस्य वारयोः ।
एतेषु कुर्वतः श्राद्धं कर्तुर्मरणमादिशेत् ॥ २९ ॥
पौष्णमादित्यमैन्द्राग्नी रोहिणी त्रय उत्तराः ।
आत्मनश्च त्रिजन्मानि चतुर्विंशतिभं तथा ॥ ३० ॥
* * * * * * * * * * * * * * * * ? ।
* * * * * * * * * * * * * * * * ? ॥ ३१ ॥
अमाद्वयस्तु वै मासो मलिनः पापसंभवः ।
गर्हितः पितृदेवेभ्यः सर्वकर्मसु संत्यजेत् ॥ ३२ ॥
नित्यनैमित्तिकं कुर्यात् प्रयतस्सन्मलिम्लुचे ।
वैशाखे शुक्लपक्षस्य तृतीया शुक्लकार्तिके ॥ ३३ ॥
नवमी स्यादमावास्या नभस्ये कृष्णपक्षके ।
तिथिस्त्रयोदशी माघे तथा पञ्चदशी मता ॥ ३४ ॥
तिस्रोऽष्टकायने सूर्याचन्द्रयोर्ग्रहणेऽपि च ।
कालेष्वेतेषु वा दद्यादुदकं तिलसंयुतम् ॥ ३५ ॥
अमासहस्रं तच्छ्राद्धं भवत्येव न संशयः ।
कन्यां गते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् ॥ ३६ ॥
ततो वृश्चिकसंप्राप्तौ निराशाः पितरो गताः ।
ततः स्वभजनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥ ३७ ॥
अकुर्वाणश्च तच्छ्राद्धं पङ्के गौरिव सीदति ।
उपात्तेषु सुसंतानं शकुना इव पिप्पले ॥ ३८ ॥
मधुमांसैश्च पाकैश्च पयसा पायसेन च ।
एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघास्वपि ॥ ३९ ॥
पूर्वाहृणे दैविकं श्राद्धं अपराहृणे तु पैतृकम् ।
एकोद्दिष्टं तु मध्याहृणे प्रातर्वृद्धि निमित्तकम् ॥ ४० ॥
शुक्लपक्षे तु पूर्वाहृणे कृष्णे स्याद् पराहृणके ।
आम श्राद्धं प्रकर्तव्यं पूर्वाहृणे द्विजसत्तमाः ॥ ४१ ॥
आपद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।
आमश्राद्धमशक्तौ स्याच्छूद्राद्यैस्तु सदैव हि ॥ ४२ ॥
द्विजोत्तमादय स्सर्वे प्रशस्ताः श्राद्ध संपदि ।
स्वजात्युर्कर्षतो ग्राह्याः स्वस्वजात्युद्भवाश्च वा ॥ ४३ ॥
आचार्य लक्षण प्रोक्त लक्षणा न तु निन्दिताः ।
न ब्राह्मणं परीक्षते दैव कर्मणि धर्मवित् ॥ ४४ ॥
पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्ष्येत प्रयत्नतः ।
उपकार वियुक्ताय दत्तं यत् तद्धि सात्विकम् ॥ ४५ ॥
शिवज्ञानार्थ विदुषे बहुविद्याय यत् द्विजाः ।
दारिद्राय प्रदत्तं यत् सात्विकं हृष्ट चेतसा ॥ ४६ ॥
शिवशास्त्र विहीनाय यत्तु पूर्वोपकारिणे ।
समृद्धाय च यद्दत्तं तत्सर्वं राजसं मतम् ॥ ४७ ॥
संबन्धिने च यद्दत्तमव्रतस्थाय सुव्रताः ।
फलार्थिभिश्च रात्रौ च तद्दानं राजसं मतम् ॥ ४८ ॥
शिवार्चनादिहीनाय शिवज्ञानापहारिणे ।
दीयते तस्करायापि तद्दानं तामसं स्मृतम् ॥ ४९ ॥
सरोषमपसव्यं यैश्च युक्तमवज्ञया ।
सेवकाय च यद्दत्तं तद्दानं तामसं स्मृतम् ॥ ५० ॥
कल्पस्त्वेवं समाख्यातस्त्वनुकल्पश्च कथ्यते ।
मातामहो मातुलश्च स्वस्त्रीयःश्वशुरो गुरुः ॥ ५१ ॥
दौहित्रोविट्पतिर्बन्धुः ऋत्विगाधोऽपि वा मताः ।
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ॥ ५२ ॥
अलाभे त्वथभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् ।
श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धं यस्त मुञ्जीत मोहितः ॥ ५३ ॥
पतन्ति पितरस्तस्य लुप्त पिण्डोदकक्रियाः ।
पुनर्भोजनमध्वानं भाराध्ययनमैथुनम् ॥ ५४ ॥
दानं प्रतिग्रहं होमं श्राद्धं भुक्त्वाष्ट वर्जयेत् ।
श्राद्धार्थं वरणं कृत्वा न प्रयच्छति यः पुमान् ॥ ५५ ॥
तस्मै प्रार्थयते सोऽयं रोरवं नरकं व्रजेत् ।
प्रणीत श्राद्ध तन्त्रो यो न भुङ्क्ते श्राद्धकर्मणि ॥ ५६ ॥
सोऽयं नरकमाप्नोति कुंभीपाकं न संशयः ।
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वरम् ॥ ५७ ॥
श्राद्धे त्रीणि पवित्राणि सत्कुशाः कुतपास्तिलाः ।
सैन्धवं लवणं चैव तथा मानस सम्भवम् ॥ ५८ ॥
पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि नित्यश ।
रामठं च प्रशस्तं स्यादशुष्कव्यञ्जनानि च ॥ ५९ ॥
यत् किञ्चित् पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव ।
अनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डार्थं न कदाचन ॥ ६० ॥
कोद्रवं लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
कूश्माण्डालाबुवार्ताकं माहिषं क्षीरमेव च ॥ ६१ ॥
बीजपूरक माषाणि मरीचिं पिप्पलीमपि ।
कृतं च लवणं सर्वं वंशाग्रं च विवर्जयेत् ॥ ६२ ॥
वर्ज्यं च लोहितं सर्वं हित्वा कुङ्कुममेव च ।
आरक्ता ये च निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च ॥ ६३ ॥
कूलस्थं पादसंस्पृष्टं शुक्लं पर्युषितं च यत् ।
पिण्याकं मथितं चापि तथातिलवणं च यत् ॥ ६४ ॥
हस्तदत्तास्तु ये स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च ।
दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते च किल्बिषम् ॥ ६५ ॥
निरङ्गुष्ठं च यच्छ्राद्धं बहिर्जानु च यद्धुतम् ।
बहिर्जानु च भक्तं यत् सर्वमेवासुरं भवेत् ॥ ६६ ॥
दानं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च ।
साङ्गुष्ठेन तथा कार्यमासुरं स्यात् तथान्यथा ॥ ६७ ॥
अन्तर्जानु विशेषेण तथैवाचमनं भवेत् ।
दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णे हविष्याणि च सर्वशः ॥ ६८ ॥
विनियुक्तास्तु ये श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् ।
यावन्ति पशुरोमानि तावन्नरकमृच्छति ॥ ६९ ॥
यो वेष्टितशिरो भुङ्क्ते यश्च वैदक्षिणामुखः ।
सोपानत्कश्च यो भुङ्क्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जतेअ ॥ ७० ॥
मृण्मयेषु च पात्रेषु श्राद्धे यो भोजयेत् पितृन् ।
देशिकेनान्नदाता च भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ ७१ ॥
मृतसंपृक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं तु विशिष्यते ।
नाभेरधश्च संस्पर्शं कर्मयुक्तो विवर्जयेत् ॥ ७२ ॥
आयुः पुत्रो धनं प्रज्ञा सौभाग्यमतुलं यशः ।
मित्राण्यारोग्यसंपश्च भवेच्छ्रद्धादनिन्दितात् ॥ ७३ ॥
नित्यहानिर्मनस्तापो मित्रनाशः क्षयश्श्रियः ।
कलहो विप्रवासश्च निन्दितश्राद्धतो भवेत् ॥ ७४ ॥
भौतिको ब्रह्मचारी च श्रष्ठोऽसौ श्राद्धकर्मणि ।
शैवं सन्तानिकं लब्ध्वा पितृदेवार्थमिष्टदम् ॥ ७५ ॥
नैष्टिकं त्वतिथित्वेन लब्ध्वा सीदति कः पुमान् ।
चतुर्वेदार्थविदुषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ ७६ ॥
आचार्येण तु भुक्तेन कोटिर्भवति भोजिता ।
लक्षं तु साधके भुक्ते दीक्षतेऽयुतमेव तु ॥ ७७ ॥
समयस्थे सहस्रं स्यात् शतं माहेश्वरे नरे ।
साधकद्वितयं देवं पित्रर्थं देशिकत्रयम् ॥ ७८ ॥
संभवे कथितं श्राद्धे सर्वे सर्वत्र वामताः ।
ईशस्सदाशिवश्शान्तश्शिवश्राद्धे प्रकीर्तिताः ॥ ७९ ॥
रुद्रोऽनन्तश्च कथितो विश्वेदेवा इति द्विजाः ।
दीक्षितानाममी प्रोक्ता रुद्रांशानामथोअच्यते ॥ ८० ॥
स्कन्दचण्डगणेशानास्त्रयः पित्रर्थमीरिताः ।
तत्र नन्दिमहाकालौ द्वौ गणौ द्वितये स्थितौ ॥ ८१ ॥
तृप्तैस्तैर्निखिलं तृप्तं शिवान्तं च भवेद्भुवि ।
पञ्चाभावो यदा तत्र तदा तद्द्वयकल्पना ॥ ८२ ॥
बाहुमूलशिरस्स्थाने भवेत् त्रितयकल्पनम् ।
एकत्रान्यत्र कर्तव्यं स्थानमंसद्वयं द्वयोः ॥ ८३ ॥
एकत्र बाहुयुग्मेन सह वा पञ्च कल्पयेत् ।
षड्दैवतं गृहस्थानां लिङ्गिनां तु त्रिदैवतम् ॥ ८४ ॥
इत्येवमभिसंधाय श्राद्धकर्म समाचरेत् ।
निमन्त्रयीत पूर्वेद्युर्यथावृद्धमतन्द्रितः ॥ ८५ ॥
वृद्धान् संस्पृश्य जङ्घे द्वे समानान् करपल्लवौ ।
यवीयसः प्रियोक्त्या तु समाश्वास्य क्षणेदमून् ॥ ८६ ॥
ताम्बूलदानसहितं श्राद्धकृद्देशिकोत्तमः ।
वसेद् रजनीं तां च स्मरन्तः परमेश्वरम् ॥ ८७ ॥
संयम्य चेन्द्रियग्राममनुगृहानुकम्पया ।
अन्येद्यः स्नानपूजादिक्रिया निर्वर्त्य तानया ॥ ८८ ॥
व्याहरेदपराह्णे तु कृतस्नानादिकर्मणः ।
अभ्युत्थानासनाद्येन स्वागतेनागतानथ ॥ ८९ ॥
संभाव्य पादशौचाय कुर्यान्मण्डलकानि तु ।
सुसमे गोमयाम्भोभिस्सुप्रलिप्ते गृहाजिरे ॥ ९० ॥
समन्ताद्रङ्गरेखाभिराकीर्णपदवीपदे ।
द्वे चतुष्कोणके प्राच्यां प्रतीच्यां द्वे सुवर्तुले ॥ ९१ ॥
दक्षिणोत्तर संस्थाने हस्तमात्रे तदन्तरे ।
प्रतिमण्डलमग्रे वावटः स्याद्द्वादशाङ्गुलैः ॥ ९२ ॥
मातृश्राद्धे पितृश्राद्धे मण्डलं चावटं तु वा ।
कल्पयेदेव पित्रर्थमर्घ्यं पात्रेषु पञ्चसु ॥ ९३ ॥
गन्धपुष्पकुशाम्भोभिः विद्याङ्गैर्ब्रह्मसंयुतैः ।
देवार्थं यवसंयुक्तैः पित्रर्थं तिलसंयुतैः ॥ ९४ ॥
अभ्युक्ष्यार्ध्याम्भसा मन्त्रैर्विद्याङ्गैरभिमन्त्रयेत् ।
पुरुषेण च वस्त्राणि गन्धं हृदयमन्त्रतः ॥ ९५ ॥
पुष्पाणि ब्रह्मशिरसा शिखाया धूपदीपके ।
अनुक्तमन्यच्छ्राद्धाङ्गं हृदयेनाभिमन्त्रयेत् ॥ ९६ ॥
एवं द्रव्याणि संशोध्य ततः कर्म समाचरेत् ।
साग्रयोरवकीर्याथ यवान् सद्वृत्तयोस्तिलान् ॥ ९७ ॥
तिर्यङ्मध्ये कुशान्न्यस्त्वा मृतपिण्डं दक्षिणे न्यसेत् ।
विद्याङ्गास्त्रेण दक्षस्थं मण्डलं साश्रमर्चयेत् ॥ ९८ ॥
सुगन्धैः श्वेतपुष्पाद्यैर्विद्याङ्गहृदयेन तु ।
सौम्यस्थं प्रणवाद्येन स्वस्वनाम्ना समन्वितम् ॥ ९९ ॥
स्वाहान्तेनापसव्यस्थयज्ञसूत्रेण पश्चिमे ।
मण्डले करपृष्ठेन स्वधान्तेन समर्चयेत् ॥ १०० ॥
पात्रेभ्यः पृथगादायार्घ्योदकं पादयोः क्रमात् ।
दत्त्वार्घ्यं मृदमादाय पादौ प्रक्षालयेदनु ॥ १०१ ॥
सौम्यमण्डलयोरेवमेषां दत्त्वा सुशीतलैः ।
तोयैराचमनं पश्चादाचान्तस्संप्रवेश्य तु ॥ १०२ ॥
उपलिप्ते शुचौ देशे दक्षिणे प्रणवान्विते ।
आसनेषु सुधौतेषु ज्ञात्वा तानुपवेशयेत् ॥ १०३ ॥
ततः श्राद्धं करिष्येऽहमिति तान् प्रार्थयेदथ ।
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो दद्याद्दर्भासनं द्वयोः ॥ १०४ ॥
न तु हस्तेषु दातव्यं पतृणां विश्वदेवयोः ।
उदगग्रमजातेन सव्ये कृत्वोत्तरीयकम् ॥ १०५ ॥
आवाहयामीति वदेदुक्तस्त्वावाहयेति तैः ।
आवाहयेत्यनुज्ञातः स्वनाम्ना प्रणवादिना ॥ १०६ ॥
स्थापनादि त्रयं कृत्वा वामदेवेन मन्त्रवित् ।
अथ रक्षार्थमादाय यवानवकिरेत् परि ॥ १०७ ॥
प्रदक्षिणान्तरेणैव दद्यादर्घ्यमथाञ्चलौ ।
रूपिणा संनिधानाय द्वितयस्य सकृत् सकृत् ॥ १०८ ॥
प्रतिगृह्य तदर्घ्यं तु पात्रे संस्थाप्य तद्भुवि ।
जानुभ्यामवनौ स्थित्वाघोरेणाभ्यर्चयेद्यवैः ॥ १०९ ॥
पद्भ्यां प्रभृति विश्वाङ्गमाक्रम्याक्रम्य सादरम् ।
गन्धैरालिप्य सर्वाङ्गं भूषयत्पुष्पदामभिः ॥ ११० ॥
वामदेवाणुना धीमान्देवो धूपोऽपि रूपिणा ।
दीपं च तेन संदद्यादीशानेन पवित्रकम् ॥ १११ ॥
वस्त्रं प्रावरणोपेतमङ्गुलीयकमादरात् ।
तदङ्गमपरं दद्यादुपवीतिक्रमेण तु ॥ ११२ ॥
कृत्वा ततोऽपसव्यं तु पितृणामप्रदक्षिणम् ।
कुशांस्तु द्विगुणं दत्त्वा सद्योजातेन मन्त्रतः ॥ ११३ ॥
आवाहयेदनुज्ञातः पितृस्तत्तन्मनुं स्मरन् ।
स्थापनादि त्रयं कृत्वा वामेनैवाप्रदक्षिणम् ॥ ११४ ॥
रक्षां तिलैरथेशेन दद्यादर्घ्योदकं पुनः ।
त्रयाणां संनिधानार्थमघोरेणाञ्जलौ पृथक् ॥ ११५ ॥
पूर्ववत्प्रतिगृह्यार्थं स्थापयेदञ्जलौ स्थितम् ।
भूमिष्ठजानुरीशेन शिरसः प्रभृति क्रमात् ॥ ११६ ॥
तिलैरभ्यर्चयेद्वामदेवमन्त्रमनुस्मरन् ।
गन्धाद्यं धूपदीपौ च रूपिणा दापयेत्ततः ॥ ११७ ॥
ईशानेन पवित्राद्यमपसव्यं स्वधान्तकम् ।
पूर्णमस्त्विति वक्तव्यं पूर्णमस्त्विति तैरपि ॥ ११८ ॥
ततस्तां संस्रवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः ।
पितृस्थानमसीत्येवं व्युब्जं पात्रमधो न्यसेत् ॥ ११९ ॥
सौवर्णं राजतं पात्रं ताम्रजं दलसंभवम् ।
भाजनं शुद्धमादाय भोजनायोपपादयेत् ॥ १२० ॥
हस्तप्रक्षालनायापो दत्त्वा भूयश्च शोधयेत् ।
पङ्क्तिदोषनिवृत्त्यर्थं कृत्वा तुपरिहारकान् ॥ १२१ ॥
सर्वपाकविशुध्यर्थं शिवाग्न्याहुतिपूर्वतः ।
शिवानले करिष्येऽहं पृच्छेद्धोममिति द्विजाः ॥ १२२ ॥
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो वह्नौ होममथाचरेत् ।
सोमाय पितृमच्छब्दं चतुर्थ्यन्तं स्वधा नमः ॥ १२३ ॥
ततो यमायेत्युच्चार्याङ्गिरसे ते स्वधा नमः ।
उक्त्वाग्नये ततः कव्यवाहनाय स्वधा नमः ॥ १२४ ॥
हुतशेषं प्रदद्यात्तु भोजनेषु नरं स्मरन् ।
पित्रर्थं चैव पिण्डार्थं न दद्याद्विश्वदेवयोः ॥ १२५ ॥
अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रोधनो नरः ।
दद्यात्तु मधुरान्नं तु पुरुषेण घृतप्लुतम् ॥ १२६ ॥
संस्पृश्याघोरमन्त्रेण तत्पात्रमभिमन्त्रयेत् ।
पवित्रीकरणायेति ततस्सव्यमधोमुखम् ॥ १२७ ॥
तदगुष्ठं स्वहस्तेन गृहीत्वान्ते विवेश्य च ।
गुह्यमन्त्रं जपेद्वायमृत्युजिन्मन्त्रमेव वा ॥ १२८ ॥
अमृतत्वाय परितः पाणिना भ्रामयेज्जलम् ।
आपोशनार्थमाद्येन प्रदद्यात् पाणिपङ्कजे ॥ १२९ ॥
शुभं भुञ्जीध्वमित्युक्ते भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः ।
अतिथिं भोजयेच्छक्त्या तत्काले न विचारयेत् ॥ १३० ॥
देवो देवी गुहो विण्णुर्धर्मस्साक्षाच्छरीरवान् ।
चरन्त्यतिथिरूपेण तस्मात् तान्न विचारयेत् ॥ १३१ ॥
जपन्नीशानमतिष्ठेदातृप्तेरुदगाननः ।
तृप्तास्स्थेति भृतान्नस्सन्तृप्तास्स्म इति कीर्तिते ॥ १३२ ॥
तदन्नं प्रक्षिपेद्भूमौ सकृद्द्भिस्समन्वितम् ।
उच्छिष्टसन्निधौ कुर्याद्गोमयेनैव मण्डलम् ॥ १३३ ॥
कुशानास्तीर्य दक्षाग्रानजानेन तिलांस्तथा ।
वामेन तिलसंयुक्तं सर्वौदन समन्वितम् ॥ १३४ ॥
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पिण्डत्रितयमुद्धरम् ।
मध्वाज्यतिलसंयुक्तं भूमिष्ठस्सव्यजानुना ॥ १३५ ॥
दद्यादुपरि दर्भाणां क्रमादीशादिशम्बरैः ।
विधाय वारिणो धारां वामदेवमुदीरयन् ॥ १३६ ॥
क्षौमं कार्पाससूत्रं वा दद्याद्वस्त्रार्थमञ्जनम् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥ १३७ ॥
क्षमध्वमिति संहृत्य पितृनाचम्य मन्त्रवित् ।
पूर्वमाचमनं त्रिभ्यो द्वाभ्यां दद्यादनन्तरम् ॥ १३८ ॥
प्रदद्याच्छुद्धहस्तेभ्यस्ताम्बूलं चास्यशुद्धये ।
सकर्पूरं तदङ्गं सद् गृहोपकरणं तथा ॥ १३९ ॥
गोभूदास्यादिकं दद्याद्दक्षिणां तेषु तृप्तये ।
वर्द्धनीमुदकापूर्णां श्राद्धकृद्दक्षिणाननः ॥ १४० ॥
धृत्वा पठेत् स्वधाकारं वदेयुर्वाच्यतामिति ।
ईशादित्रितयं पश्चात् चतुर्थ्यन्तमुदीरयेत् ॥ १४१ ॥
स्वधान्तं श्राद्धकृत्पश्चादीशाद्यास्सर्व एव च ।
अस्तु स्वधेति ब्रूयुस्ते भूमौसिञ्चेत्ततो जलम् ॥ १४२ ॥
एवं त्रिवारं कर्तव्यं पठेयुस्तदनन्तरम् ।
देवा रुद्राश्च तृप्त्यन्तामित्येते च स्वयं पठत् ॥ १४३ ॥
दातारो नोऽभिवर्धन्तां शैवसन्ततिरेव च ।
इत्युक्ते तैरिदं वाक्यं प्रति द्विजसत्तमाः ॥ १४४ ॥
पुनश्चिवं वदेत् कर्ता उत्तरे श्राद्धकृत्ततः ।
श्रद्धा च नो मा व्यवगाद् बहुदेयं च नोऽस्विति ॥ १४५ ॥
इत्युक्त्वा च प्रिया वाचः प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।
यस्मिंस्ते संस्रवाः पूर्वमर्घ्यपात्रे निवेशिताः ॥ १४६ ॥
पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा पश्चाद्विसर्जयेत् ।
सद्योजातेन मन्त्रेण पितृपूर्वमनुव्रजेत् ॥ १४७ ॥
अन्नशेषैः किं क्रियतामित्युक्ते श्राद्धकारिणा ।
इष्टैस्सहोपभोक्तव्यमिति ते ब्रूयुरिष्टदाः ॥ १४८ ॥
पिण्डांश्च गोषु विप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा ।
प्रक्षिपेत् कुलपत्नी वा मध्यमं पिण्डमश्रुयात् ॥ १४९ ॥
ततोऽस्यां जायते पुत्रो रुद्रांशो लक्षणान्वितः ।
धीरश्श्रीमान्यशस्वी च विद्यासन्तानपारगः ॥ १५० ॥
गर्भाधानादिके विद्वान् संस्कारे षोडशात्मके ।
वृद्धौ नान्दीमुखे नैव पितृन् श्राद्धेऽनुतर्पयेत् ॥ १५१ ॥
नान्दीमुखे तथान्यस्मिन् सर्वमङ्गलकर्मणि ।
दद्याच्च दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान्यवैः क्रियाः ॥ १५२ ॥
अपसव्यं न कुर्वीत न कुर्यादप्रदक्षिणम् ।
प्रदद्यात् प्राङ्मुखः पिण्डान् वृद्धिश्राद्धेषु नित्यशः ॥ १५३ ॥
प्रगग्रेषु च दर्भेषु पिण्डं दद्यात्तुवृद्धिषु ।
अनिष्ट्वा तु पितृन् श्राद्धे सर्वकर्म न कारयेत् ॥ १५४ ॥
नित्यश्राद्धमदैवं स्यादेकोद्दिष्टं तथैव च ।
एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घ्यैकपवित्रकम् ॥ १५५ ॥
आवाहनाग्निकरणरहितमपसव्यम् ।
उत्तिष्टतामित्यक्षययस्थाने तेषां विसर्जनम् ॥ १५६ ॥
अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयस्तेऽभिरताः स्महे ।
एको वाथ नरो ग्राहो निमित्तस्य च संमतः ॥ १५७ ॥
स्वनाम्ना सर्वकर्म स्यात् प्राग्वत् किं तु महद्भवेत् ।
गोभूहिरण्य सद्वेश्मवाहनाच्छादनादिकम् ॥ १५८ ॥
वस्त्राणि कांस्यपात्राणि धान्यानि विविधानि च ।
आसनं तालवृन्तं च छत्रं पादुकसंयुतम् ॥ १५९ ॥
उपधानयुतां शययां तदीयमपरं च यत् ।
दद्याद्दक्षिणयोपेतं जलदानयुतं पृथक् ॥ १६० ॥
अशौचान्तदिने त्वेतदेकोद्दिष्टं महद्भवेत् ।
नवश्राद्धमन्त्रं तु पिण्डोदक विवर्जितम् ॥ १६१ ॥
अनूदकमधूपं च गन्धमाल्यविवर्जितम् ।
पिण्डोदकं समाख्यातं पिण्डपात्रगतस्य च ॥ १६२ ॥
जलस्य धारया नेष्टं पिण्डोर्ध्वे भ्रमणं द्विजाः ।
प्रणामं न च कुर्वीत स्वधाकारं तथैव च ॥ १६३ ॥
नैवाग्नौ करणं तच्च प्रश्ने विप्रोत्तमान् प्रति ।
अग्नौ करिष्य इत्येददेकोद्दिष्टेऽपि स्मृतम् ॥ १६४ ॥
हविष्यान्नेन ते मासं वत्सरं पायसेन तु ।
तिष्ठन्ति युक्ताशीर्वादाः स्तुवन्ति च पितामहाः ॥ १६५ ॥
रक्तशाल्यादिभक्तैश्च सव्यञ्जनपरिष्कृतैः ।
तृप्यन्ति पितरो दत्तैर्मासवृद्ध्या न संशयः ॥ १६६ ॥
गयायां विहितं श्राद्धं सर्वमानन्त्यमुच्यते ।
गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रं चतुष्टयम् ॥ १६७ ॥
अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ।
तन्नामभिरधोरादिपूर्वकैर्भवपश्चिमैः ॥ १६८ ॥
ओमित्येव पितश्चेति शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
पात्रत्रयं तु पित्रर्थं निमित्तार्थं परं मतम् ॥ १६९ ॥
सपिण्डीकरणं त्वेतदेकोद्दिष्टं स्त्रिया अप ।
कर्तव्यं सर्वकर्मार्थं यथापूर्वमुदाहृतम् ॥ १७० ॥
स्वनाम्ना सर्व कर्तव्यं सपिण्डीकरणात्पुरा ।
ईशादिनामभिः पश्चात्सर्वकर्म समाचरेत् ॥ १७१ ॥
यस्सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक् पिण्डेन योजयेत् ।
पितृघ्नो जायते कर्ता मातृहा च भवेद्ध्रुवम् ॥ १७२ ॥
आयुष्कामो लभेदायुः धनकामो वसूनि च ।
विद्याकामोऽमलां विद्यां रतिकामो वरस्त्रियः ॥ १७३ ॥
पुत्रान् सौभाग्यमारोग्यं यशो वीर्यं श्रियस्सुखम् ।
एतानि लभते नित्यं श्राद्धदो नावसीदति ॥ १७४ ॥
प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देवं हि दीक्षितैः ।
ज्ञातिबन्धुसुहृच्छिष्यैर्भृत्याचार्यैश्च दीक्षितैः ॥ १७५ ॥
पुत्राभावे तु पत्नी स्यात् पल्याभावे तु सोदरः ।
योग्यो ह्यनुपनीतोऽपि श्राद्धकर्मण्यदीक्षितः ॥ १७६ ॥
कृतचूडस्तु कुर्वीत ह्युदकं पिण्डमेव च ।
स्वधाकारं प्रयुञ्जीत मन्त्रोच्चारं न कारयेत् ॥ १७७ ॥
एकवस्त्रो न भुञ्जीत न कुर्याद्देवतार्चनम् ।
दानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् ॥ १७८ ॥
प्रौढपादेन कुर्वीत स्वाध्यायं पतृतर्पणम् ।
आसनारूढपादश्च जान्वोर्वा जङ्घयोस्तथा ॥ १७९ ॥
परकीयप्रदेशे तु पितृणां निर्वपेत्तु यः ।
तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्मोपभुञ्जते ॥ १८० ॥
अटवी चाकृतारण्यं नदीतीराणि यानि च ।
सर्वाण्यस्वामिकान्येव तेषु श्राद्धादिकं नयेत् ॥ १८१ ॥
चण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटश्च तथैव च ।
रजस्वाला च षण्डश्च नेक्षेरन्नश्रतो द्विजान् ॥ १८२ ॥
होमे प्रदाने भोज्ये च यदि तैरपि वीक्ष्यते ।
दैवे हवींषि पित्र्ये च तद्गच्छत्ययथातथम् ॥ १८३ ॥
वृद्धश्रावकनिर्गन्धाः शाक्या जीवन्तिकास्तथा ।
ये धर्मान्नानुवर्तन्ते ते च नग्नादयो मताः ॥ १८४ ॥
अन्नं पश्येयुरेते तु यदि वै हव्यकव्ययोः ।
उत्सृष्टव्यं प्रधानार्थं संस्कारश्चापदि स्मृतः ॥ १८५ ॥
दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूतदिवाकरः ।
स कालः कुतपः प्रोक्तस्तस्मिन् पैतृकमाचरेत् ॥ १८६ ॥
अथवान्यप्रकारेण कुतपस्त्विह कथ्यते ।
शिवोक्तिश्शौचमक्रोधस्तत्पराः पात्रवह्नयः ॥ १८७ ॥
तिलो दर्भश्च कालश्च नवैते कुतपः स्मृताः ।
पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च ॥ १८८ ॥
गणोऽन्यस्सर्वसामान्यो न स्वपित्रादयो मताः ।
क्रमादीशादयः प्रोक्तास्तद्वन्मातामहादयः ॥ १८९ ॥
स्वेन भर्त्रा समं श्राद्धं माता भुङ्क्ते सुधासमम् ।
पितामही तथा स्वेन तथैव प्रपितामही ॥ १९० ॥
पिण्डदेयास्त्रयः पिण्डानेवं कुर्वन्न मुह्यति ।
मातृश्राद्धं तु युग्मे स्यात् सदैवं प्राङ्मुखैस्सदा ॥ १९१ ॥
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितृणां तदनन्तरम् ।
अपुत्रायां मृतायां तु पतिःकुर्यात् सपिण्डताम् ॥ १९२ ॥
एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यं यावत्पित्रोस्सपिण्डता ।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वेमेकोद्दिष्टं निवर्तये ॥ १९३ ॥
न पृथक् पिण्डदानं तु तस्मादूर्ध्वं विधीयते ।
अपुत्रका मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये ॥ १९४ ॥
तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ।
पित्रादित्रय पत्नीनां भोज्या मात्रे वृता द्विजाः ॥ १९५ ॥
स्त्रीणामेवाथवा दद्यान्मातृश्राद्धे द्विजोत्तमाः ।
स्वगोत्राद् भ्रंशते नारी उद्वाहान् सप्तमे पदे ॥ १९६ ॥
स्वामिगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया ।
चतुर्थीहोममन्त्रैस्तु मांसमज्जादिभिस्सह ॥ १९७ ॥
एकत्वं सा गता भर्त्रा ततस्तद्गोत्रभागिनी ।
पाणिग्राहणिका मन्त्राः पितृगोत्रापहारिणः ॥ १९८ ॥
आसुरादि विवाहेषु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
स्त्रीणामन्यस्य भर्तुर्वै यद्गोत्रं तेन निर्वपेत् ॥ १९९ ॥
यदि त्वक्षतयोनिस्सा त्वन्यपक्षं प्रतिष्ठिता ।
तद् गोत्रेण तु दातव्यं पिण्डं श्राद्धं तथोदकम् ॥ २०० ॥
जनन्यां संस्थितायां तु सपिण्डीकरणादिकम् ।
पैतृकं तु भवेत् गोत्रं ऊर्ध्वं तु पितृ दैवतम् ॥ २०१ ॥
पितृगोत्रं समुत्सृज्य न कुर्याद्मातृ गोत्रतः ॥ २०११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शैवश्राद्ध विधिर्नाम
एकोन त्रिंशतितमः पटलः
</poem>
== त्रिंशत्तमे पटले प्रायश्चित्त विधिः ==
<poem>
प्रायश्चित्त विधिं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
विधिर्निषेध इत्येवं चोदना द्विविधा मता ॥ १ ॥
अनुष्ठितायां तस्यांस्याद्यथावद्धर्म संग्रहः ।
वैपरीत्ये त्वधर्मस्यात्तेन पापं महद्भवेत् ॥ २ ॥
तेनाधो गमने प्राप्ते कर्तुरूर्ध्वं परं पदम् ।
यत्कर्मनयतीत्युक्तं प्रायश्चित्तमिहागमे ॥ ३ ॥
प्रकृष्टायास्समानत्वाद्दोषः प्रायः प्रकीर्तितः ।
चिदात्मा कथितश्शास्त्रे तरणं तु तकारतः ॥ ४ ॥
सदोषस्यात्मनो यस्मात्तरणं पततो ह्यधः ।
तस्मात्प्रकीर्तितं विप्राः प्रायश्चित्तं शिवाश्रिताः ॥ ५ ॥
विधिर्निषेधो वा नास्ति यस्मिन् कर्मण्यनुष्ठिते ।
तस्मिन् पुण्यं च पापं वा नेति शास्त्रार्थ निश्चयः ॥ ६ ॥
आवश्यके कृते पूर्वमुखेनैव प्रति क्रिया ।
कर्तव्या पश्चिमास्येन कोणास्येन न वेति च ॥ ७ ॥
प्रायश्चित्तं विभेदेन न शक्यं वक्तुमग्रजाः ।
कर्मणामप्यनन्तत्वाद् ग्रन्थविस्तार दोषतः ॥ ८ ॥
ततो निगद्यते लेशात् प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
स्नानं जपश्शिवध्यानं प्राणायामः प्रदक्षिणम् ॥ ९ ॥
लिङ्ग बेरागमादीनां स्वगुरोर्देशिकस्य च ।
शिवज्ञानरतानां च दर्शनं तन्निरीक्षणम् ॥ १० ॥
नमस्काराद्यमेतेषां शिवधामनिषेवणम् ।
शिवाग्नि गुरु पूजा च भोजनं दीक्षितात्मनाम् ॥ ११ ॥
पुण्यतीर्थावहाह्यश्च पञ्चगव्याशनं ततः ।
शिवास्त्राम्भस्ततो दीक्षा पुण्यक्षेत्राधिवासनम् ॥ १२ ॥
उपवासश्चरोर्भुक्तिः पात्रशेषाशनं च यत् ।
शान्तिश्च शान्तिहोमश्च दिशाख्यः संहिताहुतिः ॥ १३ ॥
मूर्तिहोमो घृतक्षौद्रक्षीरस्नानाद्यनेकधा ।
एकाहाद्युत्सवश्शीतकुम्भो वैशेषिकार्चनम् ॥ १४ ॥
एवमादि समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
विभज्य लक्षणं तेषां केषांचिदिह कथ्यते ॥ १५ ॥
पञ्चगोचर संभूतश्शिवद्विज कुलोद्भवः ।
सोष्णीषस्सोत्तरीयश्च नवाम्बर समन्वितः ॥ १६ ॥
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो देशिको निष्कृतिं चरेत् ।
प्रायश्चित्तेऽद्भुते वापि शान्तिं सद्यस्ममाचरेत् ॥ १७ ॥
दिन पक्षर्क्ष लग्नादि प्रेक्षणं नात्र संमतम् ।
प्रायश्चित्तं कृतं सद्यो यदि श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥
मध्यं सप्तदिनादर्वाक् पक्षाहादधमं भवेत् ।
तस्मान्मासावसानं तु हीनमित्यभिधीयते ॥ १९ ॥
मासोर्ध्वं नैव कर्तव्यं यदिशान्त्या समाचरेत् ।
लिङ्गपीठविमानादि प्रायश्चित्तादिकं नयेत् ॥ २० ॥
आदौ मध्ये तदन्ते वा सन्धानार्थं द्विजोत्तमाः ।
प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने कर्ता वा देशिकोऽथवा ॥ २१ ॥
स्थानिको वा यदा कुर्युरौदासीन्यं क्रियां प्रति ।
वित्ताभावान्मनः क्षोभाद्रागद्वेषादिहेतुभिः ॥ २२ ॥
पापकर्माभिधाताद्वा एते मद्द्वेषिणोनराः ।
नृप भङ्गाय जातास्ते राष्ट्रविक्षोभकारिणः ॥ २३ ॥
अनुशास्याश्च मद्भक्तैर्वीतरागैस्तपस्विभिः ।
देवस्वहारिणो मर्त्या येऽप्येवं शासनार्हकाः ॥ २४ ॥
सश्रद्धं निष्कृतिं कुर्युर्मदीयास्ते नरोत्तमाः ।
राज्ञो हितकराः पुण्यकर्माणो राष्ट्रपोषकाः ॥ २५ ॥
तद्ग्रामर्द्धिकराः स्थानमत्पूजावृद्धि हेतवः ।
इति ज्ञात्वा तु यत्नेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ २६ ॥
अथ मन्त्रजपं कुर्यात् स्नानं चोदितभस्मना ।
मन्त्रकाय उदग्वक्त्रः पूर्वास्यः साक्षमालिकः ॥ २७ ॥
शिवाणुमथवाघोरं यद्वा पाशुपतं वरम् ।
अघोरास्त्रं शिवास्त्रं वा ब्रह्माण्यङ्गानि वा पुनः ॥ २८ ॥
मेलामन्त्रं तु यद्वान्यं परार्धान्तं शतादितः ।
जपेत्तदनुरूपेण मितग्रासो हविष्यभुक् ॥ २९ ॥
अनाहारोऽथ भिक्षाशी चरुभुक् क्षीरपोऽपिवा ।
शाकयावकपिण्याककन्दमूलफलाशनः ॥ ३० ॥
स्मरंस्तद् देवतारूपं जपंस्तस्मै निवेदयेत् ।
जपं एव समाख्यातः प्रदक्षिण मथोच्यते ॥ ३१ ॥
नानाविधं तदाख्यातमन्तर्बाह्यविभेदतः ।
लिङ्ग प्रासादयोर्मध्ये श्रेष्ठाश्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ ३२ ॥
अन्तर्मण्डल शालादावन्तः श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।
गर्भे प्रदक्षिणं कर्तुं न शक्यं बहुदोषकृत् ॥ ३३ ॥
गर्भगेहे भवेल्लिङ्गच्छाया निर्माल्य सङ्करः ।
सोमसूत्रस्य मूलं च देवसमीप्यमेव वा ॥ ३४ ॥
परिहृत्य कृतं सर्वं यदि सर्वफलावहम् ।
अन्तर्मण्डलदेशेऽपि सोमसूत्रं च विद्यते ॥ ३५ ॥
प्रासादार्ध प्रमाणं प्रासादसममेव वा ।
निर्माल्यसङ्करोऽपि स्याद्धामछाया च विद्यते ॥ ३६ ॥
परिहृत्य तु तत्सर्वं प्रदक्षिण मथाचरेत् ।
सव्यापसव्य मार्गेण कर्तव्यं वा प्रदक्षिणम् ॥ ३७ ॥
सव्यं चण्ड प्रदेशः स्यादपरं सोमसूत्रतः ।
सव्यापसव्यमार्गेण मृदुगत्या समाचरेत् ॥ ३८ ॥
सव्यापसव्यमेवं स्यादन्तर्नित्योत्सवेऽपि वा ।
छायाया लङ्घनं धाम्नो देवदेवोत्सवेऽपि वा ॥ ३९ ॥
तत्कालकृतसेवस्य नैव दोषप्रदं भवेत् ।
तद्बाह्ये नैव दोषस्य प्रवेशोऽस्ति मनागपि ॥ ४० ॥
प्रयत्नोऽपि महान् बाह्ये बहूनि स्युः पदानि च ।
पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं दशगुणं भवेत् ॥ ४१ ॥
अङ्गप्रदक्षिणं चान्यदुदयास्तमनान्तकम् ।
अनयोः पुण्यमाहात्म्यं न शक्यं वक्तुमग्रजाः ॥ ४२ ॥
क्षेत्रमाहात्म्यतस्त्वेत देवानन्त फलं भवेत् ।
एवं प्रदक्षिणं ख्यातं शिवाम्भस्तत्र कथ्यते ॥ ४३ ॥
कुम्भे वा कलशे वाथ स्थण्डिलोपरिसंस्थिते ।
सूत्रवस्त्र सुवर्णाम्बु कूर्चचन्दन संयुते ॥ ४४ ॥
शिवेनाङ्गैस्समभ्यर्च्य ब्रह्मभिस्तत्स्थितोदकम् ।
शिवाम्भ इति निर्दिष्टमस्त्रोदं चास्त्र जापतः ॥ ४५ ॥
ततः मृच्छ्रादयः प्रोक्ताः कृच्छ्रोऽन्यस्तप्तसंज्ञकः ।
अतिकृच्छ्रपराकौ द्वौ चान्द्रायणविधिस्ततः ॥ ४६ ॥
त्रिरात्रमेकभुक्तिस्स्यात् त्रिदिनं लङ्घनं भवेत् ।
एवं कृच्छ्रः समाख्यातः प्राजापत्य इति स्मृतः ॥ ४७ ॥
पिबेत्सोष्णं त्र्यहं वारि त्रिदिनं क्षीर भोजनम् ।
सोष्णामाज्यं त्र्यहं चाद्यात् त्रिदिनं केवलोयदा ॥ ४८ ॥
तप्त कृच्छ्रमितिख्यातं त्वतिकृच्छ्रश्च कथ्यते ।
एक विंशति नक्षत्रं त्रिपलं क्षीरभोजनम् ॥ ४९ ॥
अतिकृच्छ्रः समाख्यातः पराक इह कथ्यते ।
द्वादशाहनिर्राहारः पराक इति संस्मृतः ॥ ५० ॥
मासार्धं ग्रासवृद्धिस्स्याच्छुक्ले कृष्णे च हासयेत् ।
चान्द्रायण विधिः प्रोक्तो जलेनैव जलात्मकः ॥ ५१ ॥
सायमाद्यन्तयोरह्नो सायं प्रातश्च मध्यमे ।
चरिष्णुरुपवासं च त्यजेत् भुक्ति चतुष्टयम् ॥ ५२ ॥
मध्यम द्वितयं वाथ तदर्थं दानमेव वा ।
उपवासः समाख्यातश्शान्तिस्त्वत्र निगद्यते ॥ ५३ ॥
मण्डपं तु शुभाशायामग्नौ वा पूर्व वर्त्मना ।
तन्मध्ये कुण्डमापाद्य कृतं हस्तमितन्तथा ॥ ५४ ॥
शिल्पिनं च विसृज्याथ पुण्याहप्रोक्षणं नयेत् ।
देवं संशोध्य विधिना स्नपनं प्रत्यहं नयेत् ॥ ५५ ॥
गन्धाद्यैः पुष्कलैरिष्ट्वा शान्तिकर्म समारभेत् ।
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च शिवं साङ्गं च तर्पयेत् ॥ ५६ ॥
अघोरामथवा शैवमस्त्रं पाशुपतं तु वा ।
अघोरास्त्रमथान्यं वा सुसिद्धं देशिकात्मना ॥ ५७ ॥
कर्णिकायां समभ्यर्च्य साङ्गं संतर्पयेदथ ।
समिदाज्यं च गव्यं च मधुरत्रय संयुतम् ॥ ५८ ॥
तिलदूर्वाक्षतैर्युक्तं शुद्धान्नं वाथ पायसम् ।
सहस्रं वा तदर्थं वा शतमष्टाधिकं तु वा ॥ ५९ ॥
प्रत्यहं होमयेदेतैर्मन्त्रमादौ समुच्चरन् ।
स्वाहान्ते भगवन् सर्वक्षोपनाशंपदं ततः ॥ ६० ॥
कुरुकुर्वीति संयुक्तं प्रतिमन्त्रं दशान्तरम् ।
पञ्चाशदन्तरं वापि शतमन्त्रान्तरं तु वा ॥ ६१ ॥
पठन् होमं समाप्यैवं पूर्णामन्ते समाचरेत् ।
मुखवाससमायुक्तं ताम्बूलं च निवेद्य च ॥ ६२ ॥
कामिकादि शिवज्ञानं पञ्चदिक्षु व्यवस्थितम् ।
तत्तद्दिङ्मुख संजातं पठेयुश्शास्त्रपारगाः ॥ ६३ ॥
प्राचि तत्पुरुषं घोरं दक्षिणे वाममुत्तरे ।
पश्चिमे जातमीशानं जपेयुस्तत्र दीक्षिताः ॥ ६४ ॥
ऋगाद्यध्ययनं कुर्युश्चत्वारो वेदपारगाः ।
स्तोतारो बहवो वैकः पठेयुः स्तोत्र संहतिम् ॥ ६५ ॥
तदर्थ भावनोपेतास्संस्कृताश्शिवदीक्षया ।
एतत् सर्वं प्रकर्तव्यं स्नातैर्होम प्रवर्तकैः ॥ ६६ ॥
होमरक्षां च संगृह्य दत्वार्घ्यं च पराङ्मुखम् ।
निरोध्य तत्र देवेशं दद्यादन्तर्बहिर्बलिम् ॥ ६७ ॥
समाचम्य कृतन्यासः प्रविशेद्देवसंनिधिम् ।
होमकर्म निवेद्यास्मै प्रार्थयेत् दुरित क्षयम् ॥ ६८ ॥
एवं शान्तिस्समादिष्टा नवधा सा समीरिता ।
एक त्रिपञ्चसप्ताहनवाहैश्च द्विसप्तकैः ॥ ६९ ॥
पक्षत्रिसप्त नक्षत्रैरविच्छिन्नायतस्ततः ।
कुण्डे विसर्जनं नोक्तं देवस्याग्नेः पुराविधेः ॥ ७० ॥
विसर्जनं तु वा देवे पावकस्य न सर्वथा ।
शान्तिरेवं समारव्याता शान्तिहोमो विधीयते ॥ ७१ ॥
स च द्विविध उद्दिष्टश्श्रेष्ठः पूर्वं निगद्यते ।
शुभाशास्वग्निदेशे वा मण्डपे समलंकृते ॥ ७२ ॥
स्थण्डिलं तत्र संकल्प्य तन्मध्ये विन्यसेत्घटम् ।
ससूत्रं सोदकं कूर्चवस्त्रहेमाम्बुजान्वितम् ॥ ७३ ॥
सितचन्दन दिग्धाङ्गं फलपल्लव संयुतम् ।
परितः कलशानष्टौ वस्त्रकूर्चादि संयुतान् ॥ ७४ ॥
विन्यस्य मध्यमे कुम्भे यजेत्पाशुपताह्वयम् ।
प्रणवासनमारुढं दुराधर्षं महाबलम् ॥ ७५ ॥
पञ्चास्यं दशकर्णं च प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
दंष्ट्राकराकमत्युग्रं मुक्तनादं सुदुर्जयम् ॥ ७६ ॥
कपालमालाभरणं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
केकराक्षं महामालानागाभरणलेलिहम् ॥ ७७ ॥
सूर्यकोट्ययुताभं च विघ्नसंघात मर्दकम् ।
भुजैर्दशभिरत्युग्रैर्भैरवास्त्रैस्समन्वितम् ॥ ७८ ॥
खड्गचापमहाशूलाभयपाशांश्च दक्षिणे ।
खेटबाणा कपालांश्च वरप्रासौ च वामतः ॥ ७९ ॥
पिङ्गाभस्मश्रु संयुक्तं तथाविधशिरोरुहम् ।
ध्यात्वैवं समुच्चरन् मन्त्रमावाह्यार्चनमारभेत् ॥ ८० ॥
ओं श्लीङ्कार संयुक्तं पं शुं हुफण्णस्त्विति ।
प्रणवं वह्नि दिग्भागे श्लीङ्कारं शाङ्करे यजेत् ॥ ८१ ॥
पङ्कारं नैक्रते भागे शङ्कारं वायु गोचरे ।
ओङ्कारादि फडान्ताश्च वर्णाः स्थाने हृदादयः ॥ ८२ ॥
सर्वे पाशुपतोपेतहृदयादि समन्विताः ।
फडन्तान् प्रणवोपेतान् वज्रादीन् कलशेषु तान् ॥ ८३ ॥
इष्ट्वा गन्धादिभिर्देवं नैवेद्यान्तं समर्चयेत् ।
तदग्रे हास्तिके वृत्त कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ॥ ८४ ॥
संस्कृते पूर्ववत्पञ्चसंस्काररैस्संस्कृतेऽनले ।
देवं पाशुपतं साङ्गमावाह्याभ्यर्च्य तर्पयेत् ॥ ८५ ॥
समिदाज्यतिलक्षीरसितदूर्वाचरूंस्ततः ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ८६ ॥
प्रत्येकं जुहुयान्मन्त्रमुच्छरन् कर्मनिर्दिशेत् ।
भगवन् दोषशान्तिं तु कुरुकुर्विति देशिकः ॥ ८७ ॥
अङ्गानि दश चास्त्राणि दशहुत्वा प्रतोषयेत् ।
पूर्णाहुतिं ततो दद्यादस्त्रं पाशुपतं स्मरन् ॥ ८८ ॥
प्रायश्चित्ताहुतिं हुत्वा मन्त्रं पाशुपतं स्मरन् ।
पुनः पूर्णां च ताम्बूलं दत्वार्घ्यं च पराङ्मुखम् ॥ ८९ ॥
कृत्वा लयाङ्गमाकर्मपर्यन्तं परिरक्षयेत् ।
प्रत्यहं वा तदुत्पाद्य तर्पयेदस्त्र रूपिणम् ॥ ९० ॥
अन्तर्बहिर्बलिं दत्वा समाचम्याणुविग्रहः ।
समर्पितक्रिये देवे त्वभीष्टं प्रार्थयेद्गुरुः ॥ ९१ ॥
कुम्भाद्देवं विसृज्याथ द्वादशान्ते नियोजयेत् ।
ततस्तत्कुम्भ पानीयैः प्रोक्षयेदभितस्ततः ॥ ९२ ॥
होमो वा समिदाज्यान्नैः कुम्भसंस्थापनं विना ।
कर्तव्यश्शान्तिहोमोऽयं शान्त्युक्तदिनसंख्यया ॥ ९३ ॥
दिशा होमं ततो वक्ष्ये द्विविधस्स उदाहृतः ।
प्रायश्चित्तार्थमन्योऽयं स्नपनाद्यङ्ग भाग्भवेत् ॥ ९४ ॥
लिङ्गेवा प्रतिमायां वा पीठे प्रासाद एव वा ।
मण्डपे मालिकादौ वा वृक्षादेर्मूल एव वा ॥ ९५ ॥
यदर्थं वर्तते प्रायश्चित्तं तस्यचतसृषु ।
दिक्षु कूटान् प्रपां वापि कृत्वा कुण्ड चतुष्टयम् ॥ ९६ ॥
वेदाश्रं वा सुवृत्तं वा हस्तमात्रमितं यथा ।
स्थण्डिलं वा समापाद्य प्रोक्षयेदस्त्र वारिणा ॥ ९७ ॥
सर्वार्थं वा चतुर्दिक्षु प्रासादस्य तदाचरेत् ।
एकं वा कूटमापाद्य तत्र सर्वं समाचरेत् ॥ ९८ ॥
मध्यमे वेदिकायुक्तं कुम्भसंस्थापनाय च ।
अथैतद्यागशालायां कर्म सर्वं समापयेत् ॥ ९९ ॥
अथान्यत् कुण्डमैशान्यां ब्रह्माङ्ग सहितस्य च ।
तर्पणार्थं महेशस्य कल्प्यं वा मुनिपुङ्गवाः ॥ १०० ॥
शिवं संपूज्य विधिवल्लिङ्गे वा स्थण्डिलादिके ।
तदग्रे संयजेदस्त्रंशिवाख्यंदेशिकोत्तमः ॥ १०१ ॥
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।
चन्द्रखण्डसुमूर्धानं सचतुष्कर पल्लवम् ॥ १०२ ॥
अशनिध्वनिसंयुक्तमसह्यं भीमविक्रमम् ।
द्वादशाक्षियुतं शक्तिशूलाभयवरान्वितम् ॥ १०३ ॥
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैः शिवास्त्रं स्वाणुनार्चयेत् ।
दक्षेऽघोरमभ्यर्च्य पश्चात् पाशुपतं यजेत् ॥ १०४ ॥
सौम्ये प्रत्यङ्गिरा पूज्या तद्ध्यानमन्त्रमुच्यते ।
ओं ह्रींङ्कारं ततः कृष्णवाससे चेति यत्पदम् ॥ १०५ ॥
ततश्च सिह्मवदने महावदन इत्यपि ।
महाभैरविवर्णे च सर्वशत्रुपदं ततः ॥ १०६ ॥
कर्मविध्वंसिनीत्येवं परमन्त्रपदं ततः ।
च्छेदनीत्युद्धरे पश्चात् सर्वभूतदमन्यपि ॥ १०७ ॥
सर्वभूतांस्ततो बन्धबन्धेति पदमुद्धरेत् ।
सर्वविघ्नानिति पदं छिन्धिछिन्धीति यत्पदम् ॥ १०८ ॥
सर्वव्याधि निकृन्तेति निकृन्तेति पदं च यत् ।
सर्वदुष्यांस्ततो भक्ष भक्षेति पदमुद्धरेत् ॥ १०९ ॥
ज्वाला जिह्वे करालेति पदं दंष्ट्रेपदं पुन ।
प्रत्यङ्गिरे पदं पश्चात् ह्रीं नमोस्त्विति यत् पदम् ॥ ११० ॥
ते स्वाहेत्युद्धरेदेष मन्त्रः प्रत्यङ्गिरात्मकः ।
प्रणवात् सप्तवर्णं हृच्छिरः पञ्चदशाक्षरम् ॥ १११ ॥
दशाक्षरा शिखा तस्मात् कवचं सप्तवर्णकम् ।
तथैव तस्मान्नेत्राणुश्चतुस्त्रिं/शद्भिरस्त्रकम् ॥ ११२ ॥
त्रयोदशार्णा गायत्री सावित्री सप्तवर्णतः ।
नमः स्वाहावषड्वौषड् ह्रुंफड् युक्ता हृदादयः ॥ ११३ ॥
सिह्मवक्त्रोग्रदंष्ट्राग्निसप्रभोर्ध्वशिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जननिभां वृत्तरक्तनेत्रत्रयान्विताम् ॥ ११४ ॥
वहन्तीं सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं परम् ।
वहन्तीं वामहस्ताभ्यां मुण्डं शेषे तु पल्लवम् ॥ ११५ ॥
कृष्णाम्बरधरां सास्रमांसास्यां नर्तने रताम् ।
मौक्तिकाभरणैर्युक्तां सर्वावयवभूषणाम् ॥ ११६ ॥
अट्टहासरवोपेतां कृष्णाजिन समन्विताम् ।
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैरर्चयेत्परमेश्वरीम् ॥ ११७ ॥
अथवा पञ्चकुम्भांस्तु ससूत्रान् वस्त्रवेष्टितान् ।
गन्धोदकोदरान् कूर्चहेम पङ्कजसंयुतान् ॥ ११८ ॥
पृथक् स्थण्डिलकाधारान् सपिधानान् सपल्लवान् ।
चन्दनालिप्तदेहांस्तु विन्यस्य करकेण च ॥ ११९ ॥
तथाविधेन संयुक्तं तत्र मध्ये शिवाम्बिकाम् ।
प्रागुक्तया परितोऽस्त्राणि ततः प्रत्यङ्गिरामपि ॥ १२० ॥
इष्ट्वा विज्ञाप्य होमार्थं विशेयुः पावकालयम् ।
कुण्डं स्वकीयं संस्कृत्य पावकं च यथा पुरा ॥ १२१ ॥
स्वस्वदेवान् समावाह्य साङ्गान् गन्धादिना सह ।
तर्पयेयुर्यथान्यायं मूर्तिपा गुरुणा सह ॥ १२२ ॥
कुर्युश्चाध्ययनं मन्त्रजपं स्तोत्र जपादिकम् ।
प्राग्वत् समाहिताः स्वस्वदिक्षु सम्यग् व्यवस्थिताः ॥ १२३ ॥
प्लक्षोदुम्बरकाश्वत्थ वटास्समिध ईरिताः ।
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वा मतः ॥ १२४ ॥
तिलाज्यदूर्वास्समिधः क्षीराक्तार्काङ्गुलायतः ।
चरूश्च होमद्रव्याणि शतं पञ्चाशदेव वा ॥ १२५ ॥
प्रत्येकमेतैर्जुहुयुः स्वदेवध्यान तत्पराः ।
प्रायश्चित्ताहुतिं पूर्णां ताम्बूलाहुतिसंयुताम् ॥ १२६ ॥
रक्षादानं निरोधार्घ्यं लयाङ्गे सन्निरोधनम् ।
अन्तर्बहिर्बलिं पश्चादाचान्तो मन्त्रविग्रहः ॥ १२७ ॥
कर्म विज्ञापनं देवे प्रार्थयंस्तत्प्रसादतः ।
कर्तुर्भस्मप्रदानं च कुर्यात्सर्वमनुक्रमात् ॥ १२८ ॥
देवं कुम्भस्थपानीयैः संस्नाप्याभ्यर्चयेद्गुरुः ।
देव धाम्निकृतं चैतद्यदि कुम्भोदकैस्तदा ॥ १२९ ॥
प्रायश्चित्तं समुद्दिश्य वर्तते प्रोक्षयेत्तुतम् ।
दिशाहोमस्समाख्यातस्सर्वारिष्ट निवारणः ॥ १३० ॥
दिशाहोमो द्वितीयोऽसौ विशेषतस्तत्र कथ्यते ।
प्रत्यङ्गिरायाश्चास्त्राणां पूजा नात्र समीरिता ॥ १३१ ॥
समिदाज्योदनैर्होमस्सुतिलैस्सिततण्डुलैः ।
होमश्च पुरुषाघोरवामाजैर्दिक्षु संमतः ॥ १३२ ॥
स्नपनादिषु होमेऽयं चतुर्दिक्षु च संमतः ।
वक्ष्येहं संहिताहोमं सर्वदोषनिकृन्तनम् ॥ १३३ ॥
शुभाशायामथान्यस्मिन् नित्याग्नौ यागमण्डपे ।
उत्सवाद्यग्निमध्ये वा स्थण्डिले वा समाचरेत् ॥ १३४ ॥
सब्रह्माङ्गश्शिवश्शास्त्रे संहितेत्यभिधीयते ।
तैर्मन्त्रैस्संस्कृते वह्नौ गन्धाद्यैरर्चितो गुरुः ॥ १३५ ॥
पलाशसमिदाज्यान्नैश्शत संख्या शिवाणुना ।
शिवाद्दशांशतोऽङ्गानामाहुतिर्ब्रह्मणामपि ॥ १३६ ॥
ततोऽघोराणुना होमं पञ्चविंशतिसंख्यया ।
प्रायश्चित्तार्थमापाद्य पूर्णां कुर्याद्विधानतः ॥ १३७ ॥
संहिताहोम एष स्यान्मूर्तिहोमो विधीयते ।
हर्म्याग्रेऽन्यत्र वा कृता स्थण्डिलं कृतमण्डले ॥ १३८ ॥
शिवकुम्भं न्यसेन्मध्ये वर्धनीं तस्य दक्षिणे ।
अष्टदिक्ष्वष्ट कुम्भांस्तु वज्राद्यायुध संयुतान् ॥ १३९ ॥
ससूत्रान् सापिधानाश्च सवस्त्रान् सहिरण्यकान् ।
गन्धोदकोदरान् गन्धपुष्पधूपदीप प्रदीपकैः ॥ १४० ॥
मध्यकुम्भे शिवं चेष्टवाघोरास्त्रं करके यजेत् ।
यद्वाघोरास्त्रराजानं मध्यकुम्भे शिवं विना ॥ १४१ ॥
वर्धनीमपि हित्वैव साङ्गमभ्यर्चयेद्गुरुः ।
दत्वासनमथास्त्रासनाय हुं फण्णमस्त्विति ॥ १४२ ॥
दत्वास्त्रमूर्तये हुं फण्णमो मूर्तिं च तामपि ।
ध्यायेत्सूर्यसहस्राभं प्रलयाम्बुदनिस्वनम् ॥ १४३ ॥
प्रदीप्तदशन प्रान्तप्रकाशमुखकन्दरम् ।
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वादीप्तभ्रूश्ममश्रुमूर्धजम् ॥ १४४ ॥
सर्वोपवीतं शूलासिशक्तिमुद्गरधारिणम् ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्ध शेखरम् ॥ १४५ ॥
नृत्यन्तं तं महाकायं नागाभरण भूषितम् ।
देवदानवदैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ॥ १४६ ॥
वज्रादि शूल पर्यन्तान्यभितोऽस्त्राणि संयजेत् ।
पद्मं चक्रं तथैशाने नैऋते च क्रमाद्यजेत् ॥ १४७ ॥
तदग्र कल्पिते कुण्डे हास्तिके वृत्तसंनिभे ।
स्थण्डिले संस्कृते वापि वह्निं विन्यस्य देशिकः ॥ १४८ ॥
संस्कृत्य पञ्चसंस्कारैर्वह्निकार्योक्तवर्त्मना ।
तत्रावाह्य यजेत्साङ्गं अघोरास्त्रं शिवानले ॥ १४९ ॥
समिदाज्य तिलक्षीरसितदूर्वामधुत्रयम् ।
हविष्यान्नं सहस्रं वा तदर्धं शतमेव वा ॥ १५० ॥
प्रत्येकं जुहुयादेतैरघोरास्त्रं शिवानले ।
कर्मनिर्देश संयुक्तमङ्गैरस्त्रैश्च तर्पयेत् ॥ १५१ ॥
पूर्णाहुतिं ततो दत्वा प्रायश्चित्तं समाप्य च ।
पुनः पूर्णां च ताम्बूलं दत्वा स्तुत्वाभिवन्द्य च ॥ १५२ ॥
अध्येष्याभीष्टमाचार्यो होमरक्षां समाचरेत् ।
स्वार्थं च यजमानार्थं च दद्यादर्घ्यं पराङ्मुखम् ॥ १५३ ॥
लयाङ्गं पूजयित्वान्ते शिवं व्याहृतिमाचरेत् ।
तत्रैव रक्षयेन्नित्यं यावत्कर्म समाप्तये ॥ १५४ ॥
प्रत्यहं जनयेद्वाथ स्थण्डिले होमकर्मणि ।
अन्तर्बहिर्बलिं दत्वा समाचम्याणुविग्रहः ॥ १५५ ॥
गत्वा कुम्भान्तिकं कर्म विज्ञाप्येशेऽस्त्ररूपिणि ।
ततस्तत्कुम्भ पानीयैः स्नापयेत् परमेश्वरम् ॥ १५६ ॥
गन्धपुष्पसृगाद्यैश्च नैवेद्यान्तैः प्रपूजयेत् ।
संप्रार्थ्य वाञ्चितं देवाल्लब्धानुज्ञः प्रसादजम् ॥ १५७ ॥
भस्मापि यजमानाय दातव्यं होमकर्मणि ।
अत्राप्यध्ययनं मन्त्रजपं शान्तिवदाचरेत् ॥ १५८ ॥
मूर्तिहोमः समाख्यातः प्रायश्चित्तार्थमीरितः ।
अन्योऽपि मूर्तिहोमस्य विशेषस्त्वत्र कथ्यते ॥ १५९ ॥
यजेत् कुम्भास्त्रवर्धन्योर्मध्यमे शिवमम्बिकाम् ।
संयजेन्मूर्तिमूर्तीशानष्ट कुम्भेषु बाह्यतः ॥ १६० ॥
अष्टदिक्षु च शर्वादिमन्त्रैर्होमं समाचरेत् ।
स्थण्डिलेष्वष्टकुण्डेषु वेदिकासहितेषु वा ॥ १६१ ॥
समिदाज्यतिलक्षीरयवैरष्टोत्तरंशतम् ।
पञ्चाशत्संख्यकं वापि तदर्थं वा पृथक् पृथक् ॥ १६२ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटा दिक्षु विदिक्ष्वथ ।
शम्यपार्मश्रीवृक्षप्लक्षास्समिध ईरिताः ॥ १६३ ॥
क्षीरसस्येन्द्र हीनैर्वा पञ्चकुण्ड घटैस्तु वा ।
पञ्चपक्षेऽष्तपक्षे वा स्थण्डिलं पूर्वदिग्गतम् ॥ १६४ ॥
विधाय सर्वं मन्त्रैस्तु होमं तत्र समाचरेत् ।
पूर्वस्मिन्नीश कुण्डे वा गुरुस्संहितायाहुतिम् ॥ १६५ ॥
पूर्णाहुतिं ततो दत्वा घटोदैः स्नापयेच्छिवम् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रार्थयेदिष्टसिद्धये ॥ १६६ ॥
एवं श्रेष्ठादि भेदेन मूर्तिहोमस्त्रिधामतः ।
कर्तव्यो मूर्तिहोमोयं मूर्तीशार्चनहोमयुक् ॥ १६७ ॥
संप्रोक्षण प्रतिष्ठादौ निष्कृत्यै नायमीरितः ।
शान्त्युक्तदिन संख्याया वशेनैतत्समाचरेत् ॥ १६८ ॥
मूर्तिहोम इति प्रोक्तो घृतस्नानादिकः पुरा ।
यतो मया समदिष्ट स्ततो नाद्यापि कथ्यते ॥ १६९ ॥
एकसन्ध्यादि भेदेन नित्यपूजा विलोपने ।
द्वारेशार्चनलोपे च पञ्चशुद्धिविलोपने ॥ १७० ॥
लोपे चासनसंस्कारोपचाराणामथावृतेः ।
पाद्यादीनां चतुष्के चाभ्यङ्गकोद्वर्तनेऽपि वा ॥ १७१ ॥
निमज्जन विहीने वा तैलाद्यैस्संयुते शिवे ।
अर्चिते पञ्चगव्ये वा लुप्ते पञ्चामृतेऽपि वा ॥ १७२ ॥
गन्धेऽदत्तेऽथवा स्वल्पे पुष्पे दत्ते विपर्ययात् ।
दीपे चारात्रिके लुप्ते धूपारात्रिकयोरथ ॥ १७३ ॥
नीराजनस्य वा दीपमालास्थेनाहृतेन वा ।
मूषिकाद्यैस्तु दीपेन वह्निना वा द्विजोत्तमाः ॥ १७४ ॥
लिङ्गबेरागमादौ तु स्पृष्टे दुष्टेऽन्यवर्णकैः ।
लिङ्गादिस्थेऽम्बरे दग्धे दग्धे सद्मनिवातथा ॥ १७५ ॥
दीपे च रक्षादीपे वा हविष्यामन्त्रणात्मके ।
हीने काण्डपटे गन्धे पुष्पे नैवेद्यकादिषु ॥ १७६ ॥
कृमिकीटनराद्यस्थिनखरोमादिदर्शने ।
देवाय दत्तद्रव्येषु नखरोमादिदर्शने ॥ १७७ ॥
श्लेष्माश्रुरुधिराद्युक्तद्रव्यैरम्भ्यर्चितेशिवे ।
सामान्यप्राणिसंभूत मलयुक्तैरथापिवा ॥ १७८ ॥
नैवेद्याहरणे काले तोयसेके विलोपिते ।
तदाक्रमे वा शङ्खस्य निस्वने वा तदुज्झिते ॥ १७९ ॥
प्रागेव निश्चित द्रव्यहीने तस्य वर्धने ।
लिङ्गे बेरादिके शून्यमस्तके पूर्वकल्पिते ॥ १८० ॥
मालाद्येऽवस्थिते म्लाने लिङ्गाद्ये पूजिते सति ।
बलावदत्ते नित्ये वा वह्निकर्मणि नित्यके ॥ १८१ ॥
काम्ये वा त्वकृते कुण्डवह्नि संस्कार लोपने ।
अशैवाग्नौ कृते होमे वैदिकादि क्रियाकृतौ ॥ १८२ ॥
केवले सशिवे वाग्नौ निर्वाणेतु द्विजोत्तमाः ।
होमद्रव्येऽथवा हीने नित्योत्सवविलोपने ॥ १८३ ॥
बेरं विहाय वा तस्मिन् पुष्पलिङ्गादिभिः कृते ।
वृष्टिपातादिभिर्वापि राष्ट्रक्षोभादि हेतुभिः ॥ १८४ ॥
गर्भगेहे कृते तस्मिन् तत्काले दीपलोपने ।
अतोद्य नृत्तकरणे वितानस्य विलोपने ॥ १८५ ॥
बलिप्रदान कालेतु वाद्यदीपविलोपने ।
पादुकाराधन हीने तद्याने वा विलोपिते ॥ १८६ ॥
अयोजितास्त्रनाथे वा लिङ्गे पाशुपताह्वये ।
उक्तप्रदक्षिणे हीने वैपरीत्यप्रदक्षिणे ॥ १८७ ॥
बैरादौ पतिते वान्नलिङ्गे पात्रेऽथ पादुके ।
सौख्ये कृते तदङ्गे वा पञ्चाचार्याधिपोज्झिते ॥ १८८ ॥
सौख्यश्लोकविहीनेतु गणिकापतनेऽथवा ।
तदा दीपेऽथवा गाने विहीने तु द्विजोत्तमाः ॥ १८९ ॥
अतोद्यनृत्तवैकल्ये नीराजनविलोपने ।
तदङ्गे वाप्यदत्तायां रक्षायां भस्मनस्तथा ॥ १९० ॥
अदत्ते दर्पणे छत्रचामरादौ सति प्रभोः ।
कृते पर्युषित पुष्पाद्यैरर्चने गर्भगेहके ॥ १९१ ॥
सनिर्माल्येऽथवा विप्राः द्रव्यैरीशे प्रपूजिते ।
निर्माल्यसङ्करोपेतैः क्षयकुष्ठादिरोगिभिः ॥ १९२ ॥
बधिरैः पापरोगात्तैरपस्मारादिसंयुतैः ।
दुष्टलक्षणयुक्तैश्च हीनाङ्गैर्वाधिकाङ्गिभिः ॥ १९३ ॥
विशिखैर्वाचिते देवे सन्ध्यातिक्रमणे तथा ।
आदिशैव कुलोद्भूतव्यतिरिक्तैश्शिवेऽर्चिते ॥ १९४ ॥
अधिकारविहीनैर्वा देवलैर्वार्चितेशिवे ।
एवं नित्यविधो प्रोक्तः प्रायश्चित्ते ह्यनुक्रमः ॥ १९५ ॥
अनुक्रमानुरूपेण नित्यनिष्कृतिरुच्यते ।
एकसन्ध्यार्चनाहीने पूजयोत्तमया युते ॥ १९६ ॥
स्थानराज्ञोनिरोधः स्याद्दिशाहोमं तदा नयेत् ।
मध्यया मूर्तिहोमस्स्याद्धीनया शान्तिहोमकम् ॥ १९७ ॥
विधाय पूजां त्रिगुणां द्विगुणां वा समामथ ।
उपसन्ध्यार्चने हीने हीनोक्तां निष्कृतिं गुरुः ॥ १९८ ॥
नयेद्दोषापहारार्थं द्विसन्ध्यालोपने ततः ।
कलशैर्नवभिर्दैवं संस्नाप्य तदनन्तरम् ॥ १९९ ॥
प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात् प्रागुक्तं देशिकोत्तमः ।
त्रिसन्ध्यार्चन लोपे तु स्नपनं पञ्चविंशतिः ॥ २०० ॥
चतुस्सन्ध्यार्चने हीने पञ्चाशत् स्नपनादिकम् ।
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यमेकाहे तु विहीनके ॥ २०१ ॥
अष्टोत्तरशतं स्नानादिकं कार्यं पुरोदितम् ।
दिनद्वये विहीने तु द्विदिनं चैतदाचरेत् ॥ २०२ ॥
तत्रापि सन्ध्यालोपश्चेत्तदुक्ता निष्कृतिर्मता ।
दिनानि यानि हीनानि पूजया नित्यसंज्ञया ॥ २०३ ॥
तदहस्संख्यया कुर्यात् प्रायश्चित्तं पुरोदितम् ।
एक मासावधिं यावत्ततस्संप्रोक्षणं नयेत् ॥ २०४ ॥
नान्यथा देवदेवस्य सन्निधिर्द्विजसत्तमाः ।
द्वारपालार्चने हीने विघ्नबाधा द्विजोत्तमाः ॥ २०५ ॥
तदर्थं संहिताहोमं समाप्यद्वारपान्यजेत् ।
पञ्चशुद्धि विहीना या सा पूजा त्वकृता भवेत् ॥ २०६ ॥
आसनस्कन्धहीने तु दुस्थितिर्भुवि जायते ।
शिवसंस्कारहीने तु नराः स्युर्दुष्टचारिणः ॥ २०७ ॥
अथोपचार वैकल्ये क्षुत्पिपासादिभिर्नराः ।
पीड्यन्ते क्रमभङ्गेतु साङ्कर्यं भुविजायते ॥ २०८ ॥
विद्यादावृति भङ्गेतु प्रेष्याणां दुस्थितिं गुरुम् ।
शान्ति होमं तदाकृत्वा यथावत्सर्वमाचरेत् ॥ २०९ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पाद्यादि द्रव्य हीनके ।
तदङ्गे वा भवेल्लोके तत्तद्द्रव्यविनाशनम् ॥ २१० ॥
पाद्यद्रव्ये तदङ्गे वा विहीने पादरोगता ।
तद्वदाचमनाङ्गे वा मुखरोगो भविष्यति ॥ २११ ॥
शिरस्यर्घ्ये तदङ्गे वा हीने रोगो भवेद्ध्रुवम् ।
दूर्वापुष्पाक्षतैर्हीने तदङ्गे तत्फलं ध्रुवम् ॥ २१२ ॥
अभ्यङ्गादि विहीने तु भवेयुस्सरुजा नराः ।
पञ्चगव्य विहीने तु हीने पञ्चामृतेङ्गके ॥ २१३ ॥
तत्तद्द्रव्यविनाशस्तु भवेल्लोके न संशयः ।
गन्धादानेऽङ्गवैकल्ये पुष्पादाने तदङ्गके ॥ २१४ ॥
तत्तद्द्रव्य विनाशो हि भवेल्लोके मुनीश्वराः ।
धूपेऽदत्ते तदङ्गे वा हीने स्याद्घोर रोगता ॥ २१५ ॥
घण्टायास्ताडने हीने पिशाचै राक्षसादिभिः ।
पीडयन्ते सोपसर्गाश्च जायन्ते तन्निवासिनः ॥ २१६ ॥
दीपप्रदाने हीनेऽङ्ग लोपेवा दृष्टरोगता ।
आमन्त्रण हविर्लोपे तदङ्गानामथापिवा ॥ २१७ ॥
नैवेद्य तदङ्गस्याप्रदाने सस्यनाशनम् ।
ताम्बूलानामभावेऽङ्गे हीने वा वक्त्ररोगता ॥ २१८ ॥
अथ काण्डपटे हीने देवानां संनिधिक्षयः ।
भवेदिति गुरुर्ज्ञात्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ २१९ ॥
देवं संपूज्य तद्द्रव्यं द्विदुणं दापयेच्छिवे ।
शान्तिहोमं ततः कुर्यात् स्नपनं वा गुरुर्नयेत् ॥ २२० ॥
तत्तद्द्रव्यविहीने च द्विगुणं दापयेच्छिवे ।
कर्तव्यस्संहिताहोमश्शताघोर जपोऽथवा ॥ २२१ ॥
द्रव्याणामेव चैतेषामर्धे पादे तदर्धके ।
प्रदत्तेऽघोर मन्त्रेण द्विचतुष्षट्शतं क्रमात् ॥ २२२ ॥
जप्त्वा देवाय तद्द्रव्यंद्विगुणं दापयेत्ततः ।
द्रव्याण्येतान्यमन्त्रेण दत्तानि यदि शङ्करे ॥ २२३ ॥
अदत्तमेव तद्द्रव्यं देवमभ्यर्च्य देशिकः ।
दद्यादन्ते स्वमन्त्रेण द्रव्यं वा द्विगुणं समम् ॥ २२४ ॥
स्नपनं कारयेद्दिष्टं शतं घोरजपं तु वा ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पाद्यादित्रयलोपने ॥ २२५ ॥
दद्योजातनरेशानाश्शतधावर्त्य देशिकः ।
याद्यादि द्विगुणं दद्यात्तद्द्रव्यं केवलं तु वा ॥ २२६ ॥
दूर्वापुष्पाक्षते हीने शतं जापोहृदामतः ।
प्रवर्तमानेऽभ्यङ्गे वोद्वर्तनिर्मज्जनादिके ॥ २२७ ॥
हीने हृदा शतं जप्त्वा द्विगुणं दापयेत्ततः ।
संस्थितेऽभ्यङ्ग तैलाद्ये पूजया संहिताहुतिः ॥ २२८ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये पूर्वकॢप्तशरावृते ।
विलुप्ते संहिताहोमं कृत्वा द्विगुणमाचरेत् ॥ २२९ ॥
अनेन विधिना कुर्यात् पञ्चगव्यं च निष्कृतिम् ।
पूर्वसंकल्पिते गन्धे लुप्ते सद्यः शतं जपेत् ॥ २३० ॥
जुहुयाद्वाथ तद्द्रव्यं द्विगुणं सममेव वा ।
अपुष्कले विहीने वा पुष्पे दत्ते विपर्ययात् ॥ २३१ ॥
शतवारं जपेदीशं तद्दद्यात् द्विगुणं ततः ।
धूपेचारात्रिके घोरं जप्त्वान्ते द्विगुणं ततः ॥ २३२ ॥
धूपारात्रिकयोर्दानकाले नीराजनस्य च ।
दीपमालास्थितेनाथ मुषिकाद्याहृतेन वा ॥ २३३ ॥
वह्निना यदि संस्पृष्टे लिङ्गबेरागमादिके ।
अणुना महता वापि राज्ञो रोगो भविष्यति ॥ २३४ ॥
संशोध्य वह्निना दुष्टं संस्नाप्यपरमेश्वरम् ।
पञ्चामृत समायुक्तं नालिकेरोदकान्वितम् ॥ २३५ ॥
संपूज्य देवदेवेशं मूर्तिहोमं समाचरेत् ।
अणुमात्रो भवेद्वह्निर्यदि शान्तिं समाचरेत् ॥ २३६ ॥
लिङ्गबेरादिसंस्थानि वासांसि यदि वह्निना ।
निर्दग्धानि तदा कुर्यात् कर्म संप्रोक्षणादिकम् ॥ २३७ ॥
दग्धानि चेत् प्रदेशेन तदा शान्तिं समाचरेत् ।
दहने सद्मनः कुर्यात् सद्म संप्रोक्षणात्मकम् ॥ २३८ ॥
देवाय स्नपनं कुर्यात् धामच्छेदादिसंभव ।
तदुक्तां निष्कृतिं कुर्यात् सन्धानादि समन्वितम् ॥ २३९ ॥
वह्निना लिङ्गबेरादावन्यवर्णमुपायते ।
मानुषं चेत् परित्याज्यं ग्राह्यं स्वायंभुवादिकम् ॥ २४० ॥
प्रतिक्रियानुकर्मोक्त्या कार्या संप्रोक्षणान्विता ।
पुस्तको यदि लेशेन दग्धः शान्तिं समाचरेत् ॥ २४१ ॥
सकले विकले कुर्याच्छिवस्य स्नपनं महत् ।
प्राण्यङ्गधूपादेन च पञ्चमस्य शतं जपेत् ॥ २४२ ॥
दीपानामथ वैकल्ये जपेदघोर शतत्रयम् ।
दीपानि द्विगुणं पश्चात् देवदेव प्रदापयेत् ॥ २४३ ॥
रक्षा दीपस्य विच्छेदेऽप्येवं द्विगुणजापयुक् ।
हविष्य दत्ते देवाय स्नपनं तु विधाय च ॥ २४४ ॥
द्विगुणं दापयेत्पश्चादामन्त्रण हविष्यपि ।
अथ काण्डपटे हीने कवचं द्विशतं जपेत् ॥ २४५ ॥
गन्धपुष्पनिवेद्यादि द्रव्येष्वपि तथा भवेत् ।
कृमिकीटनराद्यस्थिनखरोमादि दर्शने ॥ २४६ ॥
त्यजेत् स्वल्पं तु तद्द्रव्यं महच्चेन्न परित्यजेत् ।
शिवाय दत्तद्रव्येषु नखरोमादि दर्शने ॥ २४७ ॥
पञ्चगव्यैस्सुसंस्नाप्य जपेदघोरं शतत्रयम् ।
श्लिष्माश्रुरुधिराद्युक्त द्रव्यैश्चेत् पूजितः शिवः ॥ २४८ ॥
स्नपनं देवदेवाय कल्पयेत् कर्तुरिच्छया ।
सामान्यप्राणि संभूतमलयुक्ते तथाचरेत् ॥ २४९ ॥
नैवेद्याहरणे पाकस्थानात्तोयेन सेचनम् ।
हीनं लङ्घनं तत्र यदि जायेत दोषदम् ॥ २५० ॥
अर्घ्याम्बुना तदाप्रोक्ष्य नैवेद्यं बहुरूपिणा ।
शतं जपेद्विशुध्यर्थं हीने वा शङ्खनिस्वने ॥ २५१ ॥
आतोद्य सहिते स्थाने पुरुषाणां शतं जपेत् ।
प्रागेव निश्चितद्रव्यहीने तद्दोषकारकम् ॥ २५२ ॥
तदा मूलं शतं जप्त्वा द्विगुणं दापयेच्छिवे ।
प्रागेव निश्चितद्रव्यवर्धनं धनवर्धनम् ॥ २५३ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्येऽप्येषा निष्कृतिरीतिता ।
लिङ्गबेरादयश्शून्यमस्तकायदि दोषदाः ॥ २५४ ॥
तदाघोरं शतं जप्त्वा पुष्पाद्यैरर्चयेत्ततः ।
पूर्वसन्ध्यार्चितम्लानपुष्पाद्यैस्समवस्थिते ॥ २५५ ॥
पूजिता लिङ्गबेराद्या यदि दोषकरा नृणाम् ।
अघोरेण शतं जप्त्वा पुनः पूजां समाचरेत् ॥ २५६ ॥
बलिदानविहीनं चेद्भवन्त्यखिलदेवताः ।
तत् स्थान विमुखास्तासां तृप्त्यर्थं द्विगुणं नयेत् ॥ २५७ ॥
दशाहोर्ध्वं विहीनं चेत् स्वाणुनापि शताहुतिः ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये त्वकृते वह्निकर्मणि ॥ २५८ ॥
अवग्रहो भवेत्तत्र शान्तिहोमं समाप्य च ।
पुनस्तत्त्रिगुणं कार्यं तन्मात्रं वा द्विजोत्तमाः ॥ २५९ ॥
यदि देशिकसामर्थ्यं द्विसन्ध्यादौ समाचरेत् ।
होमकार्याणि यावन्ति परित्यक्तानि देशिकैः ॥ २६० ॥
तत्तद्द्रव्यैश्च तावन्ति मिलित्वा दिनवृद्धितः ।
प्रमाणहीनं तत्कुण्डं स्थण्डिलं वारि वृद्धिदम् ॥ २६१ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा यथावत्पुनराचरेत् ।
कुण्डसंस्कारहीने तु शिवाग्निर्नैव सिद्ध्यति ॥ २६२ ॥
तथाविधे कृते होमे कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।
अनिष्पन्ने शिवाग्नौ वा तयोस्संस्कार पूर्वकम् ॥ २६३ ॥
होमः पुनरपीष्टस्स्यान्नान्यथा देव सन्नधिः ।
अशैवाग्नौ कृतो होमश्शैवो व्याधिप्रदो भवेत् ॥ २६४ ॥
शिवाग्निरेव शैवे स्यान्नान्योऽग्निः शिवमन्दिरे ।
वैदिकाग्नि क्रिया या तु नेष्यते शिवमन्दिरे ॥ २६५ ॥
पुण्याहाद्यं कथं चोक्तमिति चेच्छैव चोदितम् ।
इत्यत्र क्रियते नैव स्वमनीषा प्रवर्तितम् ॥ २६६ ॥
शिवालये प्रकर्तव्यमित्यादि श्रुतिचोदितम् ।
अस्ति चैद्वेदिकं कर्मेत्येतत्सिद्धान्तवर्त्मना ॥ २६७ ॥
कामिकादि प्रभेदेन स्थापिते पूजितेऽपिवा ।
नोच्यते वैदिकं वाथ पुराणस्मृतिचोदितम् ॥ २६८ ॥
किमु पाशुपतादीनां प्रवेशो नेतितद्विजाः ।
रक्षितेऽग्नौ तु निर्वाणे यजमान विनाशनम् ॥ २६९ ॥
तदाघोराणुना कुर्यात्सहस्रं जपतर्पणे ।
सशिवेऽपि हि निर्वाणेऽयुतं घोराणुनाहुतिम् ॥ २७० ॥
तत्संख्याजप संयुक्तां निष्कृत्यर्थं समाचरेत् ।
होम द्रव्य विहीने स्यात् तद्द्रव्य द्विगुणागुतिः ॥ २७१ ॥
नित्योत्सवो विहीनश्चेत् सर्वदोषकरो नृणाम् ।
तदादेवं समभ्यर्च्याघोरेणैव शतं हुनेत् ॥ २७२ ॥
सन्धित्रयेऽपि हीने तु शान्ति होमं समाचरेत् ।
अहोरात्रे विहीने तु स्नपनं कारयेच्छिवे ॥ २७३ ॥
पञ्चाहात्तु तदेव स्यादघोरशतहोमयुक् ।
दशाहे स्नपनं शान्तिहोमसंयुक्तमाचरेत् ॥ २७४ ॥
तस्य पक्षकविच्छेदे शान्तिः स्यात् स्नपनेन तु ।
एकमासान्तरे हीने स्नपनं च शताहुतिः (दिशाहुतिः) ॥ २७५ ॥
शान्तिस्तदूर्ध्वं स्यात् किं तु त्रिदिनं ब्राह्मणोत्तमाः ।
पक्षान्तरे ततोप्यूर्ध्वं यदि निष्कृति ऋक्षकम् ॥ २७६ ॥
वर्धयेद्युग्म संख्यातं पक्षपक्षावसानकम् ।
नित्योत्सवश्च कर्तव्यो निष्कृतेरनुदेशिकैः ॥ २७७ ॥
निवर्त्यमाने बेरेण तस्मिन्नित्योत्सवे यदा ।
बेरं विहाय पुष्पाद्यैर्लिङ्गैर्निर्वर्तिते सति ॥ २७८ ॥
तदाघोरं जपेन्मन्त्री त्रिशतं द्विशतं तु वा ।
वृष्टिपातादिभिर्वापि राष्ट्रक्षौभादिहेतुभिः ॥ २७९ ॥
गर्भगेहे कृते नित्योत्सवेप्येवं जपोऽर्धभाक् ।
तत्काले दीपविच्छेदे राष्ट्रभन्धतमो भवेत् ॥ २८० ॥
तदाघोरशतं जप्त्वा दीपद्विगुणमाचरेत् ।
एवं स्याद्यदि वाद्ये वा नृत्ते वा दोषकारकम् ॥ २८१ ॥
कृत्वा तु संहिताहोममघोर जपमेव वा ।
सहस्रं द्विगुणं पश्चान्नृत्तं वाद्यं समाचरेत् ॥ २८२ ॥
तदा वितानवैकल्ये तृतीयं त्रिशतं जपेत् ।
एवं स्यात् बलिदानेऽपि वाद्यादीपविलोपने ॥ २८३ ॥
पादुकाराधने हीने याने वा पादरोगता ।
कुर्याद्वा संहिताहोमं सहस्रं दक्षिणं जपेत् ॥ २८४ ॥
अयोजितेऽस्त्रनाथेवा लिङ्गे पाशुपताह्वये ।
विघ्नबाधा जपेद्घोरं कुर्याद्वा संहिताहुतिम् ॥ २८५ ॥
उत्सवे कृत एवं स्याद्वैपरीत्य प्रदक्षिणे ।
उक्त प्रटक्षिणेहीने संहिताहोम इष्यते ॥ २८६ ॥
बेरादिपतने यानकाले संवत्सरोक्तवत् ।
तद्वत्कुर्यान्निष्कृतिं च अन्नलिङ्गादिपातने ॥ २८७ ॥
बेरेतु पतिते कुर्यादन्नलिङ्गोक्त निष्कृतिम् ।
पादुके पतिते राष्ट्रकलहस्तन्निवर्तये ॥ २८८ ॥
ध्वजाधिवासरीत्या तु कुम्भं संस्थाप्य मध्यमे ।
पादुकं च समभ्यर्च्य तत्पुरश्शान्तिहोमकम् ॥ २८९ ॥
विधाय कुम्भन्यासं च कृत्वान्ते स्नानमाचरेत् ।
भेदादावनुकर्मोक्त्या निष्कृतिस्स्याद्विजोत्तमाः ॥ २९० ॥
सौख्यं चेन्न कृतं विद्यात्तदा तल्लोकदुःस्थितम् ।
पञ्चविंशतिभिः कुर्यात्स्नपनं कलशैस्तदा ॥ २९१ ॥
नवभिः कलशैर्वाथ गव्यस्नपनमेव वा ।
सौख्यानि यानि हीनानि तत्सौख्यं द्विगुणं नयेत् ॥ २९२ ॥
पञ्चाशत् स्नपनाख्यं स्यादनेकदिनलोपने ।
सौख्याङ्गे तु विहीने वा द्विगुणं तु तदा नयेत् ॥ २९३ ॥
पञ्चाचार्याः स्वकर्माणि न कुर्वन्ति तदा यदि ।
तदा मर्त्याः स्ववृत्तिस्था न भवन्त्यत्र वासिनः ॥ २९४ ॥
ईशास्याघोरवामाजाञ्जपेन्मन्त्राश्शतं शतम् ।
सर्वाभावे नयेच्छान्तिहोमं बहुदिनेऽपि च ॥ २९५ ॥
सौख्यश्लोक विहीने स्यात् तत्सौख्यमकृतं भवेत् ।
अघोरेण शतं जप्त्वा पुनस्तद्द्विगुणं नयेत् ॥ २९६ ॥
सौख्यकाले तु गणिकापतने राष्ट्रदुःस्थितिः ।
यावदेव तदा कुर्याच्छान्ति होमं तदुक्तवत् ॥ २९७ ॥
स्नपनं वा त्वघोरेण सहस्रजपमेववा ।
सौख्यदीपस्य विच्छेदे घोरेणैक शतं जपेत् ॥ २९८ ॥
गानाभावे च तद्राष्ट्रभीतिस्सौख्यं यथोदितम् ।
प्रायश्चित्तं तदा कार्यं तद्भीतिविनिबृत्तये ॥ २९९ ॥
आतोद्य नृत्तवैकल्ये संहिताहोम इष्यते ।
सहस्रं वा जपेद्घोरं द्विगुणं दापयेत्ततः ॥ ३०० ॥
नीराजने तदङ्गे वा हीनेऽग्निभयमादिशेत् ।
देवं संस्नाप्य गव्येन समभ्यर्च्यादराद्गुरुः ॥ ३०१ ॥
द्विगुणं तु नयेत्पश्चाद्यानि हीनानि तानि च ।
शान्तिहोमस्तु वा कार्यो मूर्तिहोमोथवा मतः ॥ ३०२ ॥
अदत्ता भस्मरक्षा चेदघोरेण शतं जपेत् ।
अदत्ते दर्पणच्छत्रचामारादौ तदा नयेत् ॥ ३०३ ॥
अघोरजपसाहस्रमथ पञ्चशतं तु वा ।
कृतेऽप्युषितपुष्पाद्यैरर्चने राष्ट्र विभ्रमः ॥ ३०४ ॥
स्नपनं देवदेवाय कृत्वा शान्तिं त्र्यहं नयेत् ।
गर्भगेहे सनिर्माल्ये देवानां नात्र सन्निधिः ॥ ३०५ ॥
स्थलशुद्धिं तदा कृत्वा देवं संपूज्य यत्नतः ।
अघोराख्यं जपेन्मन्त्रं सहस्रं दोषशान्तये ॥ ३०६ ॥
निर्माल्य सङ्करोपेतैर्द्रव्यैरीशे प्रपूजेते ।
तद्राष्ट्रवासिनो मर्त्याः पीडयन्ते शत्रुभिस्तदा ॥ ३०७ ॥
क्षयकुष्ठादिरोगार्तैर्बधिरैः पापरोगिभिः ।
अपस्मारादिभिर्ग्रस्तैर्दुष्टलक्षण लक्षितैः ॥ ३०८ ॥
हीनाधिकाङ्गैर्वेज्यायां कृतायां विशिखैस्तु वा ।
राष्ट्रक्षोभाय सा पूजा भवेन्निष्कृतिरुच्यते ॥ ३०९ ॥
सकृत् कृतेऽर्चने घोरशतमेकं नेयेद्गुरुः ।
तदूर्ध्वं शतवृद्ध्या तु कालभेदाज्जपं नयेत् ॥ ३१० ॥
पक्षोर्ध्वे संहिताहोमो मासोर्ध्वे शान्तिहोमकः ।
षाण्मासोपरि शान्तिस्स्यान्मूर्तिहोमस्समोपरि ॥ ३११ ॥
स्वदेशकालयोरेव यज्ञा इष्टफलप्रदाः ।
अन्यदेशेऽन्यकाले च त एवानिष्टहेतवः ॥ ३१२ ॥
सन्ध्याति क्रमणे घोर सहस्र जपमाचरेत् ।
सा च पञ्चविधा प्रोक्ता शास्त्रे बालादि भेदतः ॥ ३१३ ॥
बालातिबाला युवतिर्वृद्धाति श्रेयसी मता ।
अतिबालाति वृद्धाभ्यां तास्सार्ध घटिका मताः ॥ ३१४ ॥
मार्ताण्डस्योदयार्धात्तु मध्यमात् पूर्वगानिनी ।
अतिबाला च बाला च नास्ति ग्राह्यस्तिसृष्वपि ॥ ३१५ ॥
सन्ध्यास्तत्पृष्ठगामिन्यो युवत्याद्यस्समीरिताः ।
तास्वेव प्रारभेत्पूजां पूर्वाह्णादिषु सर्वदा ॥ ३१६ ॥
श्रेयस्यामुत्तमा तस्याः पार्श्वयोर्मध्यमे मते ।
अतिबालातिवृद्धा च गर्हितारम्भकर्मणि ॥ ३१७ ॥
आराब्धाचेत्तयोः पूजा पूर्वोक्तानिष्कृतिर्मता ।
सन्ध्यारम्भे तदन्यत्र संहिताहोममाचरेत् ॥ ३१८ ॥
आदिशैव कुलोद्भूत व्यतिरिक्तैश्शिवार्चने ।
कृते परार्थे दोषाय सकृत्सन्ध्यार्चने कृते ॥ ३१९ ॥
आचरेत्संहिताहोमं तद्वृद्ध्यादिनवर्धने ।
पक्षोर्ध्वं शान्तिरित्युक्ता मासोर्ध्वं शान्तिहोमकः ॥ ३२० ॥
द्विमासे मूर्तिहोमः स्याच्चतुर्मासे दिशाहुतिः ।
षाण्मासोर्ध्वे विधातव्यं कर्मसंप्रोक्षणं द्विजाः ॥ ३२१ ॥
षाण्मासात्परतो यस्मादतो देवलकाह्वये ।
अधिकारोऽनुशैवेस्ति भृत्यर्थं न बवेद्यदि ॥ ३२२ ॥
मध्यदेशोद्भवश्चेद्यस्तस्य तत्राधिकारिता ।
चललिङ्ग प्रतिष्ठायां दीक्षायां सर्वदेशकाः ॥ ३२३ ॥
विन्ध्याद्रे र्दक्षिणे राज्ञामुत्तरे वैश्यजन्मनाम् ।
सान्तानिकस्य सर्वत्र न च शूद्रस्य कीर्तिता ॥ ३२४ ॥
अधिकारविहीनेनानुष्ठितं त्वकृतं भवेत् ।
कृते देवलकाह्वेन स्थापनादौ गुरूत्तमाः ॥ ३२५ ॥
पुनस्संस्थापनं कृत्वा विधिनार्चां समाचरेत् ।
अधिकारविहीनेनानुष्ठितं तद्वदाचरेत् ॥ ३२६ ॥
एवं नित्यविधौ प्रोक्तं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमाः ।
अष्टबन्धादि विश्लेषे निष्कृतिक्रम उच्यते ॥ ३२७ ॥
अष्टबन्धे तु विश्लिष्टे लिङ्गे वा प्रतिमादिके ।
रिपुणा संगृहीतो वा देवी वा केवलाद्विजाः ॥ ३२८ ॥
देवीं विहाय देवो वा केवलो रिपुणा हृतः ।
तत्रापि धाम्नि स्फुटिते महत्स्वल्पादि भेदतः ॥ ३२९ ॥
स्थूप्याद्यवयवच्छेदे स्थलाधो जलनिस्रवे ।
स्थलेऽधः पतिते वापि तदङ्गे वाखिलेऽपि वा ॥ ३३० ॥
पिण्डिकापतने वाधः परिवारविलोपने ।
बलिपीठविहीने तु तज्जीर्णे स्फोटनेऽपिवा ॥ ३३१ ॥
तद्दाहपतनादौ च प्राकारे गोपुरे तथा ।
जीर्णेपि पतिते वापि स्फोटनादिसमन्विते ॥ ३३२ ॥
कपिकुक्कुटकाद्यैर्वा कपोतैस्सूकरैश्श्वभिः ।
उलूकगृध्रकाकैश्च ऋतुस्त्री चोर गर्दभैः ॥ ३३३ ॥
पतितैः प्रेतकैर्वापि पातकैस्सूतकैरथ ।
गूढजैः पापरोगात्तैर्व्रात्यैर्वा प्रतिलोमजैः ॥ ३३४ ॥
गुर्वादिद्रोह संयुक्तैर्दीक्षाहीनैर्द्विजातिभिः ।
चतुष्पादैरथान्यैश्च पक्षिभिर्वा सरीसृपैः ॥ ३३५ ॥
हीनजातिभिरन्यैर्वा नरैर्दीक्षान्तरस्थितैः ।
शिल्पिभिः पाणचण्डालरजकाद्यैरथापि वा ॥ ३३६ ॥
स्पृष्टे पीठेऽथ लिङ्गे वा बेरादौ गर्भगेहके ।
प्रविष्टे वाथ पूर्वे तु मण्डपे प्रतिमाह्वये ॥ ३३७ ॥
परिवारालये वान्तर्मण्डपे वा द्वितीयके ।
महानसे प्रविष्टे वा बलिपीठेषु वा द्विजाः ॥ ३३८ ॥
निर्वाणदीक्षया हीनैश्शूद्राद्यैस्समयस्थितैः ।
परार्थं स्थापिते लिङ्गे स्पृष्टे गर्भे प्रवेशिते ॥ ३३९ ॥
अन्तर्मण्डलसालादौ मालिकादौ च मण्टपे ।
उषिते वा चिरं मध्ये अशुचिक्षेपणेऽथवा ॥ ३४० ॥
गर्भेऽर्धमण्डपे बेरमण्डपे बाह्यदेशके ।
विष्ठाख्यप्रस्रवोद्गारश्लेष्म मद्यादि सेचने ॥ ३४१ ॥
अशौचिभिः त्रिवर्णाद्यैरन्तर्मण्डलवेशने ।
प्रासादे गर्भगेहेऽर्धे प्रतिमा मण्टपादिके ॥ ३४२ ॥
साले वा मालिकायुक्ते केवले गोरुराङ्कणे ।
बेरे पीठे वृषादौ वा तद्धाम्नि बिलपीठके ॥ ३४३ ॥
परिवारालये कूपे पचनालय एव वा ।
आस्थानमण्डपेऽन्यास्मिन् नृपवेश्मनि वा गृहे ॥ ३४४ ॥
सभायां चूलिकायां वा वाल्मीके समुपस्थिते ।
शिथिलीसंभवे वाथ मधुपञ्जर संभवे ॥ ३४५ ॥
बृहत्पिपीलिकाक्षुद्रारक्तस्त्रीक्षुद्रजन्तवः ।
एतेषां वा समुत्पत्तौ द्वारे वा शयनालये ॥ ३४६ ॥
तैलाज्यहविषः स्थाने द्वारनालेऽनिलालये ।
अजगोमहीषादीनां स्थाने वा ग्राम मध्यमे ॥ ३४७ ॥
दार्वादि लिङ्गे बेरादौ वीथ्यां वा चैत्यदारुणि ।
मठे प्रपादिके वापि आरामादावथापि वा ॥ ३४८ ॥
लिङ्ग मूलेऽथवा तेषां वल्मीकादौ समुद्भवे ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये लुप्ते स्नपनकर्मणि ॥ ३४९ ॥
वैकल्ये वा तदङ्गस्य स्थण्डिले वा तदङ्गके ।
कुम्भादीनां विलोपे च कुम्भादौ मानवर्जिते ॥ ३५० ॥
स्थापिते शिवकुम्भे वा करके कलशेऽपिवा ।
भेदादिसहिते दत्ते पृष्टे वा द्विजसत्तमाः ॥ ३५१ ॥
शङ्ख हैमादि पात्रैर्वा ब्रह्मवृक्षादलोद्भवैः ।
स्नपने कल्पिते बेरे सूत्रवेष्टनवर्जिते ॥ ३५२ ॥
स्वल्पेन तन्तुनावाथ वेष्टिते कलशादिके ।
विधानकूर्च लोपे वा उत्कूर्चक्रमलोपने ॥ ३५३ ॥
रत्नहेमाम्बरादीनां विलोपे च घटादिषु ।
गव्यादि द्रव्य लोपे वा पुण्याहे वा विवर्जिते ॥ ३५४ ॥
कुम्भादावर्चनापेते मन्त्रन्यासाप्रकल्पने ।
आषाढादिषु मासेषु कृत्तिकान्तेषु पञ्चसु ॥ ३५५ ॥
पवित्रारोहणे हीने दमनारोहणेऽपिवा ।
कृत्तिकादीपविच्छेदे राष्ट्रक्षोभादिहेतुभिः ॥ ३५६ ॥
बेरादौ भुवि तोये वा गुहायां वा सुरक्षिते ।
पुष्पशून्यशिरोलिङ्गे वृष्टिपातादिसेचिते ॥ ३५७ ॥
भग्नधामस्थिते वापि मृगपक्षिसरीसृपैः ।
पशुभिर्बाधिते लिङ्गे देवतान्तरबाधिते ॥ ३५८ ॥
एवमादिषु कृत्येषु प्रायश्चित्तं विधीयते ।
अष्टबन्धेतु विश्लिष्टे राष्ट्रे शैथिल्यमादिशेत् ॥ ३५९ ॥
अष्टबन्धं त्रिबन्धं वा कृत्वान्ते स्नपनं नयेत् ।
पुरातनं परित्यज्य शास्त्रेणास्त्रं समुच्चरन् ॥ ३६० ॥
अघोरेण शतं होमं समिदाज्यतिलोदनैः ।
रिपुणा संगृहीतं चेल्लिङ्गं वा प्रतिमादिकम् ॥ ३६१ ॥
तद्राष्ट्रनाशो नृपतिश्शत्रुभिः परिपीड्यते ।
सर्वयत्नात् तदाहृत्य तत्रैव स्थापनाय च ॥ ३६२ ॥
लब्धं चेल्लिङ्ग बेराद्यं गुप्तदेशेविधाय च ।
लिङ्गोत्पाटजदोषस्य शान्त्यर्थं घोरमन्त्रतः ॥ ३६३ ॥
सहस्रं होमयेजाद्यतिलाभ्यां चरुणा शतम् ।
मधुरत्रय संयुक्तं सहस्रं दूर्वयाहुतिम् ॥ ३६४ ॥
कृत्वान्ते स्थापनोक्त्यातु स्थापयेत्पूर्वभूतले ।
लक्षणोद्धारणं दृष्टि मोचनं जलवेशनं ॥ ३६५ ॥
विहायान्यत् प्रकर्तव्यं स्थापयेत् तत्वदर्शिभिः ।
अलब्धं लिङ्गबेराद्यं यदान्यत् स्थापयेन्नवम् ॥ ३६६ ॥
मादादर्वाक् तदूर्ध्वं चेद्यावन्मासत्रयावधि ।
प्रत्यहं शान्तिहोमश्च कर्तव्यः स्थापनान्तकम् ॥ ३६७ ॥
तदूर्ध्वं स्थापनं बाललिङ्गादेश्चात्र नोदितम् ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मासत्रितयमध्यमे ॥ ३६८ ॥
संस्थाप्य बाललिङ्गाद्यं बालस्थापन वर्त्मना ।
कैर्गृहीतं क्व चोराद्याः क्व लिङ्गं कीदृशं तु तत् ॥ ३६९ ॥
प्रतिमा मुखलिङ्गं वा बाणलिङ्गादिकं तु वा ।
प्रत्यहं चैवमन्वेष्य स्थितमन्यत्रचेद्ध्रुवम् ॥ ३७० ॥
तदायुद्धेन जित्वा वा वित्तं दत्वाथवादरात् ।
आहृत्य लिङ्गबेराद्यं स्वस्थाने स्थापयेभृशम् ॥ ३७१ ॥
संवत्सरत्रयादर्वाक् संलब्धं बहुयत्नतः ।
संवत्सरत्रयादूर्ध्वमलब्धं चेन्मुनीश्वराः ॥ ३७२ ॥
मूलस्थाने यथापूर्वं तद्द्रव्यैस्तत्प्रमाणतः ।
संस्थाप्य मूललिङ्गाद्यमर्चयेदर्चनोक्तवत् ॥ ३७३ ॥
अज्ञातं पूर्वमानं चेदाकृतिर्वगुरूत्तमैः ।
तत्प्रासादानुरूपेण यजमानानुरूपतः ॥ ३७४ ॥
लिङ्गमापाद्य विधिना स्थापयेदुक्तवर्त्मना ।
बाणलिङ्गं तु वा तत्र स्थापयेत् सर्वसिद्धये ॥ ३७५ ॥
बेराद्यं पीठिकावापि न्यायेनानेन कारयेत् ।
देवीं विहाय देवो वा देवी वा केवला यदा ॥ ३७६ ॥
शत्रुभिस्संगृहीता चेत् स्थितस्यैवानुरूपतः ।
संपाद्य चेतरं तस्य प्रतिष्ठां च समाप्य च ॥ ३७७ ॥
कल्याणं कारयेदन्ते विधिना देशिकोत्तमः ।
स्थापनान्ते तु बेरमाद्यमानीतं चेत्तदन्तिके ॥ ३७८ ॥
देशे संस्थाप्य विधिना पूजयेन्नित्यमादरात् ।
पीठं चेत् सन्त्यजेल्लिङ्गे नाथवान्येन योजयेत् ॥ ३७९ ॥
प्रासादस्स्फुटितः पूर्वे यदि राज्ञो भयं भवेत् ।
आग्नेययामग्निदाहः स्याद्दक्षिणे कलहो भवेत् ॥ ३८० ॥
नैॠत्यं धननाशस्स्याद्वारुण्यां भृत्यनाशनम् ।
वायव्यां शत्रुवृद्धिस्यादुत्तरे पुत्रनाशनम् ॥ ३८१ ॥
ऐशान्यां दुःखभाग्राजाक्रमेणैवं फलं मतम् ।
उत्तमादि विभेदेन कृत्वा शान्तिं पुरोदिताम् ॥ ३८२ ॥
शान्तिहोमयुतामन्ते सन्धानं धाम्न आचरेत् ।
प्रासादमनुकर्मोक्त्या कारयेद्वा यथाविधि ॥ ३८३ ॥
स्वल्पभेदादियुक्तश्चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ।
प्रासादार्धे त्रिपादे वा पादेऽष्टांशेऽथ भग्नके ॥ ३८४ ॥
कुर्याद्धाम्नोऽथ सन्धानं षट्पञ्चयुगवह्निजम् ।
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यं पूर्वोक्तं भावितात्मभिः ॥ ३८५ ॥
स्थूप्याद्यवयवच्छिन्नेऽप्येतदेकाहमाचरेत् ।
स्थलाधो जलनिःस्रावे जलेऽधः पतितेऽपिवा ॥ ३८६ ॥
तदङ्गे वा निभग्ने तु भूमौ दोषः प्रजायते ।
शान्तिहोमं तदाकुर्यात् सलिले पतिते त्र्यहम् ॥ ३८७ ॥
कुम्भस्थं वा देवेशं कृत्वा कुर्यात् स्थलक्रियाम् ।
प्रोक्षयेद्वास्त्रतोयेन स्नानार्थं प्रतिसन्ध्यकम् ॥ ३८८ ॥
पुण्याहप्रोक्षणोपेतं शिल्पिभिः कारितेस्थले ।
ततस्संप्रोक्षणं कुर्यात् स्थलकर्मावसानके ॥ ३८९ ॥
पिण्डिका पतिताऽधश्चेत् स्वस्थानान्मुनिपुङ्गवाः ।
पीडारिभिर्भवेत् कुम्भवर्धन्योश्च शिवं शिवाम् ॥ ३९० ॥
सविद्येशं समावाह्य पिण्डीं स्थानगतां नयेत् ।
नयेत्तुत्रिदिनं शान्तिं मन्त्रन्यासपुरस्सरम् ॥ ३९१ ॥
ततस्संप्रोक्षमं कुर्याच्छिल्प्यादिस्पर्शनं यदि ।
परिवार विहीनेतु भृत्यवर्गस्यनाशनम् ॥ ३९२ ॥
परिवारं समापाद्य प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ।
बलिपीठे विहीने तु सर्वदोषावहं भवेत् ॥ ३९३ ॥
संकल्प्य पूर्ववत्पीठं ततस्तत्स्थापनं नयेत् ।
तज्जीर्णे स्फुटिते दाहे पतनादौ सति द्विजाः ॥ ३९४ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा संप्रोक्षणमथाचरेत् ।
प्राकारे गोपुरे जीर्णे पतिते स्फोटनादिके ॥ ३९५ ॥
राज्ञो भयकरं प्रोक्तं शान्तिहोमं तदा नयेत् ।
ततस्संप्रोक्षणं कुर्यात् सन्धानं स्फोटनादिषु ॥ ३९६ ॥
कृत्वा गव्येन संप्रोक्ष्य शान्तिमेकाहमाचरेत् ।
कपि कुक्कुटकाद्यैर्वा कपोतैस्सूकरैःश्वभिः ॥ ३९७ ॥
उलूकगृध्रकाकैश्च ऋतुस्त्रीचोर गर्दभैः ।
पतितैः प्रेतकैर्वापि पातकैस्सूतकैरथ ॥ ३९८ ॥
गूढजैः पापरोगात्तैर्व्रात्यैर्वा प्रति लोमजैः ।
गुर्वादिद्रोह संयुक्तैदीक्षाहीनैर्द्विजादिभिः ॥ ३९९ ॥
चतुष्पादैरथान्यैश्च पक्षिभिर्वा सरीसृपैः ।
हीनजातिभिरन्यैर्वा नरैर्दीक्षान्तरस्थितैः ॥ ४०० ॥
शिल्पिभिः पाणचण्डालरजकाद्यैरथापिवा ।
स्पृष्टे पीठेऽथ लिङ्गे वा बेरादौ तत्रवासिनः ॥ ४०१ ॥
राष्ट्रे शत्रु जनैर्मर्त्याः पीडयन्ते सर्व एव ते ।
मृत्भाण्डांस्तु त्यजेदेतैः स्पृष्टानासन्नकानपि ॥ ४०२ ॥
गोमयालेपने कृत्वा पुण्याहं च गुरूत्तमः ।
गव्येन स्नपनं कृत्वा संप्रोक्षनमथाचरेत् ॥ ४०३ ॥
ऋतुस्त्रीपातकाशौचकारकैः स्पर्शितेसति ।
शान्तिहोमादिकं कार्यं प्रागुक्तं रजकैरपि ॥ ४०४ ॥
चण्डालपाणकाद्यैश्चेच्छान्तिकर्मादिकं नयेत् ।
गर्भगेहे प्रविष्टे तु स्नपनं शान्तिहोमयुक् ॥ ४०५ ॥
संप्रोक्षणं विनाकुर्यात् कपिकुक्कुटकादिभिः ।
ऋतुस्त्रीपातकाद्यैश्चेत् प्रविष्टं गर्भगेहकम् ॥ ४०६ ॥
तदा संप्रोक्षणं कुर्यात् केवलं प्राक् प्रचोदितम् ।
चण्डालरजकाद्यैश्चेच्छान्ति होमसमायुतम् ॥ ४०७ ॥
संप्रोक्षणं विधातव्यं क्रमादेवं त्रिधा मतम् ।
शान्तिकर्मदिशाहोमं क्रमात्संप्रोक्षणं नयेत् ॥ ४०८ ॥
त्रिप्रकारैः क्रमादर्धमण्डपस्य प्रवेशने ।
प्रथमे च द्वितीये च चण्डालविहितं तु यत् ॥ ४०९ ॥
प्रायश्चित्तमृतुस्त्रीणां स्पर्शनादौ विधीयताम् ।
प्रतिमा मण्डपावेशे त्रिप्रकारैः क्रमेण वै ॥ ४१० ॥
शान्तिहोमं च मूर्त्याख्यं दिशाहोमं क्रमान्नयेत् ।
दीक्षाहीनान् द्विजातींश्च हित्वा दीक्षान्तरानपि ॥ ४११ ॥
परिवारालयावेशेऽप्येतदेव समीरितम् ।
कपोतकाकसर्पादि प्रवेशो नात्र दोषभाक् ॥ ४१२ ॥
चण्डालरजकाद्यैश्चेदन्तर्मण्डल वेशनम् ।
कृतं चेन्मूर्तिहोमस्स्याच्छान्तिहोमो द्वितीयके ॥ ४१३ ॥
गोमयालोपनाद्यं च समानं सर्वकर्मसु ।
परिवारालयोक्तं प्रायश्चित्तं महानसे ॥ ४१४ ॥
महानससमा ज्ञेया बलिपीठेषु निष्कृतिः ।
निर्वाण दीक्षया हीनाश्शूद्राद्यास्समयस्थिताः ॥ ४१५ ॥
परार्थं स्थापितं लिङ्गं सुस्थिरं संस्पृशन्ति चेत् ।
कर्तव्यं स्नपनं शान्तिहोमो गर्भ प्रवेशने ॥ ४१६ ॥
अर्धमण्डपवेशादौ तस्य दोषो न विद्यते ।
अन्तर्मण्डलसालादौ मालिकादौ च मण्डपे ॥ ४१७ ॥
चिरं चेदुषितं मर्त्यैरशुचिक्षेपणं तु वा ।
कृतं संशोध्य भूमिं तु क्षालयेद्गोमयादिभिः ॥ ४१८ ॥
उपधातानुरूपेण पुण्याहं शान्तिमाचरेत् ।
गर्भेऽर्धमण्डपे बेरमण्डपे बाह्यतः क्रमात् ॥ ४१९ ॥
विष्ठाख्य प्रस्रवोद्गार श्लेष्म मध्यादि सेचने ।
संप्रोक्षणं दिशाहोमं मूर्त्याख्यं शान्तिहोमकम् ॥ ४२० ॥
कुर्याद्गोमयशुद्ध्यादि पूर्ववत् कथितं द्विजाः ।
आशौचिनां त्रिवर्णानामन्तर्मण्डलवेशनम् ॥ ४२१ ॥
दीक्षितानां न दोषाय भवेदेवं मुनीश्वराः ।
ततोन्येषां प्रवेशे तु पञ्चगव्येन सेचयेत् ॥ ४२२ ॥
तत् बहिर्वेशनं तेषां नदोषाय प्रकल्पते ।
मच्चिन्ह धारिणो वाथ शूद्रा वा येऽनुलोमिनः ॥ ४२३ ॥
दीक्षिता वा त्रिवर्णैश्च सदृशास्स्युरदीक्षितैः ।
दीक्षिता मन्त्रहीना वा रुद्रकन्यासमा मताः ॥ ४२४ ॥
पञ्चाचार्याश्च विप्राद्यैर्दीक्षिताश्चेद्दीक्षितैः ।
प्रासादे गर्भगेहेर्धे प्रतिमा मण्डपादिके ॥ ४२५ ॥
साले वा मालिकायुक्ते केवले गोपुरेऽङ्कणे ।
बेरे पीठे वृषादौ वा तद्धाम्नि बलिपीठके ॥ ४२६ ॥
परिवारालये कूपे पचनालय एव वा ।
आस्थानमण्डपेऽन्यस्मिन् नृपवेश्मनि वा गृहे ॥ ४२७ ॥
सभायां चूलिकायां वा वाल्मीके समुपस्थिते ।
शिथिली सम्भवे वाथ मधुपञ्जर सम्भवे ॥ ४२८ ॥
बृहत् पिपीलिका क्षुद्रारक्तस्त्रीक्षुद्रजन्तवः ।
समुत्थिताश्चेद्भूम्यादौ सर्वदोषावहो नृणाम् ॥ ४२९ ॥
पूर्वादितः क्रमेणैषां फलं च शृणुत द्विजाः ।
रोगो भयं वह्निदाहो बन्धुनाशो धनागमः ॥ ४३० ॥
पुत्रनाशस्सुहृत्प्राप्तिर्धान्यमर्थविनाशनम् ।
मध्यादीशानपर्यन्तं वल्मीकस्य च दर्शने ॥ ४३१ ॥
शिथिली सम्भवे मध्ये उत्पद्यन्ते सुखं भवेत् ।
तदूर्ध्वं प्राणिनाशस्स्यादिन्द्रभागे भयं भवेत् ॥ ४३२ ॥
सुहृदागमनं वह्नौ भवेदादौ द्विजोत्तमाः ।
राजक्षोभस्तदूर्ध्वं स्यादर्थलाभो यमे भवेत् ॥ ४३३ ॥
तदूर्ध्वं चैव भार्याया मरणं स्वामिनो भवेत् ।
वृद्धिर्निऋतिकाष्ठायामनर्थं स्यात्तदूर्ध्वतः ॥ ४३४ ॥
वारुण्यां धनलाभस्यादादौ चोरभयं पुनः ।
वायु दिक्स्था तु कन्यायाः सोमे स्याच्छत्रुभिर्भयम् ॥ ४३५ ॥
तदूर्ध्वं धान्यलाभस्स्यादीशाने स्यान्महाभयम् ।
गृहनाशो भवेद्वारे शयनस्थानके मृतिः ॥ ४३६ ॥
तैलाज्यहविषः स्थाने चतुष्पान्नाशनं भवेत् ।
द्वारनाले भवेद्भार्यामरणं भृत्यहारिणी ॥ ४३७ ॥
तिलस्थानगता गोऽजमहिषाद्यालयाश्रिताः ।
दृष्टिरोगो भवेद्ग्राममध्यो देवालयादिके ॥ ४३८ ॥
तदङ्गभूत राष्ट्रस्य भयं लिङ्गे नृपस्य तु ।
सभायां चैत्यवृक्षे वा महावीथ्यां मठेऽपि वा ॥ ४३९ ॥
प्रपारामादिके कूपे वाथ राष्ट्रस्य दुःस्थितिः ।
लिङ्गमूले तु जाताश्चेन्नृपतेर्भयमादिशेत् ॥ ४४० ॥
मधुनीडसमुत्पत्तावेवमेव फलं भवेत् ।
वल्मीकदर्शनेऽप्येवं द्वारादावीरितं फलम् ॥ ४४१ ॥
खातयोग्यं खनित्वादावापूर्य लवणादिभिः ।
शुद्धमृत्खण्ड सहितैर्न यथा पुनरुद्भवः ॥ ४४२ ॥
पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः ।
संस्थाप्य कलशैर्देवं मूर्तिहोमं समाचरेत् ॥ ४४३ ॥
बाललिङ्गादिके लिङ्गे बेरे पीठेऽथ धाम्नि वा ।
गर्भगेहेऽथवा द्वारि सप्ताहं चैवमाचरेत् ॥ ४४४ ॥
जातेर्धमण्डपे बेरमण्डपे त्रिदिनं नयेत् ।
कुर्यादन्यत्र मूर्त्याख्यं शान्तिहोममथैकहम् ॥ ४४५ ॥
राजधाम्नि दिशाहोमं द्विसप्ताहं समाचरेत् ।
मधुनीडं तु चेत्तत्स्थं मधुनीडं विसर्जयेत् ॥ ४४६ ॥
संशोध्य गोमयाम्भोभिस्संप्रोक्ष्यास्रजवारिणा ।
देवेश स्नपनं कृत्वा दिशाहोमं तदा नयेत् ॥ ४४७ ॥
वल्मीकस्य पुरा प्रोक्तदिनसंख्यावशेन तु ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये लुप्ते स्नपनकर्मणि ॥ ४४८ ॥
महाव्याधिर्भवेत् कर्तुश्शान्तिहोमं तदा नयेत् ।
पुनश्च स्नपनं कुर्यादिष्टकाले पुरोक्तवत् ॥ ४४९ ॥
वैकल्ये वा तदङ्गस्य राष्ट्रं पापरतं भवेत् ।
अघोरं त्रिशतं जप्त्वा संपूर्णस्नपनं नयेत् ॥ ४५० ॥
विहीने स्थण्डिलाङ्गे वा दुःस्थितिर्भुविजायते ।
हुत्वाऽघोरं सहस्रं तु यथोक्तं स्थण्डिलं नयेत् ॥ ४५१ ॥
कुम्भादयो विहीनाश्चेत् प्रमाणविहिताश्च वा ।
जायते कलहो राष्ट्रे जप्त्वाघोरं सहस्रकम् ॥ ४५२ ॥
पुनश्च स्नपनं कुर्यात् कुम्भास्त्रकरकेतरैः ।
इति तन्मात्रकैरेवं द्विगुणद्रव्य संयुतैः ॥ ४५३ ॥
यदा मनोज्झिताः कुम्भाः पूर्वाघोरशतत्रयम् ।
द्विशतं च शतं कुम्भे वर्धन्यां कलशेषु च ॥ ४५४ ॥
क्रमाज्जपेत् गुरुर्मन्त्री तेषां मान प्रसिद्धयस ।
स्थापितश्शिवकुम्भो वा वर्धनी कलशोऽथवा ॥ ४५५ ॥
भेदादि सहितोऽदत्तपृष्ठो वा यदि जायते ।
तदा राज्ञो महिष्याश्च कर्मिणां दोषदो भवेत् ॥ ४५६ ॥
तदा पञ्चशतं मन्त्री द्विशतं च शतं क्रमात् ।
जपेदघोर मन्त्रेण सदैव द्विगुणं जपेत् ॥ ४५७ ॥
कुम्भाद्यमन्यमादाय तत्तत्द्रव्ययुतं न्यसेत् ।
शरावशङ्खहैमादिपात्रे वा ब्रह्मवृक्षजे ॥ ४५८ ॥
संस्थाप्य स्नापयेद्देवं शतघोरजपान्वितम् ।
सूत्रैरवेष्टिताः कुम्भपूर्वाश्चेच्छत्रुवर्धनम् ॥ ४५९ ॥
अघोरेणजपः पश्चात् कर्तव्यश्शतसंख्यया ।
तथैव वेष्टितास्स्वल्पतन्तुना निष्कृतिर्मता ॥ ४६० ॥
पिधानलोपे घोरेण शतसंख्यं जपेद्गुरुः ।
कूर्चे विहीने देवानां सन्निधिर्नात्र विद्यते ॥ ४६१ ॥
उत्कूर्चादि विपर्यासे तद्वदेव फलं मतम् ।
तदा हृदा जपेन्मन्त्री द्विशतं त्रिशतं तु वा ॥ ४६२ ॥
रत्नहेमाद्यभावे तु निर्धनः स्थपतिर्भवेत् ।
तथैव वस्त्रलोपे च सहस्रं तु जपेधृदा ॥ ४६३ ॥
पुनश्च स्नपनं कुर्यादुक्तरत्नाभिर्यथा ।
गव्यादि द्रव्य लोपे तु राष्ट्रेकलहमादिशेत् ॥ ४६४ ॥
तदाघोरशतं जप्त्वा तद्द्रव्यं योजयेच्छिवे ।
पुण्याह प्रोक्षणेहीन जपेद्घोरशतं पुनः ॥ ४६५ ॥
कुम्भादावकृतेज्या चेदकृतं स्नपनं भवेत् ।
शान्तिहोमं तदा कुर्यान्मन्त्रन्यासेऽकृते यदि ॥ ४६६ ॥
जपेद्घोरशतं मन्त्री देवसन्निधिहेतवे ।
आषाढादिषु मासेषु कृत्तिकान्तेषु पञ्चसु ॥ ४६७ ॥
पवित्रारोहणे हीने वर्तन्ते तत्य याः क्रियाः ।
तास्सर्वा निष्फला एव प्रासादे वा गृहादिके ॥ ४६८ ॥
देवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमं तु कारयेत् ।
इष्टमासे ततः कुर्यात् पवित्रारोहणं परम् ॥ ४६९ ॥
दमनारोहणेऽप्येवं कीर्तितो विधिरग्रजाः ।
दीपावलिर्विहीना चेत् पीड्यन्ते शत्रुभिर्नराः ॥ ४७० ॥
मूर्तिहोमं तदा कृत्वा नयेत्तां लब्धमासके ।
राष्ट्रक्षोभेऽरिचोराद्यैः परस्परविरोधतः ॥ ४७१ ॥
बेरादि बाध शङ्कायां गुहायां वा जलेऽपि वा ।
भूमौ वा रक्षयेत्तस्मिन् क्रियामेनां विधाय च ॥ ४७२ ॥
संपूज्य बेरं गन्धाद्यैस्तदग्रे स्थण्डिले कृते ।
कुम्भं च वर्धनीयुक्तं कलशैरावृतं न वा ॥ ४७३ ॥
सूत्रादि सहितं न्यस्त्वावाह्य सोमं महेश्वरम् ।
विद्येश्वरसमोपेतं स्वस्वमन्त्रैस्समर्चयेत् ॥ ४७४ ॥
तत्पूर्वे स्थण्डिलं कृत्वा शिवाग्निं शिवमन्त्रतः ।
शतमर्धं मनोन्मन्या ब्रह्मभिस्त्वङ्गसंयुतैः ॥ ४७५ ॥
विद्येश्वर समायुक्तं प्रत्येकं शतहोमयुक् ।
समिदाज्यान्नसंयुक्तमन्ते पूर्णाहुतिं नयेत् ॥ ४७६ ॥
कुम्भे च करके पीठे मृदादिपरिकल्पिते ।
इष्टकारचिते पीठे लिङ्गे वा विन्यसेन्मनुम् ॥ ४७७ ॥
तत्कुम्भस्थजलेनैव पीठाद्यं स्नापयेद्गुरुः ।
पीठस्याद्यः स्थले देवी पिण्डिकायां तु वा न्यसेत् ॥ ४७८ ॥
तदर्थं प्रत्यहं पूजां लिङ्गे पीठेऽथवा नयेत् ।
एतद्विधानं बेराणां भवेत्सन्निधिकारणम् ॥ ४७९ ॥
पुष्पशून्यशिरोलिङ्गं यस्य राष्ट्रे व्यवस्थितम् ।
क्षयं तस्यावहेन्नित्यं वृष्टिवातातपादिभिः ॥ ४८० ॥
सेवितं भग्नधामस्थं मृगपक्षि सरीसृपैः ।
पशुभिर्बाधितं लिङ्गं देवतान्तरबाधितम् ॥ ४८१ ॥
कर्तारं बाधते नित्यं शक्तानपि च बाधते ।
तस्मात्प्रोक्षण कर्माद्यमचिरात्कारयेन्नृपः ॥ ४८२ ॥
ततः प्रभृति पूजां च कारयेत्स्वस्य वृद्धये ।
उत्तमां मध्यमां हीनां कनिष्ठामथवा द्विजाः ॥ ४८३ ॥
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं जपसंयुतम् ।
गन्धोपेतं विशिष्टं स्यात् सधूपं तत्परं मतम् ॥ ४८४ ॥
सदीपं चेत् ततश्शिष्टं सनैवेद्यं ततस्तथा ।
सताम्बूलं ततःश्रेष्ठं सबलिश्शस्यते मतः ॥ ४८५ ॥
साग्निकार्यं ततःपूज्यं सोत्सवेज्या ततो वरा ।
स सौख्य तत उत्कृष्टा ज्ञात्वैवं प्रत्यहं नयेत् ॥ ४८६ ॥
जलं पुष्पं च पत्रं वा प्रत्यहं परिकल्पयेत् ।
वृष्ट्यादि बाधिते लिङ्गे तस्यप्रासादमाचरेत् ॥ ४८७ ॥
भग्ने धाम्नि नवीकुर्यान्मृगाद्यैर्बाधितेऽपि च ।
कवाटार्गलयोगाद्यैस्तस्य रक्षां समाचरेत् ॥ ४८८ ॥
पूर्वस्थितस्य लिङ्गादेर्बाधके स्थापितं यदि ।
ब्रह्मादि बेरं तत्तस्मादन्यत्र स्थापयेत्सुधीः ॥ ४८९ ॥
शिवक्षेत्रे शिवारामे शिवाग्रामे द्विजोत्तमाः ।
विष्णुर्विरिञ्चिश्शक्रश्च बुद्धस्त्वार्हत एव वा ॥ ४९० ॥
अन्येदेवादयो ये च स्वप्रधाना द्विजोत्तमाः ।
नस्थाप्याः स्थापितांश्चापि दूरदेशे निवेशयेत् ॥ ४९१ ॥
तेन राज्ञो भवेच्छान्ति राष्ट्रस्यापि जनस्य च ।
व्यतिरिक्तं शिवक्षेत्रात् स्थापयेद्वैष्णवादिकम् ॥ ४९२ ॥
ततस्थानं देवदेवस्य शिवस्यामिततेजसः ।
योग्यमेवेति निर्दिष्टं शिवस्सर्वाधिपो यतः ॥ ४९३ ॥
वैष्णवं वाथ वैरिञ्च बौद्ध मार्हतकं तथा ।
सौरं वा शाक्रमेवं वा वह्नेः स्थानं यमस्य वा ॥ ४९४ ॥
निऋतेर्वरुणस्यापि वायोर्वैक्षवणस्य वा ।
पार्वत्या वाथ दुर्गायाः क्षेत्रपस्येन्दुमूर्तिनः ॥ ४९५ ॥
ज्येष्ठायाश्च श्रियश्चैव भूम्या वा च स्मरस्य च ।
गणपस्कन्दनन्दीश वसूनां नागपस्य च ॥ ४९६ ॥
मुनीनां च मनुष्याणामसुराणां द्विजोत्तमाः ।
कल्पितं स्थानमीशस्य योग्यमेव न संशयः ॥ ४९७ ॥
सर्वस्मादधिकं येन प्रवदन्ति पिनाकिनम् ।
साधारणं स्मरन्त्येनं ते यान्ति नरकार्णवम् ॥ ४९८ ॥
ब्रह्माच भगवान् विष्णू रुद्रश्चेति समा इति ।
ते तु दुर्मतयः प्रोक्तास्सुचिरं संचरन्त्यलम् ॥ ४९९ ॥
रौरवादिषु नैतेषां मोक्षस्सर्वात्मना मतः ।
मदैक शरणा ये तु तैः पूज्योहं न चापरैः ॥ ५०० ॥
अशीतेरूर्ध्ववर्षो वा बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो वा व्याधि पीडिताः ॥ ५०१॥
तत्रापि च परिक्लेशं ज्ञात्वार्धार्धं प्रयोजयेत् ।
सुदुष्करं स्वयं कर्तुमक्षमो द्विगुणोन्यतः ॥ ५०२ ॥
देशं कालं वयश्शक्तिं जातिं भक्तिं क्रियाक्रमम् ।
सुविचार्य प्रदातव्यं नोपवासो रुजान्विते ॥ ५०३ ॥
प्रायश्चित्ता समर्थस्य पितृभ्रात्रादि बान्धवै ।
तद्विभज्य विधातव्यं द्विगुणं च परैर्जनैः ॥ ५०४ ॥
बालाबलानां बद्धानामातुराणां च पादतः ।
प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं यदि भक्तास्सदाशिवे ॥ ५०५ ॥
ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षात्परस्य च ।
प्रायश्चित्तं चेरद्भ्राता पिता वान्यत् सुहृज्जनः ॥ ५०६ ॥
अतो बालनरस्यास्य नापराधो न पातकम् ।
राजदण्डो न चैवास्ति प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ५०७ ॥
देश आदिश्यते येन दिशिकस्त्विति कथ्यते ।
देशाश्च बहवश्शास्त्रे मुक्तिस्थानं परं मतम् ॥ ५०८ ॥
भोगस्थानं च देहस्यात्तथा स्थानान्तराणि च ।
हृत्कण्ठतालु भूमध्य ब्रह्मरन्ध्रं क्रमाद्भवेत् ॥ ५०९ ॥
नाभिर्मेढ्रस्य मूलस्य स्थानं देशोऽत्र कथ्यते ।
सकृत्सन्ध्या विलोपे तु सद्योजातं शतं जपेत् ॥ ५१० ॥
प्रतिसन्ध्यं शतं ध्यातुः सन्ध्यालोपे त्वकामतः ।
कामतस्तूपवासश्च लुप्ते देवार्चने यदा ॥ ५११ ॥
एककालार्चके वापि द्विकालाद्यर्चकेपि वा ।
एकाह्नेऽघोर साहस्रजपस्तु ज्ञानतो भवेत् ॥ ५१२ ॥
उपवासोऽपि विज्ञेयः कामतस्त्वननुष्ठिते ।
बहुकालार्चकस्यापि द्विकालादि विलोपने ॥ ५१३ ॥
लुप्तसंख्यावशेनैव प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
द्विदिनादि विलोपे तु बहुरूपसहस्रतः ॥ ५१४ ॥
प्रत्यहं त्रिशतार्धं स्यात् पक्षपूजाविलोपने ।
अयुताघोर जापस्यात्तद्वृद्ध्या प्रतिमासकम् ॥ ५१५ ॥
संवत्सरात्तदूर्ध्वे तु दीक्षयाश्शुद्धिरिष्यते ।
स्वेष्टलिङ्गे परिभ्रष्टे नेष्टदग्धे हृतेऽपि वा ॥ ५१६ ॥
नरवानरकाकाद्यैः स्पृष्टेऽघोर जपात्ततः ।
लिङ्गान्तरं प्रतिष्ठाप्य भवेच्छुद्धो न संशयः ॥ ५१७ ॥
हस्तादेः पतिते लिङ्गे त्वङ्गुलात्तु द्विवृद्धितः ।
सहस्राघोर वृद्धिस्यात् सहस्रात् प्रभृति क्रमात् ॥ ५१८ ॥
साधारे पतिते लिङ्गे ताले तालेऽयुतं जपेत् ।
द्विगुणं तु निराधारे कल्पनीयं गुरूत्तमैः ॥ ५१९ ॥
एकहस्तात् द्विहस्तान्तं पतने त्वेवमीरितम् ।
जप्त्वा दश सहस्रादि पञ्चगव्यामृतादिना ॥ ५२० ॥
संस्नाप्य पूजयेद्देवं विशेषेणार्चयेद्बुधः ।
अव्यङ्गत्वे तदुद्दिष्टं लिङ्गादौ द्विजसत्तमाः ॥ ५२१ ॥
द्विहस्तादूर्ध्वतः पाते त्वव्यङ्गे लक्षजापतः ।
संस्कारेण विशुद्धिःस्यात् प्रतिष्ठा वात्र संमता ॥ ५२२ ॥
अकामतो यदालिङ्गं विशीर्णं पिण्डिकाथवा ।
प्रागुक्तद्विगुणं कुर्यात् कामतो निष्कृतिर्नहि ॥ ५२३ ॥
ब्राह्मणाद्यैस्तु संस्पृष्टे शिवसंस्कारवर्जितैः ।
क्रमाज्जपेदघोरस्य शतवृद्ध्या नरोत्तमः ॥ ५२४ ॥
लिङ्गे पादेन संस्पृष्टे लिङ्घिते वायुतद्वयम् ।
पादलग्नरजःस्पृष्टे बहुरूपायुतं जपेत् ॥ ५२५ ॥
श्लेष्माद्युपगते लिङ्गे तत्तद्युक्तोदकादिभिः ।
त्र्ययुतं द्वययुतं कुर्यात् बहुरूपं नरोत्तमः ॥ ५२६ ॥
मूत्रोदकेन संस्पृष्टे जपेत् सार्धायुतद्वयम् ।
रक्तमूत्ररजश्शुक्लदूषितेऽयुतपञ्चकम् ॥ ५२७ ॥
तत्संयुक्तोदकस्पर्शात् पादहीनं जपेदिदम् ।
विष्ठास्पर्शेतु लक्षं स्यात् पादहीनं तदम्भसा ॥ ५२८ ॥
तद्वन्निर्माल्यगर्ते तु पतनाच्छुद्धिमादिशेत् ।
विष्ठादिगर्तपाते तु लक्षमर्धाधिकं जपेत् ॥ ५२९ ॥
स्पृष्टेऽनुलोमजैर्लिङ्गे कुर्यान्मात्रं कुलोचितम् ।
प्रतिलोमादिभिः स्पृष्टे लक्षमावर्त्य शुद्ध्यति ॥ ५३० ॥
वामदक्षादि मार्गस्थिअः स्पृष्टे लिङ्गेऽयुतं जपेत् ।
चण्डालपाणकाद्यैश्च स्पृष्टे शुद्धिः प्रतिष्ठया ॥ ५३१ ॥
लक्षेणस्थिरमुनमूल्य स्थापयेच्च तदेव हि ।
नित्यहोमे विलोपे च प्रायश्चित्तं तु नित्यवत् ॥ ५३२ ॥
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पर्वण्ययनयोऽरपि ।
विषुग्रहणयोर्नित्यलोपे कुर्याच्चतुर्गुणम् ॥ ५३३ ॥
अन्यपुण्यदिनेष्वेवं तच्चतुर्गुणमाचरेत् ।
प्रागुकनिष्कृतिं वह्नि निर्माणि तां समाचरेत् ॥ ५३४ ॥
अदत्ते च बलौ कुर्याच्छिवस्याष्टाधिकं शतम् ।
व्रतस्यान्य क्रियायाश्च नियमस्य च लोपने ॥ ५३५ ॥
गायत्र्यष्टशतेनैव विशुद्धिमधिगच्छति ।
अविधाय पवित्रं तदाषाढादिषु पञ्चसु ॥ ५३६ ॥
लक्षत्रयमघोरस्य जप्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।
पवित्रारोहणत्यागे प्रायश्चित्तमिदं मतम् ॥ ५३७ ॥
अन्यमासे कृते तस्मिञ्जपमत्रं विधीयते ।
जपोऽपि लक्षमात्रं चान्द्रायणं मतम् ॥ ५३८ ॥
शतद्वय जपाच्छुद्धिरर्घ्यपात्रे विसर्जिते ।
सहस्रेण विनाशे तु तदर्धात् परिवर्तिते ॥ ५३९ ॥
स्फोटे वा त्वक्षसूत्रस्य शुद्धिर्लिङ्गोक्तपादतः ।
नवसूत्रस्य विच्छेदे सहस्रं जपमाचरेत् ॥ ५४० ॥
शतं स्याज्जीर्णसूत्रस्य हस्तपातात्तथा मतम् ।
अक्षमालां कराद्भ्रष्टां आलयेद्गन्धवारिणा ॥ ५४१ ॥
गायत्र्याः शतजापोऽपि सैव प्रागुक्त कर्मणि ।
घण्टादोषे तु लिङ्गोक्तादष्टमांशाच्छुचिर्भवेत् ॥ ५४२ ॥
पूजोपकरणं पद्भ्यां स्पृष्टं पीठदिकं यदा ।
शतद्वयमघोरस्य कामतस्त्वयुतं जपेत् ॥ ५४३ ॥
प्राण्यङ्गधूपदाने च पञ्चमस्य शतं जपेत् ।
केशामांशास्थिकीटादिदुष्टनैवेद्यदर्शने ॥ ५४४ ॥
अघोरस्यायुतं कामादकामात्तु शतं जपेत् ।
नित्य नैवेद्यमानस्य ह्रासे नैमित्तिकस्य वा ॥ ५४५ ॥
अयुतं घोरमन्त्रस्य जप्त्वा शुद्धिमवाप्नुयात् ।
पादेनाकामतः स्पृष्ट्वा गुरुं देवं शिवागमम् ॥ ५४६ ॥
द्वययुतं घोरमन्त्रस्य कामतष्षड्गुणं जपेत् ।
महेशगुरु चण्डाज्ञाभङ्गे लक्षेण शुद्ध्यति ॥ ५४७ ॥
एतदर्थार्जितद्रव्यभक्षणात् पादवर्जितम् ।
निर्माल्य भक्षणे घोरं प्रमादादयुतं जपेत् ॥ ५४८ ॥
भक्षणेन समं दानं स्यात् तदर्धमुपेक्षने ।
अथवा भक्षणेऽकामात् प्रजपेत्ब्रह्मपञ्चकम् ॥ ५४९ ॥
यावत्सहस्रमध्यर्धं कामतो दीक्षया सुचिः ।
निर्माल्य लङ्घनं कृत्वा दक्षिणार्धायुतं जपेत् ॥ ५५० ॥
लङ्घनेन समं स्पर्शे समं विक्रयभक्षणे ।
देवस्वं देवताद्रव्यं नैवेद्यं च निवेदितम् ॥ ५५१ ॥
चण्डद्रव्यं च निर्माल्यं षड्विधं स्मृतम् ।
ग्रामदीशस्य देवस्वं देवद्रव्यं पटादिकम् ॥ ५५२ ॥
नैवेद्यं कल्पितं तस्मै देवोच्छिष्टं निवेदितम् ।
चण्डद्रव्यं तु तद्दत्तं निर्माल्यं प्रेरितं बहिः ॥ ५५३ ॥
पिण्डिकास्थं न निर्माल्यमपि देवे विसर्जिते ।
क्रव्यादो जायते दानान्मातङ्गस्तस्य भक्षणात् ॥ ५५४ ॥
लङ्घने सिद्धिहानिश्च विक्रये शबरो भवेत् ।
स्पर्शने जायते स्त्रीत्वं निर्माल्यस्य न संशयः ॥ ५५५ ॥
यन्निर्माल्येन संस्पृष्टं तद्भुजा पुरुषेण वा ।
पादोनं तत्र पूर्वोक्तं स्पर्शलङ्घन भक्षणैः ॥ ५५६ ॥
भक्षणं द्विविधं प्रोक्तमनिवेद्य तदन्यथा ।
देवदेवाय तत्राद्यं देवग्रामादि सम्भवम् ॥ ५५७ ॥
व्रीह्यादि येन केनैवोपाधिनादाय भक्षणम् ।
करोति यस्य संमूढा मद्धनस्तेयकृन्मतः ॥ ५५८ ॥
मदर्थं कल्पितं वाथ तण्डुलं चौदनं तु वा ।
यः प्रयच्छति वा भुङ्क्ते सोऽपि स्तेयकृदुच्यते ॥ ५५९ ॥
त एवातीत दुष्टामद्भक्षितादपि सोषदाः ।
तथैवेति चतुष्काष्ठा मद्भुक्तिस्त्वति दोषदा ॥ ५६० ॥
नैवेद्यं कल्पयित्वा तु शिवायेति तदूर्ध्वतः ।
निवेद्य मह्यं तच्छिष्टं भुङ्क्ते प्रत्यहमादरात् ॥ ५६१ ॥
सोऽयं मत्सदृशः प्रोक्तश्चरुभुग्यस्तथा भवेत् ।
मद्भुक्तं चण्डभुक्तं वायो लोभाद्भक्षयेन्नरः ॥ ५६२ ॥
स पापी दुर्मतिः प्रोक्तः पूर्वाभ्यां नातिरिच्यते ।
भक्षयेद्यो नरो भक्त्या पवित्रमिति शंसितम् ॥ ५६३ ॥
शुद्धात्मा ब्राह्मणस्तस्य पापं क्षिप्रं विनश्यति ।
अशुद्धात्मा शुचिर्लोभान्मद्भुक्तं पावनं नरः ॥ ५६४ ॥
भक्षणे नाशमायाति रसभोक्ता यथा द्विजाः ।
मद्देहधारिणो लोके देशिका मत्परायणाः ॥ ५६५ ॥
मदैकशरणास्तेषु योग्यं नैवान्यजन्तषु ।
तस्मान्मदीयं निर्माल्यं भुक्त्वा निष्कृतिमाचरेत् ॥ ५६६ ॥
सर्वेषां देशिकादीनां चतुर्वर्णोद्भवात्मनाम् ।
प्रायश्चित्तमहं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ ५६७ ॥
मौनं त्रिषवणस्नानं शिवाग्नि गुरुपूजनम् ।
अघोरायुत जापश्च गोमयालिप्तमण्डले ॥ ५६८ ॥
पञ्चगव्यं चरुं दन्तधावनं च क्रमाद्भजेत् ।
प्रतिरात्रं चरेदेतद्व्रतं पाप विशुद्धये ॥ ५६९ ॥
अग्निकार्यां विना वाऽपि जपमात्रं विधीयताम् ।
एतद्व्रतं समाख्यातं दशवृद्ध मनुव्रतम् ॥ ५७० ॥
उपव्रतं तथा तस्माद्दशवृद्धं महाव्रतम् ।
महापातकिनां प्रोक्तं महाव्रतमिहागमे ॥ ५७१ ॥
अन्वादि पातकानां तु व्रतमन्वाद्यमीरितम् ।
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ॥ ५७२ ॥
महान्ति पातकान्यत्र तत्संयोगेन पञ्चमः ।
कामस्त्वेवमाख्यातमज्ञानदर्धमिष्यते ॥ ५७३ ॥
ब्रह्मघ्न व्रतपादं तु क्षत्रियस्य वधे कृते ।
तदर्धं वैश्यजातेस्तु तदर्धं शूद्र इष्यते ॥ ५७४ ॥
अनुलोमेषु सर्वेषु मातृप्रोक्तं समाचरेत् ।
गूढजेषु च तेष्वर्धं तदर्धं प्रतिलोमेषु ॥ ५७५ ॥
दीक्षितेषु च सर्वेषु द्विगुणं समुदाहृतम् ।
अभिषिक्तस्य हनने दीक्षितोक्तं व्रतं मतम् ॥ ५७६ ॥
पानसं द्राक्षामाधूके खार्जूरं गौलमैक्षवम् ।
माध्वी खण्टकमृद्वीकमैरेयं नालिकेरजम् ॥ ५७७ ॥
सामान्यानि विजानीयाद् मद्यान्येकादशैव तु ।
द्वादश्येव सुरा पैष्टिस्सर्वेषामधमा स्मृता ॥ ५७८ ॥
पीत्वा पैष्टीं सुरां विप्रो महाव्रतमथाचरेत् ।
एकादशसुरापाने कुर्याद्व्रतदशांशकम् ॥ ५७९ ॥
सकृत्पैष्टिं प्रमादेन पीत्वा विप्रो द्विजोत्तमाः ।
गोमूत्रयवकाहारो दशरात्रेण शुद्ध्यति ॥ ५८० ॥
द्वि वारादि प्रयोगेण दिनवृद्धिः प्रशस्यते ।
सर्वेषां क्षत्रियादीनां पूर्वोक्तन्याय ईरितः ॥ ५८१ ॥
सुवर्णस्यापहारेण शतादभ्याधिके वधः ।
क्षत्रियादिषु संप्रोक्तो विप्रस्य न वधः क्वचित् ॥ ५८२ ॥
निष्कस्तेयेऽयुतं पञ्च निष्कान्तं लक्षमीरितम् ।
दश लक्षं जपान्तं तु तदूर्ध्वं दशवृद्धितः ॥ ५८३ ॥
शतलक्षान्तमुद्दिष्टं ब्राह्मणे क्षत्रियादिषु ।
शतमर्धार्धह्रासेन स्वर्णस्तेये समीरितम् ॥ ५८४ ॥
रजतस्यापहरणे धान्यस्य द्विगुणं मतम् ।
सुवर्णे रजते धान्ये शतमेकादशोत्तरम् ॥ ५८५ ॥
दरिद्रस्यानुरूपेण द्विगुणाधिकमेव हि ।
गुरुतल्पं विहायान्यस्त्रीयोगे नैव पातकम् ॥ ५८६ ॥
याजनं योनि संबन्धं स्वाध्यायं सहभोजनम् ।
पातकैस्सह चेत् कुर्यात् सोऽपि तत्सम इष्यते ॥ ५८७ ॥
वत्सरान्तं तदर्वाक् चेदर्थं पादं समाचरेत् ।
अनुपातकशुद्ध्यर्थमनुव्रतमुदाहृतम् ॥ ५८८ ॥
मातृष्वसा च भगिनी स्वसुता च पितृष्वसा ।
आसां च गमनं विप्रास्त्वनुपातकमीरितम् ॥ ५८९ ॥
विप्रस्त्रीगमनं बन्धोराश्रित्य च यो वधः ।
चण्डालपाण रजकोच्छिष्ट भोगेऽनुपातकम् ॥ ५९० ॥
लिङ्गस्य पिण्डिकायाश्च प्रतिमादेर्द्विजोत्तमाः ।
द्वेषेणोत्पाटनम् कृत्वा पातकादधिको भवेत् ॥ ५९१ ॥
तदुक्तं द्विगुणं कुर्याद्राजचोरभयादिषु ।
दुःस्थाननिम्नदोषादौ परिहर्तुं तदुद्धृतम् ॥ ५९२ ॥
संस्थाप्य विधिनाघोरं लक्षामावर्त्य शुद्ध्यति ।
देवक्षेत्रापहरणं देवोपहरणाहृतिः ॥ ५९३ ॥
शिवागमापहारश्च शिवलिङ्गापहारणम् ।
शैवादीनां चतुर्णां तु दण्डनिर्णय एव च ॥ ५९४ ॥
उपपातक शुद्ध्यर्थमुपव्रतमुदाहृतम् ।
पितृव्यसखि शिष्यस्त्री स्नुषाश्च शरणागताः ॥ ५९५ ॥
राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ।
सगोत्रा मातुलानीं च समान प्रवरा च या ॥ ५९६ ॥
तासां संगमनं चोपपातकं समुदाहृतम् ।
परिवित्तिः परिवेत्ता तयोर्याजनमेव च ॥ ५९७ ॥
तयोर्दानं च कन्यायाः शिवाग्नयागमनिन्दनम् ।
गुरोश्च प्रतिकूलत्वं तथा निक्षिप्त संग्रहः ॥ ५९८ ॥
पितृमातृगुरुत्यागः कूटसाक्ष्याभि शापने ।
उक्तित्वं पतितश्चेति तद्धीनं वाथ तद्युतम् ॥ ५९९ ॥
भूवेश्मरत्नवापीनां कुजानामपहर्तृता ।
वापीकूपतटाकादेर्हरणं तूपपातकम् ॥ ६०० ॥
गजाश्वनरनार्युष्ट्रमहिषाणां खरोक्षयोः ।
उपव्रतं वधे कुर्यात्तदर्धं हरणे भवेत् ॥ ६०१ ॥
तन्मांसभक्षणेऽर्धं स्यात्तद्विष्ठास्पृष्टिभक्षणे ।
तत्पादं स्यात्तदालीढस्पर्शादौ स्नानमाचरेत् ॥ ६०२ ॥
तदालीढान्नमुक्तौ च विष्ठास्पृष्ट्यर्धमाचरेत् ।
तद्रोमास्थ्यादि संस्पर्शे स्नानमेव विधीयते ॥ ६०३ ॥
उपव्रतस्य द्विगुणं गोघ्नः कुर्यात्तदर्धकम् ।
गोहर्त्ता तस्य मांसाशी तत्समानं समाचरेत् ॥ ६०४ ॥
गोष्ठे वसन् गोऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति ।
गवामभावे तन्मूल्यं दातव्यं पुष्कलं तथा ॥ ६०५ ॥
गर्भिणीं कपिलाघ्र दोग्घ्रीहोमधेनुं च सुव्रताम् ।
रोधादिना सादयित्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥ ६०६ ॥
पादमेकं चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ।
याजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने ॥ ६०७ ॥
औषधं लवणं चैव स्नेहपिण्याहभोजनम् ।
अतिरिक्तं न दातव्यं काले स्वल्पं तु दापयेत् ॥ ६०८ ॥
न नालिकेर रज्ज्वा च न च मौञ्जेनबन्धयेत् ।
बलाभावाद्विपद्येत गौश्चरन्ती कथंचन ॥ ६०९ ॥
जलेवा पल्वले मग्ना मेघविद्युद्धतापि वा ।
श्वभ्रे वा पतिताऽकस्माच्छव पचेनापि भक्षिता ॥ ६१० ॥
शीतवातहता चेत्स्यात्बन्धनेन मृतापि वा ।
शून्यागारे त्वटव्यां वा गृहदाहेऽपि पादपात् ॥ ६११ ॥
उपेक्षाद्यैस्तु तद्विष्ठा भक्षणाद्यं परं मतम् ।
कन्यानां दूषणं चैव परभार्यात्मविक्रयौ ॥ ६१२ ॥
नास्तिक्यमभिचारश्चायाज्य याजनमेव च ।
नीचलोमान्त्यजोच्छिष्ट भोजनं चोपपातकम् ॥ ६१३ ॥
मद्यभाण्डस्थितं द्रव्यं मद्यस्पृष्टं तु वा भवेत् ।
तस्य पानादिना विप्रास्त्वेतद्द्विगुणमाचरेत् ॥ ६१४ ॥
भुक्त्वा शूद्रस्य वाशौचे विप्रस्तूपव्रतार्धभाक् ।
वैश्याशौचेऽर्धभाग्विप्रः क्षत्राशौचे तदर्धभाक् ॥ ६१५ ॥
नृपशूद्रविडाशौचे भुक्त्वा विप्रोऽर्धमाचरेत् ।
वैश्यशूद्रगृहे भुक्त्वा क्षत्रियोक्तार्धमाचरेत् ॥ ६१६ ॥
स्वाशौच भोजने कृत्यमन्त्येष्टावेव कीर्तितम् ।
स्वोत्कृष्टाशौच भुक्त्या तु स्वगृहाशौच भुक्तितः ॥ ६१७ ॥
पादोनं च द्विपादोनं त्रिपादोनं क्रमाच्चरेत् ।
शूद्रस्त्वेवं तदन्यौ चेत् कुर्यात्तां विधिनामुना ॥ ६१८ ॥
विण्मूत्र भक्षणे विप्रः कुर्यादेतदुपव्रतम् ।
रजस्वलामुखास्वादे तथा चण्डालयोषिताम् ॥ ६१९ ॥
रजकादेश्च पैशून्यं कृत्वा तद्वदुपव्रतम् ।
विप्रपातक शुद्ध्यर्थं व्रतमत्र समीरितम् ॥ ६२० ॥
चण्डाल पाणरजकस्त्रीगमे द्विगुणं मतम् ।
व्रतमात्रमुदख्यास्तु शुद्ध्यर्थं विप्र आचरेत् ॥ ६२१ ॥
विप्रस्त्रीगमने चैवोपव्रतंतु समाचरेत् ।
पादपादविहीनं तु क्षत्रादि त्रितयं चरेत् ॥ ६२२ ॥
ब्राह्मणी शूद्रसंयुक्ता पतिता सप्रजायदि ।
विप्रजोपव्रतार्धं तु सकृदागमने चरेत् ॥ ६२३ ॥
उपव्रतं तु मासोर्ध्वे षण्मासोर्ध्वमनुव्रतम् ।
महाव्रतं समोर्ध्वं स्यात्त्र्यब्दोर्ध्वं पतितैव सा ॥ ६२४ ॥
एतदर्धं तु राज्ञी चेद्वैश्यस्त्री चेत्तदर्धकम् ।
शूद्रस्त्री शूद्रसंयोगात् तदर्धं तु समाचरेत् ॥ ६२५ ॥
शूद्रश्चैव तथा कुर्यात् प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।
कन्यासंगमने कुर्यात् प्रागुक्तं द्विगुणं द्विजाः ॥ ६२६ ॥
वैश्यश्चेदर्धभाक्तस्मादर्धभाक् क्षत्रियो यर्दिम्? ।
तदर्ध भाग् द्विजः प्रोक्तो विप्रादि स्त्रीसमागमे ॥ ६२७ ॥
अनुलोमाः स्वमात्रुक्तमाचरेयुः स्वशुद्धये ।
प्रतिलोमिषु निर्दिष्टं शूद्रोक्त द्विगुणं व्रतम् ॥ ६२८ ॥
अमानुषीषु पुरुषः प्रतिलोमिष्वयोनिषु ।
रेतस्सित्वा जलेवापि व्रतमब्दं समाचरेत् ॥ ६२९ ॥
नदीशैलूषिकी वेणुजीवनी गमने व्रतम् ।
पतितान्यस्त्रियं गत्वा चण्डालस्यार्धमाचरेत् ॥ ६३० ॥
अन्तर्वत्नी भवेत् स्त्री चेत् प्रायश्चित्तमशक्यतः ।
गर्भे विनिःसृते कुर्यात् द्विगुणं प्रागुदीरितम् ॥ ६३१ ॥
न प्रचारं गृहे कुर्यान्न चान्नादि प्रसाधनम् ।
न शयीत समं भर्त्रा न च भुञ्जीत बन्धुभिः ॥ ६३२ ॥
न च स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वाचैव दिवा स्त्रियम् ।
शेफं बध्वायसाद्यैश्च व्रतमेतत्समाचरेत् ॥ ६३३ ॥
उच्छिष्टं प्रतिलोमानां भुक्त्वा कुर्याद्व्रतं द्विजाः ।
उच्छिष्टं तु समानानां भुक्त्वोपोष्य विशुद्ध्यति ॥ ६३४ ॥
सहस्रमयुतं चैव जपो मध्यमहीनयोः ।
द्वित्रिरात्रोपवासश्च सवर्णोच्छिष्ट भोजने ॥ ६३५ ॥
जघन्योच्छिष्ट संपर्कादेवं शतगुणं भवेत् ।
जपोपवासवृद्धिः स्योदेकरात्रादितः क्रमात् ॥ ६३६ ॥
शैवब्राह्मणयोर्निन्दा मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।
स्त्रीहिंसौषधजीवा च वार्द्धुष्यं मूल्यकर्म च ॥ ६३७ ॥
सर्वकार्येष्वधिकारो महायन्त्र प्रवर्तनम् ।
स्वाध्यायाग्नि सुतानां च परित्यागश्च पातकम् ॥ ६३८ ॥
तिलब्रीहिकुलुत्थानां शालीनां मुद्गमाषयोः ।
निष्पावाढक शिम्बानां सर्षपस्य यवस्य च ॥ ६३९ ॥
कुङ्कु प्रियङ्गुनीवारकोद्रवादेर्द्विजोत्तमाः ।
सत्वचां वित्वचां वापि हरणेऽर्धं व्रतस्य च ॥ ६४० ॥
यनश्ययासनानां च कांस्यरीतिशिलायसाम् ।
त्रपुसीसकताम्रादेर्वस्त्रस्य हरणे कृते ॥ ६४१ ॥
व्रतमात्रं समुद्दिष्टं त्रिगुणं स्तेयमोक्षणम् ।
वानरश्वमृगाणां च विष्ठाशनवराहयोः ॥ ६४२ ॥
दुष्टादुष्टमृगाणां च शिवाय वा वधेकृते ।
शशस्य शिंशुमारस्य शङ्खस्य मकरस्य वा ॥ ६४३ ॥
हनने च व्रतं कुर्यात् तत्पापस्य विशुद्धये ।
उलूककङ्क गृध्राणां काकस्य जलबर्हिणः ॥ ६४४ ॥
कुक्कुटश्येन भासानामथ हंसमयूरयोः ।
पिङ्गलरत्ननेत्रयोश्च सरटाशत पत्रयोः ॥ ६४५ ॥
कपोतस्य बकस्याथ टिट्टिभस्य जराङ्गिणः ।
पिङ्गल्याश्चक्रवाकस्य कौशिकस्य शुकस्य च ॥ ६४६ ॥
मण्डूको गौश्च गौधा च कृकलासश्च मूषिकः ।
नागश्चुचुन्दरी मत्स्यः कूर्मः कर्कटकाह्वयः ॥ ६४७ ॥
वृश्चिकश्चैव शम्बूकश्शलभो मक्षिका तथा ।
पिपीलिका च भूनागो लूताद्या ये च कीर्तिताः ॥ ६४८ ॥
भूगता जलजा वाथ ये चान्ये त्वन्तरिक्षगाः ।
तेषां कृत्वा वधं विप्रो व्रतपादं समाचरेत् ॥ ६४९ ॥
अनस्थिमत्सु चैतेषु शताघोरजपोमतः ।
अन्येनापि प्रकारेण प्रायश्चित्तमिहोच्यते ॥ ६५० ॥
हत्वा कामात् द्विजस्सद्यो गवां गोष्ठे जपेत्तदा ।
पीत्वाकामात् सुरां वाअमं शिवहर्म्येजपेत्तदा ॥ ६५१ ॥
कृत्वास्तेयकामाश्च घोरं पितृवने जपेत् ।
गुरुस्त्रीगमने वक्त्रमकामात्तु जपेद्वने ॥ ६५२ ॥
योगंकृत्वा समस्तैस्तु नगाग्रे पञ्चमं जपेत् ।
प्रकाशे कामतस्तस्मिल्लभ मावर्त्य शुद्ध्यति ॥ ६५३ ॥
अकामाद्वा रहस्ये च सहस्राच्छुद्धिरिष्यते ।
कामतस्सरहस्ये च जपेत्तत्रायुतं द्विजाः ॥ ६५४ ॥
अकामतः प्रकाशे च तत्राप्ययुतकद्वयम् ।
गुरुद्रोहादृते शुद्धिः कामतोऽपि भवेदिह ॥ ६५५ ॥
तद्याद्वा देशिकस्तस्य तदाकृच्छ्र पुरस्सरम् ।
पुनर्यागः प्रकर्तव्यस्शुद्धिस्तस्यान्यथान हि ॥ ६५६ ॥
पातकत्रय संयोगस्सामान्यो ब्राह्मणादितः ।
मद्यपानं यदा शूद्रेऽदीक्षिते स्वल्पकं भवेत् ॥ ६५७ ॥
निषेधाभावतस्तस्य दोषस्तत्र न जायते ।
नियमाद्घोर जापस्य प्रकर्तव्यं शतं त्रिकम् ॥ ६५८ ॥
गुरुस्त्रीगमनं यच्छ चतुर्णां सदृशं भवेत् ।
गुरुद्रोहः शिवद्रोहस्तस्मात्तत् पातकं भवेत् ॥ ६५९ ॥
काष्ठादि पार्थिवस्तेये तेजोद्रव्यं विना द्रिजाः ।
सद्योजातजपाच्छुद्धिरकामादिह कथ्यते ॥ ६६० ॥
पञ्चविंशतिकोजापः कर्तव्योऽकामतश्शतम् ।
घृतं वापि गृहीत्वा तु लवणं शर्करादिकम् ॥ ६६१ ॥
कामतोऽकामतोवाऽपि जपेद्वामं तु पूर्वत् ।
रीतिकेतरकांस्यादि गृहीत्वा तैजसं च ॥ ६६२ ॥
धेनुं वा घृतवच्छुद्धिः कामाकामात्तु पूर्ववत् ।
पुष्पं गन्धादिकं हृत्वा पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ ६६३ ॥
अनड्वाहं गजाश्वादि वस्तुजातं तु पूर्ववत् ।
क्षीरं जलं वा शस्त्रं वा हुत्वेशं पूर्वज्जपेत् ॥ ६६४ ॥
अभक्ष्य भक्ष्णे जाते गुह्यकस्य शतंजपेत् ।
अकामात् त्रिशशं कमाज्जपेन्मद्यादि वर्जितान् ॥ ६६५ ॥
उदक्यान्नाशने मोहाज्जपेत् गृह्यायुतं बुधः ।
दशोर्ध्वं त्रिशतादर्वाक जप्त्वा स्नानेन शुद्ध्यति ॥ ६६६ ॥
तदूर्ध्वं पञ्चकं यावच्छतं नक्तं विधीयते ।
तदूर्ध्वमुपवासस्यात् त्रिरात्रमयुतोर्ध्वतः ॥ ६६७ ॥
स्वजाति दीक्षितं स्पृष्ट्वा तदाचम्य विशुद्ध्यति ।
आचम्यादीक्षितेनापि सजातीशशतं जपेत् ॥ ६६८ ॥
सदीक्षदीक्षितस्पर्शात् प्रायश्चित्तं तु पूर्ववत् ।
तस्मिन्नदीक्षिते स्पृष्टे जपेत् स्नात्वा शतद्वयम् ॥ ६६९ ॥
इदमेवान्तरस्पर्शाद्दीक्षितस्येतरस्य तु ।
शतत्रिकं जपेत् स्पर्शात् सोपवासः शुचिर्भवेत् ॥ ६७० ॥
भवेत्तदेव शूद्रस्य स्पर्शनाद्दीक्षितस्य तु ।
स्पर्शनाद्दीक्षितस्यापि शतं पञ्चाप्युपोषितम् ॥ ६७१ ॥
इतरे पादहीनं तु कुर्वीरन्नात्मशुद्धये ।
त्रिरात्रमन्त्यजस्पर्शात्सहस्राणि दशिअव तु ॥ ६७२ ॥
पञ्चमस्य तु मन्त्रस्य जपेत्तत्राविचारतः ।
कृच्छ्रो घोर जपः कार्योऽयुतं चण्डालसङ्गमात् ॥ ६७३ ॥
गृहादौ पातकावेशे त्यक्त्वा भाण्डान् प्रलिप्य च ।
कृच्छ्राच्छुद्धिर्भवेत् भुक्तौ तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६७४ ॥
ज्ञात्वा भुक्त्वातु पादेन तदासौ तत्समो भवेत् ।
रजकादि प्रवेशादावयुतार्धमजानतः ॥ ६७५ ॥
बहुदेवलकैर्योगे कृच्छ्रचान्द्रायणाच्छुचिः ।
हेमरुप्यादिपात्राणां वारिणा शुद्धिरिष्यते ॥ ६७६ ॥
शङ्खादीनां भवेच्छुद्धिस्तुषौर्वा मथितेन वा ।
भस्मना कांस्यशुद्धिः स्यात् ताम्रमाम्लेन शुद्ध्यति ॥ ६७७ ॥
उच्छिष्टलिप्तपात्राणां शुद्धिरेषा प्रकीर्तिता ।
प्रोक्ष्य शुद्ध्यत्यसन्देहादुच्छिष्टस्पृष्टभाजनम् ॥ ६७८ ॥
तुम्ब्यादि वेणुपात्राणां गोवालैस्तोयघर्षणात् ।
दारवं लोहजोत्कृष्टं वारिणा तद्विशुद्ध्यति ॥ ६७९ ॥
चर्मणां रज्जुवस्त्राणां शुद्धिःस्यात् क्षारवारिणा ।
शुद्धिश्चोदक भाण्डानां पर्यग्निकरणात्मिका ॥ ६८० ॥
तृणादिकं च यत् किञ्चित् काष्ठं वा प्रोक्षितंशुचिः ।
उल्लेखात् भूमिशुद्धिः स्यात् तथा गोमय घर्षणात् ॥ ६८१ ॥
विष्ठाद्युपगतं भाण्डं त्याज्यं स्याद्वेणुमृण्मयम् ।
तद्वन्निर्माल्यसंस्पृष्टं रजसा स्त्री विशुद्ध्यति ॥ ६८२ ॥
शेषस्य पूर्ववच्छुद्धिः वस्त्रशुद्धिर्जलाद्भवेत् ।
शरावपत्र पुटक प्रभृतीनां च भोजने ॥ ६८३ ॥
शुद्धि रत्रोपयुक्तानां परित्यागो विधीयते ।
सत्यन् मनसश्शुद्धिरिन्द्रियाणां यमादिभिः ॥ ६८४ ॥
गर्वस्य शमता दृष्टा शुद्ध्यर्थमविचारतः ।
बुद्धेरपि मुनिव्याघ्रास्सङ्गत्यागात् प्रकीर्तिताः ॥ ६८५ ॥
प्राणाश्शुद्ध्यन्ति विधिवत् प्राणायामबलात्सदा ।
ध्यानाच्छुद्धिस्समुद्दिष्टा प्रधानस्य गुणात्मनः ॥ ६८६ ॥
विवेकाच्छुध्यते ह्यात्मा नात्र कार्या विचारणा ।
श्वमार्जाररवरादीनां विलेहे स्नानमाचरेत् ॥ ६८७ ॥
नाभेरूर्ध्वमधस्ताद्वा मृद्भिश्शुद्ध्यति सप्तभिः ।
उत्तमाङ्ग विधानेन स्नात्वा विद्याङ्ग पञ्चकम् ॥ ६८८ ॥
जप्तव्यं शतमेकं स्याद्विगुणं मन्त्रवादिना ।
अदीक्षितेन संस्पृष्टे स्नानमाग्नेयमाचरेत् ॥ ६८९ ॥
निर्माल्यसंकरे कामात् संपूज्यश्चण्डनायकः ।
तस्यैव देवदेवस्य जपस्साङ्गस्य वै शतम् ॥ ६९० ॥
अकामतोवा संपर्कात् केवलस्य शतं भवेत् ।
वारिणा त्वश्मजातीनां मथितेनाश्च मस्तुना ॥ ६९१ ॥
जलजानां च सर्वेषां वैणवानां तथाम्भसा ।
स्निग्धानां रूक्षणाच्छुद्धिः पात्राणां परिकीर्तिता ॥ ६९२ ॥
शुद्धिः स्यादप्यशुद्धानां प्रोक्षणादेव केवलात् ।
मधुनः पाकतश्शुद्धिस्तथैवेक्षुरसस्य च ॥ ६९३ ॥
फलानां क्षालनाच्छुद्धिर्दघ्नश्चैव निरीक्षणात् ।
क्वथितं शुद्ध्यते क्षीरं पक्वानां प्रोक्षणादपि ॥ ६९४ ॥
अथ शैव गुरोरस्य शुद्धिर्वाचा विधीयते ।
परेभ्यो दुःखमापाद्य वाङ्मनःकायकर्मभिः ॥ ६९५ ॥
प्रमादतः परिज्ञाय शुद्धिश्शक्ति जपात्सदा ।
समयानां प्रमादे तु शक्तिजापः प्रशस्यते ॥ ६९६ ॥
वस्त्रशययासनादीनां स्तेये गायत्रिकाशतम् ।
गुरुदेवाग्निकार्येषु गर्हितस्य निवेदनात् ॥ ६९७ ॥
शुध्यते नीयमानस्य त्वन्यायान्मुनिपुङ्गवाः ।
म्लानेभ्यो व्याधितेभ्यो वा यतिभ्यः किञ्चिदौषधम् ॥ ६९८ ॥
सर्वेभ्यस्सर्वदा ग्राह्यं न दोषो ह्यत्र शासने ।
पुनः पाकेन संशुद्धिर्लवणस्य सहाम्भसा ॥ ६९९ ॥
अन्यायेन गृहीतस्तु न्यायमर्थयते तु यः ।
यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान् ब्रह्महा सतु कीतर्यते ॥ ७०० ॥
देवार्थं गुरुपित्रर्थमात्मार्थमथवा तु यः ।
यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान् ब्रह्महा स च कीर्त्यते ॥ ७०१ ॥
अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ॥ ७०२ ॥
आततायिनमायान्तमपि शस्त्रान्तगं रणे ।
जिघांसन्तं जिघांसेत्तु न तेन भ्रूणहा भवेत् ॥ ७०३ ॥
युवानां बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
आततायिनमायान्तं हन्यादेवा विचारतः ॥ ७०४ ॥
असूर्या नाम ये लोका अन्धेन तमसावृताः ।
तांस्ते प्रेत्याधिगच्छन्ति ये चात्महननाज्जानाः ॥ ७०५ ॥
न च दुःखसमुत्पत्तौ कामतो देहमुत्सृजेत् ।
यदा निर्वेदमायातः प्राप्तभोगोऽथवा पुनः ॥ ७०६ ॥
ध्यानधारणायोदेन शिवलीनमनास्त्यजेत् ।
शिवादित्रय निन्दास्तु श्रुत्वा देहं स्वकं त्यजेत् ॥ ७०७ ॥
तं वा हन्यान्न दोषस्स्याच्छिवत्वं च समाप्नुयात् ।
शैवं पाशुपतं कालामुखं कापालधारिणम् ॥ ७०८ ॥
यदि हन्याज्जगत्सर्वं हतं तेन दुरात्मना ।
ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च विशुद्धावपि कर्मतः ॥ ७०९ ॥
शरणागतहन्ता च योषिद्घ्नश्चापि पापिनौ ।
तथा चागमविप्लावी स्वर्णस्तेयसमो भवेत् ॥ ७१० ॥
अश्वरत्न मनुष्यस्त्रीभू धेनुहरणं तथा ।
निक्षेपस्य च सर्वं हि स्वर्णस्तेयं समं भवेत् ॥ ७११ ॥
देवब्राह्मणहत्तिश्च कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।
तथैवेह समुद्दिष्टमभिशापो महात्मनि ॥ ७१२ ॥
औषधं स्नेहमाहारं ददतो बन्धकस्य च ।
प्राणिनां प्राणवृत्त्यर्थं तत्रदोषो न विद्यते ॥ ७१३ ॥
प्रतिसंवत्सरं मासं तिथियुक्तं तु तीर्थभम् ।
निश्चित्य वर्तते पूर्वमुत्सवो यैर्दिनैःपुरा ॥ ७१४ ॥
नवाहाद्यैर्युतो भेरीताडनादिपुरस्सरः ।
तद्दिनत्रिगुणे वापि द्विगुणे वाथ तद्दिने ॥ ७१५ ॥
तदन्यथाकृते राष्ट्रराज्ञोदोषावहो भवेत् ।
तत्र शान्तिर्विधेयादौ प्राग्वदुत्सवमाचरेत् ॥ ७१६ ॥
किं तु मासान्तरे तु स्यात् तस्मिन्मासेऽथवा भवेत् ।
द्विगुणे तद्दिने वाथ मूर्तिहोमं दिशाहुतिम् ॥ ७१७ ॥
क्रमाद्विधाय कर्तव्यमुत्सवं तद्विधानतः ।
ध्वजारोहण पूर्वेत्तु त्रिगुणाह प्रकल्पिते ॥ ७१८ ॥
विधानमेतदाख्यातं द्विगुणेप्येवमूह्यताम् ।
लिङ्गं स्वायम्भुवं चेत्तु विधानमिदमीरितम् ॥ ७१९ ॥
मानुषे वाणलिङ्गादौ दैविके वार्षकेपिवा ।
मासभं तीर्थनक्षत्रमन्यथा वा नयेत्पुनः ॥ ७२० ॥
उत्सवो यो दिनैर्हीनस्तस्य वृद्धिः फलप्रदा ।
राष्ट्रक्षोभे च दुर्भिक्षे राजचोरभयादिषु ॥ ७२१ ॥
वित्ताऽभावेन्यहेतुभ्यः प्राग्वत्कर्तुमशक्यता ।
यदि जायेत तत्रापि शान्तिं पूर्वं विदाय च ॥ ७२२ ॥
दिनहीनं तु वा कुर्यादुत्सवं पूर्वमार्गतः ।
सर्व लोपात् प्रशस्तस्स्यादल्पाहै निर्मितोत्सवः ॥ ७२३ ॥
सर्वलोपेकृते तस्य महादोषः प्रजायते ।
शान्तिं च शान्तिहोमं च मूर्तिहोमं तदा नयेत् ॥ ७२४ ॥
अनेन विधिना येन सर्वैनैमित्तिकादितः ।
विघ्नाद्यरुत्सवो हीनः प्रारब्धोराष्ट्रनाशनः ॥ ७२५ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् पुन्रुत्सवमाचरेत् ।
वृषाधिवासने हीने ध्वजे वारोपिते सति ॥ ७२६ ॥
गावो नश्यन्ति तत्कुर्याच्छान्तिहोमं तदुक्तवत् ।
वृषयागं नयेत्तत्र ध्वजदण्डस्य मूलतः ॥ ७२७ ॥
किन्तूर्ध्वस्थध्वजे मन्त्रन्यासाद्यं मनसाचरेत् ।
ध्वजारोपे विहीने तु नृपतेर्भङ्गमादिशेत् ॥ ७२८ ॥
शान्ति कृत्वा तदामन्त्री पुनरारेपयेत् ध्वजम् ।
ध्वजस्य भ्रमणेहीने ग्रामादावशुभावहः ॥ ७२९ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् सर्वदोषनिवृत्तये ।
वेदी विहीना वा हीनलक्षणा वाशुभप्रदा ॥ ७३० ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा वेदीं कुर्यात्सलक्षणाम् ।
दण्डोलक्षणहीनश्चेत् प्रधानस्याशुभावहः ॥ ७३१ ॥
मूर्तिहोमं तदा कुर्याच्छान्तिहोममथापि वा ।
स्वलक्षण विहीनश्चेदुपदण्डो भयप्रदः ॥ ७३२ ॥
स्कन्धमानस्य वै हानौ शान्तिहोमं तदानयेत् ।
दण्डोपदण्डस्कन्धादेर्भेद भङ्गादि संभवे ॥ ७३३ ॥
शान्तिहोमं तदाकुर्याद्भग्ने शान्त्यन्तरं नयेत् ।
ध्वजो लक्षणहीनश्चेद्राष्ट्रस्यास्य भयंकरः ॥ ७३४ ॥
सलक्षणं ध्वजं चान्यं रोहणार्थं समाहरेत् ।
शान्तिकर्म नयेद्धीमाल्लक्षणध्वजरोहणम् ॥ ७३५ ॥
एवमेव वृषे कुर्यान्निष्कृतिं दोषहानयेत् ।
ऊर्ध्ववेत्रविहीनश्चेत् ध्वजस्येशं शतं जपेत् ॥ ७३६ ॥
अधोवेत्रविहीनश्चेन्नैवः दोषाय कल्पते ।
रज्जुछेदेऽरिभिर्बाधा शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ७३७ ॥
आख्वादिदष्टे वस्त्राद्ये शान्तिहोमं तदाचरेत् ।
पताका पतितौ भूमौ यदिराष्ट्रस्य दुःस्थितिः ॥ ७३८ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा विधिनारोपयेत् ध्वजम् ।
ध्वजे भेदादि संयुक्ते शान्तिकर्म तदाचरेत् ॥ ७३९ ॥
पताकां रोपयेदन्यां सप्ताहाभ्यन्तरे द्विजाः ।
पूर्वं पूर्वं प्रशस्तं स्यादल्पहानिर्यादि द्विजाः ॥ ७४० ॥
मूर्तिहोमं तदाकुर्याच्छान्तिहोममथापि वा ।
केतावारुह्यमाणेऽस्मिन्यष्ट्याद्यभिभेवेन च ॥ ७४१ ॥
लम्बिते दोषदश्शान्त्यै शान्तिहोमं समाचरेत् ।
दर्भमाला विहीना चेच्छान्तिहोमं तदाचरेत् ॥ ७४२ ॥
दण्डं सलक्षण दर्भमालया वेष्टयेत्ततः ।
रज्जुर्वा दर्भमाला वा प्रदक्षिण विधानतः ॥ ७४३ ॥
दण्डेऽसुयोजिता सा चेज्जप्त्वाघोरं सहस्रशः ।
प्रदक्षिणक्रमादग्राद्दर्भमालादिकां नयेत् ॥ ७४४ ॥
उपदण्डो विकूर्चश्चेज्जपेद्घोरं शतत्रयम् ।
ध्वजघण्टा विहीना चेन्न स्याद्वृषभसन्निधिः ॥ ७४५ ॥
आवर्तयेदघोरेण त्रिशतं देशिकस्तदा ।
घण्टायाः पतने भूमौ दक्षिणं त्रिशतं जपेत् ॥ ७४६ ॥
आरुह्य बन्धनं नेष्टं दण्डनाथश्शिवो यथा ।
ध्वजारोहणकाले तु कुम्भन्यासो न चेत्कृतः ॥ ७४७ ॥
वृषकुम्भविभेदादिकारणात् केतुरोहणम् ।
कृत्वान्ते शान्तिहोमं च कुम्भं संस्थाप्य पूर्ववत् ॥ ७४८ ॥
मन्त्रन्यासं ततःकुर्यात् मनसोक्षं हृदम्बुजे ।
तदावरणकुम्भाम्भोऽभिषेको न कृतो यदि ॥ ७४९ ॥
एकैकं स्वस्वमन्त्रैस्तु जपं कुर्याच्छतं शतम् ।
आरोपिते ध्वजे तस्मिन् वलयादवलम्बिते ॥ ७५० ॥
एकद्वित्रिचतुर्मात्रैर्न दोषाय प्रकल्पितः ।
ततोऽधो रविमात्रान्तघोरं त्रिशतं जपेत् ॥ ७५१ ॥
तदधो लम्बिते केतौ शान्तिहोमं विधाय च ।
आरोपयेत् ध्वजं पश्चात् वृषभार्चन संयुतम् ॥ ७५२ ॥
भेरीसंताडने हीने लोको मूकः प्रजायते ।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा भेरीसंताडयेत्ततः ॥ ७५३ ॥
उत्सवारम्भतःपूर्वं देवताह्वान संयुतम् ।
देवतावाहने हीने देवादीनामसन्निधिः ॥ ७५४ ॥
शान्तिहोमं नयेत्प्राग्वद्देवताह्वानमाचरेत् ।
ईशाम्बस्कन्दविघ्नेशभानुचण्डेश्वरादयः ॥ ७५५ ॥
अनाहूतास्तदा दोषो नान्यानाहूतिरापदि ।
पताकारोपणोपेते देवानावाहयेन्न वा ॥ ७५६ ॥
भेरीताडनकार्यं तु तद्वदेव समाचरेत् ।
भेरीचर्मादि भेदादौ कोणच्छेदादि संभवे ॥ ७५७ ॥
अघोरं त्रिशतं जप्त्वा भेरीमन्यामथाहरेत् ।
तथैव कोणमन्यं च गृहीत्वा प्राग्वदाचरेत् ॥ ७५८ ॥
कोणे वा पतिते भूमावघोरं त्रिशतं जपेत् ।
तत्काले बलिकाले वा वादके पतिते भुवि ॥ ७५९ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्याद्राष्ट्रदुःस्थितिहानये ।
भेरिकापतने भूमौ भवेद्राज्ञो भयं महत् ॥ ७६० ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा भेरीं संपूजयेद्धृदा ।
यागशालाग्निदग्धा वा विहीना लक्षणैस्तु वा ॥ ७६१ ॥
विमानं कुण्डवेदी वा राष्ट्रदुःस्थितिमावहेत् ।
कुर्याद्यथावत्तत्सर्वमुत्सवं तूत्सवे यदि ॥ ७६२ ॥
प्रत्यहं शान्तिहोमस्स्याद्यावत्तीर्थ दिनं भवेत् ।
ज्ञात्वा चेदुत्सवान्ते च यागशालां विलक्षणाम् ॥ ७६३ ॥
शान्तिं कुर्यात्तदेकाहं तद्दोष विनिवृत्तये ।
विधानमेतत्सामान्यं प्रतिष्ठायां च निष्कृतौ ॥ ७६४ ॥
स्नपने प्रोक्षणे मासपूजादौ सूत्ररोपणे ।
उत्सवाङ्गे च वान्यस्मिञ्जीर्णोद्धारेष्टकाविधौ ॥ ७६५ ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये कर्मण्यन्यत्र योज्यताम् ।
यागोपकरणेऽप्येवं किं तु यागावसानके ॥ ७६६ ॥
शान्तिहोमो विधेयस्स्यादेकाहमुत्सवेऽपि च ।
प्रधानाधममध्यानां करणानां विलोपने ॥ ७६७ ॥
शान्तिहोममघोराणां द्विशतं त्रिशतं जपेत् ।
विहीने स्थण्डिलेऽङ्गे वा शान्तिहोमं तदाचरेत् ॥ ७६८ ॥
पूर्ववत्स्थण्डिलं कुर्यात् सस्यनाशनिवृत्तये ।
शिवकुंभेषुवर्धन्यावृतेषु घटेषु वा ॥ ७६९ ॥
उत्सवाङ्गेषु चान्येषु कलशेषु यदा भवेत् ।
भेदो वा सुषुरच्छेदो वैलक्षण्यं क्रमेण तु ॥ ७७० ॥
शान्तिहोममघोराणुजपं पञ्चशतं चतुः ।
शतं त्रिशतमित्येवं कुर्याद्दोषापनुत्तये ॥ ७७१ ॥
कुम्भाद्यं नवमानीय प्राग्वत् संस्थापनं नयेत् ।
वर्धनी वाथ कुम्भो वा घटा विद्येश्वराधिपाः ॥ ७७२ ॥
स्वर्णाम्बुजविहीना वा स्वल्पस्वर्ण समन्विताः ।
कुर्युः कर्तुस्च दारिद्रयं जप्त्वाघोरं सहस्रकम् ॥ ७७३ ॥
शास्त्रसिद्धं पुनर्दद्यात् तद्दोषविनिवृत्तये ।
कुम्भाद्या वस्त्रहीनाश्चेद्वातरोगो भवेन्नृणाम् ॥ ७७४ ॥
जप्त्वाघोर सहस्रं तु दद्याद्वस्त्रं पुनर्गुरुः ।
पञ्चरत्नादि वैकल्येऽप्येवमेव समाचरेत् ॥ ७७५ ॥
सूत्रकूर्चपिधानादेरभावेऽप्येवमाचरेत् ।
हीने कौतुकबन्धेतु तदङ्गे वा पुरोदिते ॥ ७७६ ॥
स यागो निष्फलः प्रोक्तस्तस्मात्तद्दोषहानये ।
शान्तिहोमं तदाकुर्यात् कौतुकं बन्धयेत्ततः ॥ ७७७ ॥
जपेद्घोरं त्रिशतं तदङ्गानां विलोपने ।
तद्वदह्निकृते तस्मिन् कृत्वा सद्योऽधिवासनम् ॥ ७७८ ॥
पूर्वस्थानस्थिते देवे प्रोक्तं कौतुक बन्धनम् ।
आनीते मण्टपादौ वा जप्त्वाघोरं शतार्धकम् ॥ ७७९ ॥
बलितालाद्यभावे तु सहस्रं दक्षिणं जपेत् ।
त्रिशतं दीपहानौ च द्विगुणं दीपमाचरेत् ॥ ७८० ॥
उत्सवो यानहीनश्चेत् सर्वदोषावहो नृणाम् ।
स्नपनं शान्तिहोमं च प्रतियानं समाचरेत् ॥ ७८१ ॥
वृषिकाले महावाते राष्ट्रक्षोभे महाभये ।
ग्रामप्रदक्षिणं नेष्टमिष्टं धामप्रदक्षिणम् ॥ ७८२ ॥
स्नपनं शान्तिहोमं च तदा कार्यं द्विजोत्तमाः ।
एकवास्तुनि विप्रेन्द्रा वर्तमाने शिवोत्सवे ॥ ७८३ ॥
अन्यदेवोत्सवस्तत्र कृतश्चेत् ग्राम विभ्रमः ।
तद्दोषविनिवृत्यर्थं शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ७८४ ॥
तथैव मातृशान्तौ च प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
अङ्गारकबलिश्चैव यामलोक्तो नदोषदः ॥ ७८५ ॥
वामभैरवसिद्धश्चेद्बलिर्ग्रामक्षयो भवेत् ।
बलिः प्रमादाद्दत्तश्चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ७८६ ॥
तथैव मातृशान्तौ च प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
शून्यग्रामं समाश्रित्य बलियाने प्रकल्पिते ॥ ७८७ ॥
तदा राष्ट्रक्षयं विद्यात् कृतं चेच्छान्तिमाचरेत् ।
आलये बलियाने वा तस्यां देवालयावृतौ ॥ ७८८ ॥
देवाङ्गवास्तौ शस्तस्स्यात् परवास्तोर्विशेषतः ।
तथैवासन्नवास्तुश्च दूरवास्तौ द्विजोत्तमाः ॥ ७८९ ॥
नानावृक्ष समायुक्तोऽनेकवेश्म समन्वितः ।
इतरस्मात् प्रशस्तस्स्याद्विपरीते विपत्करम् ॥ ७९० ॥
ब्रह्मक्षत्रविशां वास्तुः श्रेष्ठ इत्यभिधीयते ।
अनुकल्पो ह्यशक्तानामन्यत्रैव समाचरेत् ॥ ७९१ ॥
अनुलोमाधिवासो वा शौद्रो वा मध्यमौ मतो ।
तद्विनाधिष्ठितो वास्तुर्हीन इत्यभिधीयते ॥ ७९२ ॥
अन्तर्वातोर्वि शिष्टस्स्याद्बहिर्वास्तु बलिभ्रमः ।
एकत्र बलियाने च श्रेष्ठमित्यभिधीयते ॥ ७९३ ॥
अनुकल्पो ह्यशक्तानामन्यत्रैवं समाचरेत् ।
अनुकल्पप्रवृत्तानां शान्तिहोमो जपोऽथवा ॥ ७९४ ॥
हीनेविताने घोरणोः शतसंख्यं जपं नयेत् ।
ध्वेज विहीनेऽप्येवं स्याज्जपोऽत्र शतसंख्यया ॥ ७९५ ॥
ध्वजे विहीने रात्रौतु दोषो नास्ति द्विजोत्तमाः ।
बलिद्रव्ये विहीने तु क्षुद्बाधा जायते नृणाम् ॥ ७९६ ॥
तद्दिनाधिपमन्त्रेण जपेतद्विशतसंख्यया ।
बलिद्रव्य समायुक्तं दापयेदन्यसन्धिके ॥ ७९७ ॥
बलिदाने विहीने च क्षुद्बाधा जायते नृणाम् ।
मूर्तिहोमं ततः कृत्वा यानान्ते वा बलिं नयेत् ॥ ७९८ ॥
देवालये बलिर्हीनो यदाघोरं शतं जपेत् ।
यस्सां दिशि बलिर्हीनो ग्रामादौ संहिताहुतिम् ॥ ७९९ ॥
तत्तद्दिशापतेर्मन्त्रं शतजापसमन्वितम् ।
विधाय यानकाले वातदन्ते वा बलिं नयेत् ॥ ८०० ॥
अन्नलिङ्गे विहिने तु दुर्भिक्षं जायते भुवि ।
शान्तिहोमं ततःकृत्वा सान्नलिङ्गं बलिं नयेत् ॥ ८०१ ॥
तच्छेदभेदपातादौ तथैव फलमादिशेत् ।
तल्लिङ्गं सुदृढं कृत्वा यजेदस्त्रं तु तद्गतम् ॥ ८०२ ॥
विधाय संहिताहोमं तस्मिन्स्थानेऽप्यनन्तरम् ।
नयेदारभ्य तल्लिङ्ग पातस्थानात्प्रदक्षिणम् ॥ ८०३ ॥
पतितं चेत्यजेदन्नं संपाद्यान्नं समाचरेत् ।
समाप्य पूर्ववद्यानं संहिताहोममाचरेत् ॥ ८०४ ॥
बलिपात्रेषु पतिते त्वघोरेण शतं जपेत् ।
भेदादावन्यदादाय बलिद्रव्यं तु निक्षिपेत् ॥ ८०५ ॥
दशायुधानि वा भूमौ संभूतानि पतन्तिचेत् ।
निर्वाणानि तदा कुर्याच्छान्ति होमं तदा नयेत् ॥ ८०६ ॥
च्छेदभेदादियुक्तानि यदि दारुमयानि वा ।
तथान्यानि समापाद्य संभूतानीतराणि वा ॥ ८०७ ॥
संस्कृत्य स्वस्वमन्त्रैस्तु सावशेषं समापयेत् ।
लोहजान्यनुकर्मोक्तया नीत्वान्ते स्थापनं नयेत् ॥ ८०८ ॥
शूलास्त्रे पतिते राज्ञो भयं भवति तत्र च ।
धामादौ वा दिशाहोमं नयेदस्त्रार्चनान्वितम् ॥ ८०९ ॥
च्छेदभेदादिके जाते त्वापाद्यैवानुकर्मवत् ।
उत्सवं पूर्ववत् कुर्यादन्येनास्त्रेण वा द्विजाः ॥ ८१० ॥
समाप्योत्सवकार्यं तु तत्संधायानुकर्मवत् ।
संप्रोक्षणं ततः कुर्यादस्त्रराजप्रतिष्ठया ॥ ८११ ॥
यानकालेऽन्यकाले वा बेरादौ पतिते सति ।
राजा मरणमाप्नोति सद्यः कुर्यात् प्रतिक्रियाम् ॥ ८१२ ॥
अव्यङ्गे पतिते बेरे पतिते वा करादधः ।
द्विकरात् त्रिकराद्वापि तदूर्ध्वं च क्रमान्नयेत् ॥ ८१३ ॥
संहिताशान्तिहोमौ च शान्तिं मूर्तिदिशाहुती ।
स्नपनं च जपेत् घोरमन्त्रेण शतसहस्रकम् ॥ ८१४ ॥
नैवेद्यमपि सामान्यमुत्सवं शेषमाचरेत् ।
अङ्गहीने ऽनुकर्मोक्त्या सन्धानाद्यं च निष्कृतिम् ॥ ८१५ ॥
अधिवासादिकं कर्म सद्य एव समाचरेत् ।
मासर्क्ष तिथिवारादि प्रेक्षां हित्वैव देशिकः ॥ ८१६ ॥
पुनश्च कौतुकं बध्वा उत्सवाद्यं प्रकल्पयेत् ।
उत्तमाङ्गादिहीने चानुकर्मोक्त्या समाचरेत् ॥ ८१७ ॥
तत्राप्यन्येन बेरेण सन्धानान्तं हि चोत्सवम् ।
कारयेद्देशिको धीमान् प्रत्यहं शान्तिहोमयुक् ॥ ८१८ ॥
धामान्तरगतेनाथ कर्तव्यो वा द्विजोत्तमाः ।
गर्भद्वारादिमानेष्टमानयुक्तेन नान्यथा ॥ ८१९ ॥
ततो बेरं समापाद्यानुकर्मोक्त्या तदेव हि ।
प्रतिष्ठा च विधायान्ते चाङ्कुरार्पण पूर्वकम् ॥ ८२० ॥
उत्सवं कारयेद्देवं नवाहाद्युत्सवेषु च ।
लिङ्गेऽप्येवं समानं दर्म हे शिवदीक्षिताः ॥ ८२१ ॥
उत्सवे ग्रामबाह्ये तु बद्धप्रतिसरे द्विजाः ।
बेरेऽतिनिन्दिते दोषो राज्ञो भवति शान्तये ॥ ८२२ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यात् संहिताहोममेव वा ।
कुर्वाणश्चेत् क्रियांभूमौ पतितो देशिकस्तदा ॥ ८२३ ॥
ग्रामानवस्थितिर्ज्ञेया तदर्थं बहुरूपिणम् ।
जपेत् पञ्चशतं मन्त्री पतितेऽप्येवमेव हि ॥ ८२४ ॥
बलिदातरि तत्काले पतिते तं शतं जपेत् ।
आयुधास्त्रान्नलिङ्गेशवाहने पतिते भुवि ॥ ८२५ ॥
गुरुश्शतं जपेद्घोरं द्विगुणं शकरास्त्रयोः ।
पूजायाश्चैव सन्ध्यादिविभिन्नाया विलोपने ॥ ८२६ ॥
पाद्यादीनां च गन्धस्य पुष्पाणां धूपदीपयोः ।
अनिर्वाण प्रदीपस्य नैवद्यादेर्विलोपने ॥ ८२७ ॥
प्रागुक्तविधिना कुर्यात् प्रायश्चित्तं गुरुत्तमाः ।
विलुप्ते वह्निकार्ये वा होमद्रव्यविलोपने ॥ ८२८ ॥
निर्वाणेऽग्नौ शिवोपेतेऽप्यशिवे वाथ पूर्ववत् ।
रथारोहो विहीनश्चेन्नीचास्स्युर्मनुजा भुवि ॥ ८२९ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा रथारोहणमाचरेत् ।
यानकाले रथादीनां भङ्गे भङ्गो भुवो भवेत् ॥ ८३० ॥
सन्धानयोग्यं सन्धानं कृत्वा शान्तिं समाचरेत् ।
तद्देश धाम्नि वा कुर्याद्यानादौ दोषशान्तये ॥ ८३१ ॥
सन्धानकर्मायोग्यश्चेद्रथान्तरमथानयेत् ।
आनीय शिविकाद्यं वा तत्रारोप्य महेश्वरम् ॥ ८३२ ॥
पूर्ववत् देवदेवेशं स्वालये विनिवेशयेत् ।
विनोद दर्शन काले जातश्चेत् कलहो महान् ॥ ८३३ ॥
शान्तिहोमं तदा कुर्यादघोरस्यायुतं जपेत् ।
विनोददर्शने हीने संहिताहोममाचरेत् ॥ ८३४ ॥
नीराजनविधौ हीने प्रायश्चित्तं तु पूर्ववत् ।
यानान्तस्नस्नपने हीने शान्तिहोमविलोपिते ॥ ८३५ ॥
देवसनिधि वैकल्यं मूर्ति होमः प्रतिक्रिया ।
स्नपनं शान्तिहोमं च नयेत् सन्निधि सिद्धये ॥ ८३६ ॥
हीनाधिष्ठितदेशे वा देवयाने प्रवर्तिते ।
प्रचुरस्नपनं कुर्याच्छान्तिहोमं महत्तरम् ॥ ८३७ ॥
तैलाभ्यङ्गे विहीने तु शिरोरोगो नृणामिह ।
शान्तिहोमं तदा कृत्वा तैलाभ्यङ्गं समाचरेत् ॥ ८३८ ॥
नृत्तमूर्त्युत्सवे हीने पूर्वसंकल्पिते नराः ।
भवन्ति पापिनस्सर्वे तदर्थं शान्तिमाचरेत् ॥ ८३९ ॥
नटेशभ्रमणं पश्चादिष्टकाले समाचरेत् ।
यात्रादानस्य विच्छेदे सा यात्रा निष्फला भवेत् ॥ ८४० ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा पूर्ववद्दानमाचरेत् ।
मृगयायास्तु वैकल्ये नृपस्यापजयो भवेत् ॥ ८४१ ॥
शान्तिहोमं तदा कृत्वा मृगयामिष्टभे नयेत् ।
हीने कौतुकतीर्थे स्यान्नैव गङ्गादिसन्निधिः ॥ ८४२ ॥
तद्वत्सूर्योदयात् पश्चात् तीर्थकार्ये कृते सति ।
निष्कृतिस्स्यात् क्रमाच्छान्तिहोमो वा संहिताहुतिः ॥ ८४३ ॥
एतत् कौतुकतीर्थे स्यात् ध्वजारोहे कृते सति ।
अन्यत्रकौतुक स्नानं कल्पयेद्वर्जयेत्तुवा ॥ ८४४ ॥
चूर्णोत्सवे तदङ्गे वा हीने स्याद्रोगपीडनम् ।
शान्तिहोमो भवेदङ्गिन्यङ्गे स्यात्संहिताहुतिः ॥ ८४५ ॥
विलुप्ते धाम्नि वा स स्यात्तीर्थस्नानेऽथवा पुनः ।
चूर्णोत्सवभ्रमे हीने संहिताहोममाचरेत् ॥ ८४६ ॥
महातीर्थ विलुप्तस्यात्स यागो निष्फलो निष्फलो द्विजाः ।
शान्तिं कृत्वा तदर्थं तु तीर्थकार्यं ततो नयेत् ॥ ८४७ ॥
पूर्वं नद्यादिके तस्मिन्वर्तमाने तदन्यथा ।
कृते तद्दोष शान्त्यर्थं शान्तिहोमं तदाचरेत् ॥ ८४८ ॥
तीर्थाङ्ग लोपे कर्तव्यस्संहिताहोम इष्टदः ।
प्रासादे मनुजे जाते मृते राजो भयं महत् ॥ ८४९ ॥
मृतादि तत्प्रोदेशांत्तु विसृज्य च बहिस्ततः ।
प्रोक्षयेत् गोमयाम्भोभिर्येन देशेन ते गताः ॥ ८५० ॥
तद्देशे तु ततः कुर्यात् पुण्याह प्रोक्षणं च वै ।
मृतप्रसूतदेशं तु खानयोग्यं खनेत्तदा ॥ ८५१ ॥
परित्यज्य मृदोऽशुद्धा मृद्भिश्च परिपूरयेत् ।
प्रक्षाल्यासन्नकुड्याद्यं गोमयालेपनं स्थले ॥ ८५२ ॥
पुण्याहं तत्र गव्येन प्रोक्षणं च क्रमान्नयेत् ।
शैव संभोजनं चान्ते जलसंप्रोक्षणं नयेत् ॥ ८५३ ॥
स्नपनं शान्तिहोमं च यदिगर्भगृहे भवेत् ।
शान्तिहोमोज्झितं कुर्यादर्धमण्डपके सति ॥ ८५४ ॥
प्रतिमामण्डपे शान्तिहोमं च स्नपनं विना ।
अन्तस्सालान्तरे चेद्धि जलसंप्रोक्षणं नयेत् ॥ ८५५ ॥
अन्तस्सालस्थ देवानां स्नपनं शान्तिहोमवत् ।
गव्येन प्रोक्षयेत्तत्स्थपीठान्यपि विशुद्धये ॥ ८५६ ॥
त्यजेन्मार्दानि भाण्डानि क्षालयेद्दारवं जलैः ।
अन्तस्सालस्य बाह्ये चेत् स्नपनेन दिशाहुतिः ॥ ८५७ ॥
पाकस्थानादि देशेषु मरणादौ च संभवे ।
पूर्वच्छुद्धिमापाद्य पर्यग्निकरणं नयेत् ॥ ८५८ ॥
शान्तिहोमं ततः कुर्यान्मूर्तिहोममथापि वा ।
प्राकारद्वय बाह्ये चेच्छान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ८५९ ॥
धाम्नो द्वादशदण्डान्तवास्तौ मर्त्यो मृतो यदि ।
परित्यज्यैव तत् कुर्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ८६० ॥
कृतश्चेद् ग्रामनाशस्स्यात् तदर्थं स्नपनं नयेत् ।
सूतावापि मृता धाम्नि पक्षिणः पशवोः मृगाः ॥ ८६१ ॥
सर्पो वा जायते राष्ट्रनराणामिह दुःस्थितिः ।
गोमयालेपनं तत्र प्रोक्षयेत् पञ्यगव्यतः ॥ ८६२ ॥
स्नपनं गर्भगेहे चेच्छान्तिहोमं च कारयेत् ।
केवलस्नपनं चार्धमण्डपे परिकल्पयेत् ॥ ८६३ ॥
देवतामण्डपे तत्स्थदेवान् संप्रोक्ष्य गव्यतः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैश्शान्तिहोमं च कारयेत् ॥ ८६४ ॥
एतत्सर्वं तु सामान्यमुत्सवेऽनुत्सवेऽपि च ।
उष्णीषमुत्तरीयं वा वसनं यज्ञसूत्रकम् ॥ ८६५ ॥
शिरो वा वह्निना दग्धं स्यादाचार्यस्य सुव्रताः ।
ज्वरबाधा भवेद्ग्रामे तद्दोषशमनाय च ॥ ८६६ ॥
गुरुस्स्नात्वा शुचिर्भूत्वा शान्तिहोमं च कारयेत् ।
एवमेव भवेत् कर्तृहोत्रादीनां मुनीश्वराः ॥ ८६७ ॥
वस्त्रशययासनादीनां दाहच्छेदादि संभवे ।
दष्टे वा मूषिकाद्यैस्तु क्रमात् फलमिहोच्यते ॥ ८६८ ॥
कोणे वा भोगवृद्धिस्स्यात् प्रान्तेऽनिष्टं प्रक्रीर्तितम् ।
पुत्रोत्पत्तिर्यशश्चैव दशपाशान्तमध्यमे ॥ ८६९ ॥
प्रान्तेनिष्टं समाख्यातं रोगो वा मृत्युरन्यतः ।
वस्त्रं वा त्रिगुणं कृत्वा ब्रह्मेन्द्रयमवह्निषु ॥ ८७० ॥
महादोष समाख्यातो दोषो नान्यत्र कथ्यते ।
एवमेव नराणां च तदा स्नानं विधाय च ॥ ८७१ ॥
जप्त्वाघोर सह्रस्रं तु दष्टवस्त्राणि दापयेत् ।
नराणां शिवभक्तानां दीक्षितानां शिवाय वा ॥ ८७२ ॥
वस्त्राद्यं दैविकं चेद्धि प्रोक्ष्य गव्येन शुद्धये ।
कारयेत् संहिताहोमघोरं वा जपेत्तथा ॥ ८७३ ॥
अदीक्षितैश्च शूद्राद्यैः प्रविष्टे यागमण्डपे ।
संप्रोक्ष्यास्त्राम्बुना घोरं दशवारं जपेन्मनुम् ॥ ८७४ ॥
तत्संस्पृष्टे तु कुम्भादौ तदन्यं विनिवेशयेत् ।
संहिताहोमपूर्वं तु श्वादीनां च प्रवेशने ॥ ८७५ ॥
गोमयालेपनं चैव पुण्याहप्रोक्षणान्वितम् ।
गव्यसंप्रोक्षणोपेतं प्रतिलोमान्त्यजैर्यदि ॥ ८७६ ॥
सूतकैः प्रेतकाद्यर्वा कुम्भादींस्तद्गतांस्त्जेत् ।
गोमयालेपनं कृत्वा पर्यग्निकरणं नयेत् ॥ ८७७ ॥
मूर्तिहोमं विधायान्ते कुम्भादीन् पूर्ववन्यसेत् ।
श्वादीनां स्पर्शनेप्येवं निष्कृतिः परिकीर्तिता ॥ ८७८ ॥
चण्डालाद्यैः प्रविष्टश्चेदेवं कृत्वा तदन्तिके ।
स्नपनं कारयेच्छम्भोर्दिशाहोमं च कारयेत् ॥ ८७९ ॥
तैः स्पृष्टाः प्रतिमाद्याश्चेत् प्राग्वन्निष्कृतिमाचरेत् ।
यागशालाग्निदग्धश्चेद्भयं स्याद्राजवेश्मनि ॥ ८८० ॥
व्यपोह्य पूर्वकुम्भादीन् संपूज्य वृषभध्वजम् ।
मूर्तिहोमं विधायान्ते पूर्ववद्यागमण्डपम् ॥ ८८१ ॥
कृत्वा सद्योऽधिवासं तु पूर्ववत्सर्वमाचरेत् ।
कुम्भसंस्थापनोपेते विदग्धे यागमण्डपे ॥ ८८२ ॥
महानसेऽथवा स्थानमम्डपे गोपुरादिके ।
विदग्धे शान्तिहोमं तु कृत्वा पूर्ववदाचरेत् ॥ ८८३ ॥
प्रपायामग्निदग्धायां संहिताहोममाचरेत् ।
विदग्धे गर्भगेहेऽर्धमण्डपे प्रतिमादिके ॥ ८८४ ॥
अन्तस्सालान्तरे बाह्ये साले च क्रमशो भवेत् ।
स्नपनेन दिशाहोमो मूर्तिहोमस्तथाविधः ॥ ८८५ ॥
शान्तिश्च शान्तिहोमश्च संहिता होम एव च ।
दुष्टे तु लिङ्गबेरादौ तदुक्तां निष्कृतिं नयेत् ॥ ८८६ ॥
परिवालये कुर्यात् प्रतिमामण्डपोक्तवत् ।
उत्सवेऽप्यनुत्सवेप्येतत् सामान्यं कर्म संमतम् ॥ ८८७ ॥
ग्रामादिवेश्मदाहे तु सम्हिताहोममाचरेत् ।
महादाहोद्भावे ग्रामे शान्तिहोमं समाचरेत् ॥ ८८८ ॥
प्रतिक्रियाह्यदत्ता चेद्वसनं चोत्तरीयकम् ।
सोष्णीषं देशिकद्रव्यं हैमपञ्चाङ्गभूषणम् ॥ ८८९ ॥
अङ्गुलीयकमात्रं वा तानि यानीष्टमानतः ।
अघोरशतमावर्त्य दद्यात्तान्यादराद्गुरोः ॥ ८९० ॥
आचार्य संकरो राष्ट्रं राजानं नाशयत्यथ ।
एकाचार्येण कर्तव्यमेकदेवालयास्थितम् ॥ ८९१ ॥
कर्मान्येन कृतं तच्छेत् तस्यादाचार्यसंकरः ॥
ऋषय ऊचः जलाद्याहरणं गन्धपुष्पधूपादि
कल्पनम् ॥ ८९२ ॥
दीपनैवेद्य संकॢप्तिर्देवे नित्यार्चनं च यत् ।
सकलाराधनं यच्च परिवारार्चनादिकम् ॥ ८९३ ॥
नित्योत्सवश्च गानाद्यं स्नपनाद्यङ्गकल्पनम् ।
उत्सवाद्यङ्गकॢप्तिर्वा देवतावाहनादिकम् ॥ ८९४ ॥
तत्काले मूललिङ्गादिपूजनं नित्यहोमकम् ।
अनेक नरनिर्वत्य कथमेकः करोत्यहो ॥ ८९५ ॥
शिवः -
साधवास्ते महाप्राज्ञाः समाधिं कथयाम्यहम् ।
नित्ये नैमित्तिके काम्ये यत्कर्मैकालये स्थितम् ॥ ८९६ ॥
एकाचार्येण कर्तव्यमिति साधूदितं मवा ।
देशिकस्यास्य पुत्रोवा पौत्रो वा तस्य बान्धवाः ॥ ८९७ ॥
तद्दीक्षितास्तदादेश समाविष्टाश्च ये नराः ।
आदिशैव कुलेजाता ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ॥ ८९८ ॥
शूद्रा वा येऽनुलोमास्ते गन्धर्वा नर्तकादयः ।
रुद्रकन्याश्च पद्दास्यस्तदाज्ञापालका यदि ॥ ८९९ ॥
तैरप्यनुष्ठितं कर्म देशिकेनानुष्ठितं भवेत् ।
यथा राज्ञा नियुक्तैस्तु सामन्त प्रमुखैरपि ॥ ९०० ॥
यत्कृतं राजकार्यं स्यात्तथैवापि संमतम् ।
अन्यथा सति कर्तव्ये शान्ति तत्र समाचरेत् ॥ ९०१ ॥
तत्र संकरदोषोऽपि फलमेवं च निष्कृतिः ।
क्रिया या वर्तते पूर्वं शास्त्रसिद्धा पुनः पुनः ॥ ९०२ ॥
सर्वत्र क्रिया प्रकर्तव्याशास्त्रसिद्धां परित्यजेत् ।
अन्यथा सति कर्तव्ये राज्ञो ध्वंस उदाहृतः ॥ ९०३ ॥
शान्तिस्तदर्थं कर्तव्या तद्दोषनिवृत्तये ।
शास्त्रसिद्धैव पूर्वापि ततो ततो वृद्धिस्सुखप्रदा ॥ ९०४ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूर्वमप्यधिकं चरेत् ॥ ९०५ ॥
इति ऊत्तरकामिकाख्येमहातन्त्रे प्रायश्चित्तविधिःत्रिंशतितमः पटलः ॥
प्रणवासनमारूढं दुराधर्पं महाबलम् ।
पञ्चास्यं दशकर्णश्च प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
दंष्ट्राकरालमत्युग्रं मुक्तनादं सदुर्जयम् ।
कपाल मालाभरणं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
केकराक्षं महामाला नागाभरण लेलिहम् ।
सूर्यकोट्ययुताभं च विघ्नसंघातमर्दकम् ।
भुजैर्दशभिरत्युग्रैः भैरवास्त्रौस्समन्वितम् ॥
खड्गचापमहाशूलाभय पाशांश्च दक्षिणे ।
खेट वाण कपालांश्च वरप्रासौ च वामतः ॥
पिङ्गाभस्मश्रुभ्रू युक्तं तथा विधशिरोरुहम् ।
ध्यात्वैवं उच्चरन् मन्त्रमावाह्यार्चन मारभेत् ॥
सिंहवक्त्रोग्रदंष्ट्राग्नि सप्रभोर्ध्वं शिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जननिभां वृत्तरक्तनेत्र त्रयान्विताम् ॥
वहन्तीं सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं वहन् ।
वहन्तीं वाम हस्ताभ्यां मुण्डं शेषे पल्लवम् ॥
कृष्णाम्बर धरां सास्त्रमां सास्यां नर्तने रताम् ।
मौक्तिकाभारणैर्युक्तां सर्वावय भूषणाम् ॥
अट्टहासरवोपेतं कृष्णाजिन समन्वितम् ॥
ध्यायेत् सूर्यसहस्राभं अघोरास्त्रं अरिन्दमम् ।
प्रदीप्तदशनप्रान्तं प्रकाशमुखकन्दरम् ॥
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वं दीप्तभ्रूश्मश्रुमूर्धजम् ।
सर्वोपवीतं शूलासि शक्तिमुद्गर धारिणम् ॥
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्धशेखरम् ।
नृत्यमानं महाकार्यं नागाभरणभूषितम् ॥
देवदानव दैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ॥
३१. एकत्रिंशत्तमे पटले अद्भुत शान्ति विधिः
वक्ष्येऽद्भुतानां शान्तिं तु सर्वारिष्ट निवारिणीम् ।
रजन्यां दर्शनं भानोः परराज भयं भवेत् ॥ १ ॥
विप्र भोजन संयुक्तां तत्र शान्तिं समाचरेत् ।
दर्शे चाभ्युदिते चन्द्रे परो राजा भविष्यति ॥ २ ॥
पूर्ववत् कल्पयेत् शान्तिं मध्यमेनाधमेन वा ।
संभवे भूमि कंपेतु नृप भङ्गो भवेद् ध्रुवम् ॥ ३ ॥
मधुक्षीर घृतस्स्नानं सहस्रप्रस्थ संमितैः ।
तदर्धे वा तदर्धे वा शतप्रस्थैः तदर्धतः ॥ ४ ॥
स्नपनोक्ता शिवे कुर्यात् त्रिसप्ताहं द्विसप्तमम् ।
सप्ताहं वा धृतक्षौद्रैः श्रेष्ठ मार्गेण कारयेत् ॥ ५ ॥
प्रसाद मण्डपाद्यादि भ्रमणेप्येवमाचरेत् ।
नदी तटाक कूपादि क्षोभे दुर्भिक्षता भवेत् ॥ ६ ॥
तत्तीरे मण्डपं कृत्वा तन्मध्ये स्थण्डिले शिवम् ।
सांबं कुंभे च वर्धन्यां परितोष्ठ घटेषु च ॥ ७ ॥
स सूत्रांबरहैमेषु सप्ततीर्थं च कन्यया ।
पूजयेत् गन्धपुष्पाद्यैः दिशाहोमं समाचरेत् ॥ ८ ॥
कुंभांभः प्रक्षिपेत्तेषु पञ्चाहं ह्येवमाचरेत् ।
प्रतिमारोदनेस्वेदे नृपस्य मृतिमाचरेत् ॥ ९ ॥
सर्वेषां प्राणिनां नाशं सद्यः कुर्यात्प्रतिक्रियाम् ।
कृत्वातु प्रतिमा शुद्धिं श्रेष्ठां शान्तिं समाचरेत् ॥ १० ॥
शान्ति होमं च विप्राणां भोजनं नित्यमाचरेत् ।
तदन्ते चोत्सवं कुर्यात् यथा वित्तं मुनीश्वराः ॥ ११ ॥
जाते शोणित वर्षेतु सर्वेषां नाशनं भवेत् ।
प्रासाद मण्डपादीनि रुधिराक्तानि शोधयेत् ॥ १२ ॥
गोमयालेपनं कृत्वा पर्यग्निकरणं नयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु मध्वाद्यैः स्नपनं नयेत् ॥ १३ ॥
भूमिकम्पोक्तमार्गेण शान्ति होमं च कारयेत् ।
सप्ताहमेवं कुर्याद्वा द्वित्रि सप्ताह मेव वा ॥ १४ ॥
मधु क्षीराद्य वृष्ट्यादौ राष्ट्र क्षोभं समादिशेत् ।
मृत्तैलाश्मासृगाद्यैर्वा वर्षश्चेत्तद्वदेवहि ॥ १५ ॥
तद्द्रव्य स्नपनं कुर्यात् भूमिकंपोक्तमार्गतः ।
विशेषाच्छिवमभ्यर्च्य भूरि नैवेद्य संयुतम् ॥ १६ ॥
शैवान् संभोजयेत् प्रश्चादेवं सप्ताहमाचरेत् ।
लोके मृदादि वृष्टिश्चेत् क्षीर स्नपन सम्युतम् ॥ १७ ॥
लिङ्ग बेरद्रुमादिभ्यः शोणितादेः समुद्भवे ।
संपूज्य गन्ध प्रमुखैः वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ १८ ॥
दिशाहोमं नयेत्तेषु शैवान् संभोजयेत्ततः ।
पर चक्राद्भयं ज्ञेयं तद्भीतेर्विनिवृत्तये ॥ १९ ॥
लिङ्ग बेर द्रुमाद्यङ्गं शोधयेदस्त्रवारिणा ।
वास्तुं संपूजयेत्पश्चात् तदन्ते स्नापयेच्छिवम् ॥ २० ॥
शान्ति कर्मोक्त नक्षत्र वशादेतत्समाचरेत् ।
अकस्मात्पतितं धाम मूलादामस्तकं यदि ॥ २१ ॥
नृप भङ्गो भवेत्तेन मूर्तिहोमं तु कारयेत् ।
स्नपनं च शिवे नृत्यं कुर्याद्वित्तानु सारतः ॥ २२ ॥
शान्त्युक्त दिन संख्यया वशेनैतत्समाचरेत् ।
प्रासाद मनुकर्मोक्त्या आद्येष्टकादि युतं नयेत् ॥ २३ ॥
त्रिपादेऽर्धे तथा पादे तदर्धे वाथभग्नके ।
कुर्याद्धाम्नोऽथ सन्धानं सप्तपृष्ट पञ्च वेदभम् ॥ २४ ॥
प्रायश्चित्तं प्रकर्तव्यं प्रागुक्तं भावितात्मभिः ।
स्थूयाद्यवयवे छीन्नेऽप्येत देकाहमाचरेत् ॥ २५ ॥
नादिकाद्यङ्ग वैकल्ये सन्धानं संयगाचरेत् ।
अकस्माद्धामभेदादौ फलमिन्द्रादि दिग्वशात् ॥ २६ ॥
निष्कृतिश्व पुरा प्रोक्ता ततस्तद्वत्समाचरेत् ।
धामान्तरस्थ देवानां भग्नादौ समुपस्थिते ॥ २७ ॥
अनुकर्मविधोनोक्तं कुर्यात्कर्म गुरुस्तदा ।
मण्डपादि निपाते च शान्तिमेकाहमाचरेत् ॥ २८ ॥
धाम स्थानान्तरं प्राप्तं यदिलिंगादिसंयुतम् ।
नृपतेरादिशेद्भङ्गं तेन वैदेशिकोत्तमः ॥ २९ ॥
संपूज्य देवं गन्धाद्यैः श्रेष्ठशान्तिं समाचरेत् ।
शैव संभोजनोपेतां विप्रभुक्ति समन्वितम् ॥ ३० ॥
लिङ्गान्तरं प्रतिष्ठाय पूर्वमान समं यथा ।
बाणलिंगादिकं वाथ प्रासादेन समन्वितम् ॥ ३१ ॥
अथवा पूर्वलिंगं चेत् तत्प्रासाद समन्वितम् ।
अनुकर्मविधानेन पूर्वस्थाने समं नयेत् ॥ ३२ ॥
हीनं प्रासादमात्र स्यात् पूर्वस्थाने समाचरेत् ।
स्थानानन्तर गतं लिंगं उदक् पूर्वत्र विन्यसेत् ॥ ३३ ॥
तत्स्थाने धाम वा कार्यमनुकर्मोक्त वर्त्मना ।
वृक्षे स्थानान्तरं प्राप्ते सस्यनाशो भविष्यति ॥ ३४ ॥
तद् वृक्ष जाति संभूत समिद्भिर्मूर्ति होमकम् ।
समाचरेद् द्विसप्ताहं शैव भोजनं संयुतम् ॥ ३५ ॥
तत्समीपे स्थिते लिंगे स्वयं भूतादिके परम् ।
स्नपनं कारयेन्नित्यं प्रभूत हविषान्वितम् ॥ ३६ ॥
स्थापयेत् पूर्वदेशेऽन्य वृक्षं तज्जाति संभवम् ।
तदन्य कुसुमे जाते तदन्य फल संभवे ॥ ३७ ॥
संवत्सरत्रयादर्वाक् वृक्षे पुष्पफलोद्भवे ।
सप्ताहं वा नवाहं वा पञ्चाहं शान्तिमाचरेत् ॥ ३८ ॥
तन्मूले शान्ति होमं च प्रत्यहं गुरुराचरेत् ।
शिवलिङ्गे च बेरे वा पीठे वोष्णादि संभवे ॥ ३९ ॥
सर्वे ज्वरादि भूतास्तु नश्यन्ति मनुजा ध्रुवम् ।
गन्धोदै र्नालिकेराद्यैः विन्यस्तैः स्नपनोक्तितः ॥ ४० ॥
स्नापयेत् परमेशानं पञ्चामृत समन्वितम् ।
अथवाक्षीर मध्वाज्यैः प्रस्थैस्संस्नापयेच्छिवम् ॥ ४१ ॥
सहस्रादि चतुष्प्रान्तैः आढकादि समन्वितैः ।
चन्दनागरु कर्पूरोशीर कुंकुम संयुतम् ॥ ४२ ॥
गन्धं महत् समालभ्य पुष्पाद्यैर्पुष्कलैर्यजेत् ।
दिशाहोअं ततः कुर्यात् यावदौष्णं निवर्तते ॥ ४३ ॥
शीतकुंभोऽपि कर्तव्यश्शान्ति मिच्छन्नरैस्तदा ।
नरा मृगाश्व पशवः पक्षिणो वा सरीसृपाः ॥ ४४ ॥
जनयन्तिस्वजात्यन्यं यदि क्षोभो भवेद्भुवि ।
बहुशीर्षक हस्तांघ्रि नासादेहादि संयुतः ॥ ४५ ॥
स्ववर्णेतर वर्णादि भ्रूविकारादि संयुताः ।
स्पष्ट वर्णायुता अश्वादयो जातायति द्विजाः ॥ ४६ ॥
तथाभूतान्परित्यज्य सद्यः कुर्यात्प्रतिक्रियाम् ।
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमं समाचरेत् ॥ ४७ ॥
शैवान्संपूज्य विधिवत् शान्तिहोमं समाचरेत् ।
शिवान्संभोजये देवं नयेद्वा सप्तपञ्चमम् ॥ ४८ ॥
निष्कृतौ गोगजाश्वानां सत्यां तेषां निकेतने ।
नित्यं वास्तुबलिं शान्ति होमं क्षेत्रेश्वरेज्यया ॥ ४९ ॥
युद्धे वा पर्वतादीनां राज्ञो युद्धभयं भवेत् ।
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशा होमन्तु कारयेत् ॥ ५० ॥
स्नापयेत् परमेशानं नव सप्ताह माचरेत् ।
लिङ्गे बेरे च पीठे वा स्वेदो राष्ट्र भयं भवेत् ॥ ५१ ॥
प्रक्षाल्यास्त्रांबुनाभ्यर्च्य शान्तिं सप्ताहमाचरेत् ।
लिंगे बेरे विमाने वा मण्डपे गोपुरादिषु ॥ ५२ ॥
परिवारालये साले देवेशास्थानमण्डपे ॥ ५२१/२ ॥
सभास्वशनिपाते च राज्ञो व्याधिं समादिशेत् ।
नव प्राकार मार्गेण क्रमाच्छान्तिं समाचरेत् ॥ ५३१/२ ॥
तत्र लिंगे च पिठे च बेरे वायं विधिर्भवेत् ।
दिशाहोमं ततः कृत्वा महा स्नपन संयुतम् ॥ ५४१/२ ॥
अष्टोत्तरशत स्नानं युतं पञ्चामृतान्वितम् ।
पञ्चगव्य समोपेतं मधुक्षीरं घृतैरपि ॥ ५५१/२ ॥
सहस्रादि चतुष्प्रान्तैः प्रस्थमानैर्महेश्वरम् ।
स्नापयित्वार्चये द्विप्रान् भोजयेच्शान्ति होमयुक् ॥ ५६१/२ ॥
एवं कृतेतु सप्ताहं अन्ते चोत्सव माचरेत् ।
प्रासादे सर्वधाभिन्ने प्राग्वदेवमुनीश्वराः ॥ ५७१/२ ॥
अकस्मात्पतिते धाम्नि यदुक्तं तद्वदाचरेत् ।
प्रायश्चित्तं तथैवास्यां मण्डपादौ शिवाग्रजाः ॥ ५८१/२ ॥
शैवान् संभोजयेन्नित्यं शिवशास्त्र विशारदान् ।
प्रादादे निष्कृतिः प्रोक्ता यासानृपति केतने ॥ ५९१/२ ॥
शैत्य वृक्षेथवाश्वत्थे चान्यस्मिन् देवतात्मके ।
सप्ताहं शान्तिः कर्तव्या महा शान्ति निपातिते ॥ ६०१/२ ॥
प्रत्यहं शान्ति होमं च कृत्वा तत् वृक्ष पूर्वतः ।
तत्रैव तत् समीपे वा तज्जातीयन्तरुन्यसेत् ॥ ६११/२ ॥
ग्रहे कूपे तटाके वा नद्यां वा शान्तिरेकहम् ।
करिणी मदयुक्ताचेत् वाहनानां क्षयो भवेत् ॥ ६२१/२ ॥
सप्ताहं शान्तिः कर्तव्या शान्ति होमं च तत् गृहे ।
महा वात प्रकोपेतु राष्ट्र क्षोभो भविष्यति ॥ ६३१/२ ॥
पञ्चाहं त्रिदिनं वैक दिनं वा शान्तिमाचरेत् ।
धूमे समुद्भवे चाग्नौ करोति स्वामिनो भयम् ॥ ६४१/२ ॥
गव्येन प्रोक्षयेत्तत्र धारयाथ खनेद्भुवम् ।
शुद्ध मृद्भिश्च पूर्याथ पञ्चमृद्भिश्चलेपयेत् ॥ ६५१/२ ॥
पुण्याहप्रोक्षणन्तत्र ब्राह्मणांस्तत्र भोजनम् ।
शान्तिस्तत्र विधातव्या नव भेद विभेदिनी ॥ ६६१/२ ॥
लिङ्ग बेरासने धूमे दुष्टे त्वेतच्चकारयेत् ।
क्षीर प्रस्थ सहस्रैर्वातदर्धे स्नापयेच्छिवम् ॥ ६७१/२ ॥
तदर्धैवा तदर्धैवा शीत कुंभ स्तदन्तिके ।
लिङ्ग बेरे च पीठादौ वर्णान्तर गते सति ॥ ६८१/२ ॥
राज्ञो व्याधिं विजानीयात् क्षालयेन्निर्मलं तथा ।
पिष्टमृत् बिल्व दर्भेश्च रजन्या मलवारिभिः ॥ ६९१/२ ॥
शान्तिरेवं प्रकर्तव्या ज्येष्ठ मध्यादि भदतः ।
चन्दनो शीर कर्पूर कुंकुमा गरु संयुतम् ॥ ७०१/२ ॥
पुष्कलं गन्धमापाद्य लेपयेत् गन्धमादरात् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यः प्रार्थयेद् दुरितक्षयम् ॥ ७११/२ ॥
शैवान् संभोजयेन्नित्यं सामान्यान् ब्राह्मणानपि ।
भेर्यादीनां स्वयं घोषे महा मारी प्रवर्तते ॥ ७२१/२ ॥
संप्रोक्ष्यस्त्रांबुना भेरी प्रमुखान् गन्धपुष्पकैः ।
अभ्यर्च्य देव देवेशं शान्तिमिष्टां समाचरेत् ॥ ७३१/२ ॥
प्रति सूर्योदयेवापि प्रतिचन्द्रप्रदर्शने ।
जायते भूपति स्त्वन्यो यत्र राष्ट्रे भवेदिदम् ॥ ७४१/२ ॥
नवाहाद्येकरात्रान्तं शान्तिमिष्टां समाचरेत् ।
रात्राविंद्र धनुर्दृष्टे पर चक्राद्भयं भवेत् ॥ ७५१/२ ॥
शुक्रादिका गृहं त्यक्त्वा दिवातारक दर्शने ।
अनावृष्टि र्ध्रुवं लोके गृहनक्षत्रपातने ॥ ७६१/२ ॥
वाहनानां क्षयं विधात् तदर्थं शान्तिमाचरेत् ! ॥ ७७ ॥
नवाहाद्येकरात्रान्तं विभवस्यानुरूपतः ।
अग्निनक्षत्र पाते च जपेत् घोरं शतत्रयम् ॥ ७८ ॥
प्रत्यहं षट्दिनादूर्ध्वमशनेः पातने सति ।
राज्ञो दोषः प्रजायेत तदर्थं तु दिशाहुतिम् ॥ ७९ ॥
सप्ताहं वाथ पञ्चाहं तत् पात दिन संख्यकम् ! ॥ ७९१/२ ॥
स्नपनेन समोपेतं राज्ञोदोषनिवृत्तये ।
क्षीराद्यैः स्नपनं कुर्यात् सप्ताहाशनि संभवे ॥ ८०१/२ ॥
चन्द्रार्क मण्डले पञ्च दिनोर्ध्वं परिवेष्टते ।
तन्मण्डलाधिपो राजा शत्रुभिश्चाभिभूयते ॥ ८११/२ ॥
शान्तिं कुर्याद्विशेषेण ज्येष्ठमध्यादि भेदिनीम् ।
वह्नि दाहेदिशां जाते दुर्भिक्षं भुविजायते ॥ ८२१/२ ॥
क्षीराभिषेचनं देवे स्नपनोक्त्या ततो नयेत् ।
तदन्ते शान्ति होमं च पञ्चाहं ह्यैव माचरेत् ॥ ८३१/२ ॥
लिङ्गादावर्चिते गन्ध पुष्पाद्यै त्वन्यवर्णके ।
सर्वेषामपि वर्णानां म्सूरी रोग मादिशेत् ॥ ८४१/२ ॥
शिवं संपूज्य विधिवत् दिशाहोमन्तु कारयेत् ।
पञ्चाहं त्रिदिनं वापि प्रभूतं तु हविर्निवेत् ॥ ८५१/२ ॥
अकस्माच्चैत्य वृक्षे तु पतिते बोधिसंज्ञिके ।
समूले नृपतेर्व्याधि मादिशेन्मृति सूचनम् ॥ ८६१/२ ॥
शिवं संपूज्य विधिवत् श्रेष्ठां शान्तिं समाचरेत् ।
तद्देशे शान्ति च यद्देशे पतितिस्तरुः ॥ ८७१/२ ॥
तज्जातीयं तरुं तत्र न्यसेद्वा तत्समीपके ।
तच्छारवाः पतिताश्चेद्धि राष्ट्रक्षोभो महान्भवेत् ॥ ८८१/२ ॥
शान्तिं श्रेष्ठस्य मध्यं तु दिशा होमं तु कारयेत् ।
तदेक शाखा पतने कलहो भुवि जायते ॥ ८९१/२ ॥
शान्तिं श्रेष्ठाधमां कुर्यात् क्रमादेवं त्रिधा मतम् ।
द्वि सप्ताहं नवाहं वा सप्त पञ्चाग्निभिं तथा ॥ ९०१/१ ॥
शान्तिं समाचरेद्वाथ पक्षेषु त्रिषुवाग्रजाः ।
एवमेवान्यवृक्षाणां प्रधानानां समाचरेत् ॥ ९११/२ ॥
शलभादि समुत्पन्ने दुर्भिक्षं जायते भुवि ।
मूर्ति होमं त्रिसप्ताहं कारयेच्छैव भुक्तियुक् ॥ ९२१/२ ॥
नरा मृगाश्च पशवः पक्षिणो वा सरीसृपाः ।
उन्मत्ताश्चे त्तु सप्ताहं दिशाहोमं त्र्यहं तु वा ॥ ९३१/२ ॥
कारयेत् त्रिदिनं वाथ गजाश्वमरणोद्भवे ।
अतिवृष्टि समुत्पत्तौ भुवौ दुर्भिक्षतां वदेत् ॥ ९४१/२ ॥
सक्तु प्रस्थ सहस्रैश्च रात्रि चूर्णै स्तथामतैः ।
तदर्धै र्वा तदर्धर्धै र्वा शतप्रस्थै स्तदर्धतः ॥ ९५१/२ ॥
अर्धैर्वा स्नापयेद्देवं स्नपनोक्त प्रकारतः ।
आलोढ्य रजनीं पश्चात् कर्पूरेण विमिश्रिताम् ॥ ९६१/२ ॥
षड्वेद नेत्रमात्रं तु वेष्टयेत् लिंग पिण्डिके ।
बेरं वाऽगरु कर्पुर वर्ति दीपान नेकशः ॥ ९७१/२ ॥
मुद्गान्नं तापयेत्पश्चात् शान्तिहोमं तु कारयेत् ।
एवं कुर्यात्तु सप्ताहं पञ्चाहं त्रिदिनं तु वा ॥ ९८१/२ ॥
राज्ञ प्रधान महिषी प्रधानाश्वो गजोथ वा ।
गुरुः पुरोहितो वाथ मृतश्चे न्नृपते र्भयम् ॥ ९९१/२ ॥
संपूज्य देव देवेशं सप्ताहं शान्ति माचरेत् ।
पञ्चाहं त्रिदिनं वाथ गजाश्व मरणे नयेत् ॥ १००१/२ ॥
मृत्युजिन्मनुना साष्ठ सहस्रालब्धकेन तु ।
तोयेन सेचयेद्राज्ञो मस्तके तं मनुं स्मरन् ॥ १०११/२ ॥
शेषोदं स्नानपानार्थं दद्यादायुष्यसिद्धये ।
प्रत्यहं होमरक्षां च देव देव प्रसादजम् ॥ १०२१/२ ॥
भस्मापि नेयमाचार्यैश्शैव सिद्धान्त पारगैः ।
सप्ताहाम्यन्तरे तां च वरयेत् मतिमाम्नृपः ॥ १०३१/२ ॥
गुरुं पुरोहितं वाथ महिषीं गजमेव च ।
वाजिनं वा तदप्येवं राजराजाङ्ग माहरेत् ॥ १०४१/२ ॥
प्रासादे मण्डपादौ वा प्राकारे गोपुरेथवा ।
परिवारालयोर्ध्वे वा नृपस्य भवनोपरि ॥ १०५१/२ ॥
ग्रहेषु मालिकादौ वा श्वारोहस्तस्य रोदनम् ।
मार्जार प्रमुखानां रोदनं यदि जायते ॥ १०६१/२ ॥
स्थान भ्रंशं तदा मर्त्याः प्राप्नुयुस्तन्निवृत्तये ।
तं हत्वाथ ततस्त्यक्त्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ॥ १०७१/२ ॥
शान्तिं तत्र नयेदिष्टां रोहणे रोदनेऽपि च ।
शान्ति होमोऽथवा घोर जपो मार्जाररोदने ॥ १०८१/२ ॥
शिवारोहे विशेषेण शान्ति मेकाहमाचरेत् ।
अश्वालयेऽग्नौ संजाते सप्ताहं शान्तिमाचरेत् ॥ १०९१/२ ॥
लिंगे बेरे च पीठादौ खद्योतारोहणे सति ।
राज्ञी वा तन्महिष्यादौ चान्यस्मिन् पुरुषेथ वा ॥ ११०१/२ ॥
तेषां दोषं विजानीयात् देवेचेद्राज दोषदम् ।
तं हत्वा तांश्च संस्नाप्य शान्ति होमं समाचरेत् ॥ ११११/२ ॥
स्नपनञ्चशिवेकुर्यादेकाहं त्रिदिनन्तु वा ।
नृपतेश्च मनुष्याणान्देहे घोरं जपेत्तु वा ॥ ११२१/२ ॥
लिंगमूले च पीठे वा बेरे वा गर्भगेहके ।
परिवारेऽथ जायेरञ्जन्तवो वाथ मक्षिकाः ॥ ११३१/२ ॥
प्रचुराश्चेत् भुवः क्षोभो भवेत्तद्दोष शान्तये ।
तत्स्थानं शोधयित्वाष्ट बन्धाद्यैर्बन्धयेत्तथा ॥ ११४१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वान्ते शान्ति युक्त्या समाचरेत् ।
कवाटोद्घाटनेवाथ पिधाने स्वयमेव च ॥ ११५१/२ ॥
संजाते राष्ट्र विक्षोभ शान्तिं सप्ताहमाचरेत् ।
चरन्ति केतवे व्योम्नि नानारूपास्समन्ततः ॥ ११६१/२ ॥
सूर्येवास्तंगते तस्मिन् उदयात् पूर्वमेव वा ।
दृश्यन्ते श्वेत रक्तादि वर्णा नक्षत्र सन्निभाः ॥ ११७१/२ ॥
दीर्घपुच्छायथाविद्यात् राष्ट्रक्षोभं महत्तरम् ।
शान्तिं कुर्यात्तदा श्रेष्ठ मध्यमाधममार्गतः ॥ ११८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अद्भुतशान्ति विधिः एकत्रिंशतितमः
पटलः
३२. द्वात्रिंशत्तमे पटले अनुकर्मविधिः
अनुकर्मविधिंवक्ष्ये सर्वेषां च सनातनम् ।
प्रासादे पतिते भिन्ने वक्त्रे जीर्णे च दिग् भ्रमे ॥ १ ॥
हीने जात्यादि संस्थानेमानोन्मानादि हीनए ।
तत्तद् द्रव्यैरथोत्कृष्टैः मानयुक्तं तथा नयेत् ॥ २ ॥
मानयुक्तं तु यद्वस्तु तत्सर्वं पूर्ववत् नयेत् ।
मानयुक्तमधिष्ठानाद्यङ्गंयद्विपरीतजम् ॥ ३ ॥
तदप्यलक्षणं तस्याप्यन्यथाभाव इष्यते ।
स्वायम्भुवादि लिङ्गेषु कल्पितं पूर्ववन्नयेत् ॥ ४ ॥
शास्त्रोक्तं वाथतन्नेयं तत्रदोषो न विद्यते ।
अथवाश्ममयं बाह्येऽबाह्ये स्यादिष्टकामयम् ॥ ५ ॥
मानयेन्मानवे धाम्नि कूट पञ्चरकोष्टकाः ।
अस्थानस्था विधातव्याः स्वस्थानस्था विशेषतः ॥ ६ ॥
नागरे नागरं कुर्याद्वेसरे वेसरं मतम् ।
द्राविडे च तथा कार्यं वराटादौ तथा मतम् ॥ ७ ॥
घनेऽघने विमाने तु तथा भवनमिष्यते ।
भवनं जीर्ण मन्यस्मिन् कुर्वन्दिक्षुचकारयेत् ॥ ८ ॥
पूर्वस्मिन्नुत्तरे वापि कुर्यात्कोणेषुबुद्धिमान् ।
द्वारं पूर्ववदिष्टं स्यात्पश्चिमद्वारमेव वा ॥ ९ ॥
नष्टे संस्थापयेद् गर्भं तथाचाद्येष्टकामपि ।
नासिकाद्यङ्गहीनेतु पुनस्तद्वत्समाचरेत् ॥ १० ॥
अप्रमाणेऽन्यथाचेद्धि सप्रमाणं यथा नयेत् ।
सुस्थितंदुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत् ॥ ११ ॥
जीर्णादिदोषसम्युक्तं पूजायुक्तं तु सुस्थितम् ।
जीर्णादिदोषरहितं पूजाहीनन्तु दुस्थितम् ॥ १२ ॥
जीर्णोद्धारे कृतेकर्तुर्मौलिकं फलमिष्यते ।
जीर्णाद्यं पूजितं हन्ति निहन्ति तदपूजितम् ॥ १३ ॥
तस्मात्समुद्धरेज्जीर्णं यथा शास्त्रं सुखाय च ।
जीर्णं दग्धं कृशं स्थूलं हीनं मानाधिकं तथा ॥ १४ ॥
भग्नं च सक्षतं लिङ्गमसमं यच्च दृश्यते ।
लक्ष्मोज्झितंवज्रहतं संपुटं स्फुटितं तथा ॥ १५ ॥
आभीचारकं गर्भाढ्यं व्यङ्गाङ्गयेति कीर्तितम् ।
त्याज्यानि सर्वथैतानि लिङ्गानि षोडशैव तत् ॥ १६ ॥
जीर्णाद्यैस्संयुतंत्याज्यं पीठं वा कशिला वृषः ।
अत्युच्चनिम्नादिङ्मूढमध्यस्थं विषमस्थितम् ॥ १७ ॥
चलितं चालितं लिङ्गं पतितं पातितं तथा ।
अज्ञेनस्थापितं लिङ्गं तथामन्त्रक्रियेतरम् ॥ १८ ॥
परित्यक्त शिलायोगमपि न स्थापितं भवेत् ।
तथैव स्थापनीयानि यद्येतान्यव्रणानि हि ॥ १९ ॥
असुरैर्मुनिभिर्देवैः तत्वविद्भिः प्रतिष्ठितम् ।
जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि न चालयेत् ॥ २० ॥
नृपतस्करवह्निभ्यो भयादन्यत्र धारयेत् ।
ह्रियमाणं जलेन हृतं तेन च यद्भवेत् ॥ २१ ॥
न विरोधोऽस्ति लिङ्गस्यलक्षार्धजपतश्शुचिः ।
स्थापनं तेषु वान्यत्र कर्तव्यं पूर्ववन्मुखम् ॥ २२ ॥
शतदन्डान्तरेस्थाप्यं जलबाधा समन्वितम् ।
सहस्रकार्मुकान्तं वा स्थापयेल्लिङ्गं मादरात् ॥ २३ ॥
बेरेऽप्येतत्समानं स्यांद्दुष्टे त्वन्यत्प्रयोजयेत् ।
बेरे शिलामयेमार्देपक्वे वार्क्षेऽथ रत्नजे ॥ २४ ॥
पक्ष्म भ्रुवास्यरेखादिहीने तु परिवर्जयेत् ।
अङ्गहीने तु तत्त्याज्य मित्यत्रज विचारणा ॥ २५ ॥
लोहजे मृण्मये मृण्मये बेरे हस्त नास्यङ्घ्रि भूषणैः ।
कर्णदन्तादिभिर्हीने तत्तद्द्रव्यर्दृढं नयेत् ॥ २६ ॥
उत्तमाङ्गविहीनेतु त्यक्त्वान्यद्योजयेन्नवम् ।
पद्बाहुहीनेत्याज्यं वा सन्धानं वासमाचरेत् ॥ २७ ॥
उपाङ्गमङ्गं प्रत्यङ्गं शरीराङ्गं त्रिधास्मृतम् ।
अङ्गं प्रधानशूलं स्यात् ब्रह्मदण्डस्तु कथ्यते ॥ २८ ॥
वक्षोदण्ड कटिस्थश्च बाहुकूर्परकोष्ठगाः ।
ऊरुस्थेजानुजङ्घे च उपाङ्गान्युदिताणि च ॥ २९ ॥
शेषं दण्डाद्विजानीयात् प्रत्यङ्गानीतिबुद्धिमान् ।
ब्रह्मदण्डविहीने तु शूलस्थापनमारभेत् ॥ ३० ॥
प्रत्यङ्गो पाङ्ग हीने तु पुनस्सन्धानमाचरेत् ।
पूर्वसंस्थापितो ब्रह्मदण्डश्चेल्लक्षणान्वितः ॥ ३१ ॥
तमेव स्थापयेत्तत्र पुनरापादनं विना ।
भङ्गादीनां समुत्पत्तौ पुनस्संस्थापनं नयेत् ॥ ३२ ॥
शैलंवामृण्मयं पक्वमगाधेऽम्भसिनिक्षिपेत् ।
रत्नजं च परित्याज्यं ग्राह्यं वा घटनाय च ॥ ३३ ॥
वार्क्षं शिवाग्नौ निक्षिप्य भूमौवानिरवनेज्जले ।
लोहं द्रवीकृतं तत्र योजयेद्बेरकर्मणि ॥ ३४ ॥
तत्प्रभां पीठीकां वापि तत्र वान्यत्र योजयेत् ।
अप्रतिष्ठित देवश्चेत् तत्पीठादौनियोजयोत् ॥ ३५ ॥
तस्योपकरणार्थं वा योज्यं देवान्तरेऽपिवा ।
सलक्षणातु पीठी चेत् तद्वत् ब्रह्मशिलावृषः ॥ ३६ ॥
ते सर्वत्र प्रयोज्यास्स्युत्त्याज्यावामुनि पुङ्गवाः ।
शैलपीठस्य चोद्धारं कृत्वाशैलं तु योजयेत् ॥ ३७ ॥
अलाभे चेष्टकाभिश्च तथापीठं सुयोजयेत् ।
पश्चात् शैलं समायोज्यमाकृति पूर्ववद्भवेत् ॥ ३८ ॥
चतुरश्रेतु वृत्तं वा नवृत्ते चतुरश्रकम्ज् ।
मण्डपे परिवारे च परिवारालयेऽप्यथा ॥ ३९ ॥
अनुकर्मविधिं प्राग्वद्विधिना कल्पयेत्ततः ।
अन्तर्मण्डलसालाद्यं पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ४० ॥
ततो वृद्धिर्क्षयौ वास्तोर्नृपते र्विपदाकरौ ।
सप्रमाणे यथा शास्त्रं विहितालंकृतान्विते ॥ ४१ ॥
अप्रमाणेऽन्यथाचेत्तु तत्र दोषो न विद्यते ।
प्रशस्ता प्रागुदग् वृद्धिः प्रतीच्छ्यांरिपुभिः क्षयः ॥ ४२ ॥
दक्षिणे मरणं कर्तुस्तस्माद्वृद्धिर्नचेष्यते ।
तद्वास्तु परितोवृद्धिः समावाविषमापि वा ॥ ४३ ॥
गोपुरेऽप्यनुकर्मैवं प्रासादोक्तवदाचरेत् ।
ग्रामादीनां गृहादीनां शालानां च विशेषतः ॥ ४४ ॥
आरभ्यव्यासदीर्घाभ्यां हीनं नेष्टं मुनिश्वराः ।
समं वा योजयेत्तस्मादधिकं वापि योजयेत् ॥ ४५ ॥
युक्तिततः परितो वापि प्रागुदग् दिशिवर्धयेत् ।
गृहमालिकयोर्भूमिं संख्ययापरिकल्पयेत् ॥ ४६ ॥
सर्वथानोचितं हीनं कुर्यादुक्तक्रमेण तु ।
उक्तानामपि सर्वेषा विशेषः कश्चिदिष्यते ॥ ४७ ॥
हीनं कुर्याद्वरद्रव्यैस्समं वा तत्र पूर्ववत् ।
जीर्णेपिधाने धामाद्यमासनस्थादिभिः समम् ॥ ४८ ॥
किन्तु खट्गमये मन्त्राविन्यस्यापरमाहरेत् ।
लिङ्गादौ च घटे पूर्णे पीठे वा प्रत्यहं यजेत् ॥ ४९ ॥
स्थापयेदपरं यद्वा विसर्जन पुरस्सरम् ।
यद्रूपं यत् प्रमाणञ्च यन्मयं यदनुद्ध्रतम् ॥ ५० ॥
सर्वेषामपि चैतेषामुद्धारव्धिरुच्यते ।
तदग्रे मण्डपं कुर्याद्दक्षे वैऽसानकोणके ॥ ५१ ॥
पूर्वद्वारसमोपेत मेकतोरण संयुतम् ।
सर्वालंकार संयुक्तन्तर्भामालादि संयुतम् ॥ ५२ ॥
तत्रापि द्वारपूजादि स्थण्डिले तु शिवार्चनम् ।
मन्त्रसन्तर्पणं कृत्वा वह्नौ कुण्डादि कल्पिते ॥ ५३ ॥
समिदाज्यतिलोपेतं हविषा च समन्वितम् ।
वास्त्वन्तदिक् बलिं समाचम्य गुरुत्तमः ॥ ५४ ॥
सकलीकरणं कृत्वा भोजयेच्शिवलिङ्गीनः ।
ततो विज्ञापयेद्देवं प्रभोदोषावहं त्विदम् ॥ ५५ ॥
अस्योद्धारे कृते शान्तिर्भवतीति भवद्वचः ।
अस्योद्धारायमान्त स्मादधितिष्ठस्सदाशिवः ॥ ५६ ॥
एवं कर्मकिलोक्तेशश्शान्तिहोमं समाचरेत् ।
क्षीराज्यमधुदुर्वाभि श्शिवेनाष्टसहस्रकम् ॥ ५७ ॥
गत्वात दन्तिकं मंत्री हृदास्नाप्य प्रपूजयेत् ।
व्यापकेश्वरशब्दन्तु चतुर्थ्यन्तं प्रयोजयेत् ॥ ५८ ॥
प्रणवादि नमोन्तन्तु मूलमन्त्रोयमीरितः ।
व्यापकेश्वर शब्दन्तुहृदयादिपदं ततः ॥ ५९ ॥
चतुर्थ्यन्तं प्रयोक्तव्यं प्रणवादि समन्वितम् । ५९१/२
नमस्कारान्त संयुक्तं हृदयाद्यंग पञ्चकम् ।
न बीजं योजयेत्तैस्तु लिङ्गञ्ज प्रणवासने ॥ ६०१/२ ॥
स्थण्डिलस्थं यजेन्मन्त्रीं गन्धपुष्पसृगादिभिः ।
ततस्तदाश्रितं सत्वं श्रावये दस्त्र मुच्चरन् ॥ ६११/२ ॥
सत्वं कोपीह यः कश्चिदिदमाश्रित्य तिष्ठति ।
लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यथेष्टं तत्र गच्छतु ॥ ६२१/२ ॥
विद्याविद्येश्वरैर्युक्तश्शंभुरत्रभविष्यति ।
एवमुक्त्वा महास्त्रेण दत्वार्घ्यन्तु पराङ्मुखम् ॥ ६३१/२ ॥
तस्माद्देवं समावाह्यकुंभे संस्थापयेत् गुरुः ।
अग्रस्थण्डिलसंयुक्तेस्वर्ण वस्त्र समन्विते ॥ ६४१/२ ॥
सकूर्च्चे सापिधाने च ससूत्रेपल्लवान्विते ।
तथा विधायां वर्द्धन्यामम्बिकां स्थापयेत् गुरुः ॥ ६५१/२ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैस्त्वनुगुप्तन्निधापयेत् ।
प्रत्यहं चार्चनं कार्यं शान्तिहोमसमन्वितम् ॥ ६६१/२ ॥
ततः पाशुपतास्त्रेण प्रतिभागं सहस्रकम् ।
हुत्वाशान्त्यं भसाप्रोक्ष्यकुशैःस्पृष्ट्वाजपेत् गुरुः ॥ ६७१/२ ॥
विलोमार्ध्यन्ततो दत्वा विसृजेत्तत्वतत्वपान् ।
तदन्ते मूर्तिमूर्तीशान् लिङ्गपिण्ड्यादि संस्थितान् ॥ ६८१/२ ॥
सुवर्णान्तररज्वा वा वृषभेण प्रचालयेत् ।
शिवमस्तु गृणन् लोकैः प्रिक्षिपेत्तुजलेगुरुः ॥ ६९१/२ ॥
भूयः पुष्ट्यर्थकं कृगादिक् पतीनां प्रतर्पणम् ।
प्रासादवास्तुशुद्ध्यर्थं होतव्यन्तु शतं शतम् ॥ ७०१/२ ॥
महापाशुपतास्त्रेण प्रासादन्तत्ररक्षयेत् ।
तन्मानमपरञ्चात्र स्थापयेद्देशिकोत्तमः ॥ ७११/२ ॥
स्वयमुत्भूत् लिङ्गानान्दैविकेवार्षिकेपिवा ।
गाणवे लोहजे चैव नदीप्रस्त्रवणादिषु ॥ ७२१/२ ॥
एवमादिष्टलिङ्गेषुनैवकार्या घटस्थितिः ।
मानुषाणाञ्च लिङ्गानां घटकार्यन्तदुच्यते ॥ ७३१/२ ॥
सप्ताहान्तञ्च पक्षान्तं मासान्तञ्चेत् घटस्थितिः ।
तदूर्ध्वं कुम्भसंस्थश्चेद्देवेशस्सर्वदोषकृत् ॥ ७४१/२ ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मासान्ते वाथ पूर्वके ।
संस्थाप्यबाललिङ्गाद्यं तन्मध्येविन्यसेन्मनुम् ॥ ७५१/२ ॥
मासादिद्वादशाब्दान्त न्तदन्तरदिनेष्वथ ।
तस्मादादायदेवेशं मूललिङ्गेनिवेशयेत् ॥ ७६१/२ ॥
मूललिंगन्नलब्धञ्चेद्देशकालानुरोधतः ।
षट्त्रिंशदब्दापर्यन्ते मूललिङ्गेनिवेशयेत् ॥ ७७१/२ ॥
बाललिङ्गप्रतिष्ठोक्तदिन पक्षादि होमकम् ।
द्विगुणं त्रिगुणन्तस्य चतुर्विशतिवत्सरे ॥ ७८१/२ ॥
कृतञ्चेत् द्विगुणंहोममाचरेद्देशिकोत्तमः ।
षट्त्रिंशद्वत्सरोर्द्धन्तु मूलस्थानन्तदेवहि ॥ ७९१/२ ॥
तत्र स्थं बाललिंगाद्यं त्यक्त्वामूलन्तुविन्यसेत् ।
सकलेप्येवमेवं स्याद्विशेषः कश्चिदिष्यते ॥ ८०१/२ ॥
द्वादशाब्दान्तरेऽवश्यन्मूलस्थानेनिवेशयेत् ।
नोचेत्तत्रैव संस्थाप्यमूल बेरं विशेषतः ॥ ८११/२ ॥
एष एव विधिः प्रोक्तः प्रासादादौ शिवद्विजाः ।
किन्तु खड्गेऽमले मन्त्रान् विन्यस्यापरमारभेत् ॥ ८२१/२ ॥
परिवारमरानेवं घटस्थान् स्थापयेत् गुरुः ।
शिवलिङ्गादियद्वस्तु यदज्ञेन प्रतिष्ठितम् ॥ ८३१/२ ॥
दैवज्ञै श्शिलिनान्यैर्वा शिवदीक्षाविवर्जितैः ।
भूयोपि तस्य संस्कारं कुर्यात् पूर्वोक्तवत् गुरुः ॥ ८४१/२ ॥
शिव सिद्धान्तमार्गस्थादन्ये पाशुपतादयः ।
तैरपिस्थापि तं लिङ्गं पुनस्संस्कृत्य पूजयेत् ॥ ८५१/२ ॥
आदौ पाशुपताः प्रोक्ता स्सोमसिद्धान्तकाः परे ।
लाकुलास्त्वपरेज्ञेयाः प्रत्येकं त्रिविधास्मृताः ॥ ८६१/२ ॥
वामदक्षिणसिद्धान्तभेदेन नव भेदिनः ।
शैवाश्चतुर्विधास्त्वन्ये मन्त्रतन्त्रव्यवस्थिताः ॥ ८७१/२ ॥
गारूढाभैरवावाम भूततन्त्रव्यवस्थिताः ।
प्रत्येकं त्रित्रिभेदेन पूर्ववत् संव्यवस्थिताः ॥ ८८१/२ ॥
तैरपि स्थापितं लिंगं मादिशैवस्समर्चयेत् ।
यामलत्व परंज्ञेयं तच्चमिश्रमिहोच्यते ॥ ८९१/२ ॥
वामदक्षिणसिद्धन्त भेदेन त्रिविधं मतम् ।
वामं पार शिवार्हं स्यात् दक्षिणं भैरवार्हकम् ॥ ९०१/२ ॥
सिद्धान्तं यामलं सर्व मादिशैवार्हकं विदुः ।
व्यतिरिक्तन्तु सिद्धान्ताद्रौद्रं सर्वमुदीरितम् ॥ ९११/२ ॥
वामदक्षिणमिश्रादिभेदेन बहुभेदिकम् ।
लौकिकं वौदिकञ्चान्य दध्यात्ममतिमार्गकम् ॥ ९२१/२ ॥
तथापाशुपतं सोम सिद्धान्ताख्यञ्चलाकुलम् ।
गारुढं भैरवं वामं भूततन्त्रञ्चयामलम् ॥ ९३१/२ ॥
कापालं पाञ्चरात्रञ्च बौद्धमार्हमतन्तथा ।
बृहस्पतिमतं सांख्यं योगंवैखानसन्तथा ॥ ९४१/२ ॥
वेदान्ताख्यञ्च मीमांस पुराणन्धर्म शास्त्रकम् ।
वास्तुशास्त्रन्तथासौत्रं षडङ्गमितिहासकम् ॥ ९५१/२ ॥
तथा वेदाश्च चत्वारोयत्तत्र परिचोदितम् ।
सर्वं रौद्रं समादिष्टं सिद्धान्तं सौम्यमिष्यते ॥ ९६१/२ ॥
रद्रैश्च स्थापितं यश्च विष्ण्वादि प्रतिमादिकम् ।
तत्सर्वं शैवमापाद्य शैवस्सर्वं समर्चयेत् ॥ ९७१/२ ॥
लिंगाद्यमादिशैवेन स्थापितं पूजितन्तुवा ।
तद्रूपं पूजितन्तैश्चे द्राष्टं राजान मेव च ॥ ९८१/२ ॥
तत्र ग्रामं ग्रामसंस्थांश्च सर्वान्हन्तिनसंशयः ।
तैस्तु संस्थापितं पूर्वमादि शैवेन पूजितम् ॥ ९९१/२ ॥
यदितैः पूजितं पश्चात् सेनानिं सेनया सह ।
अमात्यं मन्त्रिणं विप्रान् क्षत्रियं वैश्यमेव च ॥ १००१/२ ॥
शूद्रान्तरजनान् सर्वान्नचिरान्नाशयिष्यति ।
तस्माद्राजा प्रयत्नेन वारयेदचिरेण तान् ॥ १०११/२ ॥
तैस्तु संस्थापितं पूर्व मादिशवेन पूजितम् ।
राज्ञो विजयदञ्चायुर्वृद्धिदं पलदं सदा ॥ १०२१/२ ॥
शान्तत्वाच्छैवमन्त्राणां सर्वेषां शुभदामताः ।
आभिचारकलिङ्गाद्यं रोद्रैश्च स्थापितञ्चयत् ॥ १०३१/२ ॥
तन्त्रेणो द्धारणं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
तत् स्थानं संप्रविश्याथ मृद्भाण्डांश्च विवर्जयेत् ॥ १०४१/२ ॥
शैलं लोहञ्जदारुत्थं संशोद्ध्य च पुनः पुनः ।
कुड्याद्यं सुधायालिप्य स्थलं गोमयवारिणा ॥ १०५१/२ ॥
पुण्याहं वाचयित्वातु वास्तुहोमञ्चकारयेत् ।
पर्यग्निकरणं कृत्वा पुनः पुण्याह माचरेत् ॥ १०६१/२ ॥
अस्त्रतोयेन संप्रोक्ष्य पञ्चगव्येन शोधयेत् ।
कर्षणादि प्रतिष्ठान्त क्रियायां ये निवेशिताः ॥ १०७१/२ ॥
मन्त्रांस्तानुद्धरेन्मन्त्री महापाशुपतेन च ।
महाजालप्रयोगेण सर्वमन्त्राश्च संहरेत् ॥ १०८१/२ ॥
ओं हूं हां हं पुनर्हां हूं जालमुद्रा च संहतिः ।
तल्लिङ्गाद्यं च संशोध्य कुशभस्ममृदाम्भसा ॥ १०९१/२ ॥
कषायोदकसंयुक्तं गोमूत्रेणोदकान्तरम् ! ॥ ११० ॥
पञ्चगव्येन संस्नाप्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
लिङ्गस्थशम्बरे ज्ञाते पूर्ववन्मन्त्रसंहृतिः ॥ १११ ॥
अविज्ञाते च तन्मन्त्रे प्रणवं योजयेद्गुरुः ।
जन्तुकल्पद्रवार्थं तु मन्त्रमस्त्रं नियोजयेत् ॥ ११२ ॥
एकी भूतांस्तु दीपेन मन्त्रांस्तल्लिङ्गसंस्थितान् ।
स्मरन् समुद्धरेद्दिपं तल्लिङ्गाणुभिरन्वितम् ॥ ११३ ॥
पूर्वमन्त्रेण संहृत्य मुद्रयासंहरेत् गुरुः ।
पुनस्संशोद्ध्यतं लिङ्गं पूर्वद्रव्यै श्शरेण च ॥ ११४ ॥
कर्षणादि प्रतिष्ठान्त माचरेन्मानसीं क्रियाम् ।
स्वस्वमन्त्रसमोपेतं स्वस्व होम समन्वितम् ॥ ११५ ॥
लिंगसंस्थापनोक्तेन प्रतिष्ठा माचरेत् गुरुः ।
लक्षणोद्धारणन्नेष्टं जलेचैवाधिवासनम् ॥ ११६ ॥
शयनं स्थापनं चैवहित्वान्यत्सर्वमाचरेत् ।
गर्भगेहेथ तत्सर्वं मण्डपे वा समाचरेत् ॥ ११७ ॥
देवाग्रे तत्र कुण्डेवा स्थण्डिलेवाथ होमयेत् ।
स्वयं भूर्दैविके बाणे चार्षे गाणाधिपे तथा ॥ ११८ ॥
च्छिन्ने वा स्फुटितेभिन्ने तत्र शान्तिर्विधीयते ।
दिशाहोमन्ततः कुर्यादृगाद्यद्ध्यनन्तथा ॥ ११९ ॥
अष्टोत्तर शतप्रस्थैः कुर्यात्क्षीराभिषेचनम् ।
शान्तिहोमन्ततः कृत्वा स्नपनं कारयेत्ततः॥ १२० ॥
ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् शैवान् संभोजयेत्ततः ।
प्रभूतहविषं दत्वा ताम्बूलन्दापयेत्ततः ॥ १२१ ॥
मध्यरात्रौ बलिन्दद्यात् ग्रामेवानगरेथवा ।
मुत्गान्नं पायसं गौलं कदलीफलसंयुतम् ॥ १२२ ॥
सप्ताहमेवं कर्तव्यं सर्वदोषानुत्तये ।
आचार्यं पूजयेन्नित्यं स्वर्णवस्त्रादिभिस्ततः ॥ १२३ ॥
तदन्ते स्नपनं कुर्यात् प्रभूतन्तु हविर्ददेत् ।
सर्वेरंगैर्विशीर्णञ्जेत् पुनस्संस्थापयेन्नवम् ॥ १२४ ॥
लिङ्गे स्वायंभुवादौ तु जीर्णादौ शान्तिरीरितः ।
सर्वलक्षण संयुक्त मल्पदोषन्तुवा भवेत् ॥ १२५ ॥
प्रासादस्यतु विस्तारे रसमात्रान्नदुष्यते ।
उत्सेधेरविमात्रान्तंक्षन्तव्यञ्चाङ्गुलादिकम् ॥ १२६ ॥
द्विमात्रन्तु स्थले प्रोक्तं स्तं भाद्यंगेषुमात्रकम् ।
ग्रामखेटपुरादौतुदंडान्तं परिकीर्तितम् ॥ १२७ ॥
सालेषु हस्तमानान्तं यवान्तं लिङ्गमानके ।
चतुर्यवान्त मर्चासु मात्रान्तं पीठकल्पने ॥ १२८ ॥
द्वाराद्यंगेषु मात्रान्तं वालाग्रं ब्रह्मसूत्रके ।
तदप्यकार्यं लिङ्गाग्रेक्षन्तव्यं मानमीरितम् ॥ १२९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे अनुकर्मविधिः द्वात्रिंशतितमः पटलः
॥
३३. त्रयस्त्रिंशत्तमे पटले काम्ययोगविधानविधिः
काम्ययोग विधानंतु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
काम्यसिद्धिश्च मन्त्रैस्स्यान्मन्त्राश्च बहवो मताः ॥ १ ॥
सर्वे मन्त्रास्समर्थास्स्युस्सर्वे चेष्टफलप्रदाः ।
तेष्वघोराणुरत्यन्तदोषघ्नः किष्णवर्णभाक् ॥ २ ॥
व्यालबद्धजटाचूटः कपालदलमण्डितः ।
सुरपिङ्गेक्षणोऽत्यन्त श्वेतदंष्ट्रा समन्वितः ॥ ३ ॥
चन्द्रचूडो विशालास्यो नागयज्ञोपवीतवान् ।
महाकायो महादंष्ट्री किङ्किणीखसंयुतः ॥ ४ ॥
महाशूलाग्र संप्रोत महासुर विनाशनः ।
खड्गखेटधनुर्बाणमुण्डकः कालशक्तिधृत् ॥ ५ ॥
वराभयकपालाहि पाशप्रासगदायकरः ।
दंष्ट्रे द्वे कीलनिर्याते वक्त्राग्रे भीषणे सिते ॥ ६ ॥
स्वसेना रक्षको नित्यं परसेनाभयंकरः ।
वैरिप्रयुक्तकर्मघ्नस्सर्वव्याधिनिवारकः ॥ ७ ॥
सर्वदोष विनाशे तु समर्थो भक्तवत्सलः ।
असिताङ्गादिभिन्नित्यमावृतो वा निरावृतः ॥ ८ ॥
आसिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोधश्चोन्मत्तभैरवः ।
कपाली भिषणश्चैव संहारश्चाष्टमस्स्मृतः ॥ ९ ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्राश्च कृष्णवर्णा महाबलाः ।
त्रिशूलमुण्डसंयुक्ता हृदयाञ्जलि संयुताः ॥ १० ॥
सुदंष्ट्रा भीम वक्त्राश्च स्वामिचेष्टा समन्विताः ।
ओं जुंसः इति मन्त्रोऽयं देवो मृत्युञ्जिदाह्वयः ॥ ११ ॥
एष एवामृतेशस्स्यादादौ कूटयुतो न वा ।
रसादिशुक्लपर्यन्तधातु सप्ताक्षरान्वितम् ॥ १२ ॥
हकारेण शरीरं तु रसमित्यादितः पठेत् ।
अन्ते च रक्ष रक्षेति वीप्सितं च पदं पठेत् ॥ १३ ॥
आदौ स्याद्देवदेवेशेति (पदं) समुद्धरेत् ।
प्राणं च देवदत्तस्य मूलमन्त्रं नियोजयेत् ॥ १४ ॥
पीठं जुंकारकॢप्तंस्यान्मूर्तिरों जुंसतो भवेत् ।
मध्ये निवेशयेत्कूटं प्रासादं वा नवात्मकम् ॥ १५ ॥
कण्ठोष्ठ्यं वाहकाराद्यं ब्रह्मण्यङ्गानि कल्पयेत् ।
अनेन सदृशो नास्ति मन्त्रो मृत्युञ्जयो द्विजाः ॥ १६ ॥
सुधाकलशमध्यस्थः श्वेतपद्मासनस्थितः ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटाखण्डेन्दुमण्डितः ॥ १७ ॥
व्याघ्रचर्मपरीधानो नागेन्द्रोरोविभूषणः ।
त्रिशूलं चाभ्यं चोर्ध्वे सुधाकलशमध्ययोः ॥ १८ ॥
दधानष्षड्भुजश्चेत् स त्रिशूलं चाक्षमालिकाम् ।
कपालं कुण्डिकां वामे योगमुद्रां करद्वये ॥ १९ ॥
अनेन सदृशो मन्त्रो नास्ति प्राणादिरक्षणो ।
न भविष्यति भूतश्च सत्यमेतदुदाहृतम् ॥ २० ॥
भोजनं चापि कर्तव्यं त्र्यक्षरेणामृतीकृतम् ।
तेनामृतं भवत्याशु स्वादितं मृत्युजिद्भवेत् ॥ २१ ॥
अमृतेशेन देवेन जलं संग्राह्य यत्नतः ।
शतजप्तं पिबेत्तोयममृती भवति ध्रुवम् ॥ २२ ॥
क्षीरेण सहसंपृक्तदूर्वाकाण्डमखण्डितम् ।
ब्रह्मवृक्षेन्धनैर्दीप्ते वह्नौ जुह्वन्न मृत्युभाक् ॥ २३ ॥
देवं तूपासने यस्य नित्यं मृत्युञ्जयात्मकम् ।
नाचिरेणैव कालेन मृत्युस्तस्य भविष्यति ॥ २४ ॥
मासाद्वर्षशतं प्रोक्तं द्विमासादिद्वशतं भवेत् ।
प्रतिमास प्रयोगेण चाब्देनैकेन सुव्रताः ॥ २५ ॥
कालः प्रदक्षिणं कृत्वा स्तुत्वा संपूज्य साधकम् ।
गच्छत्यत्र न सन्देहस्सत्यं विप्रा मयोदितम् ॥ २६ ॥
स पुनाति दृशा वाचा चरणेन करेण च ।
नदीजनपदोद्यान पुरादीनि न संशस्यः ॥ २७ ॥
किं पुनः प्राणिनं भीतं स्वात्मानं स्वाश्रयं च वा ।
अघोरास्त्रमतो वक्ष्ये बीजमालात्मकं द्विजाः ॥ २८ ॥
रक्तवस्त्रधरं देवं भिन्नाञ्जन समप्रभम् ।
भुजाष्टकसमोपेतमूर्ध्वकेशं सुदंष्ट्रिणम् ॥ २९ ॥
स्पष्टदंष्ट्राघरोष्ठं च दीप्ताग्नि समलोचनम् ।
किङ्किणीमालया भ्राजत् पादनूपुर संयुतम् ॥ ३० ॥
सप्तायुध समायुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च रक्तपुष्पोपशोभितम् ॥ ३१ ॥
धूतवृश्चिक संयुक्तं कण्ठाभरणभूषितम् ।
मेखलोदरकण्ठेषु कर्णहृत्करबाहुषु ॥ ३२ ॥
पादयोर्हस्तयोर्नागैश्चतुर्दशाभिरुज्ज्वलम् ।
पङ्कजासन मध्यस्थं त्रिणेत्रं रौद्ररूपिणम् ॥ ३३ ॥
शूलमूलं च वेतालं खङ्गं डमरुकं शुभम् ।
दधानं दक्षगैर्हस्तैर्वामगैश्शूलमध्यमम् ॥ ३४ ॥
घण्टां खेटं कपालं च शत्रुसंक्षय संमुखम् ।
अग्रस्थवामपादं च ध्यात्वाघोरास्त्रमर्चयेत् ॥ ३५ ॥
अन्यथाप्युच्यते ध्यानं यथावच्छृणुत द्विजाः ।
ध्यायेत्सूर्य सहस्राभमघोरास्त्रमरिंदमम् ॥ ३६ ॥
प्रदीप्तदशनप्रान्तं प्रकाशमुखकन्दरम् ।
त्र्यक्षं तटिल्लताजिह्वं दीप्तभ्रूश्मश्रुमूर्धजम् ॥ ३७ ॥
सर्पोपवीतं शूलसिशक्तिमुद्गर धारिणम् ।
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्फुरच्चन्द्रार्घशेखरम् ॥ ३८ ॥
नृत्यमानं महाकायं नागाभरणभूषितम् ।
देवदानव दैत्यानां दर्पितानां विमर्दकम् ॥ ३९ ॥
प्रस्फुर स्फुर इत्येवं हृदयं परिकीर्तितम् ।
घोरघोरतरेत्येतत् तच्छिरस्संप्रकीर्तितम् ॥ ४० ॥
ततश्च तनुरूपेति शिखामन्त्रः प्रकीर्तितः ।
चटप्रचटशब्दं तु वीप्सितं कवचं भवेत् ॥ ४१ ॥
ततः कह कहत्युक्त्वा वम मन्दयेति स्मरेत् ।
घातयेति द्विरुच्चार्यं पञ्चमाङ्गं प्रकीर्तितम् ॥ ४२ ॥
प्रान्ते स्यादूहुंफडित्येवं चतुर्थ्यन्तं हृदादिकम् ।
नमस्कारादि संयुक्तमादौ प्रणवसंयुतम् ॥ ४३ ॥
परचक्रप्रथमने महाव्याधि प्रकोपने ।
शान्तिके पौष्टिके वश्ये प्रायश्चित्ते विचिन्ययेत् ॥ ४४ ॥
किमनेन बहूक्तेन भयकालेऽप्युपस्थिते ।
मन्त्रेणानेन नश्यन्ति ज्वरग्रहविषादयः ॥ ४५ ॥
परैर्यदभिचारादि कर्म मन्त्रौषधादिकम् ।
मन्त्राणि योगयुक्तानि पावके शलभा यथा ॥ ४६ ॥
तथा पाशुपतास्त्रं च शिवास्त्रं क्षुरिकास्त्रकम् ।
अनेनैव प्रकारेण ध्यात्वा संपूजयेद् गुरुः ॥ ४७ ॥
अघोरमर्चयित्वाथ तदग्रेऽस्त्रं समर्चयेत् ।
दक्षिणेऽघोरदेवस्य मध्ये देवं सदाशिवम् ॥ ४८ ॥
विशेषाद्दक्षिणे वक्त्रेऽघोरदेवं समर्चयेत् ।
चतुर्दिक्षु यजेदस्त्रचतुष्कं शिवपूर्वकम् ॥ ४९ ॥
अघोरपूर्वकं पाशुपताश्त्रं क्षुरिकास्त्रकम् ।
एवमभ्यन्तरेष्विष्ट्वा तज्जातीन् परितो यजेत् ॥ ५० ॥
हित्वा शिवास्त्रं तत्रैव यजेत् प्रत्यङ्गिरां पराम् ।
संग्रामविजयं वाथ क्षुरिकास्थानपमध्यमे ॥ ५१ ॥
एवमभ्यर्चयेद्वोऽसौ सोऽयंमत्सदृशोमतः ।
तेन नासाध्यमस्तीह लोके त्रिभुवने द्विजाः ॥ ५२ ॥
सत्यमेतत्समुद्दिष्टं गोपनीयं प्रयत्नतः ।
पालनीयोविशेषेण साधकाधिपतिस्सदा ॥ ५३ ॥
दक्षिणामूर्तिमन्त्रस्योद्धारस्त्वत्रनिगद्यते ।
वाक्सिद्धिस्तेन मन्त्रेण जयोत्पादे च शस्यते ॥ ५४ ॥
फलान्यन्यानि सर्वाणि तत्प्रसादात् भवन्ति हि ।
ओं नमो भगवच्छब्दं संबुद्ध्यन्तं नियोजयेत् ॥ ५५ ॥
दक्षिणामूर्तिशब्दं च तथैव विनियोजयेत् ।
मेधां प्रयच्छ स्वाहेति मूलमन्त्र उदाहृतः ॥ ५६ ॥
स्वरेषु हृदयादीनामुद्धारः परिकीर्तितः ।
नमस्वाहावषठुं च फडित्यन्ते नियोजयेत् ॥ ५७ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नवदनान्वितम् ।
गङ्गाचन्द्रसमोपेतं कुण्डलीकृतमूर्धजम् ॥ ५८ ॥
व्याघ्रचर्मपरीधानं चतुर्बाहुसमन्वितम् ।
शुद्धस्फटिकमालां च ज्ञानमुद्रां च दक्षिणे ॥ ५९ ॥
वामे पद्मं च वह्निं च वरदाभयदं तु वा ।
पुस्तकेन युतंवाथ दधानं नयनत्रयम् ॥ ६० ॥
महावृषभसंयुक्तमनिसंघैस्समावृतम् ।
ध्यात्वैवं देव देवेशं सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ ६१ ॥
यान्तारूढं (हकारं च) षष्ठस्वरसमन्वितम् ।
चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ॥ ६२ ॥
अथवान्य प्रकारेण भैरवं विकृताननम् ।
ऊर्ध्वरेफसमायुक्तं भैरवं बीजमुत्तमम् ॥ ६३ ॥
संग्राम विजयो नाम्ना मन्त्रोऽयं परिकीर्तितः ।
अस्यमन्त्र प्रभावेण त्रैलोक्यविजयी भवेत् ॥ ६४ ॥
यत् किंचित् क्रियते कर्म त्रैलोक्ये येन केनचित् ।
रहितो मन्त्रराजेन नैव सिध्यति साधकः ॥ ६५ ॥
आरूढाब्जं सशक्तिं हृदयकमलजं भास्करं
पधस्तम्
वक्त्रैर्युक्तं चतुर्भिः परमरुण
चतुश्शक्तिभिर्व्याप्तदिक्कम् ।
कायार्धारूढकान्तं शिवमभयवरं
साक्षमालाकपालं
भूत्यै पाशाङ्कुशाभ्यां ग्रहगणनमितं नौमि
खट्वाङ्ग हस्तम् ॥ ६६ ॥
ब्रह्माणि च षडङ्गानि क्रमेणैव समुद्धरेत् ।
विस्तारादि चतुश्शत्कीश्चतुर्वक्त्रेषु पूजयेत् ॥ ६७ ॥
भोगाङ्गं पूजयेत्पश्चाद् धृतादीनग्निकोणतः ।
नेत्रं दक्षिणादिग्भागे गर्भावरण ईरितः ॥ ६८ ॥
दीप्तयादिशक्तयो बाह्ये ग्रहास्तद्बाह्यमार्गतः ।
तद्बहिर्लोकपालास्युः क्रमेणाभ्यर्चयेद्गुरुः ॥ ६९ ॥
कामाचररतो वापि भावयेद्भास्करं सदा ।
वक्ष्ये प्रत्यङ्गिरोद्धारं समासाद् द्विजसत्तमाः ॥ ७० ॥
सर्वभक्तिप्रदं सर्वव्याधिविध्वंसनं परम् ।
ज्वारापस्मारमारीणां नाशनं क्षयनाशनम् ॥ ७१ ॥
शत्रुकृत्यादि संभूतरोगानीक विनाशनम् ।
चतुरङ्ग बलोपेत शत्रुक्षयकरं परम् ॥ ७२ ॥
स्वसेनारक्षकं नित्यं समर्थं सर्वकर्मसु ।
ओं ह्रींकारं समुद्धृत्य तदन्ते कृष्णवाससे ॥ ७३ ॥
ततश्च सिंहवदने महावदन इत्यपि ।
महाभैरविवर्णेच सर्वशत्रुपदं तथा ॥ ७४ ॥
कर्मविध्वंसिनीत्येवं परमन्त्र पदं ततः
छेदिनीत्युद्धरेत्पश्चात्सर्वभूतदमन्यपि ॥ ७५ ॥
सर्वभूतांस्ततो बन्धबन्धेति पदमुद्धरेत् ।
सर्व विघ्नानिति पदं छिन्धिछिन्धीतियत्पदम् ॥ ७६ ॥
सर्वव्याधिं निकृन्तेति निकृन्तेति पदं च यत् ॥ ७६१/२ ॥
ज्वालाजिह्वे करालेति पदं दंष्ट्रे पदं पुनः ॥ ७७१/२ ॥
प्रत्यंगिरे पदं ह्रीञ्च नमोस्त्विति पदं ततः ।
तेस्वाहेत्युद्धरेदेष मन्त्रः प्रत्यंगिरात्मकः ॥ ७८१/२ ॥
प्रत्यंगिरेयं विख्यात श्शतवर्ण स्वरूपिणी ।
आद्यसप्ताक्षरं हृत् स्यात् शिरः पञ्चदशाक्षरम् ॥ ७९१/२ ॥
दशाक्षरम् शिरवातस्मात् कवचं सप्तवर्णकम् ।
तथैवतस्मान्नेत्राणुश्चतुस्त्रिशत्भिरस्त्रकम् ॥ ८०१/२ ॥
त्रयोदशाणुर्गायत्रीसावित्रीसप्तवर्णतः ।
नमस्वाहावषड्वौषट् हुंपट्युक्ता हृदादयः ॥ ८११/२ ॥
सिम्हावक्त्रोग्रदंष्ट्राग्नि सप्रभोर्ध्व शिखान्विताम् ।
कृष्णाञ्जन निभांवृत्त रक्तनेत्रत्रयान्विताम् ॥ ८२१/२ ॥
वहन्ती सव्यहस्ताभ्यां शूलं डमरुकं परम् ।
वहन्तीं वामहस्ताभ्यां मुण्डं शेषेतु पल्लवम् ॥ ८३१/२ ॥
अट्टहासादि शब्दैस्तु गर्जितामुदितामपि ।
कृष्णांबर धरां सासृक् मांसास्यां नर्तनेरताम् ॥ ८४१/२ ॥
मौक्तिकामरणैयोग्यैस्सर्वावयव भूषिताम् ।
कृष्णाजिनघटान्नाम्ना भैरवीमर्चितां सुरैः ॥ ८५१/२ ॥
देवींध्यात्वैकचित्तस्तुसर्वशत्रून् विनाशयेत् ।
ध्वंसयेत् सर्वरोगांश्च परमन्त्रान्निवारयेत् ॥ ८६१/२ ॥
विद्याधरत्वलाभाय कृष्णागरुयुतं परम् ।
अथवा नाभिकंजल्कं जुहुयात् साधकोत्तमः ॥ ८७१/२ ॥
कदंबकलिकाहोमाद्यक्षिणीसिद्ध्यति ध्रुवम् ।
प्रियंगु कदलीपुष्पाण्यादृतोजुहुयात् बुधः ॥ ८८१/२ ॥
करवीरस्य पुष्पाणि घृतं च मधुसम्युतम् ।
खादिरादि समिच्चैवक्षिप्रमातुष्टिकारिका ॥ ८९१/२ ॥
सिद्धार्त्थञ्चैव मुक्तां च अश्वमांसी समन्वितम् ।
पायसं पयसायुक्तं तत्क्षणात् क्षणिकं व्रजेत् ॥ ९०१/२ ॥
धुर्तूरपुष्पसंयुक्तं खदिरोर्ध्व समन्वितम् ।
कृष्णनीलं घृतं चैव स्तंभयेदभिचारतः ॥ ९११/२ ॥
रक्तपङ्कजपुष्पञ्चतत्समं रक्तचन्दनम् ।
कपिलाघृतसम्युक्तं कपिलाक्षीर सम्युतम् ॥ ९२१/२ ॥
होमयेद्दशसाहस्रं क्षिप्रं होमयति ध्रुवम् ।
महिषोत्भूतमर्कञ्च गर्दभं क्षीरमेव च ॥ ९३१/२ ॥
गिरिकायाश्चतत्पुष्पमङ्गिरास्थिसमन्वितम् ।
जुहुयात् शत साहस्रं तत्कुलोत्साधनं भवेत् ॥ ९४१/२ ॥
कुंकुमारोचनाश्चैव कार्पास फल गुग्गुलुः ।
वेणुनाभेदनं सद्यो भवेदेव न संशयः ॥ ९५१/२ ॥
निम्बपुष्पं तथाब्रीहिं निंबतैलसमायुतम् ।
अर्कक्षीर समायुक्तं होमयेदपिपारतम् ॥ ९६१/२ ॥
राजयक्ष्मादि रोगाणां शान्तयेजुहुयाद्गुरुः ।
घृताक्तेन तिलेनैव दूर्वया घृतसिक्तया ॥ ९७१/२ ॥
दुकूल चरुलाजांश्च मधुत्रय समन्वितान् ।
औदराणां च रोगाणां शुद्धीपत्थ्यामरीचिभिः ॥ ९८१/२ ॥
जुहुयादग्निसिद्ध्यर्थमग्निबीज पुरस्सरम् ।
अक्षिरोगादि रोगाणां क्षीरेण च घृतेन च ॥ ९९१/२ ॥
मधुनाहोमयेत्सर्वं नेत्र मन्त्रेणमन्त्रवित् ।
विषमज्वर नाशाय चूतपत्राणि होमयेत् ॥ १००१/२ ॥
घृतेन सहसार्द्राणि प्लुतमृत्युंजिता तथा यथा ।
सर्वोपद्रव नाशय रुद्र शान्त्या खिलादिभिः ॥ १०११/२ ॥
वस्त्राद्यर्वातशान्त्यर्थं सर्षपश्लेष्मशान्तये ।
पित्ताशान्त्यै च जुहुयात् चन्दनाद्यैस्सुशीतलैः ॥ १०२१/२ ॥
सहस्रमयुतं वाथ लक्षन्तत्रिगुणंन्तु वा !! ॥ १०३ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे काम्ययोगविधानविधिः
त्रयस्त्रिंशतितमः पटलः ॥
रक्त वस्त्रधरं देवं भिन्नाञ्जन समप्रभम् ।
भुजाष्टक समोपेतं उर्ध्वकेशं सुदंष्ट्रिणम् ॥
स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठं च दीप्ताग्नि समलोचनम् ।
किंकिणीमालया भ्राजात् पादनुपूरसंयुतम् ॥
सप्तायुध समायुक्तं सर्वाभरण भूषितम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च रक्तपुष्पोपशोभितम् ॥
धृतवृश्चिकसंयुक्तं कण्ठाभरण भूषितम्
मेखलोदरकण्ठेषु कर्णहृत्कर बाहुषु
पादयोर्हस्तयोर्नागैः चतुर्दशभिरुज्ज्वलम्
पङ्कजासनमध्यस्थं त्रिणेत्रं रौद्ररूपिणम्
शूलमूलं च वेतालं खङ्गं हमरुगं शुभम्
दधानं दक्षणैः हस्तैः वामगैश्शूलमध्यमम् ।
घण्टां खेटं कपालं च शत्रुसक्षय संमुखम्
अग्रस्थ वामपादञ्च ध्यात्वाघोरास्त्रं अर्चयेत् ॥
तेष्वघोराणुरत्यन्त दोषघ्नः कृष्णवर्णभाक् ।
व्यालबद्धजटाचूटः कपालदलमण्डितः ॥
सुरपिंगेक्षणोत्यन्तं श्वेतदंष्ट्रा समन्वितः ।
चन्द्र चूडो विशालास्यो नागयज्ञोपवीतवान् ॥
माकायो माहदंष्ट्री किंकिणीरवसंयुतः ।
महाशूलाग्रसंप्रोत महासुर विनाशनः ॥
खड्गखेट धनुर्बाण मुण्डकः कालशक्तिधृत् ।
वराभयकपालाहि पाश प्रासगदाकरः ॥
दंष्ट्रे द्वे कील निर्याते वक्त्राग्रे भीषणोसिते ॥
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।
चन्द्रखण्ड समूर्धानं स चतुष्कर पल्लवम् ॥
अशनि ध्वनि संयुक्तमसह्यं भीमविक्रमम् ।
द्वादशाक्षमहाशक्ति शूलाभव वरान्वितम् ॥
ध्यात्वैवं गन्धपुष्पाद्यैः शिवास्त्रं स्वाणुना यजेत् ॥
सुधाकलश मध्यस्थः श्वेतपद्मासनस्थितः ।
चतुर्भुजस्त्रित्रश्च जटाखण्डेन्दु मण्डितः ॥
व्याघ्रचर्म परीधानो नोगेन्द्रोरो विभूषणः ।
त्रिशूलं चाभयं (डमरुं) चोर्ध्वे सुधाकलशमध्ययोः ॥
दधानः षड्भुजश्चेत् स त्रिशूलं चाक्षमालिकाम् ।
कपालं कुण्डिकां वामे योगमुद्रां करद्वये ॥
अनेन सदृशो मन्त्रो नास्ति प्राणादि रक्षणे ।
आरूढाब्जं स शक्तिं हृदयकमलजं भास्करं पद्महस्तम् ।
वक्त्रैर्युक्तं चतुर्भिः परमरुणचतुश्शक्तिभिर्व्याप्त दिक्कम् ॥
कायार्धारूढकान्तं शिवमभयवरं साक्षमालाकपालम् ।
भूत्यै पाशाङ्कुशाभ्यां ग्रहणनमितं नैमि खड्वाङ्ग हस्तम् ॥
३४. चतुस्त्रिंशत्तमे पटले संप्रोक्षण विधिः ।
संप्रोक्षणविधिं वक्ष्ये सर्वदोष निकृन्तनम् ।
आवर्तंचेत्यनावर्तं पुनरावर्तनन्तथा ॥ १ ॥
ततोन्तरितकञ्चेति प्रोक्षणन्तु चतुर्विधम् ।
मूलबालाग्रहाम्मूल स्थानेयत्स्थापनं मतम् ॥ २ ॥
तदावर्तमिति प्रोक्त मनावर्तन्ततोच्यते ।
पतितैः पातकैस्पृष्टे चण्डालैरन्यजैस्तथा ॥ ३ ॥
मासोर्ध्वपूजाहीने च विश्लिष्टे स्थलकर्मणि ।
लिङ्गे पीठे च चलिते अनावर्तमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥
मूलास्यात्समादाय स्थाप्य बालालये पुनः ।
तस्मात्संस्थापनं मूले पुनरावर्तनं स्मृतम् ॥ ५ ॥
प्रतिमानां च मिश्राणां शक्तिनामायुधादिभिः ।
स्फोटने वर्णहीने च अङ्गोपाङ्गविहीनके ॥ ६ ॥
चर्मच्छेदेऽहीने च भूषणादि विहीनके ।
अम्बुजासनहीने च स्थलकर्मविहीनके ॥ ७ ॥
विश्लिष्टे पीठबन्धेतु तदन्तरित मुच्यते ।
यात्राहोमयुगावर्तमन्ये स्युस्तद्विहीनकाः ॥ ८ ॥
आवर्तेतुद्विजास्सर्वान् मासपक्षर्क्षकादिकान् ।
लिङ्गसंस्थापनस्योक्त मार्गेणैव समाचरेत् ॥ ९ ॥
न तिथिर्न च नक्षत्रं न वाराद्यंशकादिकाः ।
कालापेक्षां विना कुर्याच्छेषाण्यन्यानि सुव्रताः ॥ १० ॥
आवर्तवदनावर्तं कुर्यादेभिर्विहीनकम् ।
लक्षणोद्धारणं तोयाधिवासः शयनं तथा ॥ ११ ॥
अनावर्तमिति ज्ञेयं पुनरावर्तनं त्विह ।
सर्वमावर्त वत्कुर्यात् किं तु मूलद्वयान्वितम् ॥ १२ ॥
ततोऽन्तरितकं विप्रास्संक्षेपेण वदाम्यहम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौच जले चैवाधिवासनम् ॥ १३ ॥
शययाधिवासनं विप्रा विना व बेरकर्मणि ।
नववस्त्रेण संवेष्ट्य बेरस्य सकलाङ्गकम् ॥ १४ ॥
प्रागुक्तविधिना कुम्भन्यासं होमं च कारयेत् ।
स्नपनं कारयेदन्ते चान्यत्सर्वं समानकम् ॥ १५ ॥
एवं यः कारयेन्मर्त्य पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ १५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे संप्रोक्षण विधिः चतुर्स्त्रिंशतिमः
पटलः ॥
३५. पञ्चत्रिंशत्तमे पटले पीठप्रतिष्ठां विधिः
पीठ संस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
लिङ्गायाम विशालं तु पीठं सर्वार्थ साधकम् ॥ १ ॥
विष्ण्वंश समतुङ्गं च छाया दोष विवर्जितम्) ।
पूजांशस्योदया प्रान्त पीठ निर्गमनान्वितम् ॥ २ ॥
ईदृशं पीठमापाद्य कोन सिद्ध्येत मानवः ।
लिङ्गायामसमं वापि लिङ्गायामार्धमेव वा ॥ ३ ॥
सप्तविंशतिमानानि षड्विंशत्यंश मानकम् ।
लिङ्गास्यतारत्रिगुणं भवेत्पञ्चगुणं तु वा ॥ ४ ॥
तदन्तरे तथा भक्ते सप्तविंशति मानकम् ।
लिङ्गमानवशात्पीठ विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य व्योमाङ्गुल विवृद्धितः ।
षोडशाङ्गुल सम्युक्त विंशकाङ्कुलकावधि ॥ ६ ॥
हस्तादि नवहस्तान्तं लिङ्गानां पीठविस्तृतिः ।
लिङ्गानामाधिकः वीठविस्तारोनेष्यते द्विजाः ॥ ७ ॥
अग्रं मूलसमं वास्य हीनमूलं तु नेष्यते ।
षडंशात् षोडशांशान्तं कृत्वा मूलविशालकम् ॥ ८ ॥
एकांशेननाग्रविस्तारं पीठं वा परिकीर्तितम् ।
विष्ण्वंशोत्सेधतुङ्गस्य पीठस्य ब्रह्म भागकए ॥ ९ ॥
चतुर्भागे त्रिभागांशाधिकं वा पीठतुङ्गकम् ।
तयोर्मध्येऽष्टधा भक्ते नवमानमुदीरितम् ॥ १० ॥
नन्धावर्तशिला चाल्पे वर्जनीयाद्विजोत्तमाः ।
मानुषे पीठमानं स्यात्स्वयंभूतादिकेऽपि च ॥ ११ ॥
चललिङ्गेऽपि सामान्यं विधानं किंचिदुच्यते ।
लिङ्गमानसमं वार्ध द्विगुणं पीठ मिथ्यते ॥ १२ ॥
विस्तारमध्यसप्तांशे मानं सप्तदशैव हि ।
मूलं प्रोक्त प्रमाणां च संग्राह्यं द्विजसत्तमाः ॥ १३ ॥
विस्तारार्धसमंतुङ्गं समं वाधाधिकं तु वा ।
प्रत्येकं सप्तधा भक्ते मानं सप्तदश द्विजाः ॥ १४ ॥
स्वायं भुवादि लिङ्गेषु लिङ्गायामादि विस्तरः ।
पीठस्य तु न दोषस्स्याज्ज्ञात्वैवं पीठमाचरेत् ॥ १५ ॥
वेदाश्रमं वर्तुलं वाथ संमतं पीठ रूपकम् ।
लोहजे रत्नलिङ्गे वा बाणालिङ्गेऽपि वा मतम् ॥ १६ ॥
बेरायामत्रिपादं वा तच्चचुर्थांशमेव वा ।
कल्पयेत्पीठ विस्तारं मध्यमे षोडशांशकम् ॥ १७ ॥
मानं सप्तदशाख्यातं समाश्रं वायतं तु वा ।
द्विगुणावधितन्मध्ये कृते प्राग्वत्तथा मतम् ॥ १८ ॥
पीठायामं समाख्यातं तस्योत्सेधश्च कथ्यते ।
विस्तारसममुत्सेधस्तदर्धो वा तदन्ते ॥ १९ ॥
विकारांशं भवेत्सप्तदशमानं द्विजोत्तमाः ।
पादाधिकं तथोत्सेधं विस्तरात् परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
वसुधाभाजितेमध्ये नवमानमिति स्मृतम् ।
बिंबोत्सेधचतुर्भागं पद्मोत्तुङ्गं परं मतम् ॥ २१ ॥
बेरायामाष्टभागैकमपरं परिकीर्तितम् ।
अष्टधा मध्यमं भक्त्या नवमानं प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥
स्थानकेवातलायामादेकैकाङ्गुलवृद्धितः ।
द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं पङ्कजस्याग्र विस्तरः ॥ २३ ॥
आसने पद्मविस्तारस्त्रयोविंशति मात्रतः ।
अर्धाङ्गुलाद्यं षट्त्रिंशत्करजावधिमानकम् ॥ २४ ॥
त्रिभागैकधिकोमूलविस्तारः श्रेष्ठः उच्यते ।
द्वादशांश विहीनेऽथ मध्ये षोडशधाकृते ॥ २५ ॥
विस्तारस्सप्तसम्युक्तो दशधा परिकीर्तितः ।
विस्तारसदृशस्त्वायो द्विगुणो वाथ मध्यमे ॥ २६ ॥
वसुधा भाजितेदैर्घ्यं नवधा परिकीर्तितम् ।
त्रिभागाद्रुद भागान्तं तदुत्सेधे विभाजिते ॥ २७ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चभागैरूर्ध्वस्थपङ्कजम् ।
शेषांशैस्स्यादधः पद्मं हीनं वोर्ध्वदलैस्तुवा ॥ २८ ॥
चतुरष्टदलोपेतं विकारार्क दलं तु वा ।
विपुलं तुङ्गमायुक्तं स्थानके पीठमुच्यते ॥ २९ ॥
अधिकोत्तुङ्गसंयुक्तमासनोपरि कल्पयेत् ।
त्रिभागाद्रुद्र भागान्तं दैर्घ्यविस्तारमेव वा ॥ ३० ॥
विभज्य पार्श्वयोरेकद्वित्रिभागमथापि वा ।
संस्थाप्य शेषभागैस्तु मध्ये भद्रं प्रकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
सभद्रंवाविभद्रं वा पीठं सर्वत्र कारयेत् ।
एकपीठमनेकेषां यदि शोभावशान्नयेत् ॥ ३२ ॥
वृत्तावायतवृत्तापि अर्धचन्द्राकृतिस्तु वा ।
पद्माकृतिं प्रकर्तव्या तत्रासीनेऽर्धचन्द्रकम् ॥ ३३ ॥
अलङ्गारमतोवक्ष्ये लिङ्गानां पीठतुङ्गने ।
षोडशांशे तु मानेन पादुकं परिकीर्तितम् ॥ ३४ ॥
वेदांशा जगती प्रोक्ता गुणांशः कुमुदो भवेत् ।
वस्वश्रपद्ममेकेन वहन्यंशः कर्ण उच्यते ॥ ३५ ॥
षोडशांशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
शरांशं पद्ममानं स्याद् द्विभागं वृत्तमुच्यते ॥ ३६ ॥
वेदांशमूर्ध्वपद्मस्यादश्विन्यशेन पट्टिका ।
घृतवार्यं शमानं स्यात् पद्मपीठमदं मतम् ॥ ३७ ॥
एकविंशतिभागेऽग्निभागैः पादुकमूर्ध्वतः ।
पञ्चभिः पङ्कजं कम्पस्त्वेकेनोर्ध्वं त्रिभागतः ॥ ३८ ॥
कर्णस्त्वेकेनकंपः स्याद् भूतांशैरूर्ध्वपङ्कजम् ।
द्वाभ्यां पङ्क्ती भवेदूर्धे घृतवायैक भागतः ॥ ३९ ॥
षोडशांशेतदुत्सेधे पादुक सार्ध भागभाक् ।
जगतीबन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥ ४० ॥
षोडशांशेतदुत्सेधे पादुक सार्ध भागभाक् ।
जगतीबन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥ ४१ ॥
व्योमांश मूर्ध्वकंपं तु द्वाभ्यां कुमुद उच्यते ।
वृत्ताकारस्तदूर्ध्वैतु पट्टिका भागमानतः ॥ ४२ ॥
द्वाभ्यां कर्णस्तुपदम्ंस्यादर्धेननांशेन पट्टिका ।
शेषेण घृतवारीतु श्रीकरं पीठमीर्तितम् ॥ ४३ ॥
पञ्चविंशति भागेतु व्योमांश पादुकं भवेत् ।
पद्ममेकेन भागे तु व्योमांश पादुकं भवेत् ॥ ४४ ॥
जगती चतुरंशं स्यात्पद्मतुण्डं त्रिभागतः ।
गलमर्धंत्रिभागेन पद्मं द्वयंशेन वृत्तकम् ॥ ४५ ॥
कुमुदं पद्मभागेन वाजनं व्योम भागतः ।
भागाभ्यां कर्ण- इत्युक्तस्स्यादेकेनैव वाजनम् ॥ ४६ ॥
कञ्चमेकेन भागाभ्यां महावाजनमीर्तितम् ।
एकेनकंपमर्धेन घृतवार्यभिधीयते ॥ ४७ ॥
पीठं शांभवमाख्यातमन्यथान्यद्विधीयते ।
एकविंशति भागं तु पीठोत्तुङ्गं विभज्य च ॥ ४८ ॥
भागेन पादुकं वेद भागेन जगतीमता ।
एकेन कर्णस्त्वेकेन पद्मं स्यात् गुणभागतः ॥ ४९ ॥
कुमुदं पद्मंशेन वाजननत्वेक भागतः ।
कर्णो द्विभाग भागेन वाजनं पद्ममंशतः ॥ ५० ॥
द्विभागानु महापट्टी पद्मंशेन भागतः ।
कंपस्स्यात् घृतवार्यूर्ध्वे विजयाख्यमिदं मतम् ॥ ५१ ॥
अष्टादश विभागेतु व्योमांशं पादुकं भवेत् ।
अद्ध्यर्धं पद्ममित्युक्तं कंपमेकांशतो भवेत् ॥ ५२ ॥
जगतीवेद भागेन गुणांशः कुमुदं भवेत् ।
कंपमेकेन कर्णस्यात् द्विभागं कंपमेकतः ॥ ५३ ॥
महापट्टी द्विभागेन वाजनञ्चैक भागतः ।
अर्द्धेन घृतवार्युक्त मुमापीठ मिदं मतम् ॥ ५४ ॥
विकारांशे तदुत्सेधे पादुकं भागमानकम् ।
पद्ममंश मिमंबंध भागेन जगती भवेत् ॥ ५५ ॥
भागाभ्यां पंकजात् ग्रीवाचार्द्धार्धे नोर्ध्वे पंकजम् ।
कुमुदं स्यात् द्विभागेन पद्ममर्द्धेन चार्धतः ॥ ५६ ॥
कंपंकर्णस्तु चार्द्धेनार्धेनकंपञ्चवारिजम् ।
भागार्द्धेन महापट्टी सार्धेनां शेनमूर्द्धनि ॥ ५७ ॥
घृतवारिसमाख्यातं संपत्करमिहोदितम् ।
रुद्रभागेतु तत्तुंगे व्योमांशं पादुकं भवेत् ॥ ५८ ॥
गुणांशं जगतीकंप मेकं कर्णोद्विभागतः ।
एकांशो वाजनं प्रोक्तो महापट्टी द्विभागतः ॥ ५९ ॥
घृतवार्येकभागेन नन्दिकावृत्तमीरितम् ।
तिथ्यशं विभजेत्तुंग मद्ध्यर्धं पादुकं भवेत् ॥ ६० ॥
अर्द्धेन कंपपद्मं स्यात् गुणांशं गलमर्द्धतः ।
पद्ममंशेन भागाभ्यां कुमुदं पद्ममंशतः ॥ ६१ ॥
अर्द्धं गलं त्रिभागेन पद्मं सार्द्धेन पट्टिका ।
अर्द्धांश घृत वार्युक्तं स्वस्तिकञ्चेदमीरितम् ॥ ६२ ॥
तुंगाष्टदशभागेतु द्विपादं पादुकं भवेत् ।
पंकजन्तु त्रिभागेन पट्टिकैकांशनिर्मिता ॥ ६३ ॥
षट्भागैः कर्ण- इत्युक्तो वाजनं चैक भागतः ।
अब्जं द्विभागतः प्रोक्तं द्वाभ्यां वाजन मिष्यते ॥ ६४ ॥
घृतवार्येक भागेन पूर्णचन्द्र मिदं भवेत् ।
कलांशं विभजेत्तुंगं व्योभागेन पादुका ॥ ६५ ॥
द्वाभ्यां पद्ममथैकेन कंष्षट्भागतोगलम् ।
भागेन कंपं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ॥ ६६ ॥
महापट्यंश मानैक घृतवायूर्ध्वतो भवेत् ।
स्थंण्डिलं पीठमेवं स्यात् पुनरन्य मिहोच्यते ॥ ६७ ॥
त्रिषडंशेतदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
व्योमांशं कंपमित्युक्तं द्विभागं पद्ममुच्यते ॥ ६८ ॥
भागेन कंपमित्युक्तं शेषं पूर्ववदेवहि ।
एकोनविंशत्यंशे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ॥ ६९ ॥
कंपमंशेन भागेन पुनः कंपं द्विभागतः ।
पद्ममंशेन कंस्स्यात् शेषं पूर्ववदीरितम् ॥ ७० ॥
स्वायंभुवमिदं प्रोक्तमधिष्ठानानियानि च ।
उपपीठानि तान्यत्र योज्यानी हाग्रजोत्तमाः ॥ ७१ ॥
घृतवारि तदूर्ध्वेस्यादेकभागेन सार्द्धतः ।
द्विभागेनाथ कर्तव्यं भक्त्याभीष्टाशतुं गमे ॥ ७२ ॥
महापट्टि विनिष्क्राम समनिष्क्रम संयुतम् ।
घृत वारि विधेयं वा वृत्तं वा चतुरश्रकम् ॥ ७३ ॥
अधिष्टानेक तोपेत मथवा परिकल्पयेत् ।
कर्णमानञ्च संग्राह्य कंपादौ विनियोजयेत् ॥ ७४ ॥
तन्मान मथकर्णेतु यावदेक यवेन च ।
वृद्ध्याष्ट मात्रपर्यन्तं वृद्धिहानिं प्रयोजयेत् ॥ ७५ ॥
सर्वेष्वंगेषु पीठानां सकले निष्कलेपि च ।
चलेवाप्यचले लोहे रत्नजे बाणालिङ्गके ॥ ७६ ॥
शलेदारुमये वापि मृण्मयेन्य मयेपिवा ।
निष्कलेतु प्रमाणं स्यात् तन्मान मधुनोच्यते ॥ ७७ ॥
पीठतारं त्रिभागं स्यात् प्रणालो मूलविस्तरः ।
तदर्द्धेणाग्र विस्तार स्सर्वलिंगेषु योग्यकः ॥ ७८ ॥
पीठार्द्धमानः पादोवा मध्यमे षोडशांशके ।
मानं सप्तदशं ख्यातं नालायामं द्विजोत्तमाः ॥ ७९ ॥
तत्समंवा सपादं वा त्रिपादं वाथ मध्यमे ।
तथा विभक्ते संग्राह्य मानं सप्तदशैव च ॥ ८० ॥
प्रणालमूलदेशेतु गदग्रं तेन मानतः ।
त्रिपाद मर्द्ध पादोनं पञ्चत्रित्यत्रंश मेववा ॥ ८१ ॥
सप्तांशे भूतवेदाग्नि भागं वाग्रे प्रकल्पयेत् ।
वारि वाहस्तथा प्रोक्ता वागाम्भीर्या द्विस्तरेण वा ॥ ८२ ॥
मूलकंपं तदूर्ध्वन्तु पद्मं पार्श्व द्वयोरपि ।
तदूर्ध्वेकंपमेकद्वि व्योमभागैस्तथा क्रमात् ॥ ८३ ॥
प्रणालघनमानेतु तन्मान मधुनोच्यते ।
कर्णार्द्धमाअं तन्मानं पीठोत्सेधं विभज्य च ॥ ८४ ॥
त्रिसप्तमानं वेदांशा देकभागविवृद्धितः ।
दशभागावसानन्तु पीठनाल घनं तुवा ॥ ८५ ॥
समानयोनिजंश्रेष्ठं तदभावे विभिन्नजम् ।
अभिन्नपिण्डिकं लिङ्गं नेष्टं भुक्त्यर्क्थिनामिह ॥ ८६ ॥
तदन्यमिष्टं श्रेष्ठं स्याद्रत्नजं स्पष्टिकादिकम् ।
अखण्डशैलमिष्टं स्यात् तदभावे सखण्डकम् ॥ ८७ ॥
खण्डंत्वंगावसानं स्यादूर्ध्व खण्डमखण्डजम् ।
प्रणालयुक्तमिष्टं स्यात् तदधः खण्डनेपि च ॥ ८८ ॥
नदोषाढ्यादिवस्त्वन्ताः खण्डाः पीठाः प्रकीर्तिताः ।
सकलानामनालं स्यात् सनालमथपीठकम् ॥ ८९ ॥
घृतवारिविहीनं वा सहितं वा प्रकल्प्यते ।
बाणलिंगादि लिंगानां चतुरश्राय ताश्रकम् ॥ ९० ॥
कृत्वा तदूर्ध्वेतु पीठं वा परिकल्पयेत् ।
पीठलग्नां प्रभां कुर्यात् भिन्नां वा
भिन्नयोगिकाम् ॥ ९१ ॥
नाना वाजन पीठं संयुक्तां मुक्तादामावलि
क्रियाम् ।
नाना पुष्पावलीप्रोतां नाना वह्नि शिखान्वितम् ॥ ९२ ॥
सर्वालंकारसंयुक्तामिष्टास्य घन संयुताम् ।
सतोरणं वा वृत्तं वा सायतं वा प्रमाणतः ॥ ९३ ॥
बेरलिङ्गवशात् कॢप्ताम्ष्टमान समन्वितम् ।
एवं लक्षण माख्यातं स्थापनं चाधुनोच्यते ॥ ९४ ॥
पिण्डिकायामुमादेवीलिङ्गे स्याच्च सदाशिवः ।
तयोर्यः क्रियते योगस्सा प्रतिष्ठेति गद्यते ॥ ९५ ॥
योगश्च द्विविधोज्ञेयः त्वाद्यः पश्चाद्भवस्त्विति ।
आद्यः प्रागेव कथितो लिङ्गस्थापनकर्मणि ॥ ९६ ॥
द्वितीयः कथ्यते विप्राः पूर्वं तस्याः यदा कृतिः ।
तथैव च पुनः कुर्यादन्यथा दोषकारकम् ॥ ९७ ॥
मानवे पीठ संकल्पपिधानं परिकीर्तितम् ।
चतुरश्रेऽथ वृत्ते वा रूपान्तरयुतेऽपि वा ॥ ९८ ॥
दैविके चार्षकेबाणेलिङ्गेस्वायम्भुवे तथा ।
वृत्तं सर्वत्रकर्तव्यं पूर्वाकृतियुतं तु वा ॥ ९९ ॥
पूर्वद्रव्येण कर्तव्यमुत्कृष्टेनाथवा नयेत् ।
लिङ्गसंस्थापनस्योक्तावर्त्मना सकलां क्रियाम् ॥ १०० ॥
कारयेत्कथ्यते विप्राः शेषस्तदवधार्यताम् ।
अङ्कुरार्पणकार्यं तु प्रागुक्तविधिना नयेत् ॥ १०१ ॥
हर्म्याग्रे सौम्यदेशेऽग्नौ चैशान्यं यागमण्डपम् ।
प्रागुक्तविधिना मानं मण्टपे परिकीर्तितम् ॥ १०२ ॥
तन्मध्ये वेदिकां कुर्याल्लिङ्गस्थापन वर्त्मना ।
कुण्डानि परितः कुर्यान्नवपञ्चैक संख्यया ॥ १०३ ॥
योन्याकाराणि कुण्डानि त्रिमेखलयुतानि च ।
तत्पूर्वे सौम्यदेशे वा स्नानार्थं स्नानमण्डपम् ॥ १०४ ॥
एवं निष्पाद्य सर्वंतु पश्चात् कर्मसमारभेत् ।
विशेषयजनं कृत्वा स्तुत्वानत्वा मुहुर्मुहुः ॥ १०५ ॥
शिवं विज्ञाप्य लब्धाज्ञः क्रियामेनां समारभेत् ।
लिङ्गाग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शिवकुंभस्यवर्धनीम् ॥ १०६ ॥
मध्यमे स्थापयित्वातु परितोऽष्टौ घटांस्तु वा ।
ससूत्रान् सापिधानांश्च सकूर्चाम्बर पल्लवान् ॥ १०७ ॥
गन्धसृग्दाम धूपाद्यै सर्चयेत्तदनन्तरम् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु सासनं मूर्ति संयुतम् ॥ १०८ ॥
आवाह्यलिङ्गं लिङ्गस्य शिवकुंभगतं न्यसेत् ।
पीठाद्देवीं समावाह्य वर्धन्यां मध्यमेन्यसेत् ॥ १०९ ॥
विद्येशान् परितोन्यस्त्वा गन्धाद्यरर्चयेत्तुतान् ।
नैवेद्यान्तैश्च तत्पूर्वे स्थण्डिले होममाचरेत् ॥ ११० ॥
सहस्रसंख्यं मूलेन समिदाज्यन्नलाजकैः ।
तिलेनापि समायुक्तं प्रत्येकं तु शतं तु वा ॥ १११ ॥
प्रायश्चित्तमघोरेण शतसंख्येन होमयेत् ।
अन्यत्र स्थण्डिलं कृत्वा ततस्संस्थापयेदमून् ॥ ११२ ॥
नित्यपूजा प्रकर्तव्या लिङ्गे कुंभे च नित्यशः ।
टङ्केन हैमजातेन पीठं छित्वास्त्र मुच्चरन् ॥ ११३ ॥
अगाधेऽभसि निक्षिप्य तदुद्भूतसुधादिकम् ।
शान्तिहोमः प्रकर्तव्यः प्रत्यहं तु शतं तु वा ॥ ११४ ॥
ततस्संस्थापनं कुर्यात् तद्विधानमिहोच्यते ।
शाणाभिघर्षणं कृत्वा पञ्चमृत्पञ्चगव्यतः ॥ ११५ ॥
कषायोदकगोमूत्र गोशकृद्भिर्जलानतरे ।
प्रणवेनास्त्रमन्त्रेण स्नापयेत्परमेश्वरम् ॥ ११६ ॥
वस्त्रचन्दनपुष्पाद्यैरिष्ट्वामण्डपमध्यमे ।
स्थण्डिलंकल्पयित्वास्मिन् स्थापयेत्पिण्डिकां ततः ॥ ११७ ॥
गन्धाद्यैरर्चयित्वा भगाङ्कं लक्ष्म लक्षयेत् ।
मध्वाज्याभ्यां तु सन्तर्प्यमृत्युजिन्मन्त्रामुच्चारन् ॥ ११८ ॥
ताम्रजे कांस्यजे पात्रे मध्वाज्याभ्यां समन्विते ।
सहैमं दर्शयेद्विद्वान् नेत्र मन्त्र मनुस्मरन् ॥ ११९ ॥
धान्यराशिंसवत्सांगांकन्यां हृदय मन्त्रतः ।
प्रच्छन्नपट मावर्ज्य दर्शयेद्देशिकोत्तमः ॥ १२० ॥
प्राग्वत् संस्नाप्य देवीन्तु वस्त्र गन्धादिनार्चयेत् ।
प्रदक्षिणन्नयेत् ग्रामेजलतीरे निवेश्य च ॥ १२१ ॥
स्थण्डिलं तत्र निक्षिप्य स्थापयेत् तत्र पिण्डिकाम् ।
कलशां स्थापयेदष्टौ लोकपालाधिपान् क्रमात् ॥ १२२ ॥
देवीञ्चकलशानिष्ट्वा लंबकूर्च समन्विताम् ।
नव वस्त्र परिच्छन्नां फलकोर्ध्वेजलान्तरे ॥ १२३ ॥
स्थापयेदभितोष्टौ तु कलशान्सूत्रसंयुतान् ।
पिधानाम्बरहैमस्तान् शक्त्यधिष्ठितान् ॥ १२४ ॥
पश्चान्मण्टपमासाद्यचतुस्तोरणसंयुक्तम् ।
सवितानध्वजं दर्भमुक्ता पुष्पजमालया ॥ १२५ ॥
सर्वत्रज्वलितं दीप्तैर्ज्वलिद्भिः परिवारितम् ।
सर्वलक्षणसंपन्नं सुविसर्जित तक्षकम् ॥ १२६ ॥
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु गोमयेनोपलोपयेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वातु वास्तु होमं च कारयेत् ॥ १२७ ॥
द्वाराण्यस्त्रेण संप्रोक्ष्य द्वाराणि द्वारपान्यजेत् ।
प्रविश्य सद्यद्वारेण सौम्यास्योर्ध्वस्थितस्थितिः ॥ १२८ ॥
मन्त्रकायं शिवं चान्तरिष्ट्वा हृन्नाभिबिन्दुषु ।
गृहीत खड्ग हस्तस्सन् पूजितात्मसमन्वितः ॥ १२९ ॥
कृतपञ्चाङ्ग भूषस्तु कुम्भास्त्राशाधिपार्चनः ।
कृतकुण्डाग्नि संस्कारो जलवासान्महेश्वरीम् ॥ १३० ॥
आनीय स्नपनाख्योक्त मण्टपे स्नपनं नयेत् ।
मृत्कषायोदगव्याद्यैः पुष्पपत्रफलोदकैः ॥ १३१ ॥
कुशगन्धजलैः पञ्चामृतैस्संस्नापयेच्छिवाम् ।
आछाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्धैरर्चयेत्तु ताम् ॥ १३२ ॥
कृत्वा कौतुकबन्धंतु तन्नाले तद्गलेऽपि वा ।
शालिभिः स्थण्डिलं कृत्वा वसुद्रोणसमन्वितैः ॥ १३३ ॥
तदर्धेस्तण्डुलैर्युक्तं तदर्धतिललाजकम् ।
दर्भै पुष्पै परिस्तीर्य चर्मजाद्यैरनु क्रमात् ॥ १३४ ॥
ततश्शययां च संक्ल्प्य तदलाभेऽम्बरैर्नयेत् ।
आसनं तत्र संकल्प्य पिण्डिकां विन्यसेद् धृदा ॥ १३५ ॥
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन तद्देशे करकं न्यसेत् ।
सूत्र वस्त्र परिच्छन्नं नवरत्नसमन्वितम् ॥ १३६ ॥
सहैमपंकजं कूर्चफलपल्लव वस्त्रकम् ।
तन्मध्ये सासनां देवीमर्चयेद् गन्धसंमुखैः ॥ १३७ ॥
वर्धनीरष्ट संख्याताः कूर्चवस्त्रससूत्रकाः ।
सहैमाः पल्लवोपेतास्सापिधानाः फलोद्वहाः ॥ १३८ ॥
वामाद्यधिष्टिता बाह्ये परितो विनिवेशयेत् ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु पिण्डिकां वर्धनीमपि ॥ १३९ ॥
तत्वतत्वेशि संयुक्तां मूर्तिमूर्तीश्वरीं न्यसेत् ।
कर्णस्याधो गले कर्णादूर्ध्वे तत्वत्रयं न्यसेत् ॥ १४० ॥
क्रिया ज्ञानं तथेच्छेति त्रितत्वेशाः प्रकीर्तिताः ।
धारिका दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चेता बलोत्कटा ॥ १४१ ॥
धात्री विभ्वीति मूर्तिभ्यः परिभाव्याः क्रमेण तु ।
पञ्चपक्षेऽथवा ग्राह्य त्वत्रानुक्तं तु यद्भवेत् ॥ १४२ ॥
लिङ्गसंस्थापनप्रोक्त विधिनाखिलमाचरेत् ।
चन्दनाद्यै स्समभ्यर्च्य होम कर्म समारभेत् ॥ १४३ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैस्सर्षपकैर्यवैः ।
पलाशो दुम्बराश्वत्थन्यगोधाः पूर्वतोदिशि ॥ १४४ ॥
शमीखदिरमायूरश्रीवृक्षा वह्निकोणतः ।
पलाशं तु प्रधानं स्यात्पलाशो वाखिलो मतः ॥ १४५ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टाधिकं तु वा ।
देव्या मूलेन होतव्यं तदङ्गैस्तद्दशांशतः ॥ १४६ ॥
शान्त्यः प्रोक्षणं दर्भस्पर्शनं च समारभेत् ।
तत्वतत्वेश्वराद्यैश्च होमयेत्प्रतिकुण्डकम् ॥ १४७ ॥
प्रायश्चित्तमघोरेण शतोच्चारेण होमयेत् ।
भूतिदर्भतिलै रक्षां कृत्वा तत्त्ववलिं तदा ॥ १४८ ॥
अन्तर्बलिं च क्षेत्रेशबलिं च प्रक्षिपेत् गुरुः ।
ततः प्रभाते विमले मूर्तिमद्भिर्गुरुश्शुचिः ॥ १४९ ॥
कृतनित्यविधानस्तु सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।
द्वाराणि तत्पतीनिष्ट्वा समुत्थाप्य महेश्वरीम् ॥ १५० ॥
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च दीपैर्नवेद्यकैस्तदा ।
ताम्बूलान्तैश्च संपूज्य पिण्डिकां वर्धनीमपि ॥ १५१ ॥
अग्नि होमैश्च संतर्प्य प्रायश्चित्तं विधाय च ।
दत्वा मूलेन पूर्णां तु सर्वदोषनिकृन्तनीम् ॥ १५२ ॥
सर्वातोद्य समायुक्तं नृत्तगान समन्वितम् ।
धामप्रदक्षिणं नीत्वा गर्भगेहे निवेशयेत् ॥ १५३ ॥
लिङ्गसंस्ह्तापनप्रोक्तविधिना तांनिवेशयेत् ।
पिण्डिकास्थापनं बाणलिङ्गस्य यदि वर्तते ॥ १५४ ॥
तदग्रे मण्टपादौ तु तल्लिङ्गं स्थण्डिलेन्यसेत् ।
नव वस्त्रपरिच्छन्नं शुभाशासु शिरो यथा ॥ १५५ ॥
पीठे सुधादिकं त्यक्त्वा तस्मिन्नेव प्रदेशके ।
पीठं संस्थापयित्वातु तत्र लिङ्गं निवेशयेत् ॥ १५६ ॥
रत्नानि सर्वपीठस्य गर्ते संस्थाप्य सद्गुरुः ।
सुवर्णं वाथ निक्षिप्य प्राग्वत्सर्वं समाचरेत् ॥ १५७ ॥
अष्टबन्धं त्रिबन्धं वा योजयेत्तदनन्तरम् ।
पुण्याह प्रोक्षणं शान्तिकुम्भ तोयाभिषेचनम् ॥ १५८ ॥
प्रागुक्तविधिना कृत्वा आसनाणुं ततो न्यसेत् ।
पीठे क्रियाख्यं विन्यस्य गुरुः प्रागुक्तवर्त्मना ॥ १५९ ॥
लिङ्गाग्रनिहितं चापि शिवकुम्भं च वर्धनीम् ।
वामादि चर्धनीयुक्तां वेदिकान्तरसंस्थिताम् ॥ १६० ॥
देवाग्रे स्थापयित्वा तु जीवन्यासेन विन्यसे ।
संस्थाप्य वर्धनीं वापि वर्धन्यष्टक संयुतं ॥ १६१ ॥
वेदिका मध्यमे न्यस्त्वा जीवन्यासार्थमारभेत् ।
जीवन्यासस्त्रिषु स्थानेष्वथ कार्योऽथवासने ॥ १६२ ॥
लिङ्गादौ स्थापिते कुम्भे न्यासकाले विशेषतः ।
स्नपनं कारयेदन्ते पञ्चामृतविधिस्तु वा ॥ १६३ ॥
केवलेनाम्भसा वाथ गन्धाद्यैस्सम्यगर्चयेत् ।
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ॥ १६४ ॥
तावदत्र त्वया देवि सान्निध्यं कुरु सर्वदा ।
लिङ्गसंस्थापन प्रोक्तं दक्षिणार्धं च दापयेत् ॥ १६५ ॥
चतुर्दिनं त्रयं वापि द्वयमेकं च नित्यशः ।
विशेषपूजा कर्तव्या होमेन च समन्विता ॥ १६६ ॥
पूर्वोक्तैरणुभिश्शक्तैः पायसैर्होममाचरेत् ।
चतुर्थे प्रथमे वाथ चण्डकल्पो विधीयताम् ॥ १६७ ॥
बाणादौ स च नेष्टस्स्यादथवा परिभाव्यतम् ।
पीठसंस्थापनस्यापि फलं लिङ्गप्रतिष्ठया ॥ १६८ ॥
समानं कथितं यस्मात् प्रतिष्ठैकोभयत्र च ॥ १६८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पीठप्रतिष्ठा विधिः पञ्चत्रिंशत्तमः
पटलः ॥
अलङ्कारमतो वक्ष्ये लिङ्गानां पीठ तुङ्गके
षोडशांशे तु मानेन पादुकं परिकीर्तितम्
वेदांशा जगती प्रोक्ता गुणाशः कुमुदो भवेत्
वस्वश्र पद्ममेकेन वह्नयंशः कर्ण उच्यते ।
अंशेन पट्टिकाज्ञेया महापट्टी द्विभागतः
घृतवार्यंशमानेन भद्रपीठमिदं मतम् ।
षोदशांशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
शरांशं पद्ममानं स्यात् द्विभागं वृत्तमुच्यते ॥
वेदांशं ऊर्ध्वपद्मं स्यात् अश्विन्यंशेन पट्टिका ।
घृतवार्यं शमानं स्यात् पद्मपीठमिदं मतम्
एकविंशति भागेऽपि भागैः पादुकमूर्ध्वतः ।
पञ्चभिः पङ्कजं कम्पस्त्वेकेनोर्ध्वं त्रिभागतः ॥
कर्णस्त्वेकेन कम्पः स्यात् भूतांशैः ऊर्ध्वपङ्कजम् ।
द्वाभ्यां पङ्कि भवेदूर्ध्वे धृतवार्येक भागतः ॥
षोडशांशे तदुत्सेधे पादुकं सार्धभागभाक् ।
जगती बन्ध भागेन गुणार्धं पद्मतुङ्गकम् ॥
व्योमांशं ऊर्ध्वकम्पं तु द्वाभ्यां कुमुद उच्यते ।
वृत्ताकारस्तदूर्ध्वे तु पट्टिका भागमानतः
द्वाभ्यां कर्णस्तु पद्मं स्यात् अर्धेनांशेन पट्टिका ।
शेषेण घृतवारी तुश्रीकरं पीठमीरितम् ॥
पञ्चविंशति भातु तु व्योमांशं पादुकं भवेत्
पद्मं एकेन तस्य ऊर्ध्वे वाजनं व्योम भागतः
जगती चतुरंशं स्यात् पद्मतुण्डं त्रिभागतः
गलमर्धं त्रिभागेन पद्मं त्र्यंशेन वृत्तकम्
कुमुदं पद्मं एकेन वाजनं व्योमभागतः
भागाभ्यां कर्णं इति उक्तस्स्यात् एकेनैव वाजनम्
कञ्चं एकेन भागाभ्यां महावाजनं ईरितम्
एकेन कम्पमर्धेन घृतवार्यभिधीयते
पीठं शाम्भवमाख्यातं अन्यथान्यद्विधीयते
एकविंशति भागं तु पीठोत्तुङ्गं विभज्य च
भागेन पादुकं वेदभागेन जगती मता
एकेन कर्णस्त्वेकेन पद्मं स्यात् गुणभागतः
कुमुदं पद्ममंशेन वाजनं एक भागतः
कर्णो द्विभागो भागेन वाजनं पद्ममंशतः
द्विभागा तु महापट्टी पद्ममंशेन भागतः
कम्पस्स्यात् घृतवार्यूर्ध्वे विजयाख्यमिदं मतम्
अष्टादश विभागे तु व्योमांशे पादुकं भवेत् ।
अध्यर्धं पद्मं इति उक्तं कम्पं एकांशतो भवेत् ॥
जगती वेद भागेन गुणाशः कुमुदो भवेत् ।
कम्पं एकेन कर्णस्स्यात् द्विभागः कम्पमेकतः ॥
महापट्टी द्विभागेन वाजनं च एक भागतः
अर्धेन घृतवार्युक्तं उमा पीठमिदं मतम् ॥
विकारांशे तदुत्सेधे पादुकं भागमानकम् ।
पद्ममंशमितं बन्धभागेन जगती भवेत् ॥
भागाभ्यां पङ्कजाढ् ग्रीवा च अर्धार्धेनोर्ध्वपङ्कजम् ।
कुमुदं स्यात् द्विभागेन पद्मं अर्धेन च अर्धतः
कैपं कर्णस्तु च अर्धेनार्धेन कम्पं च वारिजम्
भागार्धेन महापट्टी सार्धेन अंशेन मूर्धनि
घृतवारि समाख्यातं सम्पत्करं इहोदितम्
रुद्रभागे तु तुत्तङ्गे व्यामांशं पादुकं भवेत् ।
गुणांशं जगती कम्पमेकं कर्णो द्विभागतः ॥
एकांशो वाजनः प्रोक्तो महापट्टी द्विभागतः ।
घृतवार्येक भागेन नन्दिकावृत मीरितम् ॥
तिथ्यंशं विभजेत्तुङ्गं अध्यर्धं पादुकं भवेत् ।
अर्धेन कम्पं स्यात् गुणांशं गलमर्धतः
अर्धेन कम्पं पद्मं स्यात् गुणांशं गमर्धतः
पद्मं अंशेन भागाभ्यां कुमुदं पद्मं अंशतः
अर्धं गलं त्रिभागेन पद्मं सार्धेन पट्टिका
अर्धांशं घृतवार्युक्तं स्वस्तिकं चेदमीरितम्
तुङ्गाष्टादश भागे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ।
पङ्कजं तु त्रिभागेन पट्टिकैकांशनिर्मिता ॥
षड्भागैः कर्ण इत्युक्तो वाजनं चैक भागतः ।
अब्जं द्विभागतः प्रोक्तं द्वाभ्यां वाजनं इष्यते ॥
घृतवार्येक भागेन पूर्णचन्द्रमिदं भवेत् ॥
कलांशं विभजेत्तुगं व्योम भागेन पादुकम् ।
द्वाभ्यां पद्ममथैकेन कम्पंपड् भागतो गलम् ॥
भागेन कम्पं पद्मं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ।
महापट्ट्यंशमानेन घृतवार्यूर्ध्वतो भवेत् ॥
स्थण्डिलं पीठमेवं स्यात् पुनरन्यदिहोच्यते ॥
त्रिषडंशे तदुत्सेधे द्विभागं पादुकं भवेत् ।
योमांशं कम्पमित्युक्तं द्विभागं पद्मं उच्यते ॥
भागेन कम्पं इत्युक्तं कम्पं षड् भागतो गलम् ।
भागेन कम्पं पद्मं स्यात् द्विभागेन द्विभागतः ॥
महापट्टी अंशमानेन घृतवार्यूर्ध्वतो भवेत् ॥
एकोन विंशति अंशे तु द्विभागं पादुकं भवेत् ।
कम्पमंशेन भागेन पुनः कम्पं द्विभागतः ॥
पद्ममंशेन कम्पस्स्यात् शेषं पूर्ववदीरितम् ।
स्वायंभुवं इदं प्रोक्तं अधिष्ठानानियानि च ॥
उपपीठानि तान्यर योज्यानीहाग्रजोत्तमाः
३६. षड्त्रिंशत्तमे पटले बाणलिङ्ग प्रतिष्ठा विधिः
बाणलिङ्ग प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
बाणो नामासुरः प्रोक्तस्स च सिद्ध्यर्थ मादरात् ॥ १ ॥
प्रार्थयामास पूजार्थं लिङ्गानि विविधानि च ।
दत्तवाल्लिंगकोटीनां चतुर्दशाः महेश्वरः ॥ २ ॥
तानि संपूज्य कालान्ते स्थानेष्वेतेषु न्यक्षिपत् ।
लिङ्गार्द्रौ कालिकागर्ते श्रीनगे कन्यकाश्रमे ॥ ३ ॥
कन्या तीर्थे च नेपाले महेन्द्रे चामरेश्वरे ।
अन्यत्र च नदीमध्ये पर्वते च विशेषतः ॥ ४ ॥
माष मात्रादि हस्तान्तं तेषां मानमुदाहृतम् ।
पादाङ्गुल विवृद्धान्तु गृहणीयाद्वा यथेच्छया ॥ ५ ॥
विस्तार नाहमानं तु बाणलिंगस्य नेष्यते ।
रेखाबिन्दु कलङ्कादि रहितं युक्तमेव वा ॥ ६ ॥
सर्वेषामपि लिङ्गानां बाणलिङ्गं विशिष्यते ।
स्नपने यजने धूपे गन्धपुष्प निवेदने ॥ ७ ॥
अन्य कर्मणि विप्रेन्द्राः स्वायंभूतादिके तथा ।
प्रासाद पीठिकादीनां नियमो न च नेष्यते ॥ ८ ॥
ग्रामादि सर्व वास्तूनां बाह्ये बाह्यान्तरेऽपि वा ।
विमानं बाणलिङ्गस्य कल्पयेत् कल्पवित्तमः ॥ ९ ॥
शिला मृल्लोह सद् वृक्ष रत्नाद्यैः पीठिका भवेत् ।
एक वर्णं भवेत्पीठं सर्व कामार्थ सिद्धये ॥ १० ॥
लिङ्गोत्सेधं त्रिभागैकं पञ्चद्व्यंशमथापि वा ।
विधेयं खातमानन्तु लिङ्गार्द्धमथवा द्विजाः ॥ ११ ॥
यथाभिमतमानं वा खामानमुदाहृतम् ।
सतित् प्रवाह संस्थं च बाणलिङ्ग समाकृतिः ॥ १२ ॥
यदन्यपि बोद्धव्यं लिङ्गं सर्व सुखावहम् ।
पर्वतादि समुत् भूतन्तद्वदेव समीरितम् ॥ १३ ॥
उन्नतन्तु मुखं ज्ञेयं स्थूलभागे कृशेपिवा ।
स्थूलं वाथ कृशं कान्तिमद्रूप मूर्ध्वगः ॥ १४ ॥
रत्नजञ्चैव माख्यातं लोहजञ्च तथामतम् ।
सहजं वाथभिन्नं वा लिङ्गं श्रेष्ठं सयोजितम् ॥ १५ ॥
रत्नजे लोहजेप्येवं पार्थिवेपि तथामतम् ।
सर्वेषामपि चैतेषां प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ॥ १६ ॥
शैललिंग प्रतिष्ठायां श्रेष्ठकाल उदाहृदः ।
चललिंग प्रतिष्ठायां प्रतिमादौ च मध्यमः ॥ १७ ॥
कालोधमस्स्यात् बाणादौ मुमुक्षोस्सर्व एव हि ।
मासायनर्क्षवारादि विधिस्तेषु च नेष्यते ॥ १८ ॥
तथैव बाणलिंगस्य किंतु कालोधमोथवा ।
विधाय वज्रबन्धाद्यं ततः स्थापन मारभेत् ॥ १९ ॥
अंकुरार्पण कार्यन्तु प्रागुक्त विधिना नयेत् ।
रत्नन्यासन्ततः कुर्यान्नवः पञ्चैक रत्नकम् ॥ २० ॥
पिण्डिकावट मध्येतु हैमं वाथ विनिक्षिपेत् ।
लक्षणोद्धारण न्नेष्टं स्वाकारो लक्षणं भवेत् ॥ २१ ॥
विधायलिंगशुद्धिन्तु शिवेनास्त्रेण मृज्जलैः ।
जलाधिवासनं कुर्यान्नव पञ्चैक कुण्डकम् ॥ २२ ॥
कुर्याल्लिंगाधि वासार्थं वेदिका सहितं यथा ।
वेदिकारहितञ्चैत् ग्रहादौ स्थण्डिलं मतम् ॥ २३ ॥
शिल्प्युद्वासनं पुण्याहं विप्रभुक्त्युपलेपनम् ।
भूपरिक्षा विधेयन्तु वास्तु पूजाग्नि तर्पणम् ॥ २४ ॥
स्थणिले शयनं तस्य पूजनं प्राग्वदाचरेत् ।
जलमध्यादथानीय शुद्धिं गव्यादिभिर्नयेत् ॥ २५ ॥
अभ्यर्च्यावेष्ट्य वस्त्रेण कृत प्रतिसरं शिवम् ।
शययां मध्ये निवेश्याथ शिवकुंभं च वर्धनीम् ॥ २६ ॥
विद्येश कुंभ संयुक्तं ससूत्रं सापिधानक ।
सहिरण्यं सवस्त्रं च गन्धोदपरिपूरितम् ॥ २७ ॥
संस्थाप्य संयजेत्सर्वां स्तत्वतत्वेश संयुतान् ।
मूर्ति मूर्तिश्वरान्यस्त्वा संपाद्यैवं शिवानलम् ॥ २८ ॥
समिदाज्यान्न लाजैश्च तिलेन च समन्वितम् ।
जुहुयात् मूलमन्त्रेण शतमष्टोत्तरं यथा ॥ २९ ॥
मनोन्मन्यार्ध मङ्गैस्तु दशांशं द्विजसत्तमाः ।
तत्वतत्वेश्वरादीनां पूर्ववत् होममाचरेत् ॥ ३० ॥
वस्त्रेणाच्छाद्य लिंगन्तु नैवेद्यं च निवेदयेत् ।
प्रातः स्नात्वार्चयित्वा तु मण्डपाधिप देवताः ॥ ३१ ॥
लिंगमग्नि मघोरेण जुहुयाच्चत संख्यया ।
संप्राप्त दक्षिणस्तुष्टः प्राप्त पञ्चाङ्गभूषणः ॥ ३२ ॥
मुहुर्ते समनुप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
एकाद्या नवनिष्कान्ता भवेद्देशिक दक्षिणा ॥ ३३ ॥
संकल्प्य सासनं मूर्तिं मूलमन्त्र शिवे न्यसेत् ।
तज्जलैः स्थापयेद्देवं देवीं पीठ स्वरूपिणीम् ॥ ३४ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते दद्यान्नैवेद्यमादरात् ।
यदनुक्तं भवेदत्र लिंग स्थापन वन्नयेत् ॥ ३५ ॥
चतुर्थहोमं चण्डेशयजनं चास्य नेष्यते ।
प्रत्यहं पूजयेद्देवं अर्चनोक्त विद्यानतः ॥ ३६ ॥
शिष्टलिंगे गतिर्नास्ति समान्यस्य गतिं क्षणात् ।
जीर्णादि दोष दुष्टं च विधिनापि न चालयेत् ॥ ३७ ॥
सुदृढं स्वर्णपट्टाद्यैः कृत्वाशान्तिं समाचरेत् ।
कुंभे वा स्थण्डिले वापि मण्डले पीठकादिके ॥ ३८ ॥
पूर्वदिक्कलिते देशे दिक्कॢप्ते मण्डपादिके ।
संपूज्य देवदेवेश मुदग्देशे मनोन्मनीम् ॥ ३९ ॥
अष्ट विद्येश्वरोपेतं गन्धाद्यैरुपाचारकैः ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो यावत् कृत्यं समाप्यते ॥ ४० ॥
अन्ते विसर्जनं कुर्यात् शान्ति होमं समाचरेत् ।
आदावन्ते च वा होमं प्रत्यहं होममेव वा ॥ ४१ ॥
तत्र संप्रोक्षणं नेष्टं तदर्धं होममेव वा ।
लिंगाग्रे स्थण्डिलं तत्र कुंभसंस्थापणं नुहि ॥ ४२ ॥
कुंभेत्वावाहनं तस्मात् कुंभमन्त्रान्निवेशयेत् ।
नेष्यते स्नपनं हित्वा जीर्णोद्धार विधौ द्विजाः ॥ ४३ ॥
तत्कुंभोदैरपि स्नानं केवलं प्रोक्षणं तु वा ।
क्रियान्ते स्नपनं कुर्यात् विशेषेणार्चयेच्छिवम् ॥ ४४ ॥
एष एव विधिः प्रोक्तो बन्धविश्लेष कर्मणि ।
स्थल कर्मणि विश्लेष सुधाकर्म विहीनके ॥ ४५ ॥
क्षणमात्रे च निर्वृत्य कर्मण्यत्र न पूजनम् ।
होमाद्यमपि नेष्टं स्यात् कर्तुं लिंगं समर्चयेत् ॥ ४६ ॥
गन्धाद्यरुपचारैश्च शान्ति होमन्तु वा नयेत् ।
मूर्तिहोमं दिशाहोमं तत् कर्म गुरुलाघवम् ॥ ४७ ॥
पीठस्थलोप कॢप्तौ चेत् स्नपनं देव पीठयोः ।
तयोरभ्यन्तर स्यापि दार्ड्य शैथिल्य कारणात् ॥ ४८ ॥
शुद्धिं वस्त्रादिना कृत्वा यथा निर्माल्य शोधनम् ।
अस्त्रांबु प्रोक्षणं तत्र स्नपनार्थं द्विजोत्तमाः ॥ ४९ ॥
बहु दैवसिकं स्नानं (भंगश्चेत्) स्नपनं महत् ।
महाहविस्तथा प्रोक्तं राज्ञोराष्ट्रस्य शान्तये ॥ ५० ॥
ग्रामस्थान जनानाञ्च तत्स्थान वासिनाम् ।
कर्तुः कारयितुश्चापि देशिकस्य विशेषतः ॥ ५१ ॥
प्रासादे पतिते भिन्ने त्वेत देवं समीरितम् ।
स्वायंभुवादि लिंगाना मेतत् सामान्यमीरितम् ॥ ५२ ॥
शिल्प्यपेक्षमिदं कर्म कुर्यात्संप्रोक्षणान्वितम् ।
अन्यत् सर्व समानं स्यात् कर्मसामान्यलिंगकः ॥ ५३ ॥
स्वायंभुवादि लिंगानां नेष्यतां मनु संकरः ।
अनेनैव प्रकारेण स्थापनं रत्नजे मतम् ॥ ५४ ॥
स्वर्णादि लोहजेवापि तत् संभूतेति कीर्तितः ।
चलेवाप्यचलेवापि स्थापनञ्चैत दीरितम् ॥ ५५ ॥
चलञ्च द्विविधं प्रोक्तं अङ्गं प्राधानिकं त्विति ।
चित्रादि प्रतिमादीनां पूजार्थं तत्तदग्रके ॥ ५६ ॥
पूजितं त्वंगमित्युक्त मन्यत् प्राधानिकम्मतम् ।
अङ्गिनश्च यथा पूजा यत्काले शास्त्र चोदिता ॥ ५७ ॥
नित्योत्सवादि संयुक्ता तथा तस्य क्रिया भवेत् ।
अन्यत्र शुद्धनृत्तं च तद्वन्नित्योत्सवादिकम् ॥ ५८ ॥
त्यक्त्वान्यत् प्राग्वदुद्दिष्टमात्मार्थे तद्विशिष्यते ! ॥ ५८१/२ ॥
इति उत्तरमामिकाख्ये महातन्त्रे बाणलिङ्गप्रतिष्ठाविधिः
षट्त्रि.शत्तमः पटलः ॥
३७. सप्तत्रिंशत्तमे पटले काम्यलिंग प्रतिष्ठा विधिः
काम्यलिंग प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्वकाम् ।
काम्यानि सिद्धयो ज्ञेयाः सिद्धयो बहुधा स्मृताः ॥ १ ॥
कन्यसं मध्यमं ज्येष्ठं चेति चतुर्विधम् ।
प्रत्येकं त्रिविधं प्रोक्त मुत्तमादि विभेदतः ॥ २ ॥
फलं दृष्टमदृष्टं च द्विधं तत्परापरम् ।
कन्यसं भूपतीशत्वं मध्यमं बलसिद्धयः ॥ ३ ॥
उत्तमं खेचरत्वं च श्रेष्ठं देव समानता ।
भिद्यते बहुधैकैकं विद्येशत्वादि भदतः ॥ ४ ॥
विद्येशत्वं च रुद्रत्वं ब्रह्मत्वं वैष्णवम् पदम् ।
इत्येवमादिदैवत्वं श्रेष्ठमित्युच्यते बुधैः ॥ ५ ॥
सिद्ध्यश्चाणिमाद्याश्च चक्रवर्ति त्वमेव च ।
इत्येवमादिकं श्रेष्ठं सिद्धीनां मुनिपुंगवाः ॥ ६ ॥
गुलिकाञ्चन पाताल खङ्गघण्डादि मध्यम् ।
अपमृत्युजयोच्चाय वश्याद्य मधमं मतम् ॥ ७ ॥
दृष्टत्वे तदनेनैव यद्देहेनोप भुज्यते ।
देहान्तरेण वा दृष्टं मायाकार्ये परत्र च ॥ ८ ॥
मायाकार्येऽमरेशादि रुद्रस्थाने तु यत्सुखम् ।
अपरं तत्परं विद्यादनन्तादि पतट्स्थितिः ॥ ९ ॥
न सिद्धिर्न च मुक्तिश्च लिंगाश्रयणमन्तरा ।
शिवलिंग मनादृत्य सिद्धि मुक्तयभिलाषिणाः ॥ १० ॥
एते मूढाधियस्तीर्णाः किं भीमं भव सागरम् ।
भवाभीष्ट फलं प्राप्ताः सिद्धिसिद्धाः सुराः मताः ॥ ११ ॥
रत्नलिंग जपा मूढाः का युक्ति र्भ्रान्तः चेतसः ।
तस्मालिंगाश्रयात्सिद्धर्युक्त लिङ्गसमाश्रयेत् ॥ १२ ॥
विष्ण्वाद्या वसवो रुद्राः मुनयश्च महौजसः ।
विधिवल्लिंगमाराध्य फलमिष्टतमं गताः ॥ १३ ॥
स्वायंभुवं स्थापितं वा मुनिभिर्विबुधैर्गणैः ।
सिद्धैर्विद्याधराद्यैश्च न मानुष्यैः कदाचन ॥ १४ ॥
स्वयं वा स्थापयित्वा तु सर्वलक्षण संयुतम् ।
यथा शास्त्रं यथा कालं यथा देशं परीक्ष्य च ॥ १५ ॥
तत्र संसाधयेत् सिद्धि माचार्यस्साधकोऽपि वा ।
स्वयंन कर्तु मशक्तानां वृपतीनां हिताय च ॥ १६ ॥
देशिकस्साधयेत् सिद्धिं चतुर्णां वा हिताय च ।
स्वस्य वान्यस्य वाकर्तुर्हितकृद्बद्देशिकोत्तमः ॥ १७ ॥
लिंगार्थमाकरं यायात् स्वस्य कृत्यानु सारतः ।
शिलादि द्रव्यमादाय नयेत् कर्मानुरूपतः ॥ १८ ॥
तानि द्रव्याणि बगुधा शिलामृल्लोह दारुभिः ।
रत्नक्षणिक वस्तूनि कथ्यन्ते तान्यशेषतः ॥ १९ ॥
श्वेता रक्ता च पीता च कृष्णा चेति चतुर्विधा ।
चतुर्णामपि वर्णानां शिला धात्री च संमता ॥ २० ॥
एताश्चतस्त्रो विप्रस्य तिस्त्रो राज्ञामुभे विशः ।
एका शूद्रस्य नियमाच्छिला भूम्यश्च कीर्तिताः ॥ २१ ॥
तत्तद्भूजनिता एव मृदो लिंगार्थमीरिताः ।
फलं लिंगानूरूपेण शिलानां समुदाहृतम् ॥ २२ ॥
पृथ्वीशत्वं फलं ज्ञेयं चतसृणां मृदामपि ।
श्री कामस्य सुवर्णोत्थ राज्यकामस्य राजतम् ॥ २३ ॥
आयसं मारणे लिंगमुन्मादे सांस्यजं भवेत् ।
उत्सादे रीतिजं ज्ञेयं त्रपुजं पुत्र वृद्धये ॥ २४ ॥
वृद्धिकामस्य ताम्रोत्थं सीसजं व्याधिनाशनम् ।
लोहलिंगं समाख्यातं रत्नलिंग मथोच्यते ॥ २५ ॥
वज्रलिंगं क्षितीशत्वे मौक्तमारोग्यदं भवेत् ।
इन्द्र नीलमयाल्लिंगात् सर्वान् कामान् समश्रुते ॥ २६ ॥
महान्नीलमयाल्लिंगात् वैणवं पदमाप्नुयात् ।
वडूर्याद् व्याधिनाशः स्यात् सौभाग्यं पुष्परागजान् ॥ २७ ॥
आरोग्यतं मरकतं प्रवालं च वशीकरम् ।
राजावर्तमयाल्लिंगात् महाभोगं समश्रुते ॥ २८ ॥
नैलं नागेन्द्र भोगाय शङ्खं सौभाग्यदं भवेत् ।
शूलाक्ष मणिजं शत्रु क्षयाय पुलकं तथा ॥ २९ ॥
सस्यकं सस्य निष्पत्यै सौरार्थं सूर्यकान्तजम् ।
चन्द्रकान्तं मृत्युजिते भूतिदं पद्मरागजम् ॥ ३० ॥
स्फाटिकं सर्वसिद्ध्यर्थं भौमजं दिव्यसिद्धये ।
वैक्रान्तकं महावृत्तरक्तायथस्कान्दजं हितम् ॥ ३१ ॥
क्षुद्रसिद्धियुतं मन्त्रजाति संस्कार संस्कृतम् ।
गुणादष्टफल प्रोक्तं परासु मणिजातिषु ॥ ३२ ॥
इत्थं रत्नजमाख्यातं दारुजं कथ्यतेऽधुना ।
सारवद् वृक्षजं भूत्यै क्षीरद्रुमजमायुषे ॥ ३३ ॥
साधुर्यगन्ध गुणवज्ज्ञान सौभाग्य कीर्तिदम् ।
रक्ताह्वचन्दनाशोकं शिंशुपाशोक बिल्वजम् ॥ ३४ ॥
सर्वदुःखादि राहित्ये पिशाचज मरिच्छिदे ।
यद्वा साधक नक्षत्र वशाल्लिंग तु दारुजम् ॥ ३५ ॥
कारस्करं चामलकंतथोदुम्बर जम्बुकौ ।
खदिरः कृष्णककुभौ शिरीषाश्वत्थकौ ततः ॥ ३६ ॥
पुन्नागश्चैव न्यग्रोधः पलाशः प्लक्षकस्तथा ।
अम्बष्ट बिल्वार्जुन काश्शाल्मली वकुलस्तथा ॥ ३७ ॥
पिण्डी सर्जस्तथा वृक्षो वञ्जुलः पनसस्तथा ।
आम्रार्कौ च कदम्बश्च वह्नि निम्बौ तथैव च ॥ ३८ ॥
मधूकश्चाश्विनी पूर्वनक्षत्राणां तु पादपाः ।
एभि-ऋक्षैरभिरुद्धैस्तरुभिश्शान्तिकादिकम् ॥ ३९ ॥
विधाय लिंगं कर्तव्यं साध्यर्क्षे मारणादिकम् ।
श्वेतार्कमूलजं लिङ्गं जयार्थं विजयार्थिनाम् ॥ ४० ॥
चन्दनं सर्ववश्यं स्याच्छ्रीकरं रक्तचन्दनम् ।
सरलं सर्वकाम्यार्थं खदिरं रोगनाशनम् ॥ ४१ ॥
साप्तपर्णं च सालोत्थं राजादन समुद्भवम् ।
विशेषात् सर्व वर्णानां सर्वकामार्थ साधनम् ॥ ४२ ॥
उदुंबर मयं पुष्ट्यै शान्त्यै न्यग्रोध संभवम् ।
वश्यायाश्वत्थजं लिङ्गं आरोग्ये खादिरं भवेत् ॥ ४३ ॥
लिंगं वैभीतकं शत्रूच्चाटनार्थं द्विजोत्तमाः ।
दारुजं लिंगमाख्यातं क्षणिकं लिङ्गमुच्यते ॥ ४४ ॥
संकेतं मोक्षभूत्यर्थं गोमयं रोगनाशनम् ।
अन्नमन्नाद्य कामस्य पैष्टं पुष्टि प्रदायकम् ॥ ४५ ॥
गौलं प्रीतिकरं प्रोक्तं फलमिष्टार्थ सिद्धये ।
घृतेन कल्पितं लिङ्गं ह्लाद दृद्दुःखिनामपि ॥ ४६ ॥
ह्लाद कृन्नवनीतं च गुणाढ्यं मृण्मयं भवेत् ।
विशेषाद्भस्मजं लिङ्गं सर्वव्याधि निवारणम् ॥ ४७ ॥
स्वस्ववर्णानुरूपेण पौष्पं पुष्टिप्रदायकम् ।
बिल्वादि पत्रजं लिंगं यत्तत्पुत्र विवर्धनम् ॥ ४८ ॥
तद्बीज जनितं लिंगं विशेषात् तृप्तिकारणम् ।
धान्य तण्डुलजं लिंगं तत्तद्द्रव्य फलप्रदम् ॥ ४९ ॥
कन्दमूलमयं लिङ्गं ब्रह्मतत्वस्य कारणम् ।
रोगहृत् साक्तवं लिङ्गं तथा लाज विनिर्मितम् ॥ ५० ॥
जलेन रचितं लिंगं प्राणिनां शान्तिपुष्टितम् ।
लिंगं यच्चित्रितं सद्यो विचित्रफल दायकम् ॥ ५१ ॥
कर्पूर चन्दनाद्यैस्तु लिंगं यत्तज्जरापहत् ।
द्रव्याणि कथितान्येवं लक्षणं च विधीयते ॥ ५२ ॥
प्रासाद गर्भमानेन लिंगं ज्येष्ठादि भेदतः ।
मुख्य तस्सिद्धये प्रोक्तं मुक्त्यर्थ मनुषङ्गतः ॥ ५३ ॥
हस्तादि लिंगमानानि यानि तानि विमुक्तये ।
भुक्तये चानु षड्गेण भवन्ति विधियोगतः ॥ ५४ ॥
गर्भार्धमधमं ज्ञेयं पञ्चत्र्यंशं वरं भवेत् ।
तदन्तरेऽष्टभागे तु नव लिंगानि सन्ति हि ॥ ५५ ॥
तस्मात्तस्माद् अधस्तात्तु त्रीणि भवन्ति हि ।
षट्त्रिंशन्मान मुद्दिष्टं गर्भमानं द्विजोत्तमाः ॥ ५६ ॥
प्रासादे वा ततो वह्नि वेदग्रह विभाजिते ।
द्वारिवांशं परित्यज्य सपीठाश्रा विशेषतः ॥ ५७ ॥
पूर्ववच्च प्रमाणानि लिंगानां विहितानि तु ।
एकाङ्गुलं समारभ्य साङ्गुलाङ्गुलवृद्धितः ॥ ५८ ॥
अष्टोत्तर शतान्तं तु त्रिविद्धाङ्गुलमानतः ।
एकहस्तं समारभ्य षडङ्गुलविवृद्धितः ॥ ५९ ॥
नव हस्त प्रमाणान्तं हस्तमान वशान्नयेत् ।
हस्तादधः स्थितं शैलं प्रासादेषु न शस्यते ॥ ६० ॥
पादोनं दारुजं लोहमस्यार्धेनैव संमतम् ।
अङ्गुलादि वितस्त्यन्तं रत्नलिंगं द्विजोत्तमाः ॥ ६१ ॥
आयादि शुभसंयुक्तं नयेत् कर्मानु रूपतः ।
हस्तादध स्थितं शैलं योज्य मुच्चाट नादिषु ॥ ६२ ॥
लिंगायामैक भागे तु वेद भागेन विस्तरः ।
खण्डत्रयं समं कुर्यात् सिद्धि लिङ्गेषु सर्वसु ॥ ६३ ॥
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं कूर्चा वृत्त शिरोवहम् ।
अर्धचन्द्र शिरोयुक्तं स्थापयेदैन्द्र पीठके ॥ ६४ ॥
पूर्वदिक्स्वेष्टसिद्ध्यर्थं लिंगं वज्रशिरो यथा ।
वज्रकार्यं समायोज्य स्तंभादि परिकीर्तितम् ॥ ६५ ॥
लिंगोर्ध्वे रुद्रभागे तु शरांशैश्चतुरश्रकम् ।
वस्वश्रं पूर्ववत् वृत्ते सप्ताश्रं स्वां दिशं विना ॥ ६६ ॥
आग्नेय पीठे तल्लिंगं वह्निदिक् स्वाम्यसिद्धये ।
लिंगं शक्ति शिरोपेतं स्थाप्यं शक्त्यङ्ग पिण्डिके ॥ ६७ ॥
शान्त्युग्रं तु तथा तेजो रिपुनाशो द्विषादयः ।
तापदाहं रिपोः कुर्याल्लिंगमाग्नेयकं द्विजाः ॥ ६८ ॥
नवांशे पञ्चभिः पूर्वापरे पार्श्वद्वयं त्रिभिः ।
प्रधान भुजयोर्याम्यं वृतमग्निच्युतिः क्रमात् ॥ ६९ ॥
याम्यदिक् स्वाम्यसिद्ध्यर्थं स्थापयेद्याम्यपीठके ।
लिंगं दण्डशिरोयुक्तं स्थापयेद्विधिनामतम् ॥ ७० ॥
गुरुदण्डं तु याम्याया मायुर्वृद्धिं च पौरुषम् ।
रिपोर्देशे स्थितं नाशं नगरद्दक्षिणे ततः ॥ ७१ ॥
मारीं च भेदनं रोगं विधत्ते नात्र संशयः ।
दैर्ध्याद्वाविंशदंशे तु शरांशैच्चतुरश्रकम् ॥ ७२ ॥
अष्टाश्रं पूर्ववद्वृत्तं दशाश्र सहितं द्विजाः ।
स्थापयेद्राक्षसे पीठे स्वदिक् साधन सिद्धये ॥ ७३ ॥
खड्वाङ्गं पिण्डिकायां तु स्थापयेदसि मस्तकम् ।
अरातिक्षयविद्वेषं कीलभेदेन मोहनम् ॥ ७४ ॥
तत्सैन्यध्वंसमुन्मादं रक्षोमारी प्रवर्तनम् ।
कुरुते नात्र सन्देहो विधिवन्मन्त्र संयुतम् ॥ ७५ ॥
उत्सेधे मनुभागे तु वेदाश्रं ब्रह्मभागकम् ।
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं वृत्तं बालेन्दु मस्तकम् ॥ ७६ ॥
वारुण्यां स्थापयित्वा तु तद्दिगीशत्वमाप्नुयात् ।
पाशमस्तक युक्तं तत् पाशकाय विधानतः ॥ ७७ ॥
प्रतिष्ठाप्य परां शान्तिं पुष्टिं श्री वृद्धि सष्टवम् ।
व्याधिहानिं च सौभाग्यमाप्नुयान्नात्र संशयः ॥ ७८ ॥
गायत्र्यंशे भवेद्दैश्वर्यं सप्तभागं तु विस्तरे ।
नवभक्ते त्रिभिर्भक्ते मध्ये षड् रस वृद्धये ॥ ७९ ॥
तदूर्ध्वे तु भवेद्वृत्तं रुद्रांशे त्रापुषं शिरः ।
वायव्यां तु प्रतिष्ठाप्य वायु दिक् स्वाम्य
माप्नुयात् ॥ ८० ॥
लिंगं ध्वजशिरोयुक्तं ध्वजाङ्कायां न्यसेद्गुरुः ।
तेन लिंगेन मन्त्रज्ञः प्रोच्चाटोद्वेग विभ्रमान् ॥ ८१ ॥
भृशं शोषवियोगौ च शत्रोः कुर्यान्नसंशयः ।
पूर्वोक्तं वारुणं लिङ्गं याक्षं चोर्ध्वशिरोऽन्वितम् ॥ ८२ ॥
यक्षाख्यायां प्रतिष्थाप्ययक्षदिक् स्वाम्य माप्नुयात् ।
गदा मस्तक लिंगं तु गदाङ्के स्थाप्य देशिकः ॥ ८३ ॥
जाम्बूनद सुख प्राप्तिमतीव बलदं मतम् ।
जयं धैर्यं तथा राज्य प्राप्तिं च प्रभुतामपि ॥ ८४ ॥
लभते नात्र सन्देहो मन्त्रैस्सान्निध्यमागतम् ।
दैर्घ्यार्धं रौद्रवत् कृत्वा रसाङ्गैः पद्मसंभवम् ॥ ८५ ॥
एका दशांशो विष्णवंशः पार्श्वे रामैस्तु वर्धनात् ।
अष्टाश्रं वृत्तकं रौद्रं पार्श्वमध्ये त्रिरुन्नतम् ॥ ८६ ॥
कुक्कुटाण्ड शिरोयुक्तं लिंगमैशान्य पीठके ।
स्थापयित्वा स्वदिक् साम्यं लिंगं शूलशिरोयुतम् ॥ ८७ ॥
शूलाख्यायां तु संस्था पृथीवीशत्वमवाप्नुयात् ।
ज्ञानविज्ञानमोक्षार्थं योगीशत्व प्रदायकयकम् ॥ ८८ ॥
शिवप्रदायकं सौख्यं तद्वत् साम्राज्यसिद्धितम् ।
उत्सेधे ग्रहभक्ते तु वेदाश्रं तु शरांशकम् ॥ ८९ ॥
वस्वश्रं पूर्ववद्वृत्तं लिंगं छत्रशिरोयुतम् ।
ब्राह्यां स्थापयित्वा तु स्वदिगीशत्वमाप्नुयात् ॥ ९० ॥
तदेवाब्जशिरः पद्मं पद्माङ्कायां प्रतिष्टितम् ।
खचरी शत्वमाप्नोति साम्राज्य फलसाधन् ॥ ९१ ॥
गायग्र्यंशे तु लिंगोच्चे शरांशैश्चतुरश्रकम् ।
पूर्ववन्मध्य वृत्ते तु मस्तकं त्रपुषोपमम् ॥ ९२ ॥
संस्थाप्य गारुडे पीठे तद्दिक् स्वाम्यपलं भवेत् ।
चक्रमस्तक संयुक्तं चक्राङ्कायां तु देशिकः ॥ ९३ ॥
व्यस्त्वा पाताल सिद्धिं च रसायनमवाप्नुयात् ।
लिङ्गायामे नवांशे तु ब्रह्मांशो गुणभागतः ॥ ९४ ॥
तथा विष्णु हरश्चापि विस्ताराच्च तथैव ते ।
सिद्धिलिंगमिदं श्रेष्ठं विच्छायादिषपिण्डिकम् ॥ ९५ ॥
आप्यादि देवलिंगेषु लोकपालार्चितेषु वा ।
सहस्र लिंगं कर्तव्यं तच्च प्रागुक्त वन्नयेत् ॥ ९६ ॥
सर्वान् कामान्ददात्येतद्वागीशी कृतलक्षणम् ।
अर्चांशे वेदभागे तु नाहे नक्षत्र भाजिते ॥ ९७ ॥
अष्टोत्तरशतं लिंगं सूत्रैर्विषययोजितैः ।
आढ्यादि लिंगान्युत्सेधैः समखण्डानि कल्पयेत् ॥ ९८ ॥
छत्रकुक्कुटखण्डेन्दु त्रपुषाभ शिरांसि हि ।
धारालिंगं तथैकाश्रं द्वित्र्यंशादिकं द्विजाः ॥ ९९ ॥
साध्यसिद्धिस्सुतावाप्तिः पुराप्तिः काम्यलाभता ।
मृतिरुच्चाटन दूषशान्ती पुष्टिर्वशी कृतिः ॥ १०० ॥
आकर्षारोग्य रागाश्च शोषणं च धनम् सुखम् ।
मोहस्तं भाभिधाताभ यक्षा पैशाचराक्षसैः ॥ १०१ ॥
आसुरं पौरुषं चैव सादेशैशान भैरवम् ।
देवत्वं देवराजत्वं सर्वकामफलं च यत् ॥ १०२ ॥
रुद्रत्वं च फलान्येषु लिंगेष्वेकाश्रकादिषु ।
एवमेव हि पीठानि कल्प्यान्यश्च विभेदतः ॥ १०३ ॥
लिंगानां लक्षणं ख्यातं विविच्यन्ते शिरांसु च ।
अष्टांशे तु चतुर्भक्ते भाग भाग विवर्धनाअत् ॥ १०४ ॥
भवन्ति पुण्डरीकादि शिरांसि फलभेदः ।
पुण्डरीकाद्यशो दीप्तिर्विशाले विपुलां श्रियम् ॥ १०५ ॥
प्राप्नोति सर्वं श्रीवत्साद्विजयं शत्रुमर्दनात् ।
कुक्कुटाण्ड शिरस्तस्य चतुर्थांश विवर्धनात् ॥ १०६ ॥
प्रजावृद्धिकरं यस्मात् प्रजां लेभे प्रजापतिः ।
तत् त्रिभागैक भागेन वर्तनादिषु मस्तकम् ॥ १०७ ॥
सप्तलोक पतित्वं च सौभाग्यायुष्य सिद्धिदम् ।
षड्भाग वर्धनाद् भूति निमित्तं त्रपुषाकृतिः ॥ १०८ ॥
साध्याश्च ऋषयो देवा यस्माद्भूतिं परां गताः ।
साधारण विधावेतान्यर्चयित्वा नरोत्तमाः ॥ १०९ ॥
प्राप्तःस्वं स्वमभिप्रेतं तदन्तेपद मव्ययम् ।
छत्राद्विशीर्ष मालोक्यं वज्त्रादीनां निगद्यते ॥ ११० ॥
अर्चनांशे वेदभागे वज्रभागे तु वर्तितम् ।
त्रिभागवर्तनाच्छक्तिरर्चांशे रुद्रभाजिते ॥ १११ ॥
दिक्विभक्ते त्रिभिर्दण्डं सार्धांशेन स्वरांशकम् ।
खड्गमस्तकमाख्यात मष्टांशे सार्धवर्धनात् ॥ ११२ ॥
पाशध्वजं शरांशेतु सपादांशाद् गदाशिरः ।
ग्राहांशे सार्धभागेन शूलमूर्ध्नि त्रिरुन्नतम् ॥ ११३ ॥
वसुनन्दांशके भागवर्तनाच्चक्रपङ्कजे ।
शिरोलक्षण माख्यातं लक्षणोद्धार उच्यते ॥ ११४ ॥
अर्चांशे नवधा भक्ते गुणांशे लक्ष्म लक्षयेत् ।
लक्ष्मार्धात् पक्षरेखे द्वे तस्याग्रे गजचक्षुषी ॥ ११५ ॥
कुर्याद्दिक् साम्यसिद्ध्यर्थं वज्राद्यं लक्ष्म मूर्धनि ।
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं ध्वजं तथा ॥ ११६ ॥
गदा त्रिशूलं चक्रं च पद्मं चेदि दशायुधम् ।
ब्रह्मविष्ण्वादि देवानां पदमिच्छन् द्विजोत्तमाः ॥ ११७ ॥
तदस्त्राङ्कित पीठं च तदस्त्राङ्कितलक्ष्मतः ।
लिंगाशे नवधा भक्ते नवांश कृत लक्ष्मकम् ॥ ११८ ॥
स्थापितं शत्रुदेशे तु नाशनं स्वस्य तस्य च ।
द्वितीयाच्चक्षुषोर्वेधादक्षिरोगादिकं मृतिः ॥ ११९ ॥
तृतीयादास्य सूत्राच्च पङ्गुत्वं मरणं ध्रुवम् ।
ग्रीवासूत्राच्चतुर्थाच्च शत्रुबन्धविनाशनम् ॥ १२० ॥
पञ्चमाद्भूतवेधाच्च भवेच्छत्रो पराजयः ।
षष्टांशात्तु तथा वेधात् पुत्रपत्नी विनाशकम् ॥ १२१ ॥
हृद्देशे हृद्भवा शूला कुक्ष्यार्तिः कुक्षि वेदनात् ।
नाभिदेशे तु शत्रूणां भवेत्सर्वात्मकं भयम् ॥ १२२ ॥
अर्चाया नवमांशे तु लक्ष्मसूत्रफलं क्रमात् ।
कथितं हि तथापीह त्रिभागे रसभागके ॥ १२३ ॥
यवस्य तु तुरीयांशं ह्रासयेद्द्वर्धयेत् क्रमात् ।
वेध दोष निवृत्यर्थं एवं लक्ष्म प्रकल्पयेत् ॥ १२४ ॥
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे लक्ष्मविस्तृतिरंशतः ।
शिरसो वर्तनं यद्वत्तल्लक्षण शिखा भवेत् ॥ १२५ ॥
तदैन्द्रे वज्रसंस्थानं तीक्ष्णाग्रं कुशमध्यकम् ।
शक्त्याख्यमर्थ विष्कम्भ युतमुन्नत मस्तकम् ॥ १२६ ॥
याम्य दण्डाग्र संस्थानं पाशाग्रट्टङ्क पूजितम् ।
नैश्चाचरे सजिह्वाग्रं कौबेरे तु गदाश्रकम् ॥ १२७ ॥
शूलाश्रमैश्वरं लिंगं वायव्यां ध्वजमस्तकम् ।
सामान्येषु निजाकारं लक्षणं स्वार्थ साधनम् ॥ १२८ ॥
लक्ष्ममध्येऽथवा कुर्यात् वज्राद्यायुधकल्पनम् ।
स्तंभनादौ तु कर्तव्यं लोकपालार्चितं द्विजाः ॥ १२९ ॥
अर्चायामे नवांशे तु सप्तमे वास्त्रकल्पनम् ।
मणि मुक्ता प्रवालानां न कार्यम मलार्चिणाम् ॥ १३० ॥
स्वतेजोलक्षणं लोहे बाणलिंगे तथैव च ।
लक्षणैर्हीन मप्येतद्विस्तारायामनाहजैः ॥ १३१ ॥
शुभलक्षण लक्ष्मं चेत् लिंग सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
पीठपिण्डिकयोर्वक्ष्ये लक्षणं विप्रसत्तामाः ॥ १३२ ॥
लिंगायामसमं पीठं विष्ण्वंशोत्सेध संयुतम् ।
ऐन्द्रमाग्नेयकं याम्यं राक्षसं वारुणं ततः ॥ १३३ ॥
वायव्यं याक्षमैशान्यं ब्राह्मं गारुडमेव च ।
प्रोक्तानि पीठमानानि त्रिपादाः पिण्डिका मताः ॥ १३४ ॥
ऐन्द्रयादि संज्ञिकास्तास्युः वक्ष्ये पीठाकृतिं ततः ।
वेदाश्रं योनिखण्डेन्दुत्र्यश्रं वृत्त षडश्रकम् ॥ १३५ ॥
पद्ममष्टाश्रकं वृत्तं कुण्ड लक्षणतो नयेत् ।
वेदाश्रेऽष्टादशांशे तु भागत्यागात्सनन्ततः ॥ १३६ ॥
निर्गमं द्विगुणं दिक्षु क्षेत्रार्धेन प्रविस्तरम् ।
सभद्रं गारुडं पीठं वक्ष्ये तेषां तु भूषणम् ॥ १३७ ॥
ऐन्द्रं केवल वेदाश्रं पादकण्ठादि वर्जितम् ।
योनिश्चेद्रसभागे तु भवेदेकैकशः क्रमात् ॥ १३८ ॥
पाज्जगती कर्णिका कण्ठनिर्गमात् पट्टिकाद्वयम् ।
पीठमाग्नेयकं प्रोक्तं पिण्डिका षोडशांशतः ॥ १३९ ॥
तदुत्सेधे ग्रहांशे तु चन्द्रनैत्रैक वह्निभिः ।
पाज्जती कर्णिका कण्ठं तदूर्ध्वे पट्टिकाद्वयम् ॥ १४० ॥
याम्यमेवं समाख्यातं तदूर्ध्वे याम्यपिण्डिका ।
राक्षसे समाख्यातं भक्ते एकद्वित्र्यंशकैः क्रमात् ॥ १४१ ॥
पाज्जगती कर्णिका कण्ठं राक्षसे पट्टिकाद्वयम् ।
तदूर्ध्वे राक्षसी पिण्डी वारुणे रुद्रभाजिते ॥ १४२ ॥
चन्द्रयुग्मैकरूपैश्च त्रिभिः पाज्जगती धटम् ।
कर्णिका कण्ठ एव स्यान्निर्गमात्पट्टिकाद्वयम् ॥ १४३ ॥
तदूर्ध्वे वारुणी पिण्डि वायव्ये विश्वभाजिते ।
इन्दुतेजोऽङ्घ्र रूपाक्षि रूपयुग्मेन्दुभागकैः ॥ १४४ ॥
पाज्जगती कुंभवेत्रास्युः कण्ठश्चैकैक वेशतः ।
निर्गमता पट्टिकास्त्स्त्रस्तदूर्ध्वे वायवी स्मृता ॥ १४५ ॥
आप्यालङ्कार वद्याक्षं जङ्घाकर्णिकयोः क्रमात् ।
षोडशद्वादश दलात् कण्ठादूर्ध्वे विपर्ययात् ॥ १४६ ॥
तद्दलाष्टसमोपेतां तदूर्ध्वे पिण्डिकां नयेत् ।
ऐश रुद्रांशकं कृत्वा रूपरामैक रामकैः ॥ १४७ ॥
चन्द्रनेत्रांशकैश्चैव पाज्जतगती कर्णिका गलम् ।
तदूर्ध्वे पिण्डिका ब्राह्मी गारुडं वा तथैव च ॥ १४८ ॥
संस्थान वर्तनाकारैः वा राक्षसं मतम् ।
तदूर्ध्वे पट्टिके द्वे तु पिण्डीं चैशीं तदूर्ध्वतः ॥ १४९ ॥
पङ्क्तयंशे रूप नेत्रैक गुणैः पात्कुम्भकार्णिकाः ।
कण्ठं चैकेन भागाभ्यां निर्गमा त्पट्टिके ततः ॥ १५० ॥
तदूर्ध्वे वैष्णवी वक्ष्ये पिण्डिकालक्षणं द्विजाः ।
आग्नेयी वैष्णवी चैन्द्री पिण्डिका द्विमेखला ॥ १५१ ॥
याम्या च राक्षसी याक्षी चैशी ब्राह्मी त्रिमेखला ।
षण्मेखला च वायव्या वारुणी पञ्चमेखला ॥ १५२ ॥
विष्ण्वंश षोडशोत्सेधः पुण्डिकापीठविस्तरः ।
शेषः पीठोच्चमानं स्यात् खातबाह्ये तु मेखला ॥ १५३ ॥
वज्रं वज्राङ्कपीठं स्यात् वज्री वज्राङ्ग पीठिका ।
पीठं सहस्रलिंगस्य सालङ्कारयुगाश्रयुक् ॥ १५४ ॥
आश्मेऽश्मसंभवा पिण्डी पार्थिवे पार्थिवी तथा ।
दारुजे दारुजा पिण्डी धातुजे धातु संभवा ॥ १५५ ॥
रत्नजे रत्नजा श्रेष्ठा श्रेष्ठैलोहैश्च वा भवेत् ।
उच्छ्रयं चललिंगानां पूजांशाद् द्विगुणं भवेत् ॥ १५६ ॥
लिंगायामे भवेत्पिण्डी लिंगं च परितो यथा ।
कृशुषु वर्धयेद्द्रुद्रं स्थूललिंगेषु ह्रासयेत् ॥ १५७ ॥
ह्रासयेद्वर्धयेदंश मच्युतस्य हि न च्युतिः ।
पिण्डिकायाः समानार्थं ह्रासयेद्वर्धयेद्द्विजाः ॥ १५८ ॥
चललिङ्गेषु कर्तव्यं रत्नजानां तु तद्भवेत् ।
मुद्गमात्रा पर्वमात्रा पिण्डिका शोभना यथा ॥ १५९ ॥
पिण्डिका सहितोत्सेधं लिंगनाहसमं भवेत् ।
सौक्ष्म्ये वैको गुणो येन बलीयान् सर्वदोषजित् ॥ १६० ॥
समस्तमणिजातीनां दीप्तिस्सान्निध्यकारणम् ।
मानोन्मान प्रमाणं च तेषु ग्राह्यं न वा बुधैः ॥ १६१ ॥
साधयेद्दारुजं रत्नं पार्थिवं लोहजं तथा ।
गन्धादि निर्मितं वाथ न च सिद्धौ मनश्शिलाम् ॥ १६२ ॥
मुक्तौ हितं च तल्लिगं बाणं सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
अन्यद्वापि भवेल्लिंगं नदी प्रस्रवणोद्भवम् ॥ १६३ ॥
लिंगाकारं यथा मन्त्रैः स्थापितं वरदं भवेत् ।
हस्तादधस्तु रौद्रेषु द्वाभ्यां पिण्डीति भाजिते ॥ १६४ ॥
रौद्रेषु कृत्येषु यवांशः पिण्डिकाधिकः ।
पिण्डिका हीनमाना या शत्रुहानौ ततोऽधिका ॥ १६५ ॥
उच्चाटादौ विधेयातु व्यङ्गा व्याधिप्रकोपने ।
स्त्रीनाशे लक्षणाद्धीना कार्या कर्मानुरूपतः ॥ १६६ ॥
अव्यक्त मेवमाख्यातं व्यक्ताव्यक्त मथोच्यते ।
समलिंगे तु कर्तव्यं चतुरष्टाश्र वृत्तकम् ॥ १६७ ॥
कुर्यात्पूर्वोक्तवक्त्रे तु एकद्वित्रिचतुर्मुखम् ।
पञ्चमं चैववक्त्राणि चतुर्दिक्षु च मध्यमे ॥ १६८ ॥
पूर्वोक्त विधिना कुर्यात् एकत्रिचतुराननम् ।
द्विवक्त्रं पूर्ववत्पूर्वे पश्चिमे कल्पयेत्ततः ॥ १६९ ॥
चर्तुर्णां चैव वक्त्राणामूर्ध्वे कुर्यात्तु पञ्चमम् ।
प्रतिवक्त्रं जटाचूडं चन्द्रार्ध कृत शेखरम् ॥ १७० ॥
प्रतिवक्त्रं त्रिणयनं भुजस्कन्धाद्विकं तु वा ।
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं यथा शोभं द्विजोत्तमाः ॥ १७१ ॥
भद्रपीठं द्विधा कृत्वा लोहं च सुदृढं नयेत् ।
व्यक्ताव्यक्तमिदं ख्यातं व्यक्तलिङ्गमथोच्यते ॥ १७२ ॥
बद्ध पद्मासनासीनं शुद्धस्फटिक सन्निभम् ।
पञ्चास्यं दशदोर्युक्तं प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥ १७३ ॥
वक्त्रं प्रति जटाचूडं चन्द्रार्ध कृतशेखरम् ।
देह पञ्चक संयुक्तं चरमद्वय संयुतम् ॥ १७४ ॥
तस्य पूर्वमुखं सुभ्रु सुकपोलं स्मिताधरम् ।
जाम्बूनद प्रतीकाशं कल्पयेत्तु भुजद्वयम् ॥ १७५ ॥
दक्षहस्तेऽक्षसूत्रं तु वामे वै बीजपूरकम् ।
दक्षमञ्जनसङ्काशं भीषणं विवृतास्यकम् ॥ १७६ ॥
व्यालबद्धजटाचूडं कपालदलमण्डितम् ।
तुङ्गाग्रश्मश्रु संयुक्तं शूलधण्डा करद्वयम् ॥ १७७ ॥
उत्तरं वामवक्त्रं तु दाडिमीकुसुमप्रभम् ।
भूषण प्रचुरं वक्त्रं योषाच्छविसमायुतम् ॥ १७८ ॥
दक्षिणोत्पन्न हस्ताढ्यं पश्चिमं रजतप्रभम् ।
बालवेष समायुक्तं पुण्डरीक निभेक्षणाम् ॥ १७९ ॥
वराभय करोपेतं ध्यानासक्तमिव स्थितम् ।
पञ्चमं स्फटिक प्रख्यं प्रशान्तं सस्मिताननम् ॥ १८० ॥
ईशानमूर्ध्व वक्त्रं स्यात् करौ कटकभूषितौ ।
इत्थं वक्त्रसमायुक्तं वक्त्र वर्णानुलेपनम् ॥ १८१ ॥
कलावत्सरदेशीयं दिव्याभरणभूषितम् ।
सर्व कामप्रदं शान्तं द्वात्रिंशल्लक्षणान्वितम् ॥ १८२ ॥
ईशानदेहकरणं कल्पयेद्द्वारसंयुतम् ।
भुक्ति मुक्ति प्रसिद्ध्यर्थं मथकर्मानु रूपतः ॥ १८३ ॥
संस्थान वर्ण दिव्यास्त्र द्वारादीनि प्रकल्पयेत् ।
कुर्यादीशान देहं तु दशतालोत्तमेन तु ॥ १८४ ॥
पुरुष प्रमुखान्देहानीश देहार्धमानतः ।
कुर्यात्तदुर्ध्व कायानि नाधः कायानि देशिकः ॥ १८५ ॥
पूर्वोक्त लक्षणैर्मानैः देहैः पञ्चभिरन्वितम् ।
कुर्यात्सदाशिवं देवं यथा युक्तं यथाशुभम् ॥ १८६ ॥
ध्यायेदेवं विधं वापि ज्ञानरूपं सदाशिवम् ।
कुर्यादूर्ध्वससौम्यास्यं दशबाहुं त्रिलोचनम् ॥ १८७ ॥
जटामकुट संयुक्तं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ।
व्याल यज्ञोपवीतं चा शार्दूलवसनान्वितम् ॥ १८८ ॥
नृत्यन्तं सुस्मितं देवं सर्वा भीष्टप्रदायकम् ।
श्री कण्ठमेवमख्यात मन्यथापि च कथ्यते ॥ १८९ ॥
त्र्यक्षं षोडश हस्ताढ्यं पादद्वय समायुतम् ।
जटामकुट संयुक्तं मूर्ध्निधुत्तूरपुष्पकम् ॥ १९० ॥
नानावर्णांवरैर्युक्तं वेणिकादिभिरलंकृतम् ।
ऊर्ध्वस्थदक्षपादाढ्यं दिव्यायुध समन्वितम् ॥ १९१ ॥
किञ्चित्सभङ्ग वक्त्राढ्य वामपाद समन्वितम् ।
वृषं ध्जं च खेटं च मुण्डं चाग्निं च झर्झरीम् ॥ १९२ ॥
पिच्छं च गजहस्तं च वामे त्वष्टभुजाः स्मृताः ।
त्रिशूलं नागहस्तं च परशुः पाश एव च ॥ १९३ ॥
गदा च दीपं डमरुहस्तं त्वभयं कृत्ततः ।
नागैराभरणैर्युक्तं कुण्डलाभ्यामलंकृतम् ॥ १९४ ॥
सर्वलक्षण संयुक्तं पादनूपुर संयुतम् ।
गौरीं स्कन्दं गृहीत्वा तु वामे पार्श्वे तु संस्थिताम् ॥ १९५ ॥
एव मूर्ध्वाङ्ग नृत्यन्तं त्वन्यथापि निगद्यते ।
नानायुध समोपेत विंशद्धस्तयुतोऽपि वा ॥ १९६ ॥
नाना विधायुधोपेत नवद्वय करोथवा ।
दक्षिणं वामजङ्घान्त मुद्भुतं वामापादकम् ॥ १९७ ॥
कुञ्चितं वामहस्तो वा दक्षिणो वा प्रसारितः ।
इतरोऽभय हस्त स्यात् परौ टङ्कानलान्वितौ ॥ १९८ ॥
टङ्क विहाय शूलं वा डमरुं वापरे करे ।
अग्निं हित्वा मृगोवाथ रुद्रोऽयं काल संज्ञितः ॥ १९९ ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजः क्रूर स्सखट्वाङ्गक पालकः ।
वराभय करोपेता रुद्रोयं वाम संज्ञककः ॥ २०० ॥
एष एव हि खट्वाङ्ग रहित श्शूल संयुतः ।
अघोर रुद्रनामायं भीमो भव विनाशनः ॥ २०१ ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजो दंष्ट्रायुतवक्त्रान्वितश्शुचिः ।
अन्योऽपि नक्र संयुक्तो जटामकुट संयुतः ॥ २०२ ॥
धनुर्बाण समोपेता मृगटङ्क समायुतङ्क ।
भूतोत्तमाङ्ग विन्यस्त वामपाददलान्वितः ॥ २०३ ॥
अथवा पादुके पद्मे भक्तानां शेखरेषु वा ।
वामे गौरी समायुक्तश्चन्द्रार्ध कृतशेखरः ॥ २०४ ॥
एष रुद्रो भुजङ्गेश स्सर्वाभीष्टाफलप्रदः ।
त्र्यक्षो द्विभुजश्शान्तो जटाखण्डेन्दुमण्डितः ॥ २०५ ॥
वरदाभय वामतः पार्वतीयुतः ।
आसीनो वा स्थितो वापि वरदानोद्यतः स्वयम् ॥ २०६ ॥
देवी वामोरुसंस्था वा वामबाहूर्ध्व विग्रही ।
तस्यास्तु दक्षिणो बाहुरीश स्कन्ध स्थितोऽथवा ॥ २०७ ॥
तस्या कट्याश्रियो वापि देवोयं सर्वकामदः ।
गौरी गौरीश्वरश्चैव चतुर्भुज समन्वितौ ॥ २०८ ॥
कपालशूल संयुक्तौ वरदाभयसंयुतौ ।
त्रिणेत्रौ वा द्विनेत्रौ वा प्रलम्बित पदान्वितौ ॥ २०९ ॥
प्रणम्रच्छविकत्र्यक्षौ पाद मूलस्य भैरवौ ।
एकस्याश्चतुरास्या वा पञ्चास्या वाथ भैरवाः ॥ २१० ॥
भैरवैरपि हीनो वा पङ्कजोपरि संस्थितौ ।
कालान्तकादि संयुक्तौ भक्तानामथवोपरि ॥ २११ ॥
एष रुद्रस्समाख्यातिस्त्रिशूलः सर्वसिद्धिदः ।
देहार्धान्वित कान्तोऽयं श्रीमान्वृषभवाहनः ॥ २१२ ॥
द्विहस्तौ च चतुर्हस्तौ वरदाभय संयुतौ ।
मृगटङ्कयुतो वाथ ललाटेऽपि सुलोचनः ॥ २१३ ॥
विलोचनो वा दक्षाङ्गस्थितोमादेह एव वा ।
अर्धनारीश्वरो नाम्ना हर्यर्धो हरिणा यदि ॥ २१४ ॥
चतुर्भुजश्चतुर्वक्त्रः त्रिणेत्रश्चन्द्रशेखरः ।
शूल पङ्कज युक्तो वा वरदाभय संयुतः ॥ २१५ ॥
कपालशूल संयुक्तो बद्धपद्मासने स्थितः ।
नीलरुद्र स्समाख्यातो नाम्ना व्याग्रोग्रऽष्टिकः ॥ २१६ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च वरदाभयसंयुतः ।
पिच्छ चामरसंयुक्तो भीमरुद्र स्समीरितः ॥ २१७ ॥
मृगाक्ष मालयोपेतः फलाभयकरोऽपि वा ।
वरदाभय हस्तो वा शान्तरूपः स्मिताननः ॥ २१८ ॥
जटामकुट संयुक्तः स्थानकादि समन्वितः ।
रुद्रोऽयं सर्वशर्वस्स्यात् अभीष्टफलदायकः ॥ २१९ ॥
शर्वरुद्रस्त्रिणेत्रस्तु वरदाभय संयुतः ।
कपाल शूल संयुक्तो बद्धपद्मासनस्थितः ॥ २२० ॥
मृगंशूल समायुक्तश्चतुर्भुज समन्वितः ।
पाशमुण्डधरो वापि टङ्कपाशधरोऽपि वा ॥ २२१ ॥
वरदा संयुक्तः स्थितः पद्मासनोपरी ।
भवरुद्र समाख्यात स्सर्वेषां भव नाशनः ॥ २२२ ॥
कपाल शूल हस्ताश्च रुद्रा एकादश स्मृताः ।
वराभय करोपेता स्सदंष्ट्रा उग्रदृष्टयः ॥ २२३ ॥
अथवा मृगटङ्कायां वराभय करान्विताः ।
उक्षस्थाः त्रिदशाः पद्मस्थिता वा गौरमूर्तयः ॥ २२४ ॥
कपालीशादयो रुद्रास्तत्तद्दिक् पालविग्रहाः ।
उग्रा नानायुधोपेतास्तत्तद्दिक्पालपालकाः ॥ २२५ ॥
तत्तद्दिक्पालढ्या यद्वा रुद्रोक्त विग्रहाः ।
किमत्र बहुनोक्तेन ये देवा रुद्र विग्रहाः ॥ २२६ ॥
यो रुद्राश्शान्त भावाढ्या स्तत्र प्रोक्ता महेश्वराः ।
एवं लक्षणमाख्यातं तेषां स्थापनमुच्यते ॥ २२७ ॥
एतन्नामादि वर्णेन बिन्दु नाद युतेन तु ।
त्रयोदशान्त युक्तेन चतुर्थ्यन्ताख्यया युजा ॥ २२८ ॥
उद्धरेन्मूलमन्त्रं तु ब्रह्माद्यङ्गानु सारतः ।
रुद्राणां रुद्रमूर्तीणां शान्तानामीश्वरो मनुः ॥ २२९ ॥
अथवा तैः पुरैवोक्त विधिनात्रापि कीर्तिताः ।
कालोऽङ्कुरार्पणं रत्नविन्यासो नेत्रमोक्षणम् ॥ २३० ॥
शुद्धि प्रदक्षिणं तोयाधिवासो मण्डपक्रिया ।
तत्रैव कुण्ड संकॢप्तिर्नव पञ्चैक सख्यया ॥ २३१ ॥
तक्षद्वासनं विप्र भोजनं वास्तु होमकम् ।
पुण्याहं वास्तु होमं च बेरशुद्धिरनन्तरम् ॥ २३२ ॥
कौतुकं स्थण्डिलं तस्या शयन स्थपनं तथा ।
कुंभादीनां सपर्या च नैवेद्यादि निवेदनम् ॥ २३३ ॥
तत्वमूर्त्यादि विन्यास स्तदीशैश्च समन्वितः ।
होमं पलाशसद्बिल्व वटोदुंबर पिप्पलैः ॥ २३४ ॥
अपामार्ग सदश्वत्थ खादिरैः प्राग्दिगादितः ।
प्रधाने तु पलाशेन घृतेन चरुणातिलैः ॥ २३५ ॥
द्वितीयेऽह्नि ततः पूर्णां दक्षिणादनमेव च ।
मन्त्रन्यासश्च विधिवत् स्नपनं पुष्कलोदनम् ॥ २३६ ॥
उत्सवो योग्य देवानां सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
कर्तव्य स्सर्व कर्मापि लिंग संस्थापनं यदि ॥ २३७ ॥
मुखलिंगस्य वा विप्राः तदध्यायोक्तमार्गतः ।
कर्तव्यः सर्वकर्मापि विशेषस्तत्र कथ्यते ॥ २३८ ॥
एकान्ता यो मनुस्स्वेष्ट फलस्स्वाण्वन्तमेव वा ।
लिङ्गे विन्यस्य नक्षत्रं स्वेष्ट कर्म समारभेत् ॥ २३९ ॥
स्वायंभुवादिकं लिंगं समाश्रित्य कदाचन ।
कार्यं कर्माभिचाराद्यं न स्याच्चेत् स्वस्य तद्भवेत् ।
इति उत्तरकामिकाखे महातन्त्रे काम्यलिंगप्रतिष्ठा विधिः
सप्तत्रिंशत्तमः पटलः ॥
लिङ्गायामैक भागे तु वेद भागेन विस्तरः
खण्डत्रयं समं कुर्यात् सिद्धिलिङ्गेषु सर्वसु
चतुरश्रं तथा अष्टाश्रं कूर्चावृत्त शिरोवहम्
अर्धचन्द्रं शिरोयुक्तं स्थापयेदैन्द्र पीठके
पूर्वदिक्स्वेष्ट सिद्ध्यर्थं लिङ्गं वज्रशिरोयथा
वज्रकायं समायोज्य स्तम्भादि परिकीर्तितम्
लिङ्गोर्ध्वे रुद्रभागे तु शरांशैः चतुरश्रकम्
वस्वश्रं पूर्ववद्वृत्ते समाश्रं स्वां दिशं विना
आग्नेयपीठे तल्लिंगं वह्निदिक् स्वाम्यसिद्धये
लिङ्गं शक्ति शिरोपेतं स्थाप्यं शक्त्यङ्ग पिण्डिके
शान्त्युग्रं तु तथा तेजो रिपुनाशो द्विषादयः
तापदाहं रिपो कुर्यात् लिङ्गं आग्नेयकं द्विजाः
नवांशे पञ्चभिः पूर्वापरे पार्श्वद्वयं त्रिभिः
प्रधान भुजयोः याम्यं वृत्तमग्निव्युतिः क्रमात्
याम्यदिक् स्वाम्ब सिद्ध्यर्थं स्थापयेत् याम्य पीठके
लिङ्गं दण्डशिरो युक्तं स्थापयेद्विधिनामतम्
गुरुदण्डं तु याम्यायां आयुर्वृद्धिं च पौरुषम्
रिपोर्देशे स्थितं नाशं नगराद्दक्षिणे ततः
मारीं च भेदनं रोगं विधत्ते नात्र संशयः
दैर्घ्यद्वाविंशदंशे तु शरांशैश्चतुरश्रकम्
अष्टाश्रं पूर्ववत् वृत्तं दशाश्र सहितं द्विजाः
स्थापयेद्राक्षसे पीठे स्वदिक् साधन सिद्धये
खड्वाङ्गं पिण्डिकायां तु स्थापयेत् असिमस्तकम्
अरतिक्षय विद्वेषं कील भेदेन मोहनम्
तत्सैन्य ध्वंसमुन्मादं रक्षो मारी प्रवर्तनम्
कुरुते नात्र सन्देहो विधिवन्मन्त्रसंयुतम्
उत्सेधे मनु भागे तु वेदाश्रं ब्रह्म भागकम्
चतुरश्रं तथाष्टाश्रं वृत्तं बालेन्दुमस्तकम्
वारुण्यां स्थापयित्वा तु तद्दिगीशत्वं आप्नुयात्
पाशमस्तक युक्तं तत् पाशकाय विधानतः
प्रतिष्ठाप्य परां शान्तिं पुष्टि श्रीवृद्धिसोष्ठवम्
व्याधिहानिञ्च सौभाग्यं आप्नुयान्नात्रसंशयाः
पूर्वोक्तं वारुणं लिङ्गं याक्षं चोर्ध्व शिरोन्वितम्
यक्षाख्यायां प्रतिष्ठाप्य यक्षदिक् स्वाम्यमाप्नुयात्
गदामस्तक लिङ्गं तु गदाङ्गे स्थाप्यदेशिकः
जाम्बूनदसुखप्राप्तिमतीव बलदं मतम्
जयं धैर्यं तथा राज्य प्राप्तिं च प्रभुतामपि
लभते नात्र सन्देहो मन्त्रैः सान्निध्यमागतम्
उत्सेधे ग्रहभक्ते तु वेदाश्रं तु शरांशकम्
वस्वस्त्रं पूर्ववत् वृत्तं लिङ्गं छत्रशिरोयुतम्
ब्राह्म्यां स्थापयित्वा तु स्वादिगीशत्वमवाप्नुयात्
गायत्र्यंशो भवैद्दैर्घ्य सप्तभागां तु विस्तरे
नवभक्ते त्रिभिभक्तेमध्ये षड्रस वृद्धये ।
तदूर्ध्वेतु भवेद् वृत्तं रुद्रांशे त्रापुषं शिरः ।
वायव्यां तु प्रतिष्ठाप्य वायुदिक् स्वाम्यमाप्नुयात्
लिंगं ध्वजशिरोपेतं युक्तं ध्वजाङ्कायां न्यसेद्गुरुः
तेनलिङ्गेन मन्त्रज्ञः प्रोच्चाटोद्वेगविभ्रमान् ।
भृशम् शेषवियोगौ च शत्रोः कुर्यान्नसंशयः ॥
दैर्घ्यार्धं रौद्रवत् कृत्वा रसाङ्गैः पद्मसंभवम् ।
एकादशांशो विष्ण्वंशः पार्श्वैरामैस्तु वर्धनात्
अष्टाश्र वृत्तकं रौद्रं पार्श्वमध्ये त्रिरुन्नतम्
कुक्कुडाण्ड शिरोयुक्तं लिङ्गमैशाख्य पीठके
स्थापयित्वा स्वादिक् साम्यं लिङ्गं शूलशिरोयुत
शूलाख्यायां तु संस्थाप्य पृथिवीशत्वं आप्नुयात्
ज्ञानविज्ञान मोक्षार्थं योगीशत्व प्रदायकम्
शिवप्रदायकं सोख्यं तद्वत् साम्राज्यसिद्धिदम्
तदेवाब्जशिरः पद्मं पद्माङ्कायां प्रतिष्ठितम् ।
खेचरीशत्वमाप्नोति साम्राज्य फलसाधनम् ॥
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे शरांशैश्चतुश्रकम् ।
पूर्ववन्मध्य वृत्ते तु मस्तक त्रपुषोपगम् ॥
संस्थाप्य गारुडे पीठे तद्दिक् स्वाम्यफल भवेत् ।
चक्रमस्तकं संयुक्तं चक्राङ्कायां तु देशिकः ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजः क्रूरस्स खड्वाङ्ग कपालकः ।
वराभय करोपेतः रुद्रोऽयं वाम संज्ञकः ॥
एष एव हि खड्वाङ्गरहितश्शूलसंयुतः ।
अघोररुद्र नामायं भीमो भयविनाशनः ॥
शर्वरुद्र स्त्रिणेत्रस्तु वरदाभय संयुतः ।
कपालशूल संयुक्तो बद्धपद्मासनस्थितः ॥
मृगशूल समायुक्त श्चतुर्भुजसमन्वितः ।
पाशमुण्डधरो वाऽपि टङ्क पाशधरोऽपिवा ॥
वरदाभयसंयुक्तः स्थितः पद्मासनोपरि
भवरुद्रस्समाख्यातं सर्वेषां भवनाशनः ॥
त्र्यक्षश्चतुर्भुजो दंष्ट्रायुतवक्त्रान्वितश्शुचिः
अन्योऽपि नक्रसंयुक्तो जटामकुट संयुतः
धनुर्बाण समोपेतो मृगटङ्ग समायुतः
भूतोत्तमाङ्ग विन्यस्त वामपादतलान्वितः
वामे गौरी समायुक्तः चन्द्रार्धकृतशेखरः
एषरुद्रो भुजङ्गेशः सर्वाभीष्टफलप्रदः
अव्यक्तमेवं व्याख्यातं व्यक्ताव्यक्तं अथोच्यते ।
समलिङ्गे तु कर्तव्यं चतुरश्राष्टवृत्तकम् ॥
कुर्यात् पूर्वोक्तवक्त्रेतु एकद्वित्रिचतुर्मुखम् ।
पञ्चमं चैववक्त्राणि चतुर्दिक्षु च मध्यमे ॥
चतुर्णां चैव वक्त्राणां उर्ध्वे कुर्यात्तुपञ्चमम् ।
प्रतिवक्त्रं जटाचूडं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ॥
प्रतिवक्त्रं त्रिणयनं भुजस्कन्धादिकं तु वा
३८. अष्टत्रिंशत्तमे पटले आर्षलिंग प्रासाद विधिः
लिङ्गानामार्षकाणां तु प्रासाद विधिरुच्यते ।
आर्षकमृषिभिस्सर्वैः कौशिकाद्यैः प्रतिष्ठितम् ॥ १ ॥
स्थूल मूलं स्थूलं मध्यस्थूलं कृशन्तु वा ।
विकांशं वृत्तांशं यत्फलाकारं मानसूत्र
विवर्जितम् ॥ २ ॥
मानुषेतरमित्युक्तमार्षं स्यादधुनाच्यते ।
पूजांश द्विगुणं पीठं त्रिगुणं गर्भगेहेकम् ॥ ३ ॥
तदर्धं भित्तिमानं स्यात् तत्समं त्र्यंशमेव वा ।
विस्ताराद् द्विगुणं तच्च त्रिपादाधिकमेव वा ॥ ४ ॥
अर्धाधिकं तु वा सप्तभागाधिक मथापि वा ।
लिंग विस्तारमानेन त्रिगुणं पीठ मुच्यते ॥ ५ ॥
गर्भगेहं ततस्तस्य त्रिभाग द्वयभित्ति युक् ।
प्राग्वदुत्सेध उत्तिष्ट अन्यथापि निगद्यते ॥ ६ ॥
लिंग विस्तार कर्णेन द्विगुणान्तार्ध संयुतम् ।
पीठ विस्तार मानेन सार्धानर्ध विवर्धनात् ॥ ७ ॥
सार्धाद्विगुणपर्यन्तं पीठ विस्तार उच्यते ।
द्विगुणं त्रिगुणं तेन चतुर्गुण मथापि वा ॥ ८ ॥
नालीगृह विशालं स्याद् द्विभागं स्यात् त्रिपादकम् ।
सार्ध द्वयांश कैकांश समं वा भित्ति विस्तरः ॥ ९ ॥
उदयं प्राग्वदेव स्याद्न्यथा च निगद्यते ।
लिङ्गनाहस्य कर्णेन पीठ विस्तार उच्यते ॥ १० ॥
त्रिगुणं गर्भगेहं स्यात् प्रञ्चांशे त्रयंशमेव वा ।
द्व्यंशे चैकांशकं वापि भित्ति विस्तार मारभेत् ॥ ११ ॥
पूजांशोच्चद्विभागस्यात् कर्णपीठ विशालकम् ।
तस्माच्चतुर्गुणं नालीगेहं तत्त्रषडंशकैः ॥ १२ ॥
एकांशस्य विस्तार मन्यथा च प्रकथ्यते ।
लिंग द्विगुण विस्तार कर्णपीठ विशालकम् ॥ १३ ॥
नालीगेहं त्रिभागं तु त्रिचतुष्पञ्चभागके ।
एकांशं तद्द्विस्तारमन्यथा पुनरुच्यते ॥ १४ ॥
परिणाहे विकारांशे तच्चतुर्दश कर्णकम् ।
पिण्डिका विपुलं नाली तच्चतुगुणमुच्यते ॥ १५ ॥
तत्पादत्र्यंशमानं वा अष्टांशं भित्ति विस्तरः ।
विस्तार द्विगुणे कर्ण दशांशेंश विहीनकम् ॥ १६ ॥
पीठं तारं तत पञ्चगुणं नालीगृहं भवेत् ।
तत्पञ्च सप्तभागैकं भित्तितारार्धमारभेत् ॥ १७ ॥
हीना हीनान्तरेऽष्टांश पीठे नालीगृहे तथा ।
भवन्ति बहुमानानि तेष्विष्टं गृह्यतां वरैः ॥ १८ ॥
लिंगे स्वायंभुवे चैतत् प्रोक्तं तदपि गृह्यताम् ।
एवमेकतले प्रोक्तं द्वितलादिषु धामसु ॥ १९ ॥
साधारे वा निराधारे त्वलिन्दं भित्तिरेव च ।
प्रागुक्त विधिना धाम नक्षत्राद् द्वितलं नयेत् ॥ २० ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे आर्षलिंग प्रासाद विधिः
अष्टत्रिंशत्तमः पटलः ॥
३९. एकोनचत्वारिंशत्तमे पटले पौरुष लिङ्ग प्रासाद विधिः
अथ पौरुषलिङ्गस्य प्रासादविधिरुच्यते ।
पौरुषं भक्तियुक्तौ मनुजैः स्थापितं भवेत् ॥ १ ॥
पूर्वास्मिन्स्थापिते तस्मिन्नज्ञाते पूर्व मन्दिरे ।
लिङ्गमानवशेनात्र प्रासादं परिकल्पयेत् ॥ २ ॥
लिङ्गविष्कम्भमानेन त्रिगुणं पीठविस्तरः ।
त्रिभागंनालि गेहस्य त्रिचतुर्भाग भागतः ॥ ३ ॥
भित्तिविस्तार उद्दिष्ट उत्सेधं पूर्ववद्भवेत् ।
लिङ्गविष्कम्भकर्णस्य अध्यर्धादर्धवृद्धितः ॥ ४ ॥
सार्धद्विगुणकं यावत् पीठविस्तारमाहरेत् ।
तस्माच्चतुर्गुणं पञ्चगुणं त्रिगुणमेव वा ॥ ५ ॥
नालीगृह विशालं स्यात् पीठ विस्तार मानतः ।
समं वा द्विगुणं वापि अद्यर्धं पीठ विस्तृतम् ॥ ६ ॥
उदयं प्राग्देव स्यादन्यथापि चकथ्यते ।
पूजांशद्विगुणं पीठमुदयं तु विशालतः ॥ ७ ॥
चतुष्पञ्चगुणं नाली गेहमत्र विधीयते ।
ततोऽवशिष्टं तत्सर्वं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ ८ ॥
लिङ्गात् पीठं ततो गर्भं गार्भाद्भित्तिविनिश्चये ।
एकात्सप्तयवान्तं मात्रादेक विवृद्धितः ॥ ९ ॥
त्रिमात्रान्तं तदावृद्धिं ह्रासं च परिकल्पयेत् ।
पीठं गर्भे भवेदेव भवेत् प्रासादविस्तरे ॥ १० ॥
तदर्धं वा त्रिपादं वा कुड्यतार मुदाहृतम् ।
अन्तरेऽष्टांशमानं वा तत्पादं वा समाहरेत् ॥ ११ ॥
उदयं प्राग्वदुद्दिष्टं यच्च स्वायम्भुवादिषु ।
तथा तदपि तद्ग्राम मानं पौराणपौरुषे ॥ १२ ॥
पट्टिकाङ्गमधिष्टान मार्षके धाम्नि कीर्तितम् ।
उपानं जगतीकण्ठ पट्टिका कुमुदादिषु ॥ १३ ॥
स्थलान्तं कल्पयेदेवं पूराणे धाम्नि पौरुषे ।
मानुषे पट्टिकान्तं च वृत्यन्तं जलनिस्रवम् ॥ १४ ॥
पीठव्यासेन हर्म्यस्य नालिके भज्य युग्मयुक् ।
यदि तद्वाह्य भागं च युग्ममेव विधीयते ॥ १५ ॥
युग्मंचेद्युग्ममेवस्यात् संमिश्रं तेषु नेष्यते ।
त्रिवर्ण पूजितं लिङ्गं पौरुषं वा विधीयते ॥ १६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पौरुषलिङ्गप्रासादविधिः एकोन
चत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
४०. चत्वारिंशत्तमे पटले लिङ्गवशात् प्रासादविधिः
अथेदानीं विशेषेण लिङ्गात् प्रासाद उच्यते ।
स्वायं बाणलिंगं दैवीकं चार्षकं त्विति ॥ १ ॥
सिद्धविद्याधराद्यैश्च स्थापितं यन्महात्मभिः ।
तेषां लिङ्गवसाद्विद्वान् प्रासादं परिकल्पयेत् ॥ २ ॥
पूजांश मानतो नाहात् विस्तारादुच्छ्रयादपि ।
एतेषां कर्णमानैश्च प्रसादं परिकल्पयेत् ॥ ३ ॥
तत्समं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ।
पञ्चषड्गुणितं वापि द्विगुणाद्यं प्रगृह्यताम् ॥ ४ ॥
अष्टौ वा देवमानानि नवमानानि सुव्रताः ।
तत्तदर्धं तदर्धं स्याद् द्वात्रिंशत् कथितानि तु ॥ ५ ॥
प्रत्येकं चैवमाख्यातं पीठमानं द्विजोत्तमाः ।
पीठ द्विगुणमानो वा त्रिगुणो वा चतुर्गुणः ॥ ६ ॥
पञ्चषड्गुणितो वापि गर्भहेहस्य विस्तरः ।
अवान्तर प्रमाणानि पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ७ ॥
गर्भगेहविशाले तु द्विभागादेकभागतः ।
षड्गुणान्तर पर्यन्तान् भागान् कृत्वैकभागतः ॥ ८ ॥
एकभाग विवृद्ध्या तु द्विगुणान्ता विशालता ।
भित्तेरन्तर मानं तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ९ ॥
लिंगात् पीठं ततो गर्भो गर्भाद्भित्ति विनिश्चये ।
एकात्सप्तयवान्तं तु मात्रादेक विवृद्धितः ॥ १० ॥
पीठ गर्भे भवेदेवं भवेत् प्रासादविस्तरे ।
अङ्गुलीहस्त पूर्णार्थं सप्तमात्रन्त माचरेत् ॥ ११ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे लिंगवशात् प्रासाद विधिः
चत्वारिंशत्तमः पटलः
४१. एकचत्वारिंशत्तमे पटले सार्व देशिक लिंग प्रासाद विधिः
सार्वदेशिक लिंगादेस्स्थापनं सम्यगुच्यते ।
प्रासाद स्याथ लिंगस्य पीठस्याश्मन एव वा ॥ १ ॥
सार्वदेशिक संज्ञस्य विधिस्सर्वत्र संमतः ।
सात्विके राजसे देशे तामसे वा प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥
विशेषाद्राजसे देशे राज्ञां विजयकारणम् ।
धर्म कामार्थ सिद्ध्यर्थं सार्व कामिकमुच्यते ॥ ३ ॥
अन्ये मोक्ष प्रदास्सर्वे कर्तुः कारयितुस्सदा ।
नागरं स्याद्युगे कार्ते त्रेते द्वाविड मिष्यते ॥ ४ ॥
द्वापरे वेसरं कार्यं सार्वदेश्यं कलौ युगे ।
वराटं चैव सालिंगं सर्वत्रापि च संमतम् ॥ ५ ॥
नागराद्द्राविडाच्चापि कालिङ्गाद्वेसरादपि ।
वराटाख्यं विशिष्टं स्यात्सार्वदेश्यं मुनीश्वराः ॥ ६ ॥
सार्व देशिक मित्युक्तं फलं तस्य विशिष्यते ।
स्वायंभुवं च बाणं च दैविकं चार्षकं तथा ॥ ७ ॥
यथा विशिष्टं विप्रेन्द्राः दाहृतम् ।
मानुषे त्वेव लिंगादौ फल वैशिष्य मिष्यते ॥ ८ ॥
तस्माच्छ्रेयोऽर्थिभिः कार्यं सार्वदेशिक संज्ञितम् ।
तन्त्र संकर दोषोऽपि मन्त्र संकर एव वा ॥ ९ ॥
आचार्य संकरो वापि देशसंकर एव वा ।
काल संकर दोषश्च युगसंकर एव वा ॥ १० ॥
अन्येषां संकरो वापि यतो नातो विशिष्यते ।
सार्वदेशिक धाम्नस्तु मानोन्मानं विधीयते ॥ ११ ॥
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्त विवर्धनात् ।
पञ्चाशद्धस्तपर्यन्तं मानं स्यात् सार्वदेशिकम् ॥ १२ ॥
सार्व देशिक धामादौ शान्तिकाद्युच्छ्रयास्तु ये ।
तारद्विभागे त्र्यंशाद्याः सप्तान्ताः शान्तिकादयः ॥ १३ ॥
अध्यर्ध त्रिगुणान्ताश्च संग्राह्या देशिकोत्तमैः ।
एक द्वित्रिकरैर्युक्तमानाद्धीनं तु वाधिकम् ॥ १४ ॥
आयाद्यं सकले नेति नियमान्नेष्यते द्विजाः ।
विस्ताराद्च्छ्रयाद्वाथ विस्तार स्योच्छ्रयेण वा ॥ १५ ॥
विस्तारायामतो वाथ नाहेनाथ परीक्षयेत् ।
प्रसङ्गेन च कथ्यन्ते लेशादाया दयोऽपि ये ॥ १६ ॥
गुणयेदिष्टमानं तु नवनागरसैः क्रमात् ।
रुद्रभानु शरिर्हन्याच्छेषमायं विनिर्दिशेत् ॥ १७ ॥
गुणाष्टरन्ध्र दशभिः मनुषड् वसु सप्तभिः ।
गुणयेत् क्षपये द्वापि तच्छेषं व्ययमादिशेत् ॥ १८ ॥
भानु नाडि रसैर्वृद्धनक्षत्रैः क्षपयेद्दिनम् ।
नृप कर्तृ दिना द्वास्तु लिंगाद्युक्त दिनान्तकम् ॥ १९ ॥
गुणयेल्लब्ध नक्षत्रे जन्माद्यानि यथा क्रमम् ।
तुष्टिस्सम्पद्विपत्क्षेम प्रत्यरं साधको वधः ॥ २० ॥
मैत्रं परममैत्रं कलहः प्रथमक्रमे ।
द्वितीये संपदाद्यास्तु पूर्ववत्समुदाहृदम् ॥ २१ ॥
शुभं तृतीय जन्मर्क्षं मृतमष्टमराशिकम् ।
वैनाशिकं च त्यक्त्वा तु तृतीये वा विपर्यये ॥ २२ ॥
शेषं शुभमिति ज्ञेयमेवं ज्ञात्वा प्रयोजयेत् ।
वियोगाद्यशुभं योगं गणं चासुर मानुषम् ॥ २३ ॥
वर्जयेत्सिद्धिकामस्तु मुक्तिकामो यथेच्छया ।
सप्तर्तुर्भूत वेदाग्नि नवभिः क्षपितं तु यत् ॥ २४ ॥
तस्कराद्यंशकं ज्ञेयं नाम्ना तेषां फलं भवेत् ।
रुद्र रन्ध्रगुणैवृद्धिं योनिभिः क्षपयेद्गुरुः ॥ २५ ॥
ध्वजाद्या योनयश्चाष्टौ षट्जाद्यास्सप्तयोनयः ।
पृथ्व्याद्याः पञ्च संख्या वा
दक्षिणाद्यास्त्रयोऽग्नयः ॥ २६ ॥
चतुष्प्रकाराद्विज्ञेया ध्वजाद्याः पूर्ववन्मताः ।
षड्जो वृषभगान्धारौ पञ्चमो मध्यमस्तथा ॥ २७ ॥
निषादो धैवतस्सप्त योनयस्तासु शस्यते ।
षड्जऽऽच वृषभो मध्ये भूतेषु पृथिवी जलम् ॥ २८ ॥
गार्हपत्यस्तथैवाहनीयोऽग्निषु शस्यते ।
पृथ्व्याद्याः प्रथिताः पञ्च दक्षिणाद्यास्तथाग्नयः ॥ २९ ॥
वृद्धं नवाष्टकरसैर्हरेद्वारं तु सप्तभिः ।
निन्दिता रविसौराराश्शुभयोगे शुभप्रदाः ॥ ३० ॥
प्रासादे मण्डपे चैव प्राकारे गोपुरे तथा ।
लिंग बेरादिके चैव मायाद्यं कल्पयेद्विजाः ॥ ३१ ॥
किं तु लिंगे च बेरे च तुड्गे नैव निरीक्षयेत् ।
धाम्नस्त्र्यंशं चतुस्त्र्यंशं पञ्चत्र्यंश द्रिभागिकम् ॥ ३२ ॥
षडंशे चतुरंशं वा सप्तभागे तु पञ्चभिः ।
चतुर्भिर्वा त्रिभागैर्वा गर्भगेहं पकल्पयेत् ॥ ३३ ॥
अष्टांशे त्रिचतुष्पञ्चषड्भागैर्गर्भ इष्यते ।
नवांशे त्रिचतुष्पञ्चषड् सप्तांशैस्तु नालिकाम् ॥ ३४ ॥
मिश्रं वा योजयेद्भित्तिं युग्मायुग्मकरेषु च ।
त्र्यंशैकं तदूद्वयांशं वा पञ्चांशे त्र्यंशमेव वा ॥ ३५ ॥
षडंशे चतुरंशं वा सप्तांशे त्र्यंशमेव वा ।
चतुरंशं तु वा मध्ये षडंशं पञ्च भागिकम् ॥ ३६ ॥
अष्टांशे तु कृते व्यासे नवांशे पञ्च भागिकम् ।
चतुरंशेन वा भद्रं मध्यमे परिकल्पयेत् ॥ ३७ ॥
पादं वार्ध त्रिपादं वा कुर्याद्द्वयंशं तु निर्गमः ।
भद्रस्य युग्मपार्श्वस्थ रुद्र रूपादिरेव वा ॥ ३८ ॥
तले तले तु चैवं वा कल्पयेद्देशिकोत्तमः ।
सार्व देशिक लिंगानि कथ्यन्ते गर्भमानतः ॥ ३९ ॥
प्रसादर्गभमाने तु पञ्चाशे त्रिभिरुत्तमम् ।
नवांशे पञ्चभिर्मध्यं भवत्यर्धेन कन्यसम् ॥ ४० ॥
तदवान्तरभेदेन भवन्त्यन्यानि षद्पुनः ।
तत्तदन्तरमानेन त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ॥ ४१ ॥
विंशत्यंशे कृते गर्भे दशांशमधमं भवेत् ।
एकादशांशैर्मध्यं स्यात् भागैर्द्वादशभिर्वरम् ॥ ४२ ॥
मध्यमेष्ट विभागे तु नव लिंगादयस्तु वा ।
गर्भन्तु नवधा कृत्वा नवलिंगोच्छ्रयस्तु वा ॥ ४३ ॥
अधमं गर्भपादं वा त्रिपादं चोत्तमं भवेत् ।
मध्यमेऽष्ट विभागे तु तत्तदन्तभेदतः ॥ ४४ ॥
त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणानि लिंगानां कथितानि च ।
अथवा गर्भ गेहस्य त्र्यंशैकमधमं भवेत् ॥ ४५ ॥
गर्भार्धं मध्यमं ज्ञेयं पञ्च त्र्यंशं वरं मतम् ।
पूर्ववन्मध्यमं कृत्वा त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ॥ ४६ ॥
लिंगायामे विकारांशे चतुर्भूतरसैर्हितम् ।
एकहस्तं समारभ्य चेकैकाङ्गुल वर्धनात् ॥ ४७ ॥
नवहस्त प्रमाणान्तं मानं स्याल्लिंग दर्ध्यके ।
एक विंशति भागेन गर्भगेहे विभाजिते ॥ ४८ ॥
त्रयोदशांशकं श्रेष्ठं दशांश मधमं भवेत् ।
पूर्ववन्मध्यमं कृत्वा त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकम् ॥ ४९ ॥
लिंगायामे विकारांशे चतुर्भूत रसैर्हितम् ।
सत्रिभागैश्शरैर्लिंग विस्ताराः परिकीर्तितः ॥ ५० ॥
गायत्र्यंशे तु लिंगोच्चे पञ्चभिर्वाथ विस्तरः ।
अथवाष्ट दशांशे च लिंगोच्चे पञ्चभागिके ॥ ५१ ॥
चतुर्भागोथवा लिंगविस्तारः परिकीर्तितः ।
दैर्ध्यं त्रिसप्तधा कृत्वा रसभूताब्धि भागतः ॥ ५२ ॥
विस्तारः कथितश्शास्त्रे लिंगानां मुनिपुंगवाः ।
द्वार स्तम्भादिभिश्चैव मानं लिंगे समूह्यताम् ॥ ५३ ॥
भागेन वाथ लिंगानि विभजेत्तानि चाङ्गुलैः ।
आयादि शुभसिद्ध्यर्थं अंशैर्वा विभजेद्यथा ॥ ५४ ॥
षोडशांशं समारभ्य चतुर्विंशति संयुतम् ।
शतांशं विभजेत्तत्र त्वेकांश योजयेद्गुरुः ॥ ५५ ॥
तैर्वा निरीक्षये ल्लिंगं बेराद्यायादिकं गुरुः ।
समखण्डं वर्धमानं शैवाधिक्यं त्रिराशिकम् ॥ ५६ ॥
स्वस्तिकं च सहस्रख्यं धारालिंगमिति द्विजाः ।
इयत्तया समुद्देश क्रमेणैष विधीयते ॥ ५७ ॥
त्रिधा विभज्य लिंगोच्चं कुर्याद्भागत्रयं क्रमात् ।
तद्भाग सदृशस्तारस्समखण्डोऽयमीरितः ॥ ५८ ॥
पूर्वोक्त तारयुक्तो वा समखण्डो मुनीश्वराः ।
पक्षस्मृत्येक विंशांशं गायत्र्यंशे शिवायते ॥ ५९ ॥
चतुष्पञ्चर्तुसप्तांशा ब्रह्मभागे समीरिताः ।
भाग भाग विवृद्ध्या स्यात्
तस्मात्तस्माद्धरीशयोः ॥ ६० ॥
वर्धमानानि चत्वारि ब्राह्मणादिष्वनुक्रमात् ।
अथवान्यप्रकारेण वर्धमानं विधीयते ॥ ६१ ॥
एक हस्तेऽङ्गुलं ह्येकं द्वित्रिहस्ते त्रिमात्रकम् ।
चतुष्पञ्चकरे पञ्च षड् सप्तसु च सप्तकम् ॥ ६२ ॥
नवाङ्गुलं तु विज्ञेयं लिंगयोर्वसरन्ध्रयोः ।
एकद्वित्रिक्रमाद्दद्यादधिके ऋतुवत्कृते ॥ ६३ ॥
ब्रह्मविष्णुहरांशे तु हास्तिकोपि ह्यतो विधिः ।
सप्तसप्ताष्ट भागं तु पञ्च पञ्च षडंशकम् ॥ ६४ ॥
चतुश्चतुश्शरांशं तु वह्नि वह्नि युगांशकम् ।
एवं शिवाधिकं लिंगं ब्राह्माद्यादिष्वनुक्रमात् ॥ ६५ ॥
लिंगोच्चं नवधा कृत्वा ब्रह्माद्यास्त्रिस्त्रिभागतः ।
षड्सप्ताष्ट विभागैस्तु नाहो रुद्रादिषु क्रमात् ॥ ६६ ॥
त्रैरशिकमिदं लिंगंशुद्राणां तत् प्रशस्यते ।
नवधा लिंगमानेन त्रिचतुर्भिरजादयः ॥ ६७ ॥
स्वस्तिकं लिंगमाख्यातमन्यथा च निगद्यते ।
त्रिंशद्भागे शिवायामे नवदिग्रुद्रभागतः ॥ ६८ ॥
ब्रह्माद्यास्त्वथवा तेभ्यो भाग भागाद्यनुक्रमात् ।
त्रयस्त्रिंशत्कृते लिंगे स्वस्थिकं शूद्रयोग्यकम् ॥ ६९ ॥
सहस्राख्यं च धाराख्यं पूर्वोक्त्यात्रापि गृह्यताम् ।
मुख लिंगं च पूर्वोक्त विधिनात्रापि भाव्यते ॥ ७० ॥
शिरोवर्तनमेतैषां पूर्वोक्तविधिना नयेत् ।
लिंगानामधिकं दद्याच्छिरसो वर्तनांशकम् ॥ ७१ ॥
समस्तमथवा त्र्यंशमधिकं वर्तनांशतः ।
शिवलिंगप्रतिष्ठोक्तविधिना लक्षणं नयेत् ॥ ७२ ॥
यावल्लिंगस्य विस्तार स्तावत् पीठस्य विस्तृतिः ।
लिंगविष्कम्भमानेन त्रिगुणा वाथ विस्तृतिः ॥ ७३ ॥
चतुष्पञ्च गुणा वापि द्विगुणा वाथ विस्तृतिः ।
पूजांश द्विगुणा वाथ त्रिगुणा वा चतुर्गुणा ॥ ७४ ॥
तत्तत्कर्णप्रमाणा वा नाहेन सदृशापि वा ।
नाह द्विगुण माना वा पीठ विस्तृति रुच्यते ॥ ७५ ॥
तत्तदन्तर मानानि पीठानां कथितानि च ।
गर्भगेह त्रिभागैकश्चतुर्भागैक एव वा ॥ ७६ ॥
गर्भार्धोवाविशालस्स्यात् पीठस्य मुनिपुङ्गवाः ।
विष्णुभाग समोत्तुङ्ग पादार्ध सहितोऽथवा ॥ ७७ ॥
ब्रह्मांशमष्टधा कृत्वा व्योम भाग विवर्धनात् ।
पञ्चांशोच्चं तदुच्चं वा विष्ण्वंशोत्तुङ्गतोऽधिकः ॥ ७८ ॥
पीठ स्थापनरीत्यैव तस्यालङ्कार माचरेत् ।
लिंग विष्कम्भमानेन द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ ७९ ॥
चतुष्पञ्च गुणं कूर्म शैलं प्रकल्पयेत् ।
तत्तदन्तर मानानि नवधापरिकल्पयेत् ॥ ८० ॥
लिंगायाम समं वापि लिंगनाहसमं तु वा ।
पीठ विस्तार सदृशं ब्रह्मशैलं प्रकल्पयेत् ॥ ८१ ॥
तद्विशाल समं वाथ त्रिपादं त्वर्धमेव वा ।
तत्पादं वा समुत्सेधं ब्रह्मशैलस्य कल्पयेत् ॥ ८२ ॥
तद्वन्मध्यं चतुर्भक्त्वायुज्याद्वा कशिलोच्छ्रयम् ।
लिंग विष्कंभ मानं तु विकारांश समं भवेत् ॥ ८३ ॥
भागादेक विवृद्ध्या तु चतुर्भागावसानकम् ।
ब्रह्मशैलावटं कुर्यात् उत्सेधाद्विस्तरात् पुरः ॥ ८४ ॥
एकैकयाविवृद्ध्या तु द्वयङ्गुलान्तं प्रकल्पयेत् ।
कश्चिदस्ति विशेषोऽस्मिन् यावत्पूजांश दैर्घ्यकम् ॥ ८५ ॥
तावन्निर्गमसंयुक्तं पीठिका यदि कल्पिताः ।
छायादोषो यथा नस्यात् लिंगपीठिकयोर्द्विजाः ॥ ८६ ॥
देशस्य देशनाथस्य कर्तुः कारयितुस्तथा ।
आवहेदुत्तमां सिद्धिं सर्व लिंगेष्वयं विधिः ॥ ८७ ॥
तथैव पूजा भागार्धा दधश्चेल्लक्षणं कृतम् ।
अर्चांशादधिकं पीठं पार्श्वतो न्यूनमेव वा ॥ ८८ ॥
कल्पितं पीठमेवं वा पीठलिंगं तु मुक्तिदम् ।
सिद्ध्यै विगर्हितं तत्स्यात् समं चेत् सिद्धिदं द्वयम् ॥ ८९ ॥
शान्तिकाद्युछ्रयाद्यं च प्रोक्तं प्रासाद कल्पने ।
गण्यं तदनु रोधेन नाद्यन्तमिह कथ्यते ॥ ९० ॥
तत्संग्रहेऽपि नात्यन्त दोषस्स्यात् सार्वदेशिके ।
स्वयम्भु दैविके बाणे गाणे मौने विशेषतः ॥ ९१ ॥
लक्षणं नेष्यते तेषां विस्तारेणोच्छ्रयेण वा ।
तथा ब्रह्मादिभिर्भागै श्शिरोलक्षण भेदतः ॥ ९२ ॥
ब्रह्मनन्दि शिलाभिश्च स्वाकारो लक्षणं यतः ।
त्रिभिर्ब्रह्मादिभिर्भागैर्द्वाभ्यामेकेन वा युतम् ॥ ९३ ॥
यदाकार विशिष्टं तद्रूपं तस्य तदेव हि ।
प्रासाद पीठिके तेषां गर्भमानादिकं च यत् ॥ ९४ ॥
सार्व देशिकमेवेष्टं यतस्ते सार्वदेशिकाः ।
प्रासाद पीठिकादीनां जीर्णादौ समुपस्थिते ॥ ९५ ॥
जीर्णोद्धार विधानेन पीठप्रासाद माचरेत् ।
परित्यक्त शिलायोगे शिलायोगश्च कथ्यते ॥ ९६ ॥
स्वायम्भुवादि लिंगानां दृश्यभागादधः स्थितम् ।
दर्शयेत् खननाद्यैश्चेच्चोर दुःखावहं नृणाम् ॥ ९७ ॥
दृश्य भागमिति ज्ञेयं ब्रह्मविष्णुहरांशकम् ।
तस्मादधः स्थितं लिंगं मूलेनैव परीक्षयेत् ॥ ९८ ॥
अज्ञानाच्छोधने कर्तुर्मृत्युरेव न संशयः ।
सार्वदेशिकलिंगानामित्थं लक्षण मीरितम् ॥ ९९ ॥
प्रतिष्ठाया विधानं यत् पूर्वोक्त विधिनोच्यते ॥ ९९१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे सार्वदेशिकलिंग प्रासाद विधिः एक
चत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
४२. द्विचत्वारिंशत्तमे पटले अङ्गलिङ्ग प्रतिष्ठा विधिः
अङ्गलिङ्गप्रतिष्ठान्तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
प्रधानमङ्गमित्येवं द्विधं लिङ्गमुच्यते ॥ १ ॥
मण्डपाः परिवारा वा प्राकारा गोपुरादयः ।
यस्य लिङ्गस्य विद्यन्ते तत् प्रधानमिति स्मृतम् ॥ २ ॥
यत् प्रधानाविरोधेन पञ्चप्राकार मध्यमे ।
तदङ्गमिति विख्यातं परिवारैर्विनाकृतम् ॥ ३ ॥
शुभाशासंस्थितं भुक्त्यै मुक्त्यै सर्वासुदिक्षु च ।
पश्चिमोत्तरपूर्वाशाश्शुभाशास्संप्रकीर्तिताः ॥ ४ ॥
कुर्यात्तेषां विमानाद्यं मूल धामोनमानकम् ।
तत्रसंस्थापयेल्लिङ्गं प्रतिमां वोभयात्मिकाम् ॥ ५ ॥
प्राकारत्रयबाह्ये तु यदि देवाः प्रकीर्तिताः ।
परिवारादिकं तत्र कुर्याद्वा लेशमार्गतः ॥ ६ ॥
नित्योत्सवादिकं तत्र विरोधाय न कल्पते ।
अङ्गलिङ्गाद्यकं शुद्धशैव मार्गेण कारयेत् ॥ ७ ॥
नैव पाशुपतेनापि न महाव्रतिना क्वचित् ।
न बौद्धार्हतकापालपाञ्चरात्रादिकैर्न च ॥ ८ ॥
अन्यैरपि न कर्तव्यं दर्शनान्तरसंस्थितैः ।
प्रमादत्तैः कृते तच्च शैवं संपादयेत् क्षणात् ॥ ९ ॥
एकहस्तात्त्रिहस्तान्तमङ्गलिङ्गप्रमाणकम् ।
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यं कृतं चेत् सर्वदोडकृत् ॥ १० ॥
पञ्चादशकरादूर्ध्वं प्रासादं नैव कारयेत् ।
स्वधामगर्भमानाद्वा कुर्यादङ्गुलमानतः ॥ ११ ॥
सार्वदेशिकमेवेष्टं प्रासादं लिङ्गमेव च ।
कर्षणादिकमेतेषां कर्तव्यं वा न वा पृथक् ॥ १२ ॥
आद्येष्टकादिकं कर्म तावदस्य समाचरेत् ।
एवं लिङ्ग विमानाद्यं कृत्वा संस्थापयेत् सुधीः ॥ १३ ॥
प्रागेव विहितं यस्मात् प्रतिष्ठा तेन चोच्यते ।
मूर्धेष्टकादिकं कर्म जीर्णोद्धारादिकं च यत् ॥ १४ ॥
पूर्वोक्त विधिना सर्व कर्तव्यं चोदितं तथा ।
क्रियमाणेऽपि मूलस्य पवित्रारोहणादिके ॥ १५ ॥
तस्मिन्कालेऽङ्गलिङ्गादेः पवित्रारोहण न वा ।
पृथग्वा करणीयं तद्यथाशास्त्रं द्विजोत्तमाः ॥ १६ ॥
एवंयः कारयेदङ्गलिङ्गादेः स्थापनं नरः ।
आयुः श्रीकीर्तिसौभाग्यारोग्यभोग्यबुहुप्रजाः ॥ १७ ॥
संलब्धकामो देहान्ते शिवेन सह मोदते ।
एकाद्येकैकवृद्ध्या तु रुद्रसंख्यावसानकम् ॥ १८ ॥
अष्टोत्तरशतं वाथ तदर्धं वा तदर्धकम् ।
शतं वार्धं तदर्धं वा शतोर्ध्वमपि पुष्कलम् ॥ १९ ॥
एवं यः कारयेत् कर्ता स एवाहं न संशयः ॥ १९१/२ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे अङ्गलिङ्गप्रतिष्ठाविधिः द्वित्वारिंशत्तमः
पटलः ॥
४३. त्रिचत्वारिंशत्तमे पटले सदाशिवस्थापन विधिः
सदेशस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षणपुरस्सरम् ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् पूर्वोक्तैस्तं विशेष्टः ॥ १ ॥
बद्धपद्मासनं श्वेतं स्थितं पञ्चास्यसंयुतम् ।
पिङ्गलाभं जटाचूडं दशदोर्दण्डमण्डितम् ॥ २ ॥
अभयं च प्रसादं च तथा शक्तिं त्रिशूलकम् ।
खट्वाङ्गं दक्षभागस्थैर्वहन्तं करपल्लवैः ॥ ३ ॥
बुजङ्गं चाक्षमालं च डमरुं नीलपङ्कजम् ।
बीजापूरं च वामस्थैर्वहन्तं सुप्रसन्नकम् ॥ ४ ॥
अर्चनाध्यायसंसिद्धध्यानान्तरयुतं तु वा ।
इच्छाज्ञानक्रियाशक्तित्रयसंकॢप्तलोचनम् ॥ ५ ॥
ज्ञानचन्द्रकलायुक्तं कलावर्षोपलक्षितम् ।
ब्रह्मसूत्रादिकं कार्यं सुखेश प्रतिमोदितम् ॥ ६ ॥
एवं सदाशिवः कार्यो मनोन्मना समन्वितम् ।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ॥ ७ ॥
वाराद्यं पूर्ववद्ग्राह्यमङ्कुराणां समर्पणम् ।
तदन्ते रत्नविन्यासं दृष्ट्युन्मीलनमेव च ॥ ८ ॥
बेरशुद्धिं पुरादीनां प्रदक्षिणमथाचरेत् ।
जलाधिवासनं पश्चान्मण्टपं पूर्ववन्नयेत् ॥ ९ ॥
मण्टपे कुण्डकॢप्तिं च ग्रहभूतैकसंख्यया ।
तानि कुण्डानि वृत्तानि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ॥ १० ॥
पश्चाच्छिल्पिविमोक्षं च द्विजानां भोजनं तथा ।
पुण्याहं वास्तुहोमं च भूपरिग्रहमेव च ॥ ११ ॥
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं शययाकॢप्तिं पूर्ववदाचरेत् ।
प्रतिमाशोधनं कृत्वा कौतुकं बन्धयेत्ततः ॥ १२ ॥
शययायां शाययेद्देवं प्राक्शिरश्चोर्ध्ववक्त्रकम् ।
शिरःप्रदेशे देवस्य सदाशिवघटं न्यसेत् ॥ १३ ॥
सर्वलक्षणसपन्नं यजेत् कुम्भे सदाशिवम् ।
वर्धनीमुत्तरे न्यस्य यजेत्तस्यां मनोन्मनीम् ॥ १४ ॥
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशांस्तेषु पूजयेत् ।
तत्त्वमूर्त्यादिविन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ॥ १५ ॥
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च समिदाज्यचरूंस्तिलान् ।
यवा/लाजांश्च हुत्वान्ते सिद्धार्थं च पयांस्तथा ॥ १६ ॥
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटाः पूर्वादिदिक्षु च ।
शमीरवदिरमायूरबिल्वास्युः वह्निकोणतः ॥ १७ ॥
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वा मतः ।
प्रत्येकं पूर्ववद्धुत्वा द्वितीये देशिकश्शुचिः ॥ १८ ॥
उद्धृत्य प्रतिमामिष्ट्वा कुम्भानग्निं च पूर्ववत् ।
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत्ततः ॥ १९ ॥
ततो महूर्ते संप्राप्ते कुम्भाद्बीजं पुरो न्यसेत् ।
कुम्भाद्बीजं समादाय सदेशहृदि विन्यसेत् ॥ २० ॥
वर्धन्या बीजमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ॥ २१ ॥
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्य परितो न्यसेत् ।
तत्तद्घटोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ॥ २२ ॥
स्नपनं भूरि नैवेद्यं पूजामुत्सवमारभेत् ।
देव्याश्च स्नपनं कृत्वा कल्याणं कारयेत्ततः ॥ २३ ॥
अनुक्तमत्र यत्कुर्यात् सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
नित्यार्चनादिकं सर्वं प्राग्वदेव समाचरेत् ॥ २४ ॥
सदाशिव प्रतिष्ठां तु कुर्यादेवं हि यो नरः ।
इहैव भोगान् भुक्त्वेष्टान् सोऽन्ते यायाच्छिवं परम् ॥ २५ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सदाशिवस्थापन विधिः
त्रिचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
४४. चतुश्चत्वारिंशत्तमे पटले देवी स्थापन विधिः
देव्यास्संस्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
शिलादिद्रव्यमापाद्य तैः कुर्यात् प्रतिमां ततः ॥ १ ॥
ग्रामादौ शिवहर्म्ये तु अष्टदिक्ष्वन्तरालके ।
गौरीप्रतिष्ठा कर्तव्या इष्ट देशे मनोरमे ॥ २ ॥
त्रिहस्ताद्येकपञ्चाशद्धस्तविस्तार संयुतम् ।
तस्या धाम विधातव्यमुत्सेधाद्यं तु पूर्ववत् ॥ ३ ॥
वलभ्याकारमिष्ट स्यादनुरूपयुतं तु वा ।
वलभ्याकारमिष्टं चेच्चतुर्धा विभजेत्ततिम् ॥ ४ ॥
दैर्घ्यं त्वेककांशवृद्ध्या तु षड्भिर्भगर्भो भवेत्पदैः ।
एकेन भित्तिरुद्दिष्टा त्रिधा वा विभजेत्ततिम् ॥ ५ ॥
द्वाभ्यां गर्भो भवेद्भित्तिस्समन्तादेकभागतः ।
चतुर्धा भाजिते तारे षड्भिदैर्घ्यमथापि वा ॥ ६ ॥
गर्भस्त्वष्टपदैः ख्यातस्त्वन्यथा च निगद्यते ।
पञ्चधा भाजिते तारे दैघ्यं षड्भिरथापि वा ॥ ७ ॥
सप्तभिस्त्वष्टभिर्वाथ नवभिर्दशभिस्तथा ॥ ८ ॥
षड्भागे त्वेकभागादि वृद्ध्या द्विगुणामानतः ।
आयामं गर्भभित्योश्च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ९ ॥
एवं विंशति भागान्तं विस्तारे परिकल्पिते ।
तत्तद्विगुणमानान्तमायामं परिकल्पयेत् ॥ १० ॥
द्वितलादितलेऽलिन्दान् भित्तिं च बहुसंख्यया ।
पादेन वार्धभागेन त्रिपादेन समन्ततः ॥ ११ ॥
सार्धेन सत्रिपादेन द्विभागेनाथ कल्पयेत् ।
हित्वालिन्दं बहिर्भागाद्धनं वा सर्वमिष्यते ॥ १२ ॥
अधिष्ठानादि षड्वर्गं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
शालाकारम् सभाकारं प्रासादाकारमेव च ॥ १३ ॥
मस्तकस्थूपिसंख्या स्यादेकादेकाद शान्तिका ।
दिग्देवतासु देव्यास्तु रूपभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ १४ ॥
शिवायतनदेवा वा गणपः षण्मुखोऽपि वा ।
सिंहा वा वृषभो वापि वाहनं परिकीर्तितम् ॥ १५ ॥
शुका वा कोणदेशे स्युरन्यत् प्रागुक्तवन्नयेत् ।
पूर्वास्यं पश्चिमास्यं वा दक्षिणास्यं समीरितम् ॥ १६ ॥
उत्तरास्यं तु वा कुर्यात्सर्वं तत्सम्पदां पदम् ।
कृता चेद्गर्भमानेन तद्विस्तारो विशिष्यते ॥ १७ ॥
आयामो वाथ संग्राह्याः प्रतिमालक्षणोक्तितः ।
धाम्नि दिग्देवताः स्थाप्यास्तद्देवीरूप विग्रहाः ॥ १८ ॥
रुद्रस्कन्दणेशा वा द्वादशान्ततलान्विते ।
हर्म्य कोणेषु विषभं सिंहं वा परिकल्पयेत् ॥ १९ ॥
प्रासादभित्तिदेवानामशेषाणामपि प्रभोः ।
प्रासादस्य प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठा परिकीर्तिता ॥ २० ॥
रुद्रावतारक्रीडासु प्रतिष्ठा नैव कीर्तिता ।
प्राकारपरिवारांश्च मण्टपादींश्च कल्पयेत् ॥ २१ ॥
वामाद्याश्शक्ययो वापि परिवारे व्यवस्थिताः ।
श्रीर्दुर्गा क्ष्मा शशिन्या च गायत्री चाप्युषा तथा ॥ २२ ॥
सन्ध्यां सरस्वतीत्येताः स्थाप्या वा मुनिपुङ्गवाः ।
प्रज्ञा मेधा श्रुतिश्चैव स्मृतिः स्वाहा वषट् च वै ॥ २३ ॥
धृतिमतिश्च पूर्वादिक्रमाद्देव्यः प्रकीर्तिताः ।
अथवा ज्येष्ठयोपेतास्सप्त मातर - ईरिताः ॥ २४ ॥
देहली पेषणी चुल्की खण्डनोलूखली तथा ।
मुसली मुद्गरी देवी वर्धमानी च वा मताः ॥ २५ ॥
चतुर्द्विहस्ता इष्टास्त्राः पद्महस्तास्तु वा मताः ।
वृषो गणाधिपः स्कन्दो महाशास्ता धनेश्वरः ॥ २६ ॥
वीरश्च क्षेत्रपालश्च भास्करः पूर्वतो दिशि ।
नै -ऋते वाग्निदेशे वा विघ्नेशं संप्रकल्पयेत् ॥ २७ ॥
इन्द्रादीन्वा तदस्त्राणि कल्पयेत् पूर्वतो दिशि ।
निर्माल्यधारिणीं देवीमशनीमीशगोचरे ॥ २८ ॥
पूर्वोक्त परिवारान्वा कल्पयेद्देशिकोत्तमाः ।
महापिठे विशेषेण सर्वाश्चापसरसः स्थिताः ॥ २९ ॥
देव्या मानं त्रिधा प्रोक्तं शिवलिङ्गानुरूपतः ।
पूजाशसदृशं वाथ द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ ३० ॥
चतुष्पञ्चगुणं वापि पूजांशोच्चत्रिपादकम् ।
अर्धं तदन्तरेष्टंशे नवमानं च वा भवेत् ॥ ३१ ॥
पूजांशोच्चं चतुर्विंशच्छतं वाथ विभज्य च ।
भ्रूदृग्घ्राणास्यकर्णान्तं बाहुकक्षस्तनान्तकम् ॥ ३२ ॥
लिङ्गमानवशाद्देवीमानं निष्कल संज्ञके ।
प्रतिमामानतस्तस्या मानमेवं समीरिओतम् ॥ ३३ ॥
मात्राङ्गुले गृहार्चायां यवैर्वा परिकल्पयेत् ।
ततश्चेयं प्रकर्तव्या देवी प्रोक्तप्रमाणतः ॥ ३४ ॥
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूलवसना देवी करन्डमकुटान्विता ॥ ३५ ॥
वरदाभय संयुक्ता पाशाङ्कुशकरान्विता ।
द्विभुजा वा द्विनेत्रा वा प्रलम्बितकरान्विता ॥ ३६ ॥
पद्महस्ताति शान्ता च सादेवी कनकप्रभा ।
शुकोत्पलकरा वापि शूलपाशकरापि वा ॥ ३७ ॥
यथेष्टास्त्रापि वा शङ्खचक्रहस्ता तु षड्भुजा ।
दंष्ट्राकरालवदना पञ्चास्या दशदोर्युता ॥ ३८ ॥
देवोक्तास्त्रासना वापि देवालिङ्गनतत्परा ।
देवोरुसंस्थिता वापि स्थानकासनसंयुता ॥ ३९ ॥
प्रलम्बवामपादा वा लम्बितापरपादिका ।
देवेन सहिता वापि केवला वा प्रकीर्तिता ॥ ४० ॥
श्यामा श्वेताथवा रक्ता साधकेच्छानुरूपतः ।
ऋज्वाकारयुता वापि द्विभङ्ग सहिताथवा ॥ ४१ ॥
नासाग्राल्लम्बयेत्सूत्र दक्षिणास्थितपात्तले ।
गुल्पमध्ये स्थितं सूत्रं शिवसूत्रमिति स्मृतम् ॥ ४२ ॥
तत्सूत्राद्वामभागस्थस्तनमध्यं गुणाङ्गुलम् ।
तत्सूत्रं नाभिमध्यं यदेकाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ ४३ ॥
सूत्रयोरन्तरं वेदमात्रमित्यभिधीयते ।
जानुसूत्रान्तरं प्रोक्तं गुणाङ्गुलमिति द्विजाः ॥ ४४ ॥
द्वयोरङ्गुष्ठयोर्मध्यं सार्धविश्वाङ्गुलं मतम् ।
तत्त्रिभागैकभागं तु पाष्णर्योरन्तरकं स्मृतम् ॥ ४५ ॥
कटकाग्रस्य चोत्सेधःस्तनाक्षस्य समो भवेत् ।
नाभेस्तु मणिबन्धः स्यात् सार्धविश्वाङ्गुलोद्विजाः ॥ ४६ ॥
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमं पर्वताङ्गुलम् ।
प्रलम्बितकरस्याग्रादूर्वग्रं तु षडङ्गुलम् ॥ ४८ ॥
जानोस्तु मणिबन्धाच्च मध्यमं चतुरङ्गुलम् ।
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमं तु षडङ्गुलम् ॥ ४९ ॥
दृष्टान्तमात्रमेतत्स्यात् सूत्रे तु नियमो न हि ।
स्वतन्त्रे द्विविधं देव्या मानं शास्त्रे प्रचोदितम् ॥ ५० ॥
मूलदेव्याः प्रमाणं तु पूर्वमुक्तं द्विजोत्तमाः ।
उत्सवाद्यङ्गदेवीनां मानं यन्मूलबेरजाम् ॥ ५१ ॥
लिङ्गमानवशात् प्रोक्तं मूलदेवीवशात्तथा ।
अङ्गेषु मानं सग्राह्यं जानूरूसममेव वा ॥ ५२ ॥
एवं देवी प्रकर्तव्या तस्याः संज्ञा द्विधा मता ।
मनोन्मनीति गौरीति लक्ष्मभेदस्तु नानयोः ॥ ५३ ॥
मूर्तिस्सादाशिवी यत्र कल्प्यते तत्र कल्प्यताम् ।
तदा मनोन्मनीसंज्ञां लभते विप्रसत्तमाः ॥ ५४ ॥
नृत्तमूर्त्यादिभेदेषु गौर्याद्याख्यां समश्रुते ।
कृत्वा सलक्षणां देवीं मन्त्रैस्संस्थापयेत्ततः ॥ ५५ ॥
सान्तरेफ महामाया बिन्दुनाद समन्विता ।
मनोन्मन्या मनुश्चायं हस्थाने खान्तयुग्यदि ॥ ५६ ॥
गौरीमन्त्र इति प्रोक्तः सविरर्गौ तु वा मतौ ।
वान्तरेफ महामाया विष्ण्वंशाभ्यां युतो मनुः ॥ ५७ ॥
अष्टवर्गतृतीयं तु चतुर्थस्वर संयुतम् ।
बिन्दुनाद शिखामात्रं देवीबीजमिदं तु वा ॥ ५८ ॥
ऐंकारं क्लीं समायुक्तः सौकारो बिन्दुनादयुक् ।
मन्त्रोऽयं हंससंयुक्तः श्रीबीजं वा मनुर्भवेत् ॥ ५९ ॥
एवं चतुर्मनुर्देव्यास्सनातन इति स्मृतः ।
एवं मूलमनुः प्रोक्तस्तस्मिन् ब्रह्माङ्गकल्पना ॥ ६० ॥
हृत्पुटौ जातिमूलौ तु मूर्तिविद्यमनू स्मृतौ ।
आदिशक्तिमनुर्वापि मूलमन्त्र इति स्मृतः ॥ ६१ ॥
एवं मन्त्रस्समादिष्टः प्रतिष्ठा तत उच्यते ।
कालश्च पूर्ववद्ग्राह्यस्त्वङ्कुरार्पणमेव च ॥ ६२ ॥
मण्डपे स्थण्डिले पूर्वमुखां संस्थाप्य विन्यसेत् ।
तत्पीठे मध्यमे हैमं पूर्वतश्चेन्द्रनीलकम् ॥ ६३ ॥
वैडूर्यं च प्रवालं च मुक्तावज्रं तथैव च ।
पुष्परागं च गोमेदं तथा मरकतं द्विजाः ॥ ६४ ॥
हृदा वामादिमन्त्रैश्च हैमं सर्वत्र वा मतम् ।
अक्षिमोक्षं तु सौवर्णनखविन्यासमाचरेत् ॥ ६५ ॥
तर्पणं मधुपूर्वैस्तु प्रच्छन्नपटवेशनम् ।
गोद्विजालोकनं धान्यमर्त्यानां चैव पूर्ववत् ॥ ६६ ॥
आचार्यशिल्पिपूजा च मृदाद्यैर्बेरशोधनम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं कृत्वा जले चैवाधिवासयेत् ॥ ६७ ॥
परितः कलशास्तस्य न्यसेद्वामाद्यधिष्ठितान् ।
प्रसादस्य चतुर्दिक्षु वह्नावीशेऽथ मण्टपाः ॥ ६८ ॥
योन्याभवनपञ्चैक ऋक् संख्याकुण्डकल्पनम् ।
तत्सौम्ये कल्पयेत् सम्यक् स्नानवेदीं च पूर्ववत् ॥ ६९ ॥
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिर्गोमय लेपनम् ।
पुण्योदसेचनं वास्तुदेवतानां च पूजनम् ॥ ७० ॥
होमं च स्थण्डिलेवेद्यां पूर्ववच्छयनं नयेत् ।
जलादानीय तां देवीं स्नपनं पूर्ववन्नयेत् ॥ ७१ ॥
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य कौतुकं बन्धयेद्धृदा ।
शयने शाययेद्देवीं प्राङ्मस्तक समन्वितम् ॥ ७२ ॥
रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य गन्धपुष्पादिना यजेत् ।
देव्याः शिरःप्रदेशे तु घटं प्राधानिकं न्यसेत् ॥ ७३ ॥
लक्षणोदितरूपं तद्ध्यात्वा गन्धादिनार्चयेत् ।
परितोऽष्टौ घटान्नयस्त्वा वामादिभिरधिष्ठितान् ॥ ७४ ॥
वस्त्रहेमादि संयुक्तान् घटान् सर्वांश्च संमतान् ।
आत्मविद्याशिवाख्यं च जानुकण्ठशिरोऽवधि ॥ ७५ ॥
मायां सदेशशक्त्यन्तव्यापनीं विन्यसेद्गुरुः ।
क्रिया ज्ञानं तथेच्छा च त्रितत्त्वाधीश्वरी मता ॥ ७६ ॥
धारिका दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चेता बलोत्कटा ।
धात्री विभ्वती मूर्तीश्वरियुक्ता मूर्तीस्ततो न्यसेत् ॥ ७७ ॥
पञ्चमूर्त्यात्मके न्यासे वामाद्या मूर्तिपा मताः ।
गन्धपुष्पादिभिः पश्चान्नैवोद्यान्तैः क्रमाद्यजेत् ॥ ७८ ॥
मूर्तिमन्त्रं च ब्रह्माङ्गं मूल देवीं मनुं न्यसेत् ।
गुरुर्मूर्तिधरैस्सार्धं होम कर्म समारभेत् ॥ ७९ ॥
पूर्वोक्त लक्षणोपेतस्त्वादिशैव कुलोद्भवः ।
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणे मन्त्रजपो भवेत् ॥ ८० ॥
संस्कृत्य कुण्डं वह्निं च तर्पयेत्समिदादिभिः ।
समाद्घृतान्नलाजैश्च तिलैस्सर्षपकैर्यवैः ॥ ८१ ॥
पलाशोदुम्बरप्लक्षवटाः पूर्वादिदिक्षु च ।
शमीखदिरमायूर श्री वृक्षा वह्निकोणतः ॥ ८२ ॥
पलाशस्तु प्रधानेऽपि स च सर्वत्र वा मतः ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ८३ ॥
गुरुर्मूलेन जुहुयात् तत्समं वा तदर्धकम् ।
मूर्तिपाहुतिरुद्दिष्टा ब्रह्माङ्गैरष्टदिक्षु च ॥ ८४ ॥
मूर्तिमूर्तीश्वरीश्चैव तत्तत्कुण्डेषु तर्पयेत् ।
सर्वैर्देवैस्समोपेतं प्रधाने तर्पयेद्गुरुः ॥ ८५ ॥
शान्त्यंभः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां जपमारभेत् ।
दर्भैस्संस्पर्शनंचैव प्रतिभागं समाचरेत् ॥ ८६ ॥
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उत्थाप्य देवीं कुंभांश्च प्राग्वद्वह्निं च तर्पयेत् ॥ ८७ ॥
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् प्रविशेद्भवनं ततः ।
मानुषे दैविके वापि प्राग्वत् संस्कृत्य विन्यसेत् ॥ ८८ ॥
कशिलां पूर्वमन्त्रेण रत्नहेमादि गर्भिताम् ।
प्राग्वद्धाम्नीश्वरीं नीत्वा मूलमुच्चार्यविन्यसेत् ॥ ८९ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु मन्त्रन्यासं च कारयेत् ।
चलाचेत् स्नानवेद्यां तु मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ९० ॥
देव्यग्रे तु घटान्न्यस्य कुंभाद्बीजं तुतद्धृदि ।
विन्यसेदनुकुंभेभ्यः पीठस्य परितो मनून् ॥ ९१ ॥
तत्त्वमूर्त्यादि विन्यासं पूर्ववत्कारयेत्ततः ।
तत्तत्कुंभोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ॥ ९२ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं गुरुः ।
स्तुत्वा नेक विधैः स्तोत्रैरमुं श्लोकं पठेत्ततः ॥ ९३ ॥
यावच्चन्द्रश्चसूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावदत्र त्वया देवी स्थातव्यमिह मन्दिरे ॥ ९४ ॥
संपूज्य देशिकादींश्च दक्षिणां दापयेत्ततः ।
उत्तमादि विभिन्नां तु लिङ्गस्थापन चोदिताम् ॥ ९५ ॥
ततः कल्याणकर्मास्याश्चतुर्थे कर्मवित्ततः ।
देव्याः स्वयं प्रधानायास्सहजायाश्च वर्जयेत् ॥ ९६ ॥
कर्म वैवाहिकं विप्राः प्रतिष्ठैवं समीरिता ।
इत्थं यः कुरुते मर्त्यस्स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ॥ ९७ ॥
एवं यः कारयेन्मर्त्यः प्रतिष्ठां भावनायुतः ।
भक्त्वेह भोगान् स्वस्येष्टान् सोऽन्ते यायाच्छिवंपदम् ॥ ९८ ॥
पित्रोर्दिवि च संस्थाप्य कुलानामेकविंशतिम् ।
शृणु ध्वमथ विप्रेन्द्रा देव्या नित्यार्चनादिकम् ॥ ९९ ॥
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनतर्पणे ।
प्रागुक्त विधिना कृत्वा प्रविशेदालयं प्रति ॥ १०० ॥
प्रक्षलिताङ्घ्रिहस्तस्तु समाचम्य विधानतः ।
सकलीकृतदेहस्तु समान्यर्घ्यं प्रकल्प्य च ॥ १०१ ॥
द्वारं तदम्भसा प्रोक्ष्य पूजयेद्द्वारनायिकाः ।
द्वारस्य पार्श्वयोश्चैव शंख पद्मनिधी तथा ॥ १०२ ॥
द्वारपालौ तु कर्तव्यौ खड्ग खेटक हस्तकौ ।
चूडामकुटसंयुक्तौ रत्नश्यामौ विभीषणौ ॥ १०३ ॥
सर्वाभरण संपन्नौ सर्वरत्न विभूषितौ ।
ऊर्ध्वोदुम्बरमध्यस्थ वाणी मभ्यर्च्य शाखयोः ॥ १०४ ॥
गङ्गां च यमुनामिष्ट्वा देव्यस्त्रं देहलीगतम् ।
अन्यथा वा विशालाक्षीं जटिला मूर्ध्वगां यजेत् ॥ १०५ ॥
समृद्धिं च धृतिं दक्षे वामशाखागतां यजेत् ।
सरस्वतीं च गङ्गां च शुक्ल वर्ण निभे मते ॥ १०६ ॥
अन्याश्च श्यामलास्सर्वा स्सर्वाभरण भूषिताः ।
खड्गखेटक धारिण्यो द्विभुजा वा चतुर्भुजाः ॥ १०७ ॥
देवोक्तद्वार पालान्वा विमलं च सुबाहुकम् ।
कवाटयोस्समभ्यर्च्य प्रविशेद्दक्षवामयोः ॥ १०८ ॥
वास्तोष्पतिं च सम्पूज्य स्वासनस्थ उदङ्मुखः ।
शक्तिस्थं स्वं समायोज्य भूतशुद्धिं च पूर्ववत् ॥ १०९ ॥
सुधासंप्लावनं चात्मावाहनं चामृति कृतम् ।
करन्यासं च तैर्मन्त्रैर्देहन्यासं च कारयेत् ॥ ११० ॥
अष्टत्रिंशत्कलान्यासं प्रणवेन समन्वितम् ।
पञ्चमूर्धास्ययुग्देव्याः पूजायां संप्रकल्पयेत् ॥ १११ ॥
एकत्रिंशत्कलान्यास मेकास्ये परिकल्पयेत् ।
शशिन्यादय एवोक्ताः केवलास्तु कला इति ॥ ११२ ॥
अथवा शिवमन्त्रैस्तु शैवमापाद्य विग्रहम् ।
देवी स्कन्द गणेशादीन् सर्वान् संपूजयेत्तु वा ॥ ११३ ॥
सकलीकृतदेहस्सन्नन्तर्यागं समाचरेत् ।
हृदयेऽर्चाविधानं तु ना भौ होमं प्रकल्पयेत् ॥ ११४ ॥
ललाटे चेश्वरीं ध्यायेद्वरदां सर्वतोमुखीम् ।
स्थानशुद्धिं ततः कृत्वा विशेषार्घ्यं च कारयेत् ॥ ११५ ॥
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं तेन द्रव्यगणं हृदा ।
संशोध्यात्मानमभ्यर्च्य मन्त्रशुद्धिं समाचरेत् ॥ ११६ ॥
बेरशुद्धिं ततः कुर्यात् पूजां पर्युषितामपि ।
गणाम्विकायै विद्महे महातपायै धीमहि ॥ ११७ ॥
इत्युक्त्वादौ तदन्ते तु तन्नो देवी प्रचोदयात् ।
इति मन्त्रं समुच्चार्य समभ्यर्च्य निवेदयेत् ॥ ११८ ॥
देव्यै निर्माल्य धारिण्यै त्यजेद्वा पूजकोत्तमः ।
देव्यस्त्रमुच्चरन्मन्त्री बेरशुद्धिं विधाय च ॥ ११९ ॥
बेरं चेल्लोहजं कुर्यात्स्नानं पर्वणि पर्वणि ।
सुधाचित्रादिकं चेत्तु कर्मार्चा शुद्धिरिष्यते ॥ १२० ॥
अथवा स्त्राणुनालब्ध तालवृन्तज वायुना ।
तत्रैवाम्लान माला स्याद निर्वाण प्रदीपकम् ॥ १२१ ॥
प्रत्यहं त्वर्चनं नेष्टं किन्त्वेवं वत्सरे मतम् ।
अथवोपलमूर्तिश्चेत् क्षालनं तत्र कीर्त्यते ॥ १२२ ॥
कल्पयेदासनं मध्ये शक्तिमाधाररूपिणीम् ।
अनन्त धर्म पूर्वाश्च दिक्ष्वनन्तादि संहितम् ॥ १२३ ॥
ऊर्ध्वाधश्छदने पद्मकर्णिके शक्तिमण्डलम् ।
वामाद्यं मण्डलानीकं क्रियेच्छाज्ञान शक्तिभैः ॥ १२४ ॥
ततो देव्यासनायेति पूजयेदनुपूर्वशः ।
मूर्ति तद्ब्रह्मभिः कृत्वा तत्कलाः प्राग्वदाचरेत् ॥ १२५ ॥
विद्यादेहं च संपाद्य पूजाबेर स्वरूपकम् ।
प्रणवाअत्तत्र देवेशी माविष्कुर्यात् प्रसादतः ॥ १२६ ॥
हृदयानुगतेनैव पुष्पपूरित सत्करः ।
आवाह्यमूलमन्त्रेण देव्यास्संस्थापयेद् धृदा ॥ १२७ ॥
सन्निधाननिरोधेन हृदा कृत्वावकुण्ठनम् ।
हृदादि न्यासतः कृत्वा महामुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १२८ ॥
अर्घ्यपात्रं समुत्क्षिप्य पादे पाद्यं हृदा नयेत् ।
वक्त्रेचाचमनं दद्यात् अर्घ्य मीशान मन्त्रतः ॥ १२९ ॥
पाद्याद्यं पूर्ववद्वापि पृथक् कृत्वा निवेदयेत् ।
गन्धपुष्प समोपेतं धूपं दद्याद् धृताणुना ॥ १३० ॥
पञ्चामृतादि युक्तं वा वियुक्तं स्नानमाचरेत् ।
उन्मृज्य वाससा पश्चाद्वासमा परिवेष्टयेत् ॥ १३१ ॥
गुह्येनाचमनं दद्याद्गन्धपुष्पं सधूपकम् ।
दीपं मूलाणुना दत्वा नैवेद्यं विनिवेदयेत् ॥ १३२ ॥
आमन्त्र हविषोपेतं केवलं वा द्विजोत्तमाः ।
पूजयेदावृत्तिं पश्चाद् हृदयं वह्निगोचरे ॥ १३३ ॥
शार्वे शिरश्शिखां रक्षोदिशि वायौ तदुच्छदम् ।
अस्त्रं दिक्ष्वथ सम्पूज्य वामाद्या वाथ पूर्वतः ॥ १३४ ॥
गणविद्येशलोकेशतदस्त्रान् परितो यजेत् ।
एकद्वित्रिचतुर्भिर्वावरणैस्तां समर्चयेत् ॥ १३५ ॥
पुनर्धूपं च दीपं च मन्त्र गाणाद्य मेव च ।
नैवेद्यं बलिहोमाश्च कृत्वा नित्योत्सवं नयेत् ॥ १३६ ॥
देवी तदर्थं कर्तव्या ह्येकवक्त्रा चतुर्भुजा ।
वरदाभयहस्ता च शंख चक्र करा परा ॥ १३७ ॥
पद्मासनस्था तस्यांतु यजेद्देवीं मनोन्मनीम् ।
पुष्पान्नाक्षत लिङ्गेषु मेधां प्रज्ञामुषां यजेत् ॥ १३८ ॥
पूर्वोक्त विधिना कृत्वा प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ।
पादुकार्चनयुक्तं वा प्रविशेदालयं प्रति ॥ १३९ ॥
नित्योत्सवाय बेराणि कल्पितानि बहूनि चेत् ।
तदर्थं कल्पयेत्तेषु यथेष्टं बेरमुत्तमम् ॥ १४० ॥
एकाकालं द्विकां वा त्रिचतुष्पञ्चकालकम् ।
षट्सप्तवसुकालं वा सर्वदा त्वर्चयेच्छिवाम् ॥ १४१ ॥
नित्योत्सवस्समादिष्ट स्सर्वाभीष्ट फलप्रदः ।
उत्सवं स्नपनं चैव दमनारोहणक्रियाम् ॥ १४२ ॥
पवित्रारोहं सम्यक् कृत्तिकादीपमेव च ।
संवत्सादिखेलां च वसन्ताख्यं तदुत्सवम् ॥ १४३ ॥
मासोत्सवं तथा मासे नव नैवेद्यकं तथा ।
विशेषात् पूरकर्मापि प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमाः ॥ १४४ ॥
जीर्णानामुद्धृतिं चान्यत् पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
किं तूत्सवे ध्वजे सिंहं वृषभं वा समालिखेत् ॥ १४५ ॥
पूर्व फल्गुनी नक्षत्रे तीर्थ कर्म विशेषतः ।
शिवोत्सवेऽपि देव्यास्तु प्रत्यहं चोत्सवो मतः ॥ १४६ ॥
ध्वजहोमबलिं हित्वा केवलं यानमेव च ।
चक्रास्त्रं वा त्रिशूलं वा देव्यस्त्र परिगृह्यताम् ॥ १४७ ॥
उत्सव प्रतिमा कार्या पूर्वलक्षणलक्षिता ।
कृतकौतुक देव्यास्तु तद्ग्रामान्निर्मगो नहि ॥ १४८ ॥
यत्रैव बलिं दानं स्यात् तत्रावश्यं हि यानकम् ।
अन्यत्रापि च यानं वा धाम्नि सर्वं तु वा मतम् ॥ १४९ ॥
एकादि साल युक्तं चेत् बहिः श्रेष्ठं प्रकीर्तितम् ।
सर्व देवेषु सामान्यं विधानमिदमग्रजाः ॥ १५० ॥
धाममूर्धेष्टकास्तूपिस्थापनं पूर्ववन्नयेत् ।
दिग्देव मूर्तिसंयुक्तं मध्ये कुंभ समन्वितम् ॥ १५१ ॥
धामसंस्थापनं कुर्यात् प्रागुक्त विधिना सह ।
अस्याः प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ॥ १५२ ॥
देव्यनुग्रहत स्सार्वभौमत्वं नृपतेर्भवेत् ।
तस्माद्देव्यग्रतः कुर्यात् त्वभिषेकं नृपस्यतु ॥ १५३ ॥
एवं सम्यक् समाख्यातं देव्यास्संस्थापनादिकम् ॥
इति कामिकाख्ये महातन्त्रे देवी स्थापन विधिः चतुश्चत्वारिंशत्तमः
पटलः ॥
द्विभुजा वा द्विनेत्रा वा प्रलम्बितकरान्विता
पद्महस्तातिशान्ताद्य सादेवीकनकप्रभा
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसनो देवी करण्टममुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरान्विता ॥
चतुर्भुजात्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूल वसना देवी करण्टमकुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता पाशाङ्कुशकरान्विता ॥
चतुर्भुजात्रिणेत्राच सुप्रसन्नैकवक्त्रका ।
दुकूल वसनादेवी करण्ट मकुटान्विता ॥
वरदा संयुक्ता पाशाङ्कुश करान्विता ॥
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसनो देवी करण्टमकुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरान्विता ॥
चतुर्भुजा त्रिणेत्रा च सुप्रसन्नैक वक्त्रका ।
दुकूल वसना देवी करण्टमकुटान्विता ॥
वरदाभय संयुक्ता शूलपाशकरावपि ॥
दुकूलवसना देवी करण्डमकुटान्विता ।
वरदाभयसंयुक्ता पाशाङ्कुश करान्विता ॥
यथेष्टस्त्रापि शङ्ख चक्र हस्ता तु षड्भुजा ॥
दुकूल वसनादेवी करण्डमकुटान्विता
वददाभयसंयुक्ता शुकोत्पल करावपि ॥
यथेष्टास्त्रापि शङ्खचक्रहस्तातु षड्भुजा ॥
४५. पञ्चचत्वारिंशत्तमे पटले विघ्नेश प्रतिष्ठाविधिः
विघ्नेश स्थानं वक्ष्ये लक्षणादि पुरस्सरम् ।
पुरादावष्टदिक्ष्वन्त वान्तराले तदालयः ॥ १ ॥
शिवधाम्न्यष्टदिक्ष्विष्टस्तद्देशे मण्डपादिषु ।
चैत्यवृक्षादि देशेषु तन्मूले वाखिलालये ॥ २ ॥
आपणे वाथ रथ्यायां गृहे वा यत्र कुत्रचित् ।
यथेष्टदिशि वक्त्रं स्याद्विघ्नेशस्य हि कीर्तितम् ॥ ३ ॥
अथैकादित्रयस्त्रिंशद्धस्तविस्तार संयुतः ।
एकादि नवभूम्यन्तभूमिभाग समन्वितम् ॥ ४ ॥
विशेषाद्गजपृष्ठा भस्त्वन्यरूपयुतोऽथवा ।
दिक्षु विघ्नेश्वरोपेतः कोणे मूषिकसंयुतः ॥ ५ ॥
गणो वा स्कन्दरूपाढ्यस्त्वधमालय ईरितः ।
पूर्ववत्कृतसद्गर्भः प्रथमेष्टकयान्वितः ॥ ६ ॥
दिग्देवमूर्तिसंयुक्तो मध्यकुम्भयुतो न वा ।
धाम्नस्संस्थापनेनापि युक्तः प्रागुक्तवर्त्मना ॥ ७ ॥
प्राकारमण्टपोपेतो मण्टपाद्यैश्च मण्डितः ।
मण्टपो वालयस्तस्य कूटाद्याकार एव वा ॥ ८ ॥
परितः परिवारोक्तः प्रसंगात् स च कथ्यते ।
विश्वरूपं विशालाक्षमक्षयं मदविभ्रमम् ॥ ९ ॥
उन्मत्तं ललितं भीमं तीक्ष्णदंष्ट्रं यथाक्रमम् ।
अस्याष्टमूर्तीशान्वाष्टपीठानिद्राद्यधिष्ठितान् ॥ १० ॥
कल्पयेत् पूर्वत् सम्यगू द्वाराग्रे मूषिकं च वै ।
द्वारपौ कल्पयेद्द्वारि विकटं भीममेव च ॥ ११ ॥
कुम्भोदरं तथैशान्यां न्यसेन्निर्माल्यधारिणम् ।
आमोदश्च प्रमोदश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ॥ १२ ॥
अविघ्नो विघ्नराजश्च भक्ष्याशी पञ्चहस्तकः ।
एतेऽष्टमूर्तिपाः ख्यातास्त्वन्यथा च निगद्यते ॥ १३ ॥
हस्तिवक्त्रः प्रलम्बोष्ठो विघ्नेशश्च गणाधिपः ।
विनायकैकदन्तौ च भक्ष्यप्रियोऽहि मेखलः ॥ १४ ॥
विघ्नेश्वरनिभा एते विघ्नेशस्याष्टमूर्तिपाः ।
द्वारस्थौ द्वारपौ कार्यौ भूतरूपौ द्विबाहुकौ ॥ १५ ॥
हलपल्लवहस्ताढ्यौ दक्षिणे दण्डधारकौ ।
उग्रदंष्ट्रान्वितौ सिंहकन्धरस्थैकपादकौ ॥ १६ ॥
रक्तवर्णनिभौ रौद्रौ द्वारपौ विकृताननौ ।
धूम्रवर्णस्तथा चाखू रक्तनेत्रस्सुदंष्त्रवान् ॥ १७ ॥
तीक्ष्णपुच्छश्चतुष्पादः किङ्किणीदामभूषितः ।
कुम्भोदरश्चतुर्हस्तष्टङ्कशूलासिदण्डधृक् ॥ १८ ॥
रक्तवर्णो महादीप्तो भद्रपीठोपरि स्थितः ।
श्वेतवर्णा बृहत्काया उग्राश्चिराम्बरान्विताः ॥ १९ ॥
पाशाङ्कुशोरुसंसिक्तस्वदन्तयुतबाहवः ।
परिवारा इति ख्याता गणेशाभिमुखस्थिताः ॥ २० ॥
परिवारान्तरे सर्वे क्षेत्रपाः परिकीर्तिताः ।
बलिपीठं महापीठं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ २१ ॥
पीठस्याष्टदलेषूक्ता आमोदाद्यष्टमूर्तयः ।
भूतेशः कर्णिकायां च लोकपास्त्राणि बाह्यतः ॥ २२ ॥
लक्षणं तस्य संक्षेपाच्छृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् पञ्चतालोत्तमेन तु ॥ २३ ॥
पञ्चाशद्भाजिते गर्हे पञ्चंशादेकवृद्धितः ।
त्रिंशद्भगावसानान्तं गर्भमानमुदाहृतम् ॥ २४ ॥
स्तम्भद्वारोदयादेवं मानमप्यत्र भाव्यताम् ।
प्रतिमालक्षणप्रोक्तमानं लिङ्गादिजं तु वा ॥ २५ ॥
केशादिपादपर्यन्तं चतुष्षट्यंशतो भजेत् ।
उष्णीषमेकमात्रेण तत्केशं द्वयङ्गुलेन तु ॥ २६ ॥
अर्काङ्गुलेन वक्त्रं स्याद्द्वाभ्यां कण्ठ इहेरितः ।
ततो हृदयपर्यन्तं रुद्राङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ २७ ॥
अर्काङ्गुलं तु नाभ्यन्तं मेढ्रान्तं कौशिकाङ्गुलम् ।
तथैव तस्माज्जान्वन्तं जान्वायामं गुणाङ्गुलम् ॥ २८ ॥
जङ्घा चोरुसमा ज्ञेया तलोत्सेधं द्विमात्रकम् ।
केशान्तादक्षिसूत्रान्तं चतुरङ्गुलमिष्यते / मुच्यते ॥ २९ ॥
दन्तमूलान्तु जान्वन्तं गजहस्तस्य दैर्घ्यकम् ।
दन्तायामाचतुर्मात्रं मूलनाहं तथैव च ॥ ३० ॥
दक्षिणेऽदक्षिणे वापि दन्तमेकं प्रकल्पयेत् ।
मस्तके कुम्भविस्तारं प्रत्येकं तु गुणाङ्गुलम् ॥ ३१ ॥
नेत्रं तु कर्णमूलान्तं चतुरङ्गुलमुच्यते ।
कर्णौ च दशमात्रौ स्यात् तत्तारं नन्दमानकम् ॥ ३२ ॥
कक्षयोरन्तरं पूर्वे प्रोक्तं पञ्चदशाङ्गुलम् ।
कक्षात्तु चोर्ध्वबाह्वन्तं षडङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ ३३ ॥
मध्यकायस्य विस्तारं मन्वङ्गुलमुदाहृतम् ।
हृदयान्नाभिसीमान्तं दशाङ्गुलमिहोच्यते ॥ ३४ ॥
नाभेरधस्तान्मेढ्रान्तं वस्वङ्गुलमुदाहृतम् ।
अष्टाङ्गुलं द्वयोरूर्वोर्जानुनी चाङ्गुलत्रये ॥ ३५ ॥
जङ्घे द्वे तलपर्यन्ते वस्वङ्गुलविनिर्मिते ।
जगवक्त्रो गणाधीशो भूतरूपो महोदरः ॥ ३६ ॥
नागयज्ञोपवीतस्तु धनपिण्डोरुजानुकः ।
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्डमण्डितः ॥ ३७ ॥
अवामवामावर्तेभहस्तः पद्मासनस्थितः ।
स्वदन्तं परशुं कुर्यात् स्वदक्षिणकरद्वये ॥ ३८ ॥
लड्डुकं चाक्षमालां च वामपाणावथोत्पलम् ।
रक्तवस्त्रधरं वाथ श्यामाभं कनकप्रभम् ॥ ३९ ॥
पीतकञ्चुकसछन्नं किरीटमकुटोज्ज्वलम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च सर्वाभरणभूषितम् ॥ ४० ॥
स्वशङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामे पाशं च लड्डुक ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ॥ ४१ ॥
त्रिभिर्विराजितं नेत्रैर्नेत्राभ्यामथवा द्विजाः ।
पद्मस्थं वापि पीठस्थं मूषिकस्थमथापि वा ॥ ४२ ॥
इष्टासनस्थितो वापि प्रभादिपरिमण्डितः ।
एवं स्यात् केवलो विघ्नराजश्शक्त्यान्वितोऽथवा ॥ ४३ ॥
गणेशो भारती श्रीभ्यां वामेऽवामे युतोऽथवा ।
शक्त्यैकया युतो देवो यदि तल्लक्ष्म कथ्यते ॥ ४४ ॥
आसीनमासने रत्नमकुटादिविभूषिताम् ।
श्यामवर्णां तथा शक्तिं धारयन्तं दिगम्बरम् ॥ ४५ ॥
उत्सङ्गे निहितां देवीं सर्वाभरणभूषितम् ।
दिगम्बरां सुवदनां भुजद्वय समन्विताम् ॥ ४६ ॥
विघ्नेश्वरीति विख्यातां सर्वावयवसुन्दरीम् ।
पाशहस्तां तथा गुह्यं दक्षिणेन करेण तु ॥ ४७ ॥
स्पृशन्तीं देवमप्येवं चिन्तयेन्मन्त्रनायकम् ।
चतुर्भुजं त्रिणेत्रं च पाशाङ्कुशधरं प्रभुम् ॥ ४८ ॥
इक्षुखण्डकरोपेतं वामेन देविगुह्यकम् ।
स्पृशन्तं पुष्करेणापि खण्डमिक्षोस्तु हे द्विजाः ॥ ४९ ॥
एवं संपाद्य तन्मन्त्रैः प्रतिष्ठामारभेद्द्विजाः ।
द्वितीयस्य तृतीयं यदाद्यस्वरसमन्वितम् ॥ ५० ॥
बिन्दुनादसमायुक्तं बीजं विघ्नेश्वरस्य तु ।
त्रयोदशान्तसंपन्नमथवा परिकल्पयेत् ॥ ५१ ॥
कवर्गस्य तृतीयं तु वह्निमाया समन्वितम् ।
हृल्लेखासंपुटोपेतं बीजं स्यात् त्र्यक्षरं द्विजाः ॥ ५२ ॥
श्रीवाग्बीजसमायुक्तमथवा परिकल्पयेत् ।
पञ्चब्रह्मषडङ्गानि मूलमन्त्रवशान्नयेत् ॥ ५३ ॥
वक्रतुण्डाय हुं वर्णैरुद्धरेत्तु षडक्षरम् ।
नमः स्वाहा वषट्कार हुं वौषड्भिर्हृदादयः ॥ ५४ ॥
फट्कारेण च संयुक्ताः प्रोक्ताः स्युर्मुनिपुङ्गवाः ।
द्वितीयस्य तृतीयं तु षष्ठवर्गान्तमेव च ॥ ५५ ॥
सप्तमस्य तृतीयं तु तद्वर्गस्य चतुर्थयुक् ।
तस्य द्वितीयमाद्यं च सचतुर्दशवर्णकम् ॥ ५६ ॥
बिन्दुनाद समायुक्तं बीजमेतद्दशाक्षरम् ।
द्वितीयस्य तृतीयं तु ब्रह्माण्यङ्गानि चोद्धरेत् ॥ ५७ ॥
विरिशब्दं त्रिरुच्चार्य ततो गणपतिं पुनः ।
वरदं तु समुच्चार्य वरदद्वितयं वदेत् ॥ ५८ ॥
सर्वलोकवशं पश्चादानयेति पदं ततः ।
स्वाहापदं ततस्त्विष्टं मन्त्रः शक्त्यन्वितस्य हि ॥ ५९ ॥
ओंकारादिपदैर्मन्त्रैर्हृदयादय ईरिताः ।
हृल्लेखासंपुटो मन्त्रस्त्वथ कारणकार्ययुक् ॥ ६० ॥
गणेशादिपदोपेतस्त्वेष प्राधानिको मनुः ।
इक्षूदधिस्ततः स्वर्णद्वीपं कल्पद्रुमस्ततः ॥ ६१ ॥
सिंहासनं च मन्त्रास्स्युः शक्तिविघ्नेश्वरासने ।
दक्षहस्तस्य मूलं तु नासायामूर्ध्नि विन्यसेत् ॥ ६२ ॥
कुञ्चयेदग्रमेतस्य मुद्रैषा तु गणेश्वरी ।
अपरा मूलमुद्राख्या मध्यमां तु प्रसारयेत् ॥ ६३ ॥
अनामिकामथाकुञ्च तर्जनीमपि चानयेत् ।
अङ्गुष्ठं शृङ्गवत्कृत्वा मुद्रैषा मूलसंज्ञिता ॥ ६४ ॥
अनया मुद्रया सर्वं कर्म कुर्याद्गुरूत्तमः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या चाङ्कुरार्पणपूर्विका ॥ ६५ ॥
पूर्वोक्तकाले रत्नानि न्यसेत्पीठे च नैव वा ।
पञ्च तत्संख्यहेम्नाथ हैमसूचि समन्वितम् ॥ ६६ ॥
पूर्वोदित प्रकारेण न्सेदिन्द्रादि संस्मरन् ।
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ॥ ६७ ॥
मध्वाज्याभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाभ्यां हृदाणुना ।
सुवर्णनखधान्यौधप्रच्छन्नपटकादिभिः ॥ ६८ ॥
यदि देवीयुतो विघ्नः पृथक् तस्यां च कारयेत् ।
बेरशुद्धिं ततः कृत्वा ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ६९ ॥
तोयेऽधिवासयेद्देवं लम्बकूर्चयुतं हृदा ।
परितोऽष्टौ न्यसेत् कुम्भानाशेशैरप्यधिष्ठितान् ॥ ७० ॥
यागार्थं मण्टपं कुर्याद्धाम्नोग्रे तस्य पार्श्वयोः ।
यमाप्येन्दुषु वा पद्मनिभकुण्डादिमण्डितम् ॥ ७१ ॥
कुण्डानि नव पञ्चैक संख्यया कथितानि तु ।
तानि वृत्तानि चाश्राणि दिगश्राणि मुनीश्वराः ॥ ७२ ॥
प्रधानकुण्डं सर्वत्र वृत्तमेव प्रकीर्तितम् ।
मण्डपं कल्पयित्वैवं प्रागुक्तेन च वर्त्मना ॥ ७३ ॥
उद्धास्य शिल्पिनं पश्चाद्द्विजान् संभोजयेत्ततः ।
पुण्याहप्रोक्षणं कृत्वा वास्तुहोमं तु कारयेत् ॥ ७४ ॥
भुवः परिग्रहं वापि प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
जलादानीय विघ्नेशं स्नानवेद्यां तु विन्यसेत् ॥ ७५ ॥
मण्टपे चोत्तरस्थे च स्नपनं प्राग्वदाचरेत् ।
कौतुकं बन्धयित्वान्ते मन्त्रं सर्वात्मकं पठन् ॥ ७६ ॥
संकल्प्य शयनं वेद्यां स्थण्डिलोर्ध्वेऽण्डजादिभिः ।
अवस्त्रैर्वा पञ्चभिश्शुद्धैस्तस्मिंस्तं शाययेद्धृदा ॥ ७७ ॥
आवेष्ट्य रक्तवासोभ्यां कुम्भन्यासं समाचरेत् ।
विनायकशिरोदेशे सूत्रकूर्चसमन्वितम् ॥ ७८ ॥
कुम्भं सद्वस्त्रापनस चूताश्वत्थदलान्वितम् ।
पञ्चरत्नोदकं वाथ हेममाषोदकं तु वा ॥ ७९ ॥
बीजपूरफलाद्याढ्यं परितोऽष्टौ घटान्यसेत् ।
वस्त्रहेमादि सम्युक्तान् पूजयेद्गन्धपुष्पकैः ॥ ८० ॥
सासनेन सदेहेन गणेशेनाप्यधिष्ठितम् ।
कुम्भमिष्ट्व तु पूर्वोक्तध्यानयुग्गन्धपुष्पकैः ॥ ८१ ॥
परिवारघटेष्वेवं हस्तिवक्त्रादिकं नयेत् ।
आमोदप्रमुखान्वापि नैवेद्यान्तैर्गुरुत्तमाः ॥ ८२ ॥
देवीद्वययुतं चेद्द्विपार्श्वयोर्वर्धनीद्वयम् ।
सैका चेदुत्तरे न्यस्य तत्र तामर्चयेत् पुनः ॥ ८३ ॥
शिवविद्यात्मतत्त्वानि सदेशान्तगतानि च ।
न्यस्य गन्धादिभिश्चेष्ट्वा तदीशांश्च क्रमाद्यजेत् ॥ ८४ ॥
गणेशात्मकतत्वेशं चतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तकम् ।
उक्त्वा तेनैव मार्गेण शिवविद्येश्वरान्न्यसेत् ॥ ८५ ॥
मूर्तिमूर्तीश्वराश्चैव मूर्तयः पूर्वन्मताः ।
इन्द्राद्या हस्तिवक्त्राद्या आमोदाद्यास्तु वाधिपाः ॥ ८६ ॥
पञ्चपक्षे तु मूर्तीशाः पञ्चाष्टस्वादितो मताः ।
मूर्तिब्रह्मषडङ्गानि विद्यादेहं च मूलकम् ॥ ८७ ॥
विन्यस्य गन्धपुष्पादद्यैरिष्ट्वा होमं समाचरेत् ।
पूर्वोक्त भूषणोपेतश्शिवविप्र कुलोद्भवः ॥ ८८ ॥
गुरुमूर्तिधरैस्सार्धं होमकर्म समाचरेत् ।
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणे मूलजपो भवेत् ॥ ८९ ॥
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च वन्हिकार्योक्तमार्गतः ।
दिक्षु तत्पुरुषादींश्च कोणेषु हृदयाद्यणून् ॥ ९० ॥
ईशं प्रधाने सर्वैश्च मूर्तिमूर्तीश्वरैर्युतम् ।
आवाह्याभ्यर्च्य गन्धाद्यैर्द्रव्यैरेभिश्च तर्पयेत् ॥ ९१ ॥
समिद्घृतान्नलाजैश्च तिलापूपगुलैर्यवैः ।
तत्त्वतत्त्वेशहोमं च मूर्तिमूर्तीश्वरैर्नयेत् ॥ ९२ ॥
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां च जपक्रियाम् ।
दर्भसंस्पर्शनं चेत्थं प्रतिभागं समाचरेत् ॥ ९३ ॥
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उद्धृत्य विघ्नराजानं कुम्भानग्निं च तर्पयेत् ॥ ९४ ॥
प्रायश्चित्तनिमित्तं तु घोराहुतिशतं नयेत् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् प्रविशेद्भवनं गुरुः ॥ ९५ ॥
मानुषे दैविके वापि प्राग्वत् संस्कृत्य विन्यसेत् ।
कशिलां पूर्वमन्त्रेण रत्नौषध्यादिगर्भिताम् ॥ ९६ ॥
अथ ब्रह्मशिलोपेतं स्थापयेच्च गणाधिपम् ।
प्राग्वन्न्यस्य गणेशानं मूलमन्त्रं समुच्चरन् ॥ ९७ ॥
सौमुहूर्ते सुलग्ने तु मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
चलं चेत् स्नपनवेद्यां मन्त्रन्यासो भवेद्द्विजाः ॥ ९८ ॥
द्वेग्रे तु घटान्न्यस्य कुम्भाद्बीजं तु तद्धृदि ।
विन्यसेदन्यकुम्भेभ्यः पीठस्य परितो मनून् ॥ ९९ ॥
तत्तत् कुम्भोदकैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।
तत्त्वमूर्त्यादिविन्यासं पूर्ववत् कारयेत्ततः ॥ १०० ॥
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं नयेत् ।
गणेशो भारती श्रीभ्यां युतो यदि मुनीश्वराः ॥ १०१ ॥
तदुक्तवत् तयोः कुर्यात् प्रतिष्ठां हि गुरुत्तमाः ।
विघ्नेश्वरीयुतश्चेद्धि तन्नाम्ना स्थापयेत्तु ताम् ॥ १०२ ॥
विन्यसेत् कुम्भपार्श्वस्थकरकान्मन्त्रमुत्तमम् ।
तासां हृदि विशेषेण ततः स्थापनमाचरेत् ॥ १०३ ॥
विघ्नेशस्थापनं ह्येवं यः कुर्याद्बुद्धिमान् स चेत् ।
आयुष्कामो लभेदार्धनार्थि चेद्धनानि च ॥ १०४ ॥
विद्याकामोऽमलां विद्यां रतिकामो वरस्त्रियम् ।
पुत्रान् सौभाग्यमारोग्यं यशोवीर्यं श्रियं शुभभं ॥ १०५ ॥
लभेत् परत्र मोक्षं च विघ्नेशस्थापनेन तु ।
तस्यार्चनं च संक्षोपाछृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥ १०६ ॥
उत्थाय प्रातरावश्यं शौचं स्नानं समाप्य च ।
सन्ध्याया वन्दनं मन्त्रतर्पणं प्राग्वदेव तु ॥ १०७ ॥
कृत्वालयं विशेत् पश्चान्निर्णिक्ताङ्ग्धकरद्वयं ।
आचान्तस्सकलीकृत्य सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ॥ १०८ ॥
द्वारं तदम्भसा प्रोक्ष्य विकटं भीममर्चयेत् ।
देवोक्तान्वा सुबाहुं च विमलं तल्पयोर्यजेत् ॥ १०९ ॥
प्रविश्य हेतिं देहल्यां दक्षस्थचरणेन तु ।
वास्त्वीशं च समभ्यर्च्य स्वासनस्थ उद्ङ्मुखः ॥ ११० ॥
संयोज्य शक्तावात्मानं रक्षयेद्ध्वंसितास्थितिः ।
तदुद्भूतामृतेनाद्रींकृतकाय समन्वितः ॥ १११ ॥
अस्त्रेण हस्तौ संशोध्य चन्दनेनापि चर्चितौ ।
ईशास्यघोरवामाजान् करजेषु तले दृशाम् ॥ ११२ ॥
मूलं च हृच्छिरश्चूडावर्महेतीन्न्यसेत् क्रमात् ।
ज्येष्ठादिषु कराग्रेषु पुनर्मूलं च भावयेत् ॥ ११३ ॥
देहन्यासं च तन्मन्त्रैर्मूलब्रह्मान्वितैस्तु वा ।
एकत्रिंशत्कलान्यासं देववत् परिकल्पयेत् ॥ ११४ ॥
आपाद्यैवं तनुं मन्त्री लिपिन्यासान्वितां न वा ।
गणेशानवदात्मानं ध्यात्वान्तर्यजनं नयेत् ॥ ११५ ॥
अथवा शिवमन्त्रैस्तु शैवींकृत्वा निजां तनुम् ।
इष्ट्वा हुत्वा गणेशानं ध्यात्वा हृन्नाभिबिन्दुषु ॥ ११६ ॥
स्थानशुद्धिं ततः कृत्वा विशेषार्घ्यं च कल्पयेत् ।
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं पूर्वद्रव्ययुतं न वा ॥ ११७ ॥
पाद्यमाचमनं तद्वदर्घ्यं केवलमेव वा ।
संप्रोक्ष्यार्घ्यजलेनैव प्रत्येकं द्रव्यसंहितम् ॥ ११८ ॥
हृदाभिमन्त्र्य स्वात्मानमिष्ट्वा सर्वात्मकं स्मरन् ।
मन्त्रशुद्धिं ततः कृत्वा बेरशुद्धिं ततो नयेत् ॥ ११९ ॥
इष्ट्वा पर्युषितां पूजां वक्रतुण्डाय विद्महे ।
इत्युक्त्वा हस्तिवक्त्राय धीमहीति पदं ततः ॥ १२० ॥
तन्नो दन्तिपदं पश्चात् पदमुक्त्वा प्रचोदयात् ।
इत्युच्चरंस्ततोऽर्घ्येण सामान्यार्घ्येण वार्चयेत् ॥ १२१ ॥
हृदापनीयातां बाह्ये दद्यान्निर्माल्यधारिणे ।
त्यजेद्वाबेरसंशुद्धिं कारयेदुक्तवर्तमना ॥ १२२ ॥
लोहजं यदि तद्बेरं स्नानं पर्वणि पर्वणि ।
चित्रादिकं चेत् कर्मार्चाशुद्ध्या शुद्धिर्मता द्विजाः ॥ १२३ ॥
मन्दानिलेनास्त्रलब्धतालवृन्तोत्थितेन वा ।
कृत्वेत्थमात्मभूद्रव्यमन्त्रबिम्बविशोधनम् ॥ १२४ ॥
कल्पयेदासनं मध्ये प्रणवं धर्मसंमुखान् ।
अधर्मादीनधश्चोर्ध्वच्छदने पद्ममन्तरा ॥ १२५ ॥
प्रणवाम्भसि संभूतं पीतकर्णिकया युतम् ।
शक्त्यन्वितश्चेत्तस्योक्तमार्गेणासनमाचरेत् ॥ १२६ ॥
ततो गणासनायेति पूजयेदनुपूर्वशः ।
मूर्तिमावाह्य तां प्राग्वद्देहं संक्ल्प्य मन्त्रकैः ॥ १२७ ॥
प्रणवात्तत्र विघ्नेशमाविष्कुर्यात् प्रसादतः ।
हृदयानुगतेनैव पुष्पापूरितसत्करः ॥ १२८ ॥
निष्ठुरां सन्निधानाद्यं हृदा कृत्वावकुण्ठयेत् ।
हृदाद्यणुभिरस्त्रान्तैर्महामुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १२९ ॥
हृदा पाद्यं पदोर्दत्वा वक्त्रेणाचमनं नयेत् ।
अर्घ्यमीशं स्मरन्दत्वा गन्धपुष्पं सधूपकम् ॥ १३० ॥
हृदा पञ्चामृताढ्यं च वियुक्तं स्नापयेत्तु वा ।
उन्मृज्य वाससा पश्चाद्वाससा परिधापयेत् ॥ १३१ ॥
वक्त्रेणाचमनं दत्वा चन्दनागरुकुष्ठकान् ।
पिष्ट्वा कर्पूरसंयुक्तान् केवलं चन्दनं तु वा ॥ १३२ ॥
दत्वा कृष्णागरूपेतं धूपं दद्याद्धृदाणुना ।
लघुचन्दननिर्यासकर्पूरैर्धूपमेव वा ॥ १३३ ॥
सुरभीणि विचित्राणि सर्वर्तुप्रसवानि तु ।
तत्क्षणप्रतिबुद्धानि प्राग्वत् पुष्पाणि दापयेत् ॥ १३४ ॥
तैलाज्यदीपितान्दीपान्दापयेद्घृदयाणुना ।
नैवेद्यं दापयेत्पश्चान्मुद्गान्नादियुतं न वा ॥ १३५ ॥
गन्धादीनां प्रमाणानि पश्चिमास्यार्चनोक्तवत् ।
पूजयेदावृतिं पश्चाद्धूपदानावसानके ॥ १३६ ॥
अग्नौ च रक्षोवायवीशदिक्षु दिक्षु हृदाद्यणून् ।
तद्बाह्ये हस्तिवक्त्रादीनामोदप्रमुखानथ ॥ १३७ ॥
इन्द्रादींश्च तदस्त्राणि तद्बाह्ये सम्यगर्चयेत् ।
एकेन वा यजेद्द्वाभ्यां त्रिभिर्वावरणैर्गणम् ॥ १३८ ॥
पुनर्धूपं च दीपं च मन्त्रगानाद्यमेव च ।
नैवेद्यबलिहोमांश्च कारयेत् पूर्ववर्त्मना ॥ १३९ ॥
पलाशसमिदाज्यान्नलाजान् पृथुकसंयुतान् ।
मूलेन शतपञ्चाशद्दशसंख्येन वा गुरुः ॥ १४० ॥
मूलाद्दशांशसंख्यैस्तैरङ्गैर्होमं समाचरेत् ।
नित्योत्सवं ततः कुर्याद्गणबेरेण वर्त्मना ॥ १४१ ॥
पूर्वोक्तमानयुक्तेन तस्मिन्नभ्यर्चयेद्गणम् ।
पुष्पान्नाक्षतलिङ्गेषु गणास्त्रं हेतिना यजेत् ॥ १४२ ॥
नित्योत्सवोऽयं कर्तव्यो बेरयुक्तोऽथवा न वा ।
पूर्वोक्तविधिना कृत्वा प्रासादस्य प्रदक्षिणम् ॥ १४३ ॥
पादुकार्चनयुक्तं वा प्रविशेदालयं प्रति ।
एककालं द्विकालम् वा त्रिचतुष्पञ्चकालकम् ॥ १४४ ॥
षट्सप्तवसुकालं वा सर्वदा वार्चयेद्गणम् ।
ज्ञात्वैवं पूजयेन्नित्यमर्चनाङ्गैर्गणेश्वरम् ॥ १४५ ॥
नित्येज्यैवं समादिष्टा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
विशेषयजनं कुर्याच्चतुर्थ्यामिष्टसिद्धये ॥ १४६ ॥
नानाभक्ष्यसमोपेतं स्नपनादिसमन्वितम् ।
स्नपनं पूर्ववत् किं तु मध्यकुम्भे गणेश्वरम् ॥ १४७ ॥
आमोदाद्यादिक दिक्षु चत्वारः पञ्चकल्पने ।
अष्टौ च नवसंख्ये स्युः पञ्चविंऽसतिसंख्यके ॥ १४८ ॥
लोकपा विऽस्वरूपाद्या वसुदिक्ष्वन्तरालके ।
लोकपास्त्रान् वसूनाद्यानष्टकं वास्तु संस्थितो ॥ १४९ ॥
पूर्वत्रयात्त्रयं पूज्यं त्वष्टकेषु त्रिषुक्रमात् ।
एकोनपञ्चाशत्संख्यकलशे देवता मताः ॥ १५० ॥
गण्सहस्रनामोक्तशताद्यास्स्युश्शताष्टके ।
अष्टाधिकसहस्रे तु सर्वदेवाः प्रकीर्तिताः ॥ १५१ ॥
अथ सर्वत्र विघ्नेशः पूज्यो वा मुनिपुङ्गवाः ।
वाक्श्रीयुतो गणेशश्चेद्वर्धनीद्वितयं न्यसेत् ॥ १५२ ॥
शक्त्यैकया युतश्चेत्तु वर्धनीमूत्तरे न्यसेत् ।
अनुक्तं स्नपनेयत्तु प्राग्वदेव समाचरेत् ॥ १५३ ॥
उत्सवं दमनारोहं पवित्रारोहणक्रिया ।
दीपावलि वसन्तेज्या मासे मासोत्सवं तु वा ॥ १५४ ॥
नवनैवेद्यकर्मापि प्रायश्चित्तं विशेषतः ।
जीर्णानामुद्धृतिं चान्यत् पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ १५५ ॥
किंतु तस्य ध्वजे मूषं वा समालिखेत् ।
शिवोत्स्वएऽपि नित्यं तु विघ्नेशस्योत्सवं तु वा ॥ १५६ ॥
ध्वजहोमबलीन् हित्वा केवलं यानमेव च ।
चक्रास्त्रं वा त्रिशूलास्त्रं विघ्नेशास्त्रं प्रगृह्यताम् ॥ १५७ ॥
उत्सवप्रतिमा कार्या पूर्वलक्षणलक्षिता ।
उत्सवे तु बलिद्रव्यहोमद्रव्यादयोऽपि ये ॥ १५८ ॥
अत्रानुक्तास्तु ते सर्वे शिवस्योक्तवदीरिताः ।
वश्योच्चाटनविध्वेषमारणानि च पौष्टिकम् ॥ १५९ ॥
शान्तिस्तम्भनपूर्वाणि मन्त्रेणानेन कारयेत् ।
सर्वव्याधिसमुत्पत्तौ मन्त्रेणानेन शान्तयेत् ॥ १६० ॥
अस्य प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ।
विघ्नेशं स्थापयेद्वादौ शिवधामप्रकल्पनात् ॥ १६१ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे विघ्नेशप्रतिष्ठाविधिः
पञ्चचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
गजवक्त्रो गणाधीशो भूरूपो महोदरः ।
जागयज्ञोपवीतस्तु घनपिण्डोरुजानुकः
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्डमण्डितः
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः ॥
स्वदन्तं परशुं कुर्यात् स्वदक्षिणकरद्वये ।
लड्डुकं चाक्षमालां च वामपाणावथोत्पलम् ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ॥
रक्तवस्त्रधरं वाथ श्यामाभं कनकप्रभम् ।
पीतकञ्चुकसंछन्नं किरीट मकुटोज्ज्वलम् ॥
शुक्लयज्ञोपवीतञ्च सर्वाभरणभूषितम् ।
स्वशृङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामे पाशञ्च लड्डुकम् ॥
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः ।
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः ॥
श्याम वर्णां तथा शक्तिं धारयन्तां दिगम्बरम्
उत्सङ्गे निहितां देवीं सर्वाभरण भूषिताम्
दिगम्बरां सुवदनां भुजद्वय समन्विताम्
विघ्नेश्वरीति विध्यातां सर्वावयव सुन्दरीम्
पाशहस्तां तथा गुह्यं दक्षिणेन करेण तु
स्पृशन्तीं देवमप्येवं चिन्तयेन्मन्त्र नायकम्
चतुर्भुजं त्रिणेत्रञ्च पाशाङ्कुशधरं प्रभुम्
इक्षु खण्डकरोपेतं वामेन देवि गुह्यकम्
स्पृशन्तं पुष्करेणापि खण्डमिक्षोस्तु हे द्विजाः
गजवक्त्रो गणाधीशो भूतरूपो महोदरः
नागयज्ञोपवीतस्तु घनपिण्डोरु जानुकः
नीलनीररुहाभस्तु चतुर्दोर्दण्ड मण्डितः
अवामावामवर्तेभ हस्तः पद्मासनस्थितः
स्वशृङ्गं वाङ्कुशं दक्षे वामेपाशञ्च लड्डुकम्
स्थानकं वासनं वाथ गणेशं कारयेत्ततः
गणेशो भारती श्रीभ्यां वामेऽवामे युतोऽथवा
आसीनमासने रत्नमकुटादि विभूषितम्
४६. षट्चत्वारिंशत्तमे पटले नृत्तमूर्ति स्थापन विधिः
नृत्तमूर्ति प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च संविकीर्ण जटायुतः ॥ १ ॥
जटामकुटसंयुक्तो वक्रनागफणावृतः ।
पृष्ठगाः पार्श्वगास्तास्स्युः पञ्चाद्यैककवृद्धितः ॥ २ ॥
त्रिंशत्संख्यावसानास्स्युः जटास्तास्सान्तरालकाः ।
धुत्तूरारग्वधार्कादि पुष्पयुक्तास्सपिङ्गलाः ॥ ३ ॥
कृत्वाञ्जलिपुटोपेत जाह्नव्या दक्षिणस्थया ।
वालचन्द्रेण संयुक्तो वामपार्श्वस्थितेन च ॥ ४ ॥
युक्तोवकुलमालाभिर्मुक्ता दामोरगादिभिः ।
व्याघ्राजिनाम्बरो दीप्तस्सर्वाभरण भूषितः ॥ ५ ॥
वामदोर्मूल मालम्बि द्वीपिचम्राम्बरान्वितः ।
दिव्याम्बरान्वितो वापि मृगाजिनयुतोपि वा ॥ ६ ॥
कस्थ ब्रह्मकपालेन नानापुष्पैरलंकृतः ।
धृत वाराहदन्ताग्र शार्दूलनखकच्छपैः ॥ ७ ॥
शाङ्खिकैर्मणिभिः प्रोतमालया हृदिभूषितः ।
स्थितो दक्षिणपादेन वामेनोपरिवर्तिना ॥ ८ ॥
कुञ्चितावर्तमानाङ्घ्रिः सुरसारितत्करः ।
अम्बिकामुखबिंबाब्ज भ्रमरीकृतलोचनः ॥ ९ ॥
आबद्धकिंकिणीयुक्तः तद्वन्नूपुरशोभितः ।
वामदक्षिणकर्णाढ्य पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥ १० ॥
दक्षाभयकरस्थेन भुजङ्गेनोत्फणेन च ।
वामापरकरस्थेन वह्निना दक्षकेन तु ॥ ११ ॥
डिन्डिमेन समायुक्त उपवीतेन संयुतः ।
गोक्षीरधवलप्रख्य आदित्याङ्गुलभङ्गयुक् ॥ १२ ॥
नानासर्पसमायुक्तस्त्वपस्मारोपि स्थितः ।
मूर्ध्नो ललाटदक्षस्थं नासादक्षपुटस्थितम् ॥ १३ ॥
नाभेर्दक्षिणतो गुल्फे मध्येसूत्रं प्रसारयेत् ।
ललाट मध्य सूत्रात्तु द्विमात्रमितिकीर्तितम् ॥ १४ ॥
हिक्कासूत्रद्वयोर्मध्ये त्रिमात्रमिति कीर्तितम् ।
श्रोणीवामोरुसंस्पृष्टं तत्सूत्रमिहसंमतम् ॥ १५ ॥
सूत्रगुल्फद्वयोर्मध्यं एकाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
सूत्राद्धि नतजान्वन्तं भानुदिग्नन्दमात्रकम् ॥ १६ ॥
तत्सूत्राद्वामपृष्ठान्तं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् ।
तत्सूत्राद्वामजान्वके चत्वारिंशद्दशाङ्गुलम् ॥ १७ ॥
सूत्राद्दक्षिणतः कुक्षिरष्टाङ्गुल उदाहृतः ।
सूत्रात्तु सव्यकुक्षिस्तु रव्यङ्गुल उदाहृतः ॥ १८ ॥
ऊर्वोर्द्दक्षिण तत्सूत्रं सप्ताधिकदशाङ्गुलम् ।
सूत्रात्तद्वामभागेतु नवमात्रमुदीरितम् ॥ १९ ॥
सूत्रात्तु वाममण्ठस्तु पञ्चाङ्गुल उदाहृतः ।
सूत्रात्तु दक्षिणः कण्ठो भाग इत्यभिधीयते ॥ २० ॥
सूत्रात्तु वामबाह्वन्तं त्र्यङ्गुलक्षयसंयुतम् ।
अथवान्यप्रकारेण सूत्रपातोभिधीयते ॥ २१ ॥
कनीनिकान्तं तन्मूर्ध्नस्तदून्नासापुटान्ततः ।
नाभेश्च दक्षमात्रान्तं स्थिताङ्घ्रेर्गुल्फमध्यमम् ॥ २२ ॥
स्पृष्ट्वा यत्पातितं सूत्रं मध्यसूत्रमुदाहृतम् ।
सूत्राद्वामे मुखं पञ्चमात्रं कण्ठ त्रिमात्रकम् ॥ २३ ॥
बाह्वन्ते तिथिमात्रं स्यात् नवमात्रं तु कक्षगम् ।
मध्योदरेऽष्टमात्रं स्याच्छ्रोणी विश्वाङ्गुलेन च ॥ २४ ॥
कटिस्तिथ्यङ्गुलेन स्यात् अन्यत्रषष्टिमात्रकम् ।
नवमात्रं तदूरुःस्यात् र्पाष्ण्यन्तं वेदतुङ्गकम् ॥ २५ ॥
सप्ताङ्गुलं मुखेन्यत्र कण्ठः स्याद्रसमात्रकम् ।
बाह्वन्ते तु त्रिमात्रं स्यात् कक्षान्ते विश्वमात्रकम् ॥ २६ ॥
मन्वङ्गुलं भवेत् कुक्षौ श्रोण्यां स्याद्युगमात्रकम् ।
कट्यां च वेदमात्र स्याज्जानुरष्टाङ्गुलं भवेत् ॥ २७ ॥
पादाग्रेमुखमात्रंस्यात् एवं बुध्वा समाचरेत् ।
स्थितजानुसमं विद्यात् वर्तिताङ्घ्रे समुच्छ्रयः ॥ २८ ॥
तत्पार्णिजान्वोर्द्विमुखं द्व्यन्तरं परिकीर्तितम् ।
श्रोणीसमुच्छरयं वामाजानोरुद्धरणं मतम् ॥ २९ ॥
तदूरुमध्यान्नाभेश्च द्व्यन्तरं नवमात्रकम् ।
तज्जानोर्दण्डहस्तस्य मणि बन्धान्तरं मनुः ॥ ३० ॥
तस्मादभयहस्तस्य मणिबन्धो रसाङ्गुलः ।
तस्य चाङ्गुष्ठमूलान्तात् स्तनाक्षाद्द्व्यन्तरं मुखम् ॥ ३१ ॥
तद्दोस्समं तलोच्चं स्यात्तद् बाह्वोर्मध्यमात् पुनः ।
सप्तदशाङ्गुलं विद्याद्दण्डहस्तस्य कोर्परम् ॥ ३२ ॥
भुजान्तं साग्निहस्तोच्चं सोऽग्निः पञ्चाङ्गोलोच्छ्रयः ।
विस्तारः कोलकस्तस्य शिखाभिस्तिसृभिर्युतः ॥ ३३ ॥
धृतडामरुको हस्तः कर्णोच्चो वाङ्गुलाधिकः ।
धातुर्डमरुकायामो भूतैस्तु मुखविस्तृतिः ॥ ३४ ॥
कोलको मध्यविस्तारः परितस्सूत्रयन्त्रितः ।
एक जिह्वासमायुक्तो गम्भीर ध्वनि संयुतः ॥ ३५ ॥
बाह्वोस्तु मणिबन्धान्तं चतुर्स्त्रिंशत्तथापरम् ।
अपस्मारोच्छ्रयं भानुरुद्र नन्दाष्ट मात्रकम् ॥ ३६ ॥
देवस्य वक्त्रमानेन स्यादपस्मारमानकम् ।
वक्त्रद्वयं समारभ्य पञ्चवक्त्रावसानकम् ॥ ३७ ॥
वक्त्रार्ध मान बुद्ध्यातु सप्तमानमुदाहृतम् ।
चतुस्तालेन कर्तव्यमपस्मारो द्विजोत्तमाः ॥ ३८ ॥
उष्णीषात् पादपर्यन्तं षड्ष्टांशं विभाजयेत् ।
उष्णीषात् केशपर्यन्तं कोलकं चेति कीर्तितम् ॥ ३९ ॥
केशान्ताद्धनुपर्यन्तं अष्टभागमितिस्मृतम् ।
गलमर्धाङ्गुलं प्रोक्त मध्यर्धं कर्ण उच्यते ॥ ४० ॥
षडङ्गुल इति प्रोक्तो हिक्कादि हृदयान्ततः ।
तथैव तस्मान्नाभ्यन्तं षडङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ ४१ ॥
तस्मात्तु मेद्रमूलान्तं कौशिकाङ्गुलमुच्यते ।
ऊर्वायामं तु सप्तांशं जानूत्सेधो द्विमात्रकः ॥ ४२ ॥
जङ्घयामस्तु सप्तांशः पादोत्सेधो द्विमात्रकः ।
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च ऊर्ध्वकायस्त्वधोमुखः ॥ ४३ ॥
व्यालं वै वामहस्ते तु तस्यमूर्धा तु दक्षिणे ।
आवृतालंकृताभङ्गी सव्यपार्श्वशिरोयुतः ॥ ४४ ॥
देवस्य वक्त्रमानेन जाह्रव्यायाम उच्यते ।
द्विभुजाच त्रिणेत्रा च करण्डमकुटान्विता ॥ ४५ ॥
सर्वाभरणसंयुक्ता कृताञ्जलिपुटान्विता ।
ऊर्ध्वभागादधोभागं तोयकारेण कारयेत् ॥ ४६ ॥
गङ्गा देव्यानया देवस्संयुक्तो वा विवर्जितः ।
प्रभावकाशविस्तारो दशाधिकतशताङ्गुलम् ॥ ४७ ॥
सप्तत्रिंशच्छतायामतद्दण्डो भाग विस्तरः ।
एकादि दशपर्यन्त मात्रैरूणाधि कापि वा ॥ ४८ ॥
द्व्यङ्गुलादङ्गुलार्धात्तु बालचन्द्रस्तु सप्तधा ।
तद्वशात् पार्श्वगां देवीं कल्पयेत्तद्विधानतः ॥ ४९ ॥
कुर्याद् भृङ्गिरटिं वाथ भद्रकाली मथापि वा ।
भुजङ्गात्रास आख्यातो भुजङ्गललितस्ततः ॥ ५० ॥
भुजङ्गत्रासवत्सर्वं विशेषः कश्चिदस्ति हि ।
उद्धृतस्य तलं कुर्यात् स्थितजानुर्ध्वतः क्रमात् ॥ ५१ ॥
द्विमात्रं वा त्रिमात्रं वा चतुर्मात्रमथापि च ।
भुजङ्गललितः ख्यातस्तद्भैरव इहोच्यते ॥ ५२ ॥
भुजङ्गत्रासवत्सर्वं विशेषस्तत्र चोच्यते ।
उद्धृतं दक्षिणं पादं वामपादं तु वा नयेत् ॥ ५३ ॥
सपादो देहमध्यस्थश्चोर्ध्वपादतलान्वितः ।
चतुर्भुजोऽष्टहस्तो वा नानादिव्यास्त्रभूषितः ॥ ५४ ॥
शिलादि द्रव्यामासाद्य कुर्यादेवं नटेश्वरम् ।
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठा तत उच्यते ॥ ५५ ॥
कालोपि पूर्ववत्प्रोक्तस्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौ च पूर्ववत्सम्यगाचरेत् ॥ ५६ ॥
बेरशुद्धिं ततः कुर्यान्नगरादि प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं पश्चान्मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ॥ ५७ ॥
कुण्ठानि परितः पश्चान्नवपञ्चैक संख्यया ।
चतुरश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि वा नयेत् ॥ ५८ ॥
मण्डपे भोजयेद्विप्रान् सहस्रान्तान्दशाधिकान् ।
पुण्याहं वाचयेत्पश्चन्मण्डापस्य विशुद्धये ॥ ५९ ॥
समरीचिपदे कुर्यात् वास्तुहोमं विधानतः ।
वास्तुहोमं विना वापि भूपरिग्रहमाचरेत् ॥ ६० ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु वेद्युर्ध्वे स्थण्डिलं नयेत् ।
शयनं कल्पयेदूर्ध्वे प्रतिमां शोधयत्ततः ॥ ६१ ॥
कृत्वा कौतुक बन्धं तु शाययेच्छयनोपरि ।
शिरप्रदेशे देवस्य शिवास्यं तु धटं न्यसेत् ॥ ६२ ॥
वर्धनीमुत्तरे न्यस्य तस्यां गौरीं च विन्यसेत् ।
लक्षणोदित रूपं तु ध्यात्वा गन्धादिभिर्यजेत् ॥ ६३ ॥
ध्यायेद्देवीं त्रिणेत्रां शिशिनिभवदनां
वेदहस्तान् धानां
सव्ये पद्मं वरदमपरे चाभ्यं चाक्षमालां
दिव्यैराभरणैर्विभूषिततनुं ब्रह्मादिभिः पूजितां
देवैरेव मनोन्मनीं प्रतिदिनं कामार्थदात्रीं शुभां ॥
अभितः कलशानष्टौ विद्येशाधिष्टितान्नयेत् ।
अर्चयेद् गन्धपुष्पाद्यैः नैवेद्यान्तं गुरुत्तमः ॥ ६४ ॥
तत्वतत्वे श्वरान्मूर्तिमूर्तीशानपि विन्यसेत् ।
होमं समारभेत् काले मूर्तिपैस्सह देशिकः ॥ ६५ ॥
कृत्वा कुण्डाग्निसंस्कारं अग्निकार्योक्तमाचरेत् ।
समिदाज्य चरून् लाजान् सर्षपं च यवं तिलम् ॥ ६६ ॥
प्रियङ्कुशालिमुद्गांश्च जुहुयात् क्रमतो गुरुः ।
ऊदुंबरवटाश्वत्थ प्लक्षाःपूर्वादिदिक्षु च ॥ ६७ ॥
शम्यपामार्ग बिल्वाश्च खादिरश्चाग्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्तु समिधश्चैवमीर्तिताः ॥ ६८ ॥
ऋगाद्यध्ययनं मन्त्रजपं च विधिवन्नयेत् ।
गेयनृत्तयुतैस्तोत्र वेदघोषैर्व्यपोह्य च ॥ ६९ ॥
रात्रि शेषं ततः प्रातः स्मृत्वा शान्तं सदाशिवम् ।
समूर्तिपोगुरुःस्नातो मन्त्रसंशुद्धदेहयुक् ॥ ७० ॥
उद्धृत्य प्रतिमां पूर्वमुखां सर्वात्मना गुरुः ।
व्यपोह्य वस्त्रकूर्चादीन् पूजयेत् गन्धपुष्पकैः ॥ ७१ ॥
कुंभांश्च कुण्डेष्वग्नींश्च तर्पयेश्च गुरूत्तमः ।
पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् वौषडन्त शिवेन तु ॥ ७२ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैराचार्यं पूजयेत्ततः ।
दक्षिणा पूर्ववत्प्रोक्ता ततः स्थापनमारभेत् ॥ ७३ ॥
ततो वेद्यास्समुद्धृत्य स्नानश्वभ्रे तु विन्यसेत् ।
चलं प्रासादमध्ये तु स्थापयेदचलं गुरुः ॥ ७४ ॥
ततः कुंभान्समुद्धृत्य सर्वातोद्य समाकुलम् ।
हर्म्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रतिमाग्रं नयेद्बुधः ॥ ७५ ॥
कुंभाद्बीजं समादाय महेऽसस्य हृदि न्यसेत् ।
वर्धन्या बीजमादाय तत्पीठाब्जे तु विन्यसेत् ॥ ७६ ॥
विद्येशान् पीठ पद्मेषु तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ।
देवीयागोक्तमार्गेण देवीं च स्थापयेद् गुरुः ॥ ७७ ॥
तदन्ते कारयेद्धिमान् कल्याणमपि देशिकः ।
उत्सवं कारयेत्पश्चात् तथा वितानुसारतः ॥ ७८ ॥
अनुक्तमत्र सामान्यस्थापनोदित माचरेत् ।
एवं यः कुरुते मर्त्यः प्रतिष्ठां भावनायुतः ॥ ७९ ॥
स यायात् पदमैशानं भुक्त्वा भोगानिहैव तु ॥ ७९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे नृत्तमूर्ति स्थापनविधिः
षट्चत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च संविकीर्ण जटायुतः ।
जटामकुट संयुक्तो वक्रनाग फणावृतः ॥
कृताञ्जलिपुटोपेत जाह्नव्या दक्षिणस्थया
बालचन्द्रेण संयुक्तो वामपार्श्व स्थिते न च
व्याघ्राजिनाम्बरो दीप्त स्सर्वाभरणभूषितः
वामदोर्मूल मालम्बि द्वीपि चर्माम्बरान्वितः
स्थितो दक्षिणपादेन वामेनोपरि वर्तिना
कुञ्चितावर्तमानाघ्रिः सुप्रसारित तत्करः
आबद्ध किङ्किनीयुक्तः तद्वन्नूपुर शोभितः
वाम दक्षिण कर्णाढ्य पत्रिका नक्र कुण्डलः
दक्षाभयकरस्थेन वह्निना दक्षके न तु
डिण्डिमेन समायुक्त उपवीतेन संयुतः
गोक्षीर धवलप्रख्य आदित्याङ्गुल भङ्गयुक्
नाना सर्पसमायुक्तस्त्वपस्मारो परिस्थितः
४७. सप्तचत्वारिंशत्तमे पटले सोमास्कन्द स्थापन विधिः
वक्ष्यामि सोमास्कन्द सुखेशस्थापनं परम् ।
तल्लक्षण समायुक्तं तच्चेदानीं प्रकथ्यते ॥ १ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ॥ २ ॥
कृष्णापरशु युक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्रकुण्डलः ॥ ३ ॥
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयितासव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामेगौर्या च संयुतः ॥ ४ ॥
सर्वलक्षणसंयुक्त स्सर्वाभरणभूषितः ।
ललाट नासिकानाभिमेन्द्रपाद्गुल्पमध्यमे ॥ ५ ॥
श्रोणिस्पृक् संस्थितं सूत्रं मध्यसूत्रमितिस्मृतम् ।
मुखान्तात् पिप्पलीमूलात् ग्रीवापार्श्वात्तथैव च ॥ ६ ॥
चूचुकस्याथमध्यात्तु कटिस्थं पार्श्वगं मतम् ।
उष्णीषात्तुककुद्वंश कण्ठस्फिक् मध्यमाद्गतम् ॥ ७ ॥
पृष्ठसूत्रमितिप्रोक्तं पार्श्वस्थात् सार्धमात्रकम् ।
हित्वापार्श्वद्वयोश्चैव ततस्स्या दूरुदैर्घ्यकम् ॥ ८ ॥
जानुः पक्षांगुलं वामे लम्बितस्य गुणाङ्गुलम् ।
सूत्रात्तुवामजन्वान्तं मूर्ध्वकायार्धमानकम् ॥ ९ ॥
ऊरूमूलात्तु षण्मात्रन्नालकान्तं द्विजोत्तमाः ।
तलाग्रादूरुमध्याच्च द्वयन्तरन्तु गुणांगुलम् ॥ १० ॥
सूत्राल्लम्बाङ्घ्रिर्पाष्ण्यन्तं सार्धविश्वाङ्गुलं भवेत् ।
कटकान्मणिबन्धाधोदेशे कटयग्रसीमगम् ॥ ११ ॥
नाभेस्तु मणिबन्धान्तं षोडशाङ्गुलमीरितम् ।
वरदं चेत्तु तत्पृष्ठान्नाभ्यन्तसममिष्यते ॥ १२ ॥
वामदेव्या समायुक्तस्तदध्यायप्रसिद्धया ।
ससोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्त विधिर्भवेत् ॥ १३ ॥
देवोच्चदशभागैक भागेनाभद्विभागतः ।
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ॥ १४ ॥
द्विनेत्रस्य द्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ।
कर्णयोर्नक्रपिण्डौ तु सर्वाभरणभूषितः ॥ १५ ॥
दक्षभागकरस्थाब्जः प्रसारितकरोऽपरः ।
द्विहस्तपङ्कजो वाथ वृत्तरूपयुतोऽथवा ॥ १६ ॥
देव्यूरुसंस्थितो वापि निष्पङ्कजकरोऽथवा ।
आसीनो वा स्थितो वापि स्कन्दस्त्वेवं प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥
स्कन्दोमारहितस्त्वेष एवं स्यात्तु सुखासनः ।
सोमे च सोमास्कन्दे च सुखेशे लक्षणं मतम् ॥ १८ ॥
प्रतिष्ठैषां प्रकर्तव्या सुकालेऽङ्कुरपूर्विका ।
रत्नन्यासं ततः कुर्याद्देवदेव्योश्च वै गुहे ॥ १९ ॥
हेमाब्जं हेममायूरं देव्यां स्कन्देऽथवा न्यसेत् ।
तत्तत्प्रतिष्ठाध्यायोक्तमन्त्रैरपि समन्वितम् ॥ २० ॥
तत्तपीठाम्बुजेष्वेव सुस्निग्धान्तं गुरुर्न्यसेत् ।
दृशामुन्मोक्षणं कृत्वा बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ॥ २१ ॥
जलाधिवासनं प्राग्वत् भवेन्मण्डपमाचरेत् ।
दिगऽऽराण्याभवृत्तानि वेदाश्राणि च वानयेत् ॥ २२ ॥
कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया कुट्टिमाद्वहिः ।
शिल्पिनं च विसृज्याथ विप्रान् संभोजयेत्ततः ॥ २३ ॥
पुण्याहं प्र्क्षणं वास्तुहोमं स्थण्डिलकल्पनम् ।
शयनं कल्पयेन्मध्ये स्नपनं कारयेत्ततः ॥ २४ ॥
कौतुकत्रितयं बध्वा त्रिषु ताञ्शाययेत्ततः ।
वस्त्रैश्च पृथगावेष्ट्य कुम्भान् संस्थापयेत्ततः ॥ २५ ॥
शिवकुम्भं शिरोदेशे श्वस्य च तदुत्तरे ।
विन्यस्य वर्धनीं सोमास्कन्दश्चेद्दक्षिणेघटम् ॥ २६ ॥
स्कन्देनाधिष्ठितं न्यस्य गन्धाद्यैरर्चयोत्ततः ।
लक्षणोदितरूपाभिध्यानाधिकृतधीर्गुरुः ॥ २७ ॥
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशैरप्यधिष्ठितान् ।
तत्तदध्यायमार्गेण तत्त्वमूर्त्यादिकं नयेत् ॥ २८ ॥
कृत्वा कुण्डाग्निसंस्कारं समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलसस्येन्द्रमुद्गैश्च होमं च विधिना नयेत् ॥ २९ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थवटादिक्षु विदिक्षु च ।
शमीखदिरमायूर श्रीवृक्षोत्था इहेरिताः ॥ ३० ॥
प्रधानेऽप्यादिमः प्रोक्तः पूर्णान्तं कर्म कारयेत् ।
षण्मुखं च देवीं प्रधाने तर्पयेद्गुरुः ॥ ३१ ॥
एते विभीन्नपीठाश्चेत् पृथङ्मण्टपमाचरेत् ।
द्वितीये देवकुम्भाग्नींस्तर्पयेत् पूर्ववर्त्मना ॥ ३२ ॥
संप्राप्तदशनिष्कादिदक्षिणो मूर्तिपादिभिः ।
वस्त्रहेमाङ्गुलीयादिपूजितो गुरुरादरात् ॥ ३३ ॥
कुम्भाद्बीजं महेशानहृदि न्यसेत् ।
वर्धन्यास्तत उद्धृत्य तस्य पीठे तु विन्यसेत् ॥ ३४ ॥
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।
गुहकुम्भाद्गुहार्णं तं गुहस्य हृदि विन्यसेत् ॥ ३५ ॥
अन्येभ्यः परितः पीठे न्यस्य तानभिषेचयेत् ।
एते विभिन्नपीठाश्चेत् पृथङ्मण्टपमाचरेत् ॥ ३६ ॥
कल्याणकर्म कर्तव्यं यथाविधि विशेषतः ।
अनुक्तमत्र यत् कुर्यात्सामान्यस्थापनोक्तवत् ॥ ३७ ॥
इत्थमेषां प्रतिष्ठां तु यः कुर्यान्नरसत्तमः ।
स यास्यति विवेनैक्यमिह सिद्धिं च सोऽश्रुते ॥ ३८ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सोमास्कन्द स्थापन विधिः
सप्तचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ॥
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥
सोपवीतं प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्ब दक्षपादेन एवं स्यात्तु सुखामनः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ।
सर्वभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ॥
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्र कुण्डलः ।
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सालम्ब दक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ।
सर्वलक्षण संयुक्तस्सर्वाभरण भूषितः ॥
वामे देव्या समायुक्तस्तदध्याय प्रसिद्धया ।
स सोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्दविधिर्भवेत् ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ।
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः ।
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ॥
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्र कुण्डलः ।
सोपवीतः प्रसनात्मा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सालम्ब दक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ।
देवोच्चदशभागैक भगेनाथ द्विभागतः ।
त्रिवेद भागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ॥
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्टमकुटान्वितः ।
कर्णयोर्नक्रपिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ॥
देव्यूरुसंस्थिता वापि निष्पंकजकरोऽथवा ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः
सर्वाभरण संयुक्तो वरदाभयहस्तकः
कृष्णा परशुयुक्तोर्ध्व वामेतर करान्वितः
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिकानक्रकुण्डलः
सोपवीतः प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः
सर्वलक्षणसंयुक्तस्सर्वाभरणभूषितः
वामे देव्या समायुक्तस्तदध्याय प्रसिद्ध्या
ससोमस्सोम एव स्यात् सोमास्कन्दविधिर्भवेत्
देवोच्चदशभागैक भागेनाथद्विभागतः
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमेगुरुः
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः
द्विहस्त पङ्कजोवाथ नृत्तरूपयुतोऽथवा
चतुर्भुजास्त्रिणेएश्च जटामकुटामण्डितः ।
सर्वाभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ॥
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥
सोपवीतः प्रसनात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्याच संयुतः ॥
देवोच्चदशभागैक भागेनाथ द्विभागतः ।
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्यमे गुरुः ।
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ॥
कर्णयोर्नक्र पिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ।
देव्यूरुसंस्थिता वापि निष्पङ्कजकरोऽथवा ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च जटामकुटमण्डितः ।
सर्वाभरणसंयुक्तः वरदाभयहस्तकः ॥
कृष्णापरशुयुक्तोर्ध्व वामेतरकरान्वितः ।
असव्यसव्यकर्णस्थ पत्रिका नक्रकुण्डलः ॥
सोपवीतं प्रसन्नात्मा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्बदक्षपादेन वामे गौर्या च संयुतः ॥
सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वाभरण भूषितः ।
देवोच्चदशभागैक भागेनाथ द्विभागतः ॥
त्रिवेदभागैर्वा कुर्यात् स्कन्दं तन्मध्ये गुरुः ।
द्विनेत्रस्सद्विबाहुश्च करण्डमकुटान्वितः ॥
कर्मयोर्नक्र पिण्डौ च सर्वाभरण भूषितः ।
दक्षभाग करस्थाब्जः प्रसारितकरोऽपरः ॥
४८. अष्टचत्वारिंशत्तमे पटले चन्रशेखर स्थापन विधिः
इन्दुमौलि प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्विकाम् ।
आपाद्य च शिलादीनि तैः कुर्यात् प्रतिमां गुरुः ॥ १ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च समपात स्थानके स्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थ कर पल्लवः ॥ २ ॥
वरदं वाम हस्ते स्यात् अभयं दक्षिणे करे ।
वरदं यदि तं कुर्यात् अथान्यः सिंहकर्णकः ॥ ३ ॥
ऊरुस्पृष्ठकरो वापि कटको वा विधीयते ।
मृगटङ्क करावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ॥ ४ ॥
मृगटङ्गौ तु कर्णान्तौ कर्तरी सव्यवस्थिता ।
पराङ्कुखौ संमुखौ चा मृगटङ्कौ समीरितौ ॥ ५ ॥
दिङ्मात्रं कर्तरी बाहु मध्यमं परिकीर्तितम् ।
हिक्कायाः कर्तरी मध्यमेक त्रिंशद्थाङ्गुलम् ॥ ६ ॥
मणिबन्धक बाह्वोस्तु मध्यमं द्वादशाङ्गुलम् ।
श्रोण्यन्तात् कूर्परा दर्वागन्तरं पूर्वहस्तयोः ॥ ७ ॥
शरैर्वा कौशिकैर्वापि सार्धाङ्गुल हसैस्तु वा ।
स्तनान्तमभयान्तोच्चं नाभ्यूर्ध्वे पुष्करोदयः ॥ ८ ॥
नाभेरभय हस्तान्तं गुणाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
स्तनान्ता दभयाग्रान्तं द्वादशाङ्गुलमिष्यते ॥ ९ ॥
कटकाधः प्रदेशं तु मेद्र मूल समं भवेत् ।
ऊरुमूले कटकान्तं स्पृष्तं वाथ गुणान्तरम् ॥ १० ॥
सार्ध भाग द्वयेनाथ भागाभ्यां वाथ कल्पयेत् ।
ऊर्वादि मध्य मात्राणां जान्वोरप्यन्तरं क्रमात् ॥ ११ ॥
एकेनार्धेन सार्धाभ्यां त्रिभिश्च परिकल्पयेत् ।
अथवा जानुमध्यात्तु सार्धाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ १२ ॥
जङ्घयोर्मूल मध्याग्रं वेदभूतरसान्तकम् ।
अङ्गुष्ठेयोर्द्वयोर्मध्यं विद्येशङ्गुल मीरित्तम् ॥ १३ ॥
भागं पार्ष्णयन्तर प्रोक्तं ततसूत्राणि लम्बयेत् ।
तत्पार्ऽस्वयोस्त्रिसूत्राणि मुखकर्ण भुजावधि ॥ १४ ॥
पुरः पृष्ठे च मध्ये च नव तान्य वलम्बयेत् ।
प्रलम्बफलकामूध्नि स्थापयित्वा वलम्बयेत् ॥ १५ ॥
ललाट घ्राण हृन्नाभिमेढ्राङ्घ्रि युगमध्यमे ।
सूत्रं पुरस्थितं नासाकुक्षिस्पर्शं यथा भवेत् ॥ १६ ॥
मुखान्तपिप्पली कर्ण मूल चूचुकपात्तले ।
कर्ण कण्ठ स्तनानां तु बाह्ये श्रोणिस्पृगेव च ॥ १७ ॥
मुखान्मूलान्तरं नीत्वा दोस्स्पृश्यमपरं मतम् ।
एवं पार्श्वे त्रिसूत्राणि लम्बयेत् देशिकोत्तमः ॥ १८ ॥
कृकाटिकाककुत्कर्णस्फिक्पार्ष्णीनां तु मध्यमे ।
मस्तकाल्लम्बनीयं स्याद्यथा पृष्टककुद्गतम् ॥ १९ ॥
देहस्यान्तर्गतं मध्य सूत्रं स्यान्मुनिपुङ्गवाः ।
उष्णीष भूषणं कुर्यात् त्रिमात्रेण विशेषतः ॥ २० ॥
पार्श्वयोः पुरतः पृष्ठे चतुष्पूरि समन्वितम् ।
मध्ये मकरकूटं स्यात् सप्तकोटर संयुतम् ॥ २१ ॥
पार्ऽस्वयोः पत्रकूटं स्यात् पृष्टे स्याद्रत्न कूटकम् ।
अग्रे दशांगुलं तस्य मूले तु मुखविस्तरम् ॥ २२ ॥
तत्तत् त्रिगुण नाहं तु वामेऽवामेर्ध चन्द्रकम् ।
वामे महाफणिं तस्य सर्वालंकार भूषितम् ॥ २३ ॥
जटाभिः पञ्चभिः ग्रन्थिं त्रिमात्रेण विशेषतः ।
एकधा तु त्रिधावृत्या शेषाभिः पार्श्वलम्बनम् ॥ २४ ॥
जटामकुटमेतद्धि सर्वालङ्कार मीरितम् ।
रत्न पत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयापि वा ॥ २५ ॥
पद्म पत्रिकया वापि शोभितं वामकर्णकम् ।
सव्यं मकर सिंहाख्य पत्र कुण्डलकैर्युतम् ॥ २६ ॥
पृष्टः कर्णपर्यन्तं केशावर्ति विलम्बनम् ।
पार्श्वयोबागुमूलान्त जटाग्राणां विलम्बनम् ॥ २७ ॥
हारयुग्रीव संयुक्तं तथा कर्णिकयान्वितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः ॥ २८ ॥
सुपत्र वलयोपेतास्सर्व रत्नोपशोभिताः ।
मुक्ता दाम विलम्बाश्च तदग्रे मणिभूषणम् ॥ २९ ॥
कराग्रं कटको पेत मङ्गुल्यो मुद्रिकान्विताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ॥ ३० ॥
समस्त रन्त पाशाढ्य कृत्रिमानन दमाभिः ।
संयुक्तकटिसूत्रोऽन्तः पादजालक संयुतः ॥ ३१ ॥
चन्द्रशेखर एवं स्यात् देव्या च सहितो न वा ।
सापीठ भिन्नपीठा वा देवेनालिङ्गिताथवा ॥ ३२ ॥
तयालिङ्गित देवो वा अन्योन्या लिंगितस्तु वा ।
आलिंगन युतो वा स्यान्निराभङ्गोऽथवा मत्रः ॥ ३३ ॥
एवं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।
कालोऽपि प्राग्वदुद्दिष्ट स्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ॥ ३४ ॥
रत्नन्यासं दृशा मोक्षं बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं पश्चात् मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ॥ ३५ ॥
कुण्डानि परितः कुर्यान्नवपञ्चैक संख्यया ।
तद्दिगस्त्राणि वृत्तानि कुण्डान्यश्राणि वा नयेत् ॥ ३६ ॥
विप्रान् संभोजयेत्पश्चात् पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
समरीचपदे वास्तु होमः कार्यो द्विजोत्तमाः ॥ ३७ ॥
पुण्याहं वाचयित्वा तु शययायाः कल्पनं नयेत् ।
स्नपनं कौतुकं शययारोहणं पृथगाचरेत् ॥ ३८ ॥
ततः कुंभं शिरोदेशे वर्धनी च तदुत्तरे ।
लक्षणोदित रूपं च स्मरन्नभ्यर्चयेत्तयोः ॥ ३९ ॥
परितोऽष्टौ घटान्न्यस्य विद्येशाधिष्ठिता न्यसेत् ।
न्यस्यैव तत्वमूर्त्यादीन् प्राग्वद्धोमं समाचरेत् ॥ ४० ॥
कृत्वा कुण्डानि संस्कारं समिदाज्यान्नकैस्तिलैः ।
लाजसस्येन्द्रकैश्चैव वटोदुंबर संज्ञकौ ॥ ४१ ॥
अश्वत्थक पलाशौ च दिक्ष्वेवं समिधो मताः ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्ष मायूरा वह्निकोणतः ॥ ४२ ॥
प्रयेकं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ।
प्रभाते देवकुंभाग्नीन् अभ्यर्च्य गुरुरादरात् ॥ ४३ ॥
वस्त्रहेमाङ्गुलीयाद्यैर्मूर्तिपाद्यै स्समन्वितः ।
संप्राप्त दक्षिणः प्राग्वत् मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ४४ ॥
प्रतिमाग्रे घटान्न्यस्य कुंभाद्बीजं तु विन्यसेत् ।
देवस्य हृदि तत्पीठे वर्धन्यास्तु मनुं न्यसेत् ॥ ४५ ॥
सहजा चेत्तदादेवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ।
अन्येभ्यो विन्यसेद्बीजं पीठस्य परितस्ततः ॥ ४६ ॥
विभिन्न पीठा देवी चेत् पृथङ्मण्डप माचरेत् ।
कल्याणं कारयेदन्ते स्नपनं चोत्सत्वं तथा ॥ ४७ ॥
कारयेद्भूरि नैवेद्यं दापयेत्तु नवा गुरुः ।
अत्रानुक्तं तु संग्राह्यं सामान्यस्थापनोदितम् ॥ ४८ ॥
चन्द्रमौलि प्रतिष्ठां तु कुर्यादेवं हि यो नरः ।
बब्ध्वेह सर्व कामांस्तु स चान्ते मोक्षमाप्नुयात् ॥ ४९ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे चन्द्रशेखर स्थापन विधिः
अष्टचत्वारिंशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च समपात् स्थानकेस्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थ करुपल्लवः ॥
ऊरुपृष्टकरो वापि कटको वा विधीयते ।
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ॥
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थिता ।
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ ॥
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम् ।
रत्नपत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयाऽपिवा ॥
हारयुग्रीवसंयुक्तं तथा कर्णिकयान्तितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः कर्णिकयान्तिकम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयुर संयुताः ॥
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभिताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च समपात स्थानकेस्थितः ।
वराभय समायुक्तः पूर्वस्य करपल्लवः ॥
वरदं वाम हस्तस्यात् अभयं दक्षिणे करे ।
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ ॥
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थितौ ।
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ ॥
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम् ।
रत्नपत्रिकया वापि शङ्ख पत्रिकयाऽपि वा ॥
हारयुग्रीव संयुक्तं तथा कर्णिकयान्वितम् ।
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः ॥
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभिताः ।
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः ॥
चन्द्रशेखर एवं स्याद्देव्या च सहितो न वा ॥
चतुर्भुजास्त्रिणेत्रश्च समपात् स्थानकेस्थितः
वराभय समायुक्तः पूर्वस्थकरपल्लवः
मृगटङ्ककरावन्यौ दोस्सीमान्तं व्यवस्थितौ
मृगटङ्कौतु कर्णान्तौ कर्तरी संव्यवस्थितौ
पराङ्मुखौ संमुखौ वा मृगटंकौ समीरितौ
तत्तत्रिगुणनाहं तु वामेऽवामेऽर्ध चन्द्रकम्
रत्नपत्रिकया वापि शङ्खपत्रिकयाऽपिवा
हारयुग्ग्रीव संयुक्तं तथाकर्णिकयान्वितम्
वक्षस्थलं प्रकर्तव्यं भुजाः केयूर संयुताः
सुपत्रवलयोपेतः सर्वरत्नोपशोभितः
छन्नवीरोत्तरीयोपवीतैस्सोदर बन्धनः
सापीहभिन्नपीठा वा देवेनालिङ्गताथवा
४९. एकोनपञ्चाशत्तमे पटले पुरारि स्थापन विधिः
पुरारिस्थापनं वक्ष्ये तदादौलक्षणञ्च वै ।
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च जटामकुटसंयुतः ॥ १ ॥
समभागयुतस्सम्यक् स्थापकेन समन्वितः ।
सव्यकर्णस्थमकरकुण्डलेन समन्वितः ॥ २ ॥
कृष्णापरशुसंयुक्त परहस्तद्वयान्वितः ।
धनुर्बाणयुतोपेत वामेतरकरान्वितः ॥ ३ ॥
दोस्सीमं परहस्तोच्चं शरस्तं मेढ्रसीमकः ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं मात्रमेकोनविंशतिः ॥ ४ ॥
पार्श्वमध्यमबाह्वोश्च मध्यमन्तु शरांगुलम् ।
दोर्मूलात्परहस्तान्तं षोडशांगुल ईरितः ॥ ५ ॥
परहस्तोझितोवाथ द्विहस्तस्त्रिपुरान्तकः ।
शिरसोवामदृक् कृष्ण मण्डलस्य च दक्षिणे ॥ ६ ॥
सूत्रन्तुलंबमयेद्वामे वामनासा पुटस्यतु ।
दक्षिणस्थितपादे च पुरस्तान्मुनि पुंगवाः ॥ ७ ॥
हृन्नाभिमेढ्रसव्यांघ्रि जानूनां सूत्रतोन्तरम् ।
सव्येग्निभागा देवं स्यात् सम भागे स्थिरानतिः ॥ ८ ॥
तत् पादांगुष्ठर्पाष्ण्योश्च द्व्यन्तरं दश भागिकम् ।
कुर्यात् सलक्षणां वाथ वामभागे तु पार्वतीम् ॥ ९ ॥
एवं कृत्वा पुरारिन्तु प्रतिष्ठा कारयेत्ततः ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने च कृत्त्वैवांकुर कर्म च ॥ १० ॥
रत्नन्यासं दृशांमोक्षं बेरशुद्धिं प्रदक्षिणम् ।
तोयाधिवासनं पश्चात् स्नपनं कोतुकं नयेत् ॥ ११ ॥
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा नवपञ्चैक संख्यया ।
कुण्डाण्यश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि तानि वा ॥ १२ ॥
संकल्प्य शयनं तस्मात् आरोप्य च महेश्वरम् ।
देवेशस्य शिरोदेशे शिवकुंभं च वर्धनीम् ॥ १३ ॥
लक्षणोक्तञ्चरुपन्तु ध्यात्वा तत्रैव पूजयेत् ।
अभितोष्टघटान्यस्वा विद्येशांस्तत्र पूजयेत् ॥ १४ ॥
गन्धाद्यैरपि नैवेद्य पर्यन्तैभावितो गुरुः ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वाहोमं समाचरेत् ॥ १५ ॥
संस्कृत्य कुण्डंवह्निञ्च समिदाज्यान्नकैस्तिलैः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ॥ १६ ॥
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष मायुरावह्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्यात् स च सर्वत्र वामतः ॥ १७ ॥
प्रत्येकं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णाहुत्यन्तमेव च ।
ततो द्वितीय दिवसे देवकुंभाग्नितर्पणम् ॥ १८ ॥
पूहितोमूर्तिपैस्सार्धं प्राप्तपूर्वोक्तदक्षिणम् ।
सुमुहूर्ते ततः प्राप्ते मनुन्यासं समाचरेत् ॥ १९ ॥
कुंभात् बीजं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय तत् पीठे विन्यसेत् गुरुः ॥ २० ॥
सहासनातु देवी चेत् तस्यास्तु हृदिविन्यसेत् ।
विभिन्नपीठा चेत्तस्याः पृथक् मण्डपमाचरेत् ॥ २१ ॥
कल्याणं कारयेत् पश्चात् तदन्ते स्नपनं नयेत् ।
उत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेद्वा न वा गुरुः ॥ २२ ॥
अनुक्तमत्र यत् ग्राह्यं सामान्य स्थापनोक्तवत् ।
प्रतिष्ठैवं समाख्याता पुरारेरिष्टदायिनी ॥ २३ ॥
इत्थं कारितवान्यस्तु प्रतिष्ठां भक्ति पूर्वकम् ।
सोनेक भोगान् भुक्त्वेह यायादन्ते शिवं पदम् ॥ २४ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पुरारिस्थापन विधिः
एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च जटामकुट संयुतः ।
सम भङ्गयुतस्सम्यक् स्थानकेन समन्वितः ॥
सव्यकर्णस्थमकर कुण्डलेन समन्वितः ।
किष्णापरशु संयुक्त परहस्त द्वयान्वितः ॥
धनुर्बाणयुतोपेत वामेतर करान्वितः ।
देस्सीम परहस्तोच्चं शरास्तन्मेद्र सीमकम् ॥
कुर्यात् सलक्षणां वाथ वामभागे तु पार्वतीम् ।
एवं कृत्वा पुरारीं तु प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ॥
५०. पञ्चाशत्तमे पटले लिंगोद्भव विधिः
लिंगोद्भवस्य देवस्य प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ।
गर्भमानवशाल्लिंगं प्राग्वत् सम्यक् प्रकल्पयेत् ॥ १ ॥
लिंगोच्चे वेदपञ्चर्तु सप्तांशे शमधस्त्यजेत् ।
तत्समं वा तदर्धं वा त्यक्त्वा चोर्ध्वे तदन्तरे ॥ २ ॥
पूर्ववत् कारयेत् सम्यक् चन्द्रशेखरमूर्तिनम् ।
लिंगाधो शर्वजान्वन्त भागन्नेंद्रिय गोचरम् ॥ ३ ॥
लिंगोर्ध्वोधः प्रदेशेतु हंससूकरमाचरेत् ।
बिंबस्यानन मानेन कारयेत् हंसमादरात् ॥ ४ ॥
बिंबाद्विमिखमानेन भूकृष्टास्यं तु सूकरम् ।
तल्लिंगरसभागैक द्वित्रिवेदशरैर्नयेत् ॥ ५ ॥
व्रह्मविष्णू द्विपार्श्वस्थौ नतौ तस्यानुकूलकौ ।
तिर्यग्गत सुपादौ तौ सर्वावयवसुन्दरौ ॥ ६ ॥
लिंगोद्भूतस्त्विति ख्यातो ब्रह्मविष्ण्वभिनन्दितः ।
ब्रह्मविष्णूविहीनो वा हंस सूकर संयुतः ॥ ७ ॥
इत्थं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठां विधिरुच्यते ।
कालश्च पूर्ववत् ग्राह्यः तद्वदेवांकुरार्पणम् ॥ ८ ॥
पश्चान्मण्टपनिर्माणं कृत्वातत्रैव कल्पयेत् ।
कुण्दानि परितोश्राणि नव पञ्चैक संख्यया ॥ ९ ॥
दिगश्रान्यथवृत्तानि रत्नन्यासोत्रनास्ति हि ।
नयनोन्मीलनं पश्चात् बेरशुद्धिमनन्तरम् ॥ १० ॥
प्रदक्षिणं पुरादीनां जलेचैवाधिवासनम् ।
भूषणं मण्डपस्यैव वास्तुहोममतः परम् ॥ ११ ॥
भूपरिग्रहमादौ वा पूर्ववत् कारयेत् बुधः ।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा शयनं कल्पयेत्ततः ॥ १२ ॥
जलादुद्धार्यदेवन्तु प्रतिमां शोधयेत्ततः ।
कृत्वा कौतुक बन्धन्तु शाययेच्छयनोपरि ॥ १३ ॥
नयनोन्मीलनाद्यं तु ब्रह्मविष्ण्वोस्तु कल्पयेत् ।
ब्रह्माणं दक्षिणे चैव विष्णुं वामे तु शाययेत् ॥ १४ ॥
वस्त्रैश्चैवतु संवेष्ट्य गंधाद्यैरर्चयेत्ततः ।
प्रधानकुंभं तेषां तु शिरो भागे तु विन्यसेत् ॥ १५ ॥
वर्धनीं विन्यसेत् धीमान् शिवकुंभस्य चोत्तरे ।
अभितश्चघटानष्टौ न्यस्यविद्येश्वरात्मकान् ॥ १६ ॥
लक्षणोदित रूपन्तु ध्यायेत् स्वहृदिदेशिकः ।
रूपसंस्थान भावैस्तु पूजयित्वा यथाविधि ॥ १७ ॥
देवस्य ब्रह्मणो विष्णोस्तत्वमूर्त्यादिकं न्यसेत् ।
प्राग्वत् देवस्य तत्वाद्याः कविष्णोस्तु यथोदितम् ॥ १८ ॥
ततो होमं प्रकुर्वीत मूर्तिपैस्सहदेशिकः ।
समिदन्नाज्यलाजैश्च तिलसर्षपवैणवैः ॥ १९ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ प्लक्षाः पूर्वादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष मायूरावह्नि कोणतः ॥ २० ॥
प्रधानस्य पलाशस्तु स च सर्वत्रवामतः ।
द्रव्यैरेभिः क्रमात् हुत्वा ब्रह्माणं विष्णुमेव च ॥ २१ ॥
गुरुः प्रधानकुण्डेतु तर्पयेत् समिधादिभिः ।
रात्रिशेषं व्यपोह्याथ प्रभाते विमले ततः ॥ २२ ॥
देशिकस्सुविशुद्धात्मा मूर्तिपैस्सह तत्ववित् ।
बिंबानुद्धृत्य संपूज्य कुभान् कुण्डेषु पावकान् ॥ २३ ॥
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत्ततः ।
मुहूर्तनाडिकापूर्वे मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
वेद्याः कुंभान् समुद्धृत्य तदग्रेस्थण्डिले न्यसेत् ॥ २४ ॥
कुंभात् बीजं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय पाददेशोभिषेचयेत् ॥ २५ ॥
विद्येशेभ्यस्तहान्यस्य तज्जलैस्नापयेत् प्रभुम् ।
ब्रह्मविष्ण्वोस्स्वबीजन्तु तद्वन्न्यस्याभिषेचयेत् ॥ २६ ॥
स्नपनं पूजनं कुर्यात् अन्तेचोत्सव संयुतम् ।
बिंबान् संस्थापयेत् पश्चात् ब्रह्माणन्दक्षिणे गुरुः ॥ २७ ॥
वाम भागे तु देवस्य विष्णुं संस्थापयेत् गुरुः ।
अनुक्तमत्र सामान्य प्रतिमास्थापनोक्तवत् ॥ २८ ॥
लिंगोद्भव प्रतिष्ठान्तु कुर्यादेवं हि योनरः ।
इहैव धनवान् धीमान् सोन्ते सायुज्यमाप्नुयात् ॥ २९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे लिंगोद्भवप्रतिष्ठा विधिः
पञ्चाशत्तमः पटलः ॥
गर्भमानवशाल्लिंगं प्राग्वत् सम्यक् प्रकल्पयेत् ।
लिङ्गोच्चेवेदपञ्चर्तु सप्तांशेऽशमधस्त्यज्ते ॥
पूर्ववत् कारयेत् सम्यक् चन्द्रशेखरमूर्तिनम् ।
लिङ्गाधो शर्वजान्वन्त भागं नेन्द्रियगोचरम् ॥
लिङ्गोर्ध्वाधः प्रदेशेतु हंसं सूकरमाचरेत् ।
बिंबस्याननमानेन कारयेद्धंसमादरात् ॥
बिंबद्विमुखमानेन भूकृष्टास्यंतु सूकरम् ।
ब्रह्मविष्णूद्विपार्श्वस्थौ नतौतस्यानुकूलकौ ॥
५१. एकपञ्चाशत्तमे पटले दक्षिणामूर्ति स्थापन विधिः
स्थापनं दक्षिणेशस्य शृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
व्याक्यान गेय योगेषु निष्ठस्य त्रिविधस्य च ॥ १ ॥
व्याख्यायुक्ज्ञानमुद्रातो गेयी वीणा समन्वितः ।
द्वाभ्यां विरहितो योगी स नानाकार भेदतः ॥ २ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रस्तु कुन्देन्दु धवलप्रभः ।
श्वेतविद्रुमहेमाभश्श्यामाभो वा प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥
व्याघ्रचर्माम्बरो वापि दिव्याम्बरधरस्तु वा ।
उत्तरीय समोपेतः शुक्ल यज्ञोपवीतकः ॥ ४ ॥
विकीर्ण मूर्धजोवापि जटामकुट एव वा ।
पट्टिकाबन्धनो वापि सत्करोटिकयायुतः ॥ ५ ॥
धूर्तूरारग्वधैर्नाग पत्रैश्चन्द्रेण मण्डितः ।
पञ्चमुद्रासमोपेतो गंगा किंकिणि संयुतः ॥ ६ ॥
अधस्ताद्वटवृक्षस्य शैलादूर्ध्वं श्रितः पुनः ।
व्याघ्रचर्मोपरिष्टात्तु स्थितो वीरासनोऽथवा ॥ ७ ॥
लम्बितं दक्षिणं पादं तज्जानूपरि संस्थितम् ।
वामांघ्रिनालकं कुर्यात् सव्यहस्तन्तुमुद्रया ॥ ८ ॥
सन्दर्शसंज्ञयोपेता वामहस्तस्थ पुस्तकः ।
द्वात्रिंन्नृत्तमात्रान्तं दैर्घ्यं स्यात् सतु पुस्तकः ॥ ९ ॥
अथवा नागसंयुक्तो वामहस्तस्समीरितः ।
वरदन्तं विजानीयाज्जानुस्थ मणिबन्धकम् ॥ १० ॥
दण्डहस्तो यदा स स्यात् प्रकोष्ठञ्जानुसंस्थितम् ।
विकसत् पद्मसंकाशः अधस्ताद्विस्तृतांगुलिः ॥ ११ ॥
परहस्तद्वये चाक्ष माला ज्वाला समन्वितः ।
पद्मं वा चोत्पलं वापि व्यालं वा मेतु कल्पयेत् ॥ १२ ॥
कटकौतौ प्रकर्तव्यौ प्रसन्नसमलोचनः ।
नासाग्रदृष्टियुक् वामहस्तो वा स्यात्सुपुस्तकः ॥ १३ ॥
आभंगसहितं कुर्याद्देहमध्ये तु वामतः ।
सूत्रं वामे च हृदयं नाभेर्मेढ्रात् क्रमेण तु ॥ १४ ॥
मात्रंकालञ्च भागञ्च त्यक्त्वातिष्ठति मध्यतः ।
लंबपादस्थितं मध्य सूत्रादर्धांगुलान्तरे ॥ १५ ॥
अर्द्धार्धांगुल वृद्ध्या तु यावत् सार्द्धयवं भवेत् ।
सदशांगुष्ठ मूलोच्च स्तनाग्रावधिरेव तु ॥ १६ ॥
नयने मध्यमं विद्यात् अंगुष्ठस्तनयोस्ततः ।
नाभेस्तु मणिबन्धान्तः धृत्यंगुलमुदाहृतः ॥ १७ ॥
सपुस्तकस्य हस्तस्य चोरूर्ध्वात् भागमन्तरम् ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं सस्यादेकोनविंशतिः ॥ १८ ॥
दोर्मध्यात् पार्श्वमध्याच्च द्व्यन्तरस्स्याद्रसांगुलम् ।
परस्यमणिबन्धाच्च भुजमध्याद्भवांगुलम् ॥ १९ ॥
द्व्यन्तरं दशमात्रं स्यात् दोर्मूलान्मध्यमांगुलात् ।
हिक्कासूत्र द्विमात्राथ कटकाग्र समुच्छ्रया ॥ २० ॥
सजटामकुटादेव चूचुकास्य गलान्तकाः ।
ततत् कलासमोपेता श्शुक्ल यज्ञोपवीतिनः ॥ २१ ॥
शुक्लाद्यंबर संयुक्ताः भस्मरुद्राक्षसंयुताः ।
कौशिकः काश्यपश्श्याम इतरः पीत वर्णकः ॥ २२ ॥
रक्तवर्णो भरद्वाजो धूम्राभावत्रिगौतमौ ।
एषामेकद्वयं वापि त्रयं वा पार्श्वयोर्न्यसेत् ॥ २३ ॥
व्याख्यानमूर्तिरेवं स्यात् गेयमूर्तिस्ततोमतः ।
ऊर्ध्वाद्वोमध्य कटकौ सव्यासव्यकरावुभौ ॥ २४ ॥
वीणातु दक्षिणेवाग्रे दक्षिणेकटकास्थितः ।
दक्षिणेकटकञ्चोरू स्थितायां विनिवेशयेत् ॥ २५ ॥
कोलकञ्चोरुबाह्येतु तन्मूलं कटकोर्ध्वतः ।
भागमग्रन्तदावामो भागाधिक चतुर्मुखः ॥ २६ ॥
विस्तारस्तुकलास्तस्याः परिणाहन्तु पूर्ववत् ।
कलावक्रास्य विस्तारा यामं वापि षडंगुलम् ॥ २७ ॥
तत्तुंगन्तु तदर्धं स्यात् एवं ज्ञात्वा समाचरेत् ।
हस्तस्यमणिबन्धान्तं हिक्कासूत्रादितः क्रमात् ॥ २८ ॥
त्रिंशदंगुलमित्युक्तमथान्यमणिबन्धतः ।
आनाभेरन्तरंनालं शेषं सर्वन्तु पूर्ववत् ॥ २९ ॥
व्याख्यान सहित स्त्वेवं सन्दर्शस्य समास्ययुक् ।
तत्राक्षिपात येगेन सदाकुञ्चित लोचनः ॥ ३० ॥
प्रसृतोवामहस्तः स्यात् योगमूर्तिरयम्मतः ।
अथकुञ्चितवामांघ्रि युग्मस्फिग्गतपार्ष्णिकः ॥ ३१ ॥
उद्धृतन्तस्य जान्वग्र दण्डकोर्पर कान्तयुक् ।
संदर्शदृष्टिपातश्च आभंगञ्चैव पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
नानामृगैस्तु संकीर्णं नाना व्यालैस्तु संयुतः ।
नानामुनिगणैस्सार्धं सिद्धविद्या धरैरपि ॥ ३३ ॥
भूतैश्चकिन्नरैरन्यैः पुष्पवृक्षैश्च मण्डितम् ।
शैलंकुर्यात्तुतत्पार्श्वे वटवृक्षस्तु शाद्वलः ॥ ३४ ॥
फलशाखोप शाखाढ्यो नानापक्षिसमायुतः ।
तन्मूले दक्षिणे छाया निष्ण्णः कृपयायुतः ॥ ३५ ॥
रत्नोपशोभिते पीठे व्याघ्रचर्मोत्तरच्छदे ।
आसीनोमुनिभिः सम्यक् कौशिकादिभिरादरात् ॥ ३६ ॥
शिवद्विजकुलस्यादि भूतैस्तु परितस्थितैः ।
आगमाहित चेतोभिः परमेशेन दीक्षितैः ॥ ३७ ॥
एवन्तु दक्षिणामूर्तेः मूर्तिभेदा उदाहृताः ।
व्याख्यायुक् ज्ञानतः प्रोक्तो गेययुक् भुक्तिदोमतः ॥ ३८ ॥
सयोगोमुक्तिदोज्ञेयः इति ज्ञात्वा समाचरेत् ।
आसीनो वा स्थितो वापि ऋषिभिः स्संवृतो न वा ॥ ३९ ॥
वटवृक्ष विहीनो वा भूताद्यावृत एव वा ।
भूतस्थलंब वा दक्षिणेशस्समीरितः ॥ ४० ॥
एवं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यं पूर्ववत् ग्राह्यमंकुरार्पणमेव च ॥ ४१ ॥
मण्डपं पूर्ववत् कुर्यात् नवपञ्चैक सख्यया ।
कुण्डानि परितो श्राणि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ॥ ४२ ॥
रत्नन्यासाक्षि मोक्षौ च प्रतिमाशोधनं तथा ।
ग्रामप्रदक्षिणञ्चैव जले चैवाधिवासनम् ॥ ४३ ॥
पुण्याहप्रोक्षणञ्चैव पश्चात् ब्राह्मण भोजनम् ।
पुण्याहं वास्तु होमञ्च भूपरिग्रहमेव वा ॥ ४४ ॥
कृत्वातु देव देवस्य ऋषीणां च यथार्हकम् ।
वेद्यूर्ध्वेस्थण्डिलं कृत्वा शयनं कल्पयेत् पृथक् ॥ ४५ ॥
स्नानवेद्यान्तु ऋषिभिः स्नपनं कारयेत् शिवे ।
शययायां शाययेद्देवं कौशिकादि ऋषीनथ ॥ ४६ ॥
दक्षिणे तु भरद्वाज प्रमुखानप्य दक्षिणे ।
शाययेद्वस्त्रकूर्चादि भूषितांस्तान् पृथक् पृथक् ॥ ४७ ॥
व्याख्यान गेय योगाना मेतत् सामान्यमीरितम् ।
स्वांस्तुकुंभान् शिरोदेशे न्यसेद्वस्त्रादि भूषितान् ॥ ४८ ॥
वर्धनीं विन्यसेत् धीमान् शिवकुंभस्य चोत्तरे ।
अभितोवसुकुंभांस्तु विद्येशाधिष्ठितान्न्यसेत् ॥ ४९ ॥
रूपसंस्थान भावैस्तु पूजयित्वा यथाक्रमम् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ॥ ५० ॥
तत्वाद्याः पूर्ववद्दत्वा मुनिष्वपि यथोदितम् ।
कृत्वाग्निकुण्डसंस्कार मुत्पाद्यशिवपावकम् ॥ ५१ ॥
समिदाज्यचरून् लाज तिलसर्षपवैणवान् ।
जुहुयात्तु महाशासु प्रधानेपि पलाशकम् ॥ ५२ ॥
बैल्वाः कोणेषु होतव्याः प्रधानेतर्पयेत् ऋषीन् ।
द्रव्यैरेभिः क्रमात् हुत्वा पूर्णाहुत्यवसानकम् ॥ ५३ ॥
रात्रिशेषं व्यपोह्यैवं प्रभाते विमले ततः ।
समूर्तिपैर्गुरुःस्नातः कृतमन्त्राधिविग्रहः ॥ ५४ ॥
संपूज्योद्धृत्य बिंबांश्च कुंभान् कुण्डेषु पावकान् ।
देशिकादींश्च संपूज्य दक्षिणां दापयेत् पृथक् ॥ ५५ ॥
मुहूर्तेनाडिकापूर्वे मन्त्रन्यासं समारभेत् ।
कुंभान् बिंबपुरोन्यस्य स्थण्डिले पूर्ववत् कृते ॥ ५६ ॥
कुंभात् बीजं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय तस्यपीठे तु विन्यसेत् ॥ ५७ ॥
विद्येशानान्तु बीजानि पीठे शक्रादितो न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभ जलैश्चैव तत्तद्देशोभिषेचयेत् ॥ ५८ ॥
ऋषीणामपि बीजानि तेषान्तु हृदि विन्यसेत् ।
तत्तत् कुंभादकैश्चैव तेषां च स्नपनन्नयेत् ॥ ५९ ॥
श्रीकण्ठमुनिहस्तस्थ पुस्तकेष्वखिलागमम् ।
विन्यसेत् कामिकाद्यन्तु सोपभेदं गुरुत्तमः ॥ ६० ॥
देवेशं स्थापयेत् पश्चात् ऋषींस्तद्दक्षवामयोः ।
स्नपनं चोत्सवं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ॥ ६१ ॥
अनुक्तमत्रसामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।
एवं यो दक्षिणामूर्तेः स्थापनं कुरुते नरः ॥ ६२ ॥
सोऽखिलानिह भुक्त्वाऽथ भोगान् स्वात्माभिवाञ्चिता ।
देहान्ते परमेशानं कर्ता यायादसंशयः ॥ ६३ ॥
इति उत्तरकामिखे महातन्त्रे दक्षिणामूर्तिस्थापन
विधिरेकपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
व्याख्यानसहितस्त्वेवं सन्दर्शस्य समास्ययुक्
तत्राक्षिपातयोगेन सदाकुञ्चितलोचनः
प्रसृतोवाम हस्तस्स्या द्योगमूर्तिरयंमतः
अथकुंचितवामांघ्रियुगस्फिग्गतपार्ष्णिकः
उद्घृतं तस्य जान्वग्र दण्डकोर्परकान्तयुक्
संदर्श दृष्टिपातश्च आभङ्गं चैव पूर्ववत् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कुन्देधवलप्रभुः
श्वेतविद्रुमहेमाभः श्यामाभोवाप्रकीर्तितः
व्याघ्रचमाम्बरो वाऽपि दिव्याम्बर धरस्तुवा
उत्तरीय समोपेतः शुक्लयज्ञोपवीतकः
विकीर्णमूर्धजो वाऽपि जटामकुट एव वा
पट्टिकाबन्धनो वाऽपि सत्करोटि कयायुतः
धुत्तूरारग्वधैर्नागपत्रैश्चन्द्रेण मण्डितः
पश्चमुद्रा समोपेतो गङ्गाकिङ्किणि संयुतः
अधस्ताद्वटवृक्षस्य शैलादूर्ध्वश्रितः पुनः
व्याघ्रचर्मोपरिष्टात्तु स्थितो वीरासनोऽथवा
लम्बिदं दक्षिणं पादं तज्जानूपरि संस्थितम्
वामांघ्रिनालकं कुर्यात्सव्यहस्तं तु मुद्रयां
संदर्श संज्ञयोपेतं वामहस्तस्थ पुस्तकः
अथवा नागसंयुक्तो वामहस्तस्समीरितः
परहतद्वये चाक्षमाला जालसमन्वितः
व्याख्यानमूर्तिरेवं स्यात् गेयमूर्तिस्ततोमतः
ऊर्ध्वा मध्य कटको सव्यासव्यकरावुभौ
वीणातु दक्षिणे वाग्रे दक्षिणे कटकस्थीः ॥
दक्षिणे कटकं चोरुस्थितायां विनिवेशयेत् ।
कोलकं चोरुबाह्ये तु तन्मूलं कटकोर्ध्वतः ॥
५२. द्विपञ्चाशत्तमे पटले भिक्षाटन प्रतिष्ठाविधिः
भिक्षाटनस्य वक्ष्येहं कंकालस्यापि लक्षणम् ।
प्रतिष्ठातु द्विजश्रेष्ठाशृणुध्वं द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
पादे पादकसंयुक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम् ।
स यज्ञसूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम् ॥ २ ॥
आबद्धक्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्वलम् ।
क्षौमांबरं सितं कुर्यात् सुन्दरं तं विभूषणम् ॥ ३ ॥
स शंख पत्रिका वामे दक्षिणे नक्रकुण्डलम् ।
दक्षिणं कुञ्चितं पादं वामपादन्तु सुस्थितम् ॥ ४ ॥
समभंगयुतं वापि कान्तियुक्त निजांगकम् ।
प्रहारं दक्षिणे हस्ते ढक्कां वामे तु पूर्वयोः ॥ ५ ॥
सव्यमध्यांगुलाग्रन्तु कृष्णाजिह्वाग्रगं भवेत् ।
वामकरेऽपरेपिञ्च दण्डकं काल दण्डकम् ॥ ६ ॥
उभयोर्दण्डयोर्मूलं स्कन्धमूलोपरिस्थितम् ।
नानागणसमायुक्तं नानाभूतसमाकुलम् ॥ ७ ॥
असव्ये भूतमूर्धस्थ बलिपात्रेण संयुतम् ।
नानारूपधरैर्भूतैः अनेकैः परिवारितम् ॥ ८ ॥
भेरिका काहलाद्याढ्यैः गाननृत्तरवाकुलैः ।
योषितश्चानवद्याङ्गा मत्प्रेक्षावश्य मोहिताः ॥ ९ ॥
स्रस्तभूषणवस्त्राद्याः बलिदान समुन्मुखाः ।
आशीर्वादान्विताः काश्चित् -
काश्चिदालिंगनोन्मुखाः ॥ १० ॥
मूर्ध्नस्सूत्रं ललाटस्य मध्यं नीत्वांगुलं नयेत् ।
सव्यनासापुटाग्रात्तु स्थितार्ङ्घ्यङ्गुष्ठमूलतः ॥ ११ ॥
दक्षिणेऽष्टयवं हित्वा हृदयाद्दक्षिणेत्रिकम् ।
नाभेर्मेढ्रात्तु वामे तु भागं सप्तांगुलं भवेत् ॥ १२ ॥
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं स्मृतिमात्रमुदाहृतम् ।
पार्ष्णयोश्च मुनिमात्रंस्स्याज्जान्वोर्मध्यं मुखेन तु ॥ १३ ॥
सार्धविश्वांगुलैर्वाऽथ तयोरन्तर मिष्यते ।
प्रहार हस्तेयोवक्रः कटकोनाभिसीमकः ॥ १४ ॥
नाभेस्तन्मणिबन्धातो भाग-इत्यभिधीयते ।
पार्श्वमध्यमबाह्योश्च मध्यमं भूतमात्रकम् ॥ १५ ॥
हरिण्यास्यगतोहस्त ऊरुमध्यसमो भवेत् ।
ऊरुमध्याच्च तस्याग्रं एकविंशति मात्रकम् ॥ १६ ॥
अधोमुखस्सकटक स्मृतिर्वाग्र समन्वितः ।
पार्श्वमध्यमबाह्योश्च मध्यं पाताल मात्रकम् ॥ १७ ॥
कंकालपिंचधृग्घस्तः कक्षतुल्योच्छ्रयो भवेत् ।
भुजान्ता मणिबन्धाता द्व्ययन्तरं षोडशांगुलम् ॥ १८ ॥
अर्कमात्रं तु वा प्रोक्तं पिञ्च दण्डस्तु हस्ततः ।
तत्समं पिञ्च्छदैर्घ्यं स्यात् देवनासाग्रमात्रकम् ॥ १९ ॥
कंकालदण्डमानन्तु देवस्याधो गलान्तकम् ।
दंडाग्रेकारयेत् धीमान् कंकालं हि मुनीश्वराः ॥ २० ॥
योषितोदेव कन्याः स्युः स्तननाभ्यन्तसीमकाः ।
भूतरूपाणि सर्वाणि त्रिमुखेनेच्छया तथा ॥ २१ ॥
एषएवपरोदेवो नग्नः कंकाल वर्जितः ।
विकीर्णोभय पार्ऽस्वस्थ जटालकविभूषितः ॥ २२ ॥
कटिदेशे प्रर्तव्यः फणिसूत्रेण वेष्टितः ।
सत्कपालञ्चवरदं वामहस्तन्तु कल्पयेत् ॥ २३ ॥
दिव्यढक्का समायुक्तं वामस्थमपरं करम् ।
शिखिपिञ्छधरं कुर्यात् सव्यस्थमपरं करम् ॥ २४ ॥
व्यालः पार्श्वस्थितः कार्यः पूर्वसव्यो मृगास्यगः ।
सव्यं कोण समायुक्तं अथवा परिकल्पयेत् ॥ २५ ॥
कपाल हस्त पृष्ठन्तु नाभिदघ्नं प्रकल्पयेत् ।
नाभेस्तं मणिबन्धान्तं षोडशागुल ईरितः ॥ २६ ॥
डमरूच्चन्तु कर्णान्तं तद्धस्तमणिबन्धनात् ।
कर्णान्तं षोडशैर्मात्रैः शेषं कंकालवद्भवेत् ॥ २७ ॥
भिक्षाटनो हरः प्रोक्तः पृथग्विष्णुयुतो न वा ।
स्थापनं च समासेन वक्ष्येऽहं मुनिपुंगवाः ॥ २८ ॥
कालः प्राग्वत् समुद्दिष्टस्तद्वदुक्तांकुरक्रिया ।
रत्नन्यासं ततः कृत्वा देवे भूते यथाक्रमात् ॥ २९ ॥
जायासुचपृथक् पीठे चैकत्र च गुरूत्तमः ।
अथवा रत्नविन्यासं कृष्णादीनां विसर्जयेत् ॥ ३० ॥
नेत्राणां मोक्षणं कृत्वा बेरशुद्धिमतः परम् ।
जलाधिवासनं ग्रामप्रदक्षिण पुरस्सरम् ॥ ३१ ॥
यागमण्डपमासाद्य पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
तद्दिगश्राणि वृत्ताभ नवपञ्चैककुण्डकम् ॥ ३२ ॥
उद्वास्य शिल्पिनं विद्वान् भोजयेत् तद्विशुद्धये ।
पुण्याहं वास्तुहोमं च स्थण्डिलं शयनं पृथक् ॥ ३३ ॥
स्नपनं कौतुकं तेषां पृथक् कृत्वा तु शोधयेत् ।
मध्ये देवं च तद्दक्षे जाया भूतानि वामके ॥ ३४ ॥
यथावच्छाययेत् सर्वान् पृथक्वस्त्रादि भूषितान् ।
पृथक् कंकाल दण्डश्चेत् शिरोदेशेतु शाययेत् ॥ ३५ ॥
शक्रशांकरयोर्मध्ये न्यसेत् कुंभञ्च वर्धनीम् ।
अन्येषां च शिरोदेशे घटं जाया सुवर्धनीम् ॥ ३६ ॥
विन्यस्य गन्धपुष्पाद्यैः पूजयेत् स्वस्वमन्त्रयुक् ।
वीरेशाय नमश्चेति भूतकुंभे यजेत् गुरुः ॥ ३७ ॥
नन्दनायै नमश्चेति तद्वर्धन्यां यजेत् हृदा ।
कंकालकुंभे कंकालं न्यस्त्वा तत्वादिकान्न्यसेत् ॥ ३८ ॥
तत्वादयः शिवे प्राग्वत् वीरेशे पुनरुच्यते ।
मूर्तयः प्राग्वदेवस्युः प्रमुखोदुर्मुखस्तथा ॥ ३९ ॥
प्रमोदश्चतदामोदो विघ्नराडिति मूर्तिपाः ।
विष्नूक्तवत् स्यात् कंकाले तथाहोमं समाचरेत् ॥ ४० ॥
कुण्डाग्निसंस्कृतिं कृत्वा समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलैः सस्येन्द्रकैस्सार्धं साक्षतैर्होममाचरेत् ॥ ४१ ॥
पलाशखादिराश्वत्थोदुंबरो दिक्षु संमताः ।
शमी च वटश्रीवृक्ष मायूरावह्नि कोणतः ॥ ४२ ॥
प्रधानेपि पलाशस्यात् स च सर्वत्र वामतः ।
देशिकेन्द्रः प्रधाने तु देवानावाह्य तर्पयेत् ॥ ४३ ॥
ततो द्वितीयदिवसे देवकुंभाग्नि तर्पणम् ।
पूजितो वस्त्र हेमाद्यैः मूर्तिपैः प्राप्त दक्षिणाः ॥ ४४ ॥
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात् न्यस्त्वाबिंबपुरो घटान् ।
कुंभाम्मनुं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ॥ ४५ ॥
वर्धन्यामनुमादाय तस्य पीठांबुजे न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय तेषां च हृदि विन्यसेत् ॥ ४६ ॥
तत्तत् कुंभजलैः स्नाप्य स्नपनञ्चोत्सवं महत् ।
नैवेद्यं च प्रतिष्ठान्ते देशिकेन्द्रस्तु कारयेत् ॥ ४७ ॥
अनुक्तमत्रसंग्राह्यं सामान्यं स्थापनोक्तवत् ।
एवं यः कुरुतेमर्त्यः स पुण्यांगतिमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥
मध्य सूत्रादि सूत्राणां द्व्यंगुल द्व्यंगुलञ्च यत् ।
अंगानामपि सर्वेषां तेषां वै सन्निवेशनम् ॥ ४९ ॥
हस्तानामपि संख्या च वस्त्राण्याभरणानि च ।
मुद्राश्वेतादि वर्णं च देवानां संस्थिति स्थिताः ॥ ५० ॥
आचार्यशिल्पिकर्तृणां यथा शोभञ्च वाञ्च्छया ।
भवेत् सामान्यमेतत् हि सर्वदेवेषु च द्विजाः ॥ ५१ ॥
एषां प्रतिष्ठा सर्वत्र बालस्थानान्विता न वा ।
भिक्षाटने च कंकाले प्रतिष्ठैवं समीरिता ॥ ५२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे भिक्षाटन प्रतिष्ठा विधिः
द्विपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
पादे पादुकया युक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम्
सयज्ञ सूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम्
आबद्ध क्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्जवलम्
समभङ्गयुतं वापि कान्तियुक्तनिजाङ्गकम्
नानागण् समायुक्तं नानाभूतसमाकुलम्
असव्य भूतमूर्धस्थ बलिपात्रेण संयुतम्
एष एव परोदेवः नग्नः कङ्कालवर्जितः
विकीर्णोभय पार्श्वस्थ जटालकविभूषितः
कटिप्रदेशे प्रकर्तव्यः फणिसूत्रेण वेष्टितः
सत्कपालं च वरदं वाम हस्तं तु कल्पयेत्
दिव्यढक्का समायुक्तं वामस्थमपरंकरम्
शिखिपिञ्छधरं कुर्यात् सव्यस्थमपरंकरम्
व्यालपार्श्वस्हितः कार्यः पूर्वसव्योमृगास्यगः
सव्यं कोण समायुक्तं अथवा परिकल्पयेत्
पादे पादुकया युक्तं चतुर्दोर्भिस्समन्वितम्
सयज्ञ सूत्रं शान्तं च गमनोन्मुखमीश्वरम्
आबद्ध क्षुरिकं सौम्यं कपर्द मकुटोज्ज्वलम्
क्षौमाम्बरं स्थितं कुर्यात् सुन्दरं तं विभूषितम्
सशङ्ख पत्रिका वामे दक्षिणे नक्र कुण्डलम्
दक्षिणं कुञ्चितं पादं वामपादं तु सुस्थितम्
प्रहारं दक्षिणे हस्ते ढक्कां वामे तु पूर्वयोः
सव्य मध्याङ्गुलाग्रं तु कृष्ण जिह्वाग्रगं भवेत्
वामेकरेऽपरे पिञ्छदण्डकं कालदण्डकम्
उभयोर्दण्डयोर्मूलं स्कन्धमूलोपरि स्थितम्
नानागण समायुक्तं नानाभूतसमाकुलम्
असव्यभूतमूर्धस्थ बलिप्रात्रेण संयुतम्
कङ्कालपिञ्छधृग्धस्तः कक्षतुल्योच्छ्रयो भवेत्
५३. त्रिपञ्चाशत्तमे पटले बलिभर्तुः प्रतिष्ठा विधिः
बलिर्भर्तुः प्रतिष्ठान्तु वक्ष्ये तल्लक्षणन्तुवै ।
नित्योत्सवे तु कथितं सूत्राद्यञ्चेन्दुमलिवत् ॥ १ ॥
प्रायश्चितादिके वाथ सर्वकाम प्रसिद्धये ।
नित्योत्सवेपि तत् श्रेढन्तन्मन्त्रैश्च विशेषतः ॥ २ ॥
प्रतिष्ठाञ्च समासेन प्रवक्ष्यामि मुनीश्वराः ।
कालोंकुरक्रियारत्नन्यासो वै दृष्टिमोचनम् ॥ ३ ॥
शुद्धिः प्रदक्षिणं ग्राम प्रभृतीनां जलस्थितिः ।
पूर्वमेवोदितं यस्मात् तद्वत् सर्व समाचरेत् ॥ ४ ॥
मण्डपं कारयेत् तत्र नवपञ्चैककुण्डकम् ।
कुण्डानि वृत्तान्यश्राणि तद्दिगश्राणि वा भवेत् ॥ ५ ॥
कुण्डं वृत्तं प्रधानंस्यात्रिषु पक्षेषु वै द्विजाः ।
पश्चात् शिल्पिनं उद्वास्य ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत् ॥ ६ ॥
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा वास्तुहोमन्तु कारयेत् ।
जलादुत्तीर्य बिंबन्तु मृदाद्यैस्नपनं नयेत् ॥ ७ ॥
गन्धादिना ततोभ्यर्च्य कौतुकं बन्धयेत् ततः ।
शयनं कल्पयेत् पश्चात् तस्यां स्थण्डिलं पूर्वकम् ॥ ८ ॥
शयनेशाययेद्देवं रक्तवस्त्रादि भूषितम् ।
पूर्ववत् स्हापयेत् कुंभान् परितश्शिवकुंभकम् ॥ ९ ॥
सुवस्त्राढ्यं शिरोदेशे सर्वे वस्त्रादि भूषिताः ।
शिवंकुंभे यजेदस्त्रन्देवं पाशुपताह्वयम् ॥ १० ॥
तल्लक्षणोक्तरूपन्तु ध्यात्वागंधादिभिस्तदा ।
हुं फट् इति मन्त्रेण चतुर्थ्यन्तेन नामतः ॥ ११ ॥
दीपंश्लीं पशुपूर्वञ्च हुं च फण्णम इत्यपि ।
मन्त्रेण वाथ संपूर्णन्देवं पाशुपताह्वयम् ॥ १२ ॥
अकाराद्यौकारान्ताश्च स्वरास्सद्यादयो मताः ।
ओंकाराद्याफडन्ताश्च मन्त्रास्स्युहृदयादयः ॥ १३ ॥
मन्त्रेण विधिवत् भिन्ना ओंकाराद्याहृदादयः ।
हृदयादि समोपेता हुंफडन्ताः नमोन्तकाः ॥ १४ ॥
हृत्पुटाजात मूर्त्या च विद्यादेहाणुनापि वा ।
हुंकारकल्पितेनैव ह्रदासंपुरितेन च ॥ १५ ॥
वज्रादीनायुधान्यष्टौ परितोभ्यर्चयेत् गुरुः ।
तत्त्व तत्त्वेश्वरान्यस्त्वा न्यसेन्मूर्तीश्च पूर्ववत् ॥ १६ ॥
मूर्तीशांश्च न्यसेद्धीमान् वज्रादीन् देशिकोत्तमः ।
कृत्वा कुण्डेषु संस्कारं संपाद्य च शिवानलम् ॥ १७ ॥
समित् घृतान्नसस्येन्द्र तिललाज समन्वितम् ।
पूर्वोक्तमूलब्रह्मांगैर्होमं पूर्वोक्तसंख्यया ॥ १८ ॥
तत्वमूर्त्यादिमन्त्रैश्च सार्धं कुर्यात् गरूत्तमः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटा इन्द्रापि दिक्षु च ॥ १९ ॥
शमीखादिरश्रीवृक्ष पिप्पला अग्निकोणतः ।
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् द्वितीयेह्वयेमाचरेत् ॥ २० ॥
संपूज्यदेशिकाकादींश्च दक्षिणान्दापयेत् ततः ।
प्रतिमाग्रेघटान्यस्वा तत् कुंभात्तुमनुं हृदि ॥ २१ ॥
न्यसेत् पीठांबुजेतस्य परिवारमनुन्यसेत् ।
स्नपनं चोत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेन्नवा ॥ २२ ॥
अनुक्तमत्रसामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ।
एवमस्त्रप्रतिष्ठान्तु यः कुर्यादस्त्रमूर्तिनः ॥ २३ ॥
यात्त्येव च सुखं मोक्षमिहापि च परत्र च ॥ २३१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे बलिभर्तुः प्रतिष्ठा विधिः
त्रिपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
५४. चतुष्पञ्चाशत्तमे पटले शरभेश्वर प्रतिष्ठाविधिः
शरभेशप्रतिष्ठान्तु वक्ष्ये लक्षणपूर्विकाम् ।
पक्ष्याकारं सुवर्णाभं पक्षद्वय समन्वितम् ॥ १ ॥
उर्ध्वपक्षसमायुक्तं रक्तनेत्रद्वयान्वितम् ।
पादैस्सिंहपदाकारैश्चचुतुर्भिश्च समन्वितम् ॥ २ ॥
सुतीक्ष्णनखसंयुक्तैः ऊर्ध्वस्थैर्वेद पादकैः ।
दिव्यलांगूलसंयुक्तं सुविकीर्ण जटान्वितम् ॥ ३ ॥
कन्धरोर्ध्वंनराकारं दिव्यमौकि समायुतम् ।
सिंहास्यं भीमदंष्ट्रंच भीमविक्रमसंयुतम् ॥ ४ ॥
हरन्तं नरसिंहन्तु जगत् संहरणोद्धतम् ।
कृताञ्जलिपुटोपेतं निश्चेष्टित महातनुम् ॥ ५ ॥
नम्रदेहन्तदुर्ध्वास्यं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् ।
पादाभ्यामंबरस्थाभ्यां कुक्षिस्थाभ्याञ्च तस्य तु ॥ ६ ॥
गगनाभिमुखं देवं कारयेत् शरभेश्वरम् ।
एवं लक्षणमादिष्टन्तस्य मन्त्रश्च कथ्यते ॥ ७ ॥
अष्टवर्गादिमंबीजं चतुर्दशविभूषितम् ।
षष्ठस्वरसमोपेतं बिन्दुनाद समन्वितम् ॥ ८ ॥
शारम्भं बीजमत्युक्तं शरभेश्वर इत्यपि ।
ततो हरिहरस्त्वेवं चतुर्थ्यन्तं पदद्वयम् ॥ ९ ॥
आदौ प्रणवसंयुक्तन्नमस्कारान्तसंयुतम् ।
योजयेच्छरभेशार्थं पूजादिष्विष्टसिद्धये ॥ १० ॥
कल्पयेदाद्यवर्णेन ब्रह्माण्यंगानि देशिकः ।
वज्रदेहो भवेदाद्यः खादकश्च वियोजकः ॥ ११ ॥
मारणोदीर्घहस्तस्तु तीक्ष्णदंष्ट्रो जटाधरः ।
बलिप्रियेण चाष्टौस्युः प्राग्दिगारभ्य संस्थिताः ॥ १२ ॥
पूजायाञ्च प्रतिष्ठादौ क्रमेण परितस्थिताः ।
स्वनामाद्यक्षरेणैषां मन्त्राणामुध्दृतिर्भवेत् ॥ १३ ॥
कुर्याश्छिलादिविष्टेन द्रव्येण शरभेश्वरम् ।
प्रतिष्ठां च ततः कुर्यात् शुभलग्नोदयेऽहनि ॥ १४ ॥
अंकुरार्पणकार्यन्तु तद्विधानेन कारयेत् ।
नेत्राणाअमपिरत्नानाम्मोक्षणं न्यासमाचरेत् ॥ १५ ॥
मृदादिशोधनं ग्रामप्रभृतीनां प्रदक्षिणम् ।
जलाधिवासनं प्राग्वत् पृथक् कुर्यात् हरेहरौ ॥ १६ ॥
मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा वेदाश्रन्नवकुण्डकम् ।
पञ्चाग्न्यायतनोपेत मेकाग्न्यायतनेन वा ॥ १७ ॥
स्थपत्युद्वासनं पुण्य तोयसेचनमाचरेत् ।
विप्रभुक्तिन्तदुच्छिष्टोद्वासनं मार्जनं पुनः ॥ १८ ॥
पुण्याहं वास्तु पूजाग्निकार्यं स्थण्डिल कल्पनम् ।
शयनं स्नपनं प्राग्वत् बन्धनं कौतुकस्य च ॥ १९ ॥
पृथक् द्वयोस्समादिष्टं शयनारोहणन्नयेत् ।
उकक् पादं यथादेवं पूर्वदिङ्मस्तकं यथा ॥ २० ॥
भिन्नपीठो हरिस्तर्हि वामेतं शाययेत् प्रभो ।
रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य कुंभस्थापनमारभेत् ॥ २१ ॥
विन्यसेत् शिवकुंभं च विष्णुकुंभं च विन्यसेत् ।
स सूत्रसापिधानञ्च सवस्त्राद्यं शिरोन्तिके ॥ २२ ॥
परितोष्टौघटान्यस्त्वा स्वर्ण वस्त्रादि संयुतान् ।
ससूत्रान् सोदकान्वज्रदेहाद्यैरप्यधिष्टितान् ॥ २३ ॥
प्रागुक्ताणु स्वरूपज्ञो गंधाद्यैरर्चयेत् गुरुः ।
हृत्पुटाजातमूर्त्यातानावाह्य सकलीकृतम् ॥ २४ ॥
विधाय हृत् पुटेनैव मूलेनावाह्यतन्मनुम् ।
शरभेशमनुन्यस्त्वा यजेत् विष्णौ सदुक्तवत् ॥ २५ ॥
मूर्तिमूर्तीश्व न्यासं कारयेत् प्राग्देव हि ।
मूर्तयो वज्रदेहाद्यास्तदीशाना इति स्मृतः ॥ २६ ॥
ततो होमं प्रकुर्वीत कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ।
समिद्भिरपिपालाशैः घृतेन चरुणापि च ॥ २७ ॥
तिलैर्लाजैश्च सस्येन्द्रैः मूर्तीशान्यणुभिर्युतम् ।
पूर्णांहुत्वा द्वितीयेह्नि वह्निकुंभामरार्चनम् ॥ २८ ॥
संप्राप्तदक्षिणस्तुष्टो गुरुस्संपूजितस्सह ।
मूर्तिपाद्यर्यथायोग्यं मन्त्रन्यासं समारभेत् ॥ २९ ॥
देवेशाग्रेघटान्यस्वा संकल्प्य स्थण्डिलं गुरुः ।
कुंभात् बीजं समादाय शरभेश हृदि न्यसेत् ॥ ३० ॥
विष्णुबीजं समादाय नरसिंह हृदिन्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठाब्जे परितो न्यसेत् ॥ ३१ ॥
तत्तत् कुंभोदकैश्चैव स्नापयेत्परमेश्वरम् ।
स्नपनं कारयित्वा तु नैवेद्यं चोत्सवं नयेत् ॥ ३२ ॥
एवं देवं प्रतिष्ठाप्य प्रत्यहं तं समर्चयेत् ।
अर्चनं प्राग्वदेव स्यत् किन्तु मन्त्रैस्तु शारभः ॥ ३३ ॥
स्नपनोत्सव कर्माद्यं तदर्थं विधिना चरेत् ।
देशिकश्चास्य मन्त्रैस्तान्नाशयेत् शत्रु वर्गिनः ॥ ३४ ॥
सर्वव्याधिसमुत्पत्तौ मन्त्रेणानेन नाशयेत् ।
वश्याकर्षण विद्वेषमनेन विधिना नयेत् ॥ ३५ ॥
अनुक्तमत्रसंग्राह्यं सामान्यस्थापनोक्तवत् ।
कुर्यादेवं स्थापनं तु योनरश्शरभेश्वरे ॥ ३६ ॥
भक्त्या भावनया सार्धं तस्यैवं कलये द्विजाः ।
इयत्ता पुण्य संघस्य भोगान् भुक्त्वेह जन्मनि ॥ ३७ ॥
वाञ्छितांस्तान् परत्रापि प्राप्नोति पदमैश्वरम् ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शरभेश्वर प्रतिष्ठाविधिः
चतुष्पञ्चाशत्तमः पटलः ॥
पक्ष्याकारं सुवर्णाभं पक्षद्वयसमन्वितम् ।
ऊर्ध्व पक्ष समायुक्तं रक्तनेत्रत्रयान्वितम् ॥
पादैस्सिंह पदाकारैः चतुर्भुजश्च समन्वितम् ।
सुदीक्ष्ण नवसंयुक्तैः ऊर्ध्वस्थैः वेदपादकैः ॥
दिव्यलाङ्गूल संयुक्तं सुविकीर्णं जटान्वितम् ।
कन्धरोर्ध्व नराकारं दिव्यमौलि समायुतम् ॥
सिंहास्यं भीमदंष्ट्रं च भीमविक्रम संयुतम् ।
हरन्तं नरसिंहन्तु जगत्संहरणोद्घतम् ॥
कृताञ्जलि पुटोपेतं निश्चेष्टित महातनुम् ।
नम्रदेहं तदूर्ध्वास्यं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् ॥
पादाभ्यां अम्बरस्थाभ्यां कुक्षिस्थाभ्यां च तस्य तु ।
गगनाभिमुखं देवं कारयेत् शरभेश्वरम् ॥
५५. पञ्चपञ्चाशत्तमे पटले चण्डेशाद्यनुग्रह विधिः
अथ चण्डेश नन्दीशं विष्ण्वनुग्रहकृत् प्रभोः ।
प्रतिष्ठां संप्रवक्ष्यामि तल्लक्षण पुरस्सरम् ॥ १ ॥
उमया सहितस्याऽथ चन्द्रशेखर मूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ॥ २ ॥
एवं जानुरुनाभ्यन्त स्तनवक्षो गलास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितंवापि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥ ३ ॥
देवेक्षणसमोपेतं मद्भक्तं चण्डनायकम् ।
सर्वांगसुन्दरं कुर्यात् कनिष्ठदशतालतः ॥ ४ ॥
मालाग्रं देववरदे कटकेनेतरेण तु ।
देवश्शिरसि चण्डस्य मालया परिवेष्टयेत् ॥ ५ ॥
नन्दीश्वर प्रसादे तु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
द्विनेत्रं द्विभुजं शान्तं कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥ ६ ॥
सुविकीर्ण जटोपेतं जटामकुटकान्वितम् ।
आभंगसहितं कुर्यादागम शवणोन्मुखम् ॥ ७ ॥
नन्दीश्वर प्रसन्नन्तं कारयेत् पूर्व मानतः ।
नन्दीश्वरानुग्रहस्त्वेवं तद्वद्विष्णुप्रसादकृत् ॥ ८ ॥
हित्वानन्दीश्वरन्तस्मिन् विष्णुं तल्लक्षणान्वितम् ।
सचक्राञ्जलि हस्तञ्च शंखाब्जापरहस्तकम् ॥ ९ ॥
कारटेद्देव एषस्या च्चक्रदो विष्णुमूर्तिनः ।
कारयेदेव मेवान्य प्रसादाभिमुखं शिवम् ॥ १० ॥
इत्थं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यंमंकुरं रत्नविन्यासमुभयत्र च ॥ ११ ॥
नेत्रमोक्षं तथाशुद्धिं पुरादीनां प्रदक्षिणम् ।
तोमाधिवासनं यागमण्डपस्य प्रकल्पनम् ॥ १२ ॥
कुण्डानामथवृत्ताश्र दिगश्राणान्तु कल्पनम् ।
नवपञ्चैक संख्यानां लक्षणैः पूर्ववत् द्विजाः ॥ १३ ॥
तक्षकोद्वासनं विप्र भिक्तिं पुण्योदसेचनम् ।
वास्तुहोमन्तु वेद्यान्तु स्थण्डिलं शयनं पृथक् ॥ १४ ॥
स्नपनं कौतुकं चैव देवानां पूर्ववत् पृथक् ।
आरोहणं च शययायाः तस्याञ्च शयनं नयेत् ॥ १५ ॥
देवास्त्वनुग्रहीताये भिन्नपीठ स्थिता यदि ।
देवेश पादमूलेतु तेषां च शयनं नयेत् ॥ १६ ॥
देवोत्तमांगदेशेतु शिवकुंभञ्चवर्धनीम् ।
अनुग्रहीतदेवानां तत्तन्मूर्त्यष्टकं मतम् ॥ १७ ॥
तत्तदध्याय संसिद्धिं संग्राह्यं मुनि पुंगवाः ।
कृत्वाकुण्डाग्निसंस्कारं द्रव्यैर्होमं समारभेत् ॥ १८ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलशाल्यक्षतैः क्रमात् ।
सत् पलाशवटप्लक्षो दुंबराः पूर्वतो भवेत् ॥ १९ ॥
शमीखादिर श्रीवृक्षा अश्वत्थावह्निकोणतः ।
प्रधानस्य पलाशस्स्यात् स च सर्वत्र वामतः ॥ २० ॥
चण्डनन्दीश विष्णूश्च प्रधाने तर्पयेत् गुरुः ।
निष्कृतौ पूर्णयोपेतं होमकर्म पृथक् नयेत् ॥ २१ ॥
द्वितीयेतु ततः श्शुद्धो मूर्तिपैः तत्वविद्गुरुः ।
संपूज्योद्धृत्य देवांस्तु कुंभान् कुण्डेषु पावकान् ॥ २२ ॥
सुमुहूर्तेऽठ संप्राप्ते सन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
वस्त्रहोमागुलीयादि पूजितोमूर्तिपादिभिः ॥ २३ ॥
संप्राप्तदशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ।
कृतस्थण्डिलका धारा बिंबाग्रेतु घटा न्यसेत् ॥ २४ ॥
कुंभान्मनुं समादाय शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्यामनुमादाय तत् पीठोपरि विन्यसेत् ॥ २५ ॥
देवी सहासनाचेत्तु तस्याहृदि मनुन्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्यपरितो न्यसेत् ॥ २६ ॥
चण्डेशादिषु देवेषु तत्तत् कुंभान् मनुं न्यसेत् ।
तत्तत् घटोदकः स्तत्तत् द्देवमप्यभिषिञ्चयेत् ॥ २७ ॥
स्नपनंञ्चोत्सवं भूरिनैवेद्यं कारयेन्नवा ।
देवी विभिन्नपीठा चेत् कल्याणं कारयेद्गुरुः ॥ २८ ॥
एवं च कुरुतेमर्त्यः सोन्ते मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे चण्डेशाद्यनुग्रह विधिः
पञ्चपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
उमया सहितस्याथ चन्द्रशेखरमूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ॥
एवं जानूरुनाभ्यन्तस्तनवक्षोगकास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितं वाऽपि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥
हित्वा नन्दीश्वरं तस्मिन् विष्णुं तल्लक्षणान्वितम् ।
सचक्राञ्चलिहस्तं च शङ्खब्जापरहस्तम् ।
कारयेद्देवे-एषस्याच्चक्रदोविष्णुमूर्तिनः
उमया सहितस्याथ चन्द्रशेखमूर्तिनः ।
वामे वा दक्षिणे वापि कारयेद्देशिकोत्तमः ॥
एवं जानूरुनाभ्यन्तस्तनवक्षोगकास्यगम् ।
सुखासीनं स्थितं वाऽपि कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥
देवेक्षणसमोपेतं मद्भक्तं चण्डनायकम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं कुर्यात् कनिष्ठदशतालतः ॥
मालाग्रं देववरदे कटकेनेतरेण तु ।
देवश्शिरसि चण्डस्य मालया परिवेष्टयेत् ॥
नन्दीश्वरप्रसादे तु विशेषः कश्चिदिष्यते ।
द्विनेत्रं द्विभुजं शान्तं कृताञ्जलि पुटान्वितम् ॥
सुविकीर्ण जटोपेतं जटामकुटकान्वितम् ।
आभङ्गसहितं कुर्यात् आगमश्रवणोन्मुखम् ॥
नन्दीश्वरं प्रसन्नं तं कारयेत्पूर्वमानतः ॥
५६. षट्पञ्चाशत्तमे पटले भक्तानुग्रहदेवस्थापन विधिः
भक्तानुग्रहदेवस्य तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
स्थापनं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
सदाशिवादेयो देवाः प्रागेव प्रतिपादिताः ।
त एवानुग्रपराः भक्तानुग्राहकामताः ॥ २ ॥
देवदानव गंधर्व मुनयो मनुजातयः ।
पिपीलिका गजाद्यन्ताः जंगमास्थावराश्चये ॥ ३ ॥
तेऽनुग्राह्या स्मृताश्शास्त्रेऽनुग्रहो बहुधामतः ।
दीक्षा व्याख्यानं संस्पर्शाऽवलोकोक्ति मुखोद्विजाः ॥ ४ ॥
शिवाधिष्टित देहस्तु मरणं याति यो नरः ।
सनरश्शिव एव स्यात् सर्वपाप बहिष्कृतः ॥ ५ ॥
तस्मादुत्क्रान्तिकालेतु स्वेष्टलिंगन्तु संस्पृशन् ।
प्राणमोक्षं च कुर्याद्यः स शिवोनाऽत्र संशयः ॥ ५ ॥
सुसंस्पृष्टोक्त गोत्रादि देहं कृत्वातु साकृतिम् ।
आसीनां वा स्थितां वापि शयितां शुभलक्षणाम् ॥ ६ ॥
कृताञ्जलि पुटोपेतां प्रतिमां लोहपूर्वकैः ।
द्रव्यैस्सदाशिवाद्यान्तु कृत्वा संस्थापयेत्सुधीः ॥ ८ ॥
तत्पीठानथ तद्देवाकृतिं कुर्यात् गुरुस्सुधीः ।
भक्तानुग्रह देवस्य लक्षणं त्वेवमीर्तितम् ॥ ९ ॥
संस्थापनमथोवक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
कालः प्राग्वत् समुद्दिष्ट स्तथैवांकुरकर्म च ॥ १० ॥
रत्नन्यासं तथैवाक्षिमोचनं बेर शोधनम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं मध्यमे त्वधिवासनम् ॥ ११ ॥
प्रतिष्ठामण्डापाख्यं यत् पूर्वोक्त विधिना चरेत् ।
कुण्डानिकारयेत्तत्र नवपञ्चैक सख्यया ॥ १२ ॥
चतुरश्राणि कार्याणि प्रधानं वृत्तमेव वा ।
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिं पुण्योद सेचनम् ॥ १३ ॥
स्थैण्डिलं शयनं स्नानं तद्वत् कौतुकबन्धनम् ।
शयनारोहणं कुंभस्थापनं पूर्ववन्नयेत् ॥ १४ ॥
तत्पादेभक्तकुंभन्तु तत्तद्ध्यान समन्वितम् ।
आत्ममन्त्र समोपेतं विद्येश्वर घटान्वितम् ॥ १५ ॥
तद्वन्मूर्त्यादिविन्यासं प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
अग्निकुण्डादिसंस्कारं कृत्वा होमं समाचरेत् ॥ १६ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैर्वेणुयवैर्द्विजाः ।
पलाशोदुंबराश्वत्थ न्यग्रोधाः प्राग्दिगादितः ॥ १७ ॥
शम्यपामार्गश्रीवृक्ष प्लक्षाश्चाग्नेयगोचराः ।
प्रधानेतु पलाशस्यात् यस्या भावस्स एव हि ॥ १८ ॥
ततो द्वितीयदिवसे कृतकुंभाग्नि पूजितः ।
पूजितोवस्त्रहेमाद्यैर्मूर्तिपाद्यैस्समन्विताः ॥ १९ ॥
संप्राप्तदशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ।
मन्त्रन्यासन्ततः कुर्यात् न्यस्त्वाबिंबपुरोघटान् ॥ २० ॥
कुंभान्मन्त्रं समादाय देवस्य हृदये न्यसेत् ।
देव्या देवस्समायुक्तो यदि देवी मनुं गुरुः ॥ २१ ॥
विन्यसेत् हृदये देव्या ने चेत् पीठेतु विन्यसेत् ।
ततः कुंभाजलेनाथऽथ तौ च संस्नापयेत् सदा ॥ २२ ॥
भक्तकुंभस्य बीजन्तु तत भक्त हृदयेन्यसेत् ।
आदायबीजान्यन्येभ्यः पीठस्य परितो न्यसेत् ॥ २३ ॥
तत् कुंभस्थ जलेनापि स्नापयेत् पीठमादरात् ।
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यन्दापयेत् ततः ॥ २४ ॥
उत्सवन्तु तदन्ते स्यात् एतत् सामान्यमीरितम् ।
विशेषस्त्रिपुरघ्नादि प्रतिष्ठाविधि चोदितः ॥ २५ ॥
तथा भक्तप्रतिष्ठोक्त विधिना च समन्विताः ।
एवं यः मर्त्यः स पुण्यांगतिमाप्नुयात् ॥ २६ ॥
पुत्रार्थि लभते पुत्रान् धनार्थि धनमाप्नुयात् ।
देवार्थी देवमाप्नोति मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ॥ २७ ॥
यान्यान् कामयते भोगान् तान्सर्वानाप्नुयान्नरः ।
मृतमुद्दीश्य यः कुर्यात् तत् पुत्रः पौत्र एव वा ॥ २८ ॥
जीवन्नेवाथवा कुर्यात् आत्मानं शिवसंज्ञितम् ॥ २८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे भक्तानुग्रहदेवस्थापन विधिः
षठपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
सुसंस्पृटोक्त गोत्रादि देहं कृत्वा तु साकृतिम् ।
आसीनां स्थितां वापि शयितां शुभलक्षणाम् ॥
कृताञ्जलिपुटोपेतां प्रतिमां लोह पूर्वकैः ।
द्रव्यै स्सदाशिवाद्यां तु कृत्वा संस्थापयेत् सुधीः ॥
५७. सप्तपञ्चाशत्तमे पटले कालारिकामान्तक प्रतिष्ठाविधिः
वक्ष्ये कालारि कामघ्न प्रतिष्ठां लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कपर्दमकुटान्वितः ॥ १ ॥
कुञ्चितासव्यपादस्तु व्याघ्र चर्मांबरान्वितः ।
ततोद्धृत सदक्षांघ्रिस्तीक्ष्णदंष्ट्रोग्रनासिकः ॥ २ ॥
दक्षहस्तथ शूलोवा वामहस्तस्थ सूचिकः ।
दक्षहस्तस्थ परशुर्नागपाशोऽथ वामगः ॥ ३ ॥
कटाक्षदृष्टिदेवस्य कालदेवे व्यवस्थितः ।
शूलंह्यधोमुखं प्रोक्तं कालकुण्डस्थमेव वा ॥ ४ ॥
सूचिमुद्रासमोपेत करोच्चन्नाभिसीमकम् ।
तद्धस्तमणिबन्धाच्च पार्श्वमध्यं कलांगुलम् ॥ ५ ॥
कर्णान्तं शूलहस्ताग्रं तद्धस्तमणिबन्धकात् ।
कर्णाग्रंतद्वितालं स्यात् दोस्समं परहस्तकम् ॥ ६ ॥
कर्णाग्रमणिबन्धान्तं यवञ्चेति प्रकीर्तितम् ।
मूर्ध्नोदक्षकरीनित्यं वामनासापुटादयः ॥ ७ ॥
नाभेस्सव्ये च वामांघ्रेरग्रे सूत्रं पुरो भवेत् ।
तत् सूत्रान्मेद्रमूलस्य वामभागोन्तरोमतः ॥ ८ ॥
स्थितजान्वन्तरं सूत्रद्वामे सूत्रमूदीरितम् ।
अधोद्धृतांघ्रि जानूच्चं कट्यग्र सममेव हि ॥ ९ ॥
जंघमध्यात् समोच्चन्तत् तलाग्रान्तमिति स्मृतम् ।
दक्षपादस्य पार्ष्णाग्रं तिथिस्स्यात् सूत्रदक्षिणे ॥ १० ॥
परहस्तौ च कटकौ शूलहस्तस्थैव च ।
तत् सूत्रन्दक्षिणेनाभि विद्येश्वर यवं भवेत् ॥ ११ ॥
सूत्रादन्वित जान्वन्तो गुणवह्ण्यंगुलो भवेत् ।
उद्धृतस्य तलस्याग्र जंघायास्मृति मात्रकम् ॥ १२ ॥
कालन्तु पतितं कुर्यात् तत् प्लुताक्षन्तु मूर्च्छितम् ।
उद्गिरद्रक्तवस्त्रं च तथालोहितमूर्धजम् ॥ १३ ॥
शूलपाशकरञ्चैव विकीर्ण चरणान्वितम् ।
दंष्ट्राकरालवदनं रक्तभ्रूरक्तलोचनम् ॥ १४ ॥
देवस्थन्नाभिमानेन नवतालेन कारयेत् ।
कृताञ्जलिपुटं वापि कारयेत् कालमादरात् ॥ १५ ॥
अथवाथहराल्लिंगात् निर्गतात् पतितन्नयेत् ।
कालान्तलिंगमानाद्यं लिंगोद्भूतोक्तवन्नयेत् ॥ १६ ॥
त्रिभंगेनस्थितश्चान्योऽधिमुखो भस्मविग्रहः ।
बद्धपुष्पाञ्जलिः पार्श्वे मार्कण्डेयस्थितोवरः ॥ १७ ॥
कर्तव्यः कालतोभीत स्सन्तुष्टो नु हरेण तु ।
मार्कण्डेयोनुमानेन युक्तो वा वर्जितस्तुवा ॥ १८ ॥
अपस्मारशरीरस्थ चरणेन युतो न वा ।
कालाग्निरेवमाख्यातो मन्मथान्तक उच्यते ॥ १९ ॥
अग्रेतुदक्षिणामूर्तेर्योगनिष्ठस्य मन्मथम् ।
कुर्यात्तु पतितं दृष्टिपातादेव च तत्क्षणात् ॥ २० ॥
भक्त्वा दशांशन्देवोच्चमेकाद्या सप्तभागिकम् ।
मन्मथोत्सेधमुद्दिष्टं स तु हेम विभूषितः ॥ २१ ॥
शुद्धजाम्बूनदः प्रख्यः पुष्पपञ्चेषु संयुतम् ।
मीनकेतुस्तथैवेक्षु कार्मुका कृतिसंयुतः ॥ २२ ॥
देवभागवसन्ताख्य मित्रयुक्तोऽपि सुन्दरः ।
लंभिनी तापिनी चैव वेदिनी द्राविणी तथा ॥ २३ ॥
मारिणी तु शराख्यास्युर्धनुर्वामे शराः परे ।
मन्मथो मित्रयुक्तो वाऽयुतोवैक शरेण तु ॥ २४ ॥
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
वाराद्यं अंकुरं यागमण्टपं पूर्ववन्नयेत् ॥ २५ ॥
कुण्डानि मण्डपे कुर्यात् ग्रहभूतैक संख्यया ।
दिग्गताश्राणि वृत्तानि चतुरश्राणि वा द्विजाः ॥ २६ ॥
रत्नन्यासाक्षिमोक्षे च बेरशुद्धिमनन्तरम् ।
ग्रामप्रदक्षिणं तोयाधिवासं पूर्ववत् गुरुः ॥ २७ ॥
देवे च काले कामे च कारयेत्तु पृथक् पृथक् ।
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिले चैव शयनं स्नपनं पृथक् ॥ २८ ॥
देवस्य पाददेशेतु शययास्यात् काल कामयोः ।
कौतुकं शयनारोहं पूर्ववत् पृथागाचरेत् ॥ २९ ॥
ईशकुंभं शिरोदेशे वर्धनीं तस्य चोत्तरे ।
कालकुंभं च तन्मूर्ध्नः प्रदेशे तन्मनुंस्मरन् ॥ ३० ॥
कामश्चेत्तच्छिरोदेशे वस्त्राद्याढ्यं घटन्यसेत् ।
मित्राभ्यां संयुतश्चेत्तु तयोश्चकलशद्वयम् ॥ ३१ ॥
कामस्य पार्श्वयोः कॢप्त शययाशयितयोरपि ।
देवभाग वसन्ताख्य युक्तयोर्मित्रयोर्गुरुः ॥ ३२ ॥
विन्यसेद्वस्त्रहेमाढ्यं पूर्ववत् परितोप्पटान् ।
विद्येश्वरात्मकान्यस्य यजेत् गंधादिभिस्ततः ॥ ३३ ॥
तत्वेशरादिविन्यासं कृत्वा होमं समाचरेत् ।
तत्वाद्याः पूर्ववद्देव कामेतस्य यथोदितम् ॥ ३४ ॥
कालस्य पञ्चमूर्तेस्तु मूर्तीशानपि विन्यसेत् ।
आत्मविद्याशिवाख्यानां तत्वानां व्याप्तिरिष्यते ॥ ३५ ॥
शब्दप्रभृतिकालान्तं तदीशानान्तथैव हि ।
मूर्तयः प्राग्वदुद्दिष्टा वसन्तोग्रीष्म सज्ञकः ॥ ३६ ॥
प्रावृट् शरश्चेहेमन्त इति मूर्तीश्वरामताः ।
कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कारं समित् घृत चरूंस्तिलान् ॥ ३७ ॥
अक्षतं च लुलं लाजं सर्षपं चहुनेत् क्रमात् ।
पलाशो ढुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ॥ ३८ ॥
शमीखादिरमायूर श्रीवृक्षावह्निकोणतः ।
पलाशस्तु प्रधाने स्यात् स च सर्वत्रवामतः ॥ ३९ ॥
कालं मामं प्रधाने तु कल्पयेद्देशिकस्सुधीः ।
नीत्वेवं रात्रिशेषन्तु प्रभाते विमले ततः ॥ ४० ॥
देशिकस्सुविशुद्धात्मा संपूज्योद्धृत बिंबकः ।
कुंभान् कुण्डस्थवह्निञ्च मन्त्र न्यासं गुरूत्तमः ॥ ४१ ॥
वस्त्रहेमांगुलीयाद्यैः पूजितो मूर्तिपादिभिः ।
संप्राप्त दक्षिणः पश्चात् सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ ४२ ॥
कुंभान् बिंबपुरो न्यस्य शिवकुंभमनुस्मरन् ।
शिवस्य चादरान्यस्य तत् पीठे करकन्यसेत् ॥ ४३ ॥
वैद्येशकुंभबीजानि तत् पीठे परितो न्यसेत् ।
अन्येभ्यो मनुमादाय तेषान्तेषां हृदि न्यसेत् ॥ ४४ ॥
स्नपनं भूरिनैवेद्यं चोत्सवं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र सामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ॥ ४५ ॥
एवं यः कुरुते मर्त्यः भोगान् भुक्त्वास्ववाञ्छितान् ।
देहान्ते पुनरीशानं प्राप्नोत्यत्र न संशयः ॥ ४६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कालारिकामान्तक प्रतिष्ठाविधिः
सप्तपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च कपर्दमकुटान्वितः ।
कुञ्चितासव्यपादस्तु व्याघ्रचर्माम्बरान्वितः ॥
ततस्तूतद्धृतदक्षाघ्रिः कीक्ष्णदंष्ट्रोग्रनासिकः ।
दक्षहस्तस्थशूलो वा वामहस्तस्थ सूचिकः ॥
दक्षहस्तस्थ परशुः नागपाश्ऽथवाम्गः ।
कटाक्षदृष्टिः देवस्य कालदेव व्यवस्थिता ॥
शूलंह्यधोमुखं प्रोक्तं कालकण्ठस्थमेववा ।
शूचिमुद्रासमोपेतं करोच्चं नाभिसीमकम् ॥
उद्धृतस्यतलस्याग्राज्जङ्घायाः स्मृतिमात्रकम् ।
कालं तु पतितं कुर्यात् तं पॢताक्षं तु मूर्च्छितम् ॥
देवस्यनाभिमानेन नवतालेनकारयेत् ।
कृताञ्जलिपुटं वापि कारयेत्कालमादरात् ॥
अथवाथ हराल्लिंगात् निर्गतान् पतितं नयेत् ।
कालान्तलिङ्गमानाद्यं लिङ्गोद्भूतोक्तवन्नयेत् ॥
बद्धपुष्पाञ्जलिः पार्श्वे मार्गण्डेयःस्थितो वरः ॥
कर्तव्यः कालतो भीतः सन्तुष्टोनुहरेण तु ।
मार्गण्डेयोनुमाने युक्तो वा वर्जितस्तु वा ॥
५८. अष्टपञ्चाशत्तमे पटले कल्याणमूर्ते प्रतिष्ठ विधिः
वक्ष्ये कल्याणमूर्तेस्तु प्रतिष्ठां लक्षणान्वितम् ।
जटामकुट संयुक्तश्चन्द्रार्धकृतशेखरः ॥ १ ॥
त्रिदृक् चतुर्भुजश्चैव नवयौवनगर्वितः ।
समभंगयुतो देव स्थानकस्थ प्रकीर्तितः ॥ २ ॥
सकुञ्चात् सव्यसत्पाद स्थितसव्येतरांघ्रिकः ।
इन्दुशेखरहस्ताभ परहस्त द्वयान्वितः ॥ ३ ॥
जल संग्रहणे योग्य वरवाम करान्विताः ।
स्वदक्षिणग्रहीतो वा दक्षहस्तप्रसन्नधीः ॥ ४ ॥
आसाग्र लम्बयेत् सूत्रं स्तनमध्यात्तु दक्षिणे ।
नाभिमध्यात्तु वामे च दक्षिणे बहिरेव च ॥ ५ ॥
एकैकमंगुलन्नीत्वा नाभिसूत्र समं भवेत् ।
वरहस्तस्य पृष्ठोच्चं तन्नाह मणिबन्धयोः ॥ ६ ॥
अन्तरं स्यात्तथैकोन विंशतिर्बाहुमध्यमात् ।
पार्श्वान्तं रस मात्रं स्यात् अन्तरं मुनिपुंगवाः ॥ ७ ॥
मेद्रमूलसमन्दक्ष कटकस्यास्य लंबनम् ।
नाभेस्तं मणिबन्धान्तं स्मृत्यंगुलमितीरितम् ॥ ८ ॥
तद्बाहुमध्यात् पार्श्वान्तं शरांगुलमितिस्मतम् ।
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं मुखपार्ष्णिद्वयान्तरम् ॥ ९ ॥
सुत्रास्तु जानुनोमध्यं कलया परिकीर्तितम् ।
अर्धेन्दुमलिवश्चान्य हस्तयेरन्तरं मतम् ॥ १० ॥
पूर्ववत् कथितन्देव्या मानं विप्रोत्तमास्विह ।
देवीदृगास्य चिबुक कक्ष चूचुकमानता ॥ ११ ॥
तद्देव्यपरभागस्था श्रीदेवी सर्व लक्षणैः ।
युक्तादेवीकटिस्पृष्ट कराभ्यामपि संयुता ॥ १२ ॥
श्रीदेवी मध्यमर्कांशैः तद्वन्नाभि भुजान्तरम् ।
पादांगुष्ठद्वयोर्मध्यं भवेदष्टदशांगुलम् ॥ १३ ॥
रसांगुलान्तरे पार्ष्ण्योः श्रीदेव्येवं प्रकीर्तिता ।
देवोच्चदशभागैक भागादेकादशावधि ॥ १४ ॥
भागमानयुतः श्यामः किरीटमकुटान्वितः ।
गृहीत शंख चक्रश्च हस्ताभ्यां धृतयापि च ॥ १५ ॥
तोयकुण्डिकयोपेतो विष्णुरेष उदाहृतः ।
नासाग्रात् स्थितपाद्यस्य चांगुष्ठान्तं विलंबयेत् ॥ १६ ॥
तत्सूत्रान्नाभिमध्यन्तु वेदमात्रमितिस्मृतम् ।
कुण्डिकोत्सेधविस्तारो तालसूत्रांगुलौ मतौ ॥ १७ ॥
तद्गलोत्सेधविस्तारो कलयाकोलकेन च ।
आस्यंपञ्चांगुलं प्रोक्तं नासिकोच्चन्तु कोलकम् ॥ १८ ॥
तन्मूलन्तुकलाचाग्रं तस्यवक्त्रा कृतिर्भवेत् ।
एकांगुलं तत् पदोच्चं तन्मूलाग्रततिस्त्रिभिः ॥ १९ ॥
पञ्चभिश्चहरेर्वाम करपल्लव संस्थिता ।
तदूर्ध्वे दक्षिणंहस्तन्धारापाताय कल्पयेत् ॥ २० ॥
कुण्डिका मूलहस्तोच्चं नाभिसूत्रं समं भवेत् ।
नाभेस्तुमणिबन्धान्तं धातुमात्रमितिस्मृतम् ॥ २१ ॥
तदन्यमणिबन्धात्तु सप्तभिश्चुलुकान्तकम् ।
वरदः कटकौ स्यातां वामेतर करावुभौ ॥ २२ ॥
हरेरुक्त प्रमाणेन ब्रह्माणमपिकारयेत् ।
चतुर्मुखश्चतुर्बाहुः जटामकुटमण्डितम् ॥ २३ ॥
होमोन्मुख्ं प्रसन्नन्तं किंकुमक्षोदसन्निभम् ।
मौञ्जीमेखलयोपेतं सोपवीतोत्तरीयकम् ॥ २४ ॥
वामेतरकरादूर्ध्वौ कमण्डलवक्षधारकौ ।
वराभयकरौ पूर्वौस्यातान्तौ दक्षिणेतरौ ॥ २५ ॥
स्रुवपातक्रियोपेता वन्यौ तु कटकामुखौ ।
सूत्रंललटनासाग्र मध्यमे नाभिगुल्फयोः ॥ २६ ॥
विलंबितान्ततो नाभे र्द्वयन्तरन्तु दशांशकम् ।
तत्पादांगुष्ठ मूलान्तान्नाभेर्वसुदशांगुलम् ॥ २७ ॥
अभय~चूचुकान्तंस्यात् नाभ्यन्तं मणिबन्धकम् ।
तन्मध्ये विश्वमात्रस्यात् बाहुपार्श्वान्तकं रसैः ॥ २८ ॥
ऊर्ध्वकाय समञ्जान्वोः अन्तरं समुदाहृतम् ।
ब्रह्मरूपमितिख्यात न्तथापद्मासनस्थितम् ॥ २९ ॥
देवस्यांगुलमानेन द्विविंशत्यंगुलो भवेत् ।
अग्निकुण्डस्यविष्कंभस्त्रिमेखल युतस्य च ॥ ३० ॥
मेखलैकांगुलाप्रोक्ता प्रत्येकं मुनिपुंगवाः ।
द्वादशांगुलविस्तार दैर्घ्या सा सप्तजिह्वकः ॥ ३१ ॥
पञ्चभुजिह्वायुतोवाग्निः कुण्डमध्यस्थितस्त्वयम् ।
शिवादिहस्तसूत्राणां प्रमाणंद्व्यन्तरन्तु यत् ॥ ३२ ॥
उद्धृतिर्हस्त पादानामन्यांगाना मिहोच्यते ।
एषामेवनतिश्चापि संकोचो निर्गमोऽपि वा ॥ ३३ ॥
शरचापादि शास्त्राणां संग्रहे संस्थितिस्त्वियम् ।
अस्त्राणान्नियमश्चापि सर्वशास्त्र प्रचोदितः ॥ ३४ ॥
दृष्ट्वान्तमात्र तत्सर्व शास्त्रेषु प्रतिपादिताः ।
भूषणानाञ्च सर्वेषां वां दक्षिण भेदतः ॥ ३५ ॥
दर्शनं सर्वबेराणां सर्वेषां द्विजसत्तमाः ।
देवीनामेवमेवस्यान्नरादीनां विशेषतः ॥ ३६ ॥
इत्थं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाविधिरुच्यते ।
संभाव्य पूर्ववत् कालं प्राग्वत् कृत्वांकुरार्पणम् ॥ ३७ ॥
देवस्यसव्ये ब्रह्माणं उत्तरे विष्णुमेव च ।
गौर्या च दक्षिणे लक्ष्मीं विन्सेद्देशिकोत्तमः ॥ ३८ ॥
नवरत्नन्यसेत् पश्चात् देवेशे च हरावपि ।
शिष्टानां ब्रह्मगौरी श्रीदेवीनां कनकन्यसेत् ॥ ३९ ॥
दृक्मोक्षऽं ततः कृत्वा तदध्यायोक्तवर्त्मना ।
बेरशुद्धिपुरग्राम प्रभृतीनां प्रदक्षिणम् ॥ ४० ॥
तोयेधिवासयेद्देवं मध्येतद्दक्षवामयोः ।
ब्रह्मविष्णु कृतौ ब्रह्म पार्श्वयोरंबिकां श्रियम् ॥ ४१ ॥
यागमण्टपमासाद्य पूर्ववत् परिकल्पितम् ।
पूर्वाशोत्तर काष्ठासु स्नानवेदि त्रयान्वितम् ॥ ४२ ॥
अस्य पूर्वयमाप्येन्दु स्थाने ष्विष्टस्तुमण्टपः ।
योन्याभनवपञ्चैक कुण्डैरपि समन्वितः ॥ ४३ ॥
स्नानश्च भ्रात्रयोपेता देव्याः पूर्ववदीरितः ।
देवस्यमण्डपे चापि कुण्डानि नव संख्यया ॥ ४४ ॥
पञ्चैक संख्ययावपि चतुरश्रनिभानि वा ।
दिगश्रान्यथ वृत्तानि कल्पयेत् कल्पवित्तमः ॥ ४५ ॥
उद्वास्यशिल्पिनं पश्चात् विप्रान् संभोजयेत्ततः ।
पुण्याहं वास्तोहोमश्च स्थण्डिलं शयनं तथा ॥ ४६ ॥
स्नपनं केशगौरी श्रीदेवीनां कौतुकम् पृथक् ।
शयने शाययेद्देवन्तस्य वामे च दक्षिणे ॥ ४७ ॥
कृष्णञ्चैवाथभिन्न शययायां शाययेत् गुरुः ।
देव्यास्तु मण्डपे देवीं शाययेद्दक्षिणे श्रियम् ॥ ४८ ॥
उत्तरे शाययेद्वह्निं संकल्प्य शयनं पृथक् ।
रक्तेन वासमा देवं देविं पीतेन केशवम् ॥ ४९ ॥
कृष्णेन पद्मां शुभ्रेण तद्वर्णेन पितामहम् ।
आचार्या स्संग्रहीतव्याः प्रतिमण्टपमुत्तमाः ॥ ५० ॥
गुरवः प्रतिदेवं वा संग्राह्यामुनिपुंगवाः ।
देवोत्तमांग देशेतु शिवकुंभञ्च वर्धनीम् ॥ ५१ ॥
ब्रह्मविष्ण्वोश्शिरोदेशे विन्यसेत्तु घटद्वयम् ।
परितोटौ घटान्यस्व विद्येशाधिष्ठिता न्यसेत् ॥ ५२ ॥
देवी श्री पावकानान्तु शिरोदेशे घटत्रयम् ।
वामाद्याधिष्ठितानष्ट कुंभाश्च परितो न्यसेत् ॥ ५३ ॥
तल्लक्षणोदिताकारं ध्यानयुक्तस्वतन्त्रयुक् ।
यजेत् गंधादिभिर्देवा नैवेद्यान्तैः पृथक् पृथक् ॥ ५४ ॥
तत्वमूर्त्यादिविन्यासं कारयेत् पूर्ववत् प्रभोः ।
अन्येषां स्तत्तदध्याय प्रोक्तांस्तत्वादिकान्यसेत् ॥ ५५ ॥
ततो होमः प्रकर्तव्यः कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतम् ।
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलसर्षपमुद्रकैः ॥ ५६ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः पूर्वादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्ष मायूरावह्निकोणतः ॥ ५७ ॥
प्रधाने तु पलाशस्यात् सर्वत्रैव च वामतः ।
प्रत्येहं पूर्ववत् हुत्वा पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ॥ ५८ ॥
स्वगृहेतत् प्रदेशे वा स्वपेतायास शान्तये ।
प्रभाते कृतनित्यन्तु कर्ता संपूजयेत् गुरुम् ॥ ५९ ॥
वस्त्रहेमांगुलीयाद्यैः मूर्तिपाद्यैस्समन्वितम् ।
तदन्ते दक्षिणान्दत्वा पञ्चनिष्कादि सम्मिताम् ॥ ६० ॥
प्रतिमाग्रे घटन्न्यस्त्वा कुंभान् बीजन्तु विन्यसेत् ।
वर्धन्याबीजमादाय देवीहृदय मध्यमे ॥ ६१ ॥
सहजा चेदुमादेवी भिन्ना चेत् पीठमध्यमे ।
भिन्नपीठाथवा देवी तद्गतं वा मनुं न्यसेत् ॥ ६२ ॥
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्यपरितो न्यसेत् ।
संपूज्य स्नपनं कुर्यादर्चनोक्तवदर्चयेत् ॥ ६३ ॥
दत्वा नैवेद्यमन्तेतु प्रतिष्ठोत्सवमाचरेत् ।
कश्चिदस्मिन्विशेषोस्ति श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ ६४ ॥
सदाशिवादि देवानां देवीयस्य यथा मता ।
तथा विध्येया सा देवी स्वतन्त्रे देव पद्मनि ॥ ६५ ॥
प्रासाद मण्टपादीनां बाह्ये संस्थापिता यदा ।
तेषां हस्तादिविन्यास स्वस्वपूर्वादि देशतः ॥ ६६ ॥
यथा वा लभते शोभा बलन्तेषां यथा भवेत् ।
तेषां देव्यश्वतत्पार्श्वे कर्तव्या वा न वामताः ॥ ६७ ॥
सवतन्त्रे सर्वथाकार्या वृषवाहनकादिषु ।
दक्षिणेशादि देवानान्देव्यो नक्वापिसम्मताः ॥ ६८ ॥
प्रासादभित्तिदेवानां प्रतिष्ठाभिन्नगानवा ।
एवं मर्त्योऽपि यः कुर्यात् वाञ्चितं फलमाप्नुयात् ॥ ६९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कल्याणमूर्तेः प्रतिष्ठा विधिः
अष्टापञ्चाशत्तमः पटलः ॥
जटामकुट संयुक्तः चन्द्रार्धकृतशेखरः ।
त्रिदृक् चतुर्भुजश्चैव नवयौवन गर्वितः ॥
समभङ्गयुतो देवः स्थानकः संप्रकीर्तितः ।
कुञ्चितः सव्यपादस्तु स्थितसव्येतरांध्रिकः ॥
इन्दुशेखर हस्ताभ परहस्त द्वयान्वितः ।
जलसंग्रहणे योग्य वरवामकरान्वितः ॥
स्वदक्षिणगृहीतो वा दक्षहस्तः प्रसन्नधीः ।
पूर्ववत् कथितं देव्या मानं विप्रोत्तमास्त्विह
देवी दृगास्य चिबुक कक्षनूचुक मानका
तद्देव्यपर भागस्था श्रीदेवी सर्वलक्षणैः
यक्ता देवी मध्यमर्कां शस्तद्वन्नाभिजान्तरम्
देवोच्च दशभागैक भागादेक दशावधि
भागमानयुतः श्यामः किरीट मकुटान्वितः
गृहीत शङ्खचक्रश्च हस्ताभ्यां धृतयापि च
तोयकुण्डिकयोपेतो विष्णुरेव उदाहृतः
हरेरक्त प्रमाणेन ब्रह्माणमपि कारयेत्
चतुर्मुखं चतुर्बाहुं जटामकुटमण्डितम्
होमोन्मुखं प्रसन्नं तं कुङ्गुकुमक्षोदसन्निभम्
मौञ्जीमेकलोपेतं सोपवीतोत्तरीयकम्
वामेतरकरावूर्ध्वौ कमण्डल्वक्षधारकौ
वराभयाकरौ पूर्वौ स्यातां तौ दक्षिणेतरौ
स्रुवपात क्रियोपेतौन्योतु कटकामुखौ
भूषणानां च सर्वेषां वामदक्षिण भेदतः
दर्शनं सर्वबेराणां सर्वेषां द्विजसत्तमाः
५९. एकोनषष्टितमे पटले कल्याण कर्म विधिः
वक्ष्ये कल्याण कर्मापि सर्वदेवे सनातने ।
पूर्वोक्ते सुमुहूर्ते तु तद्दिने वा परे दिने ॥ १ ॥
तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा दिवाकालेऽर्धरात्रके ।
प्रपायां मण्डपे वेष्टदेशे गोमयलेपिते ॥ २ ॥
स्तण्डिलं तत्र संक्ल्प्य सितवस्त्रोत्तरच्छदम् ।
स्तापयेत्तत्र देवेशं भूषितं भूषणार्हकैः ॥ ३ ॥
गेयपञ्चमहाशब्दं छत्र चामर दर्पणैः ।
अनेक धूपैः सद्दिपैः आनीतं शिबिकादिभिः ॥ ४ ॥
प्राङ्मुखं तत् पुरः स्थण्डिलं सिकतादिभिः ।
देवस्थण्डिलयोर्मध्ये स्थापयेद्वह्नि मूर्तिनम् ॥ ५ ॥
तस्यैव वामभागेऽजं सौम्यास्यं दक्षिणाननम् ।
विष्णुं तत्सव्य भागे तु वस्त्राभरण भूषितम् ॥ ६ ॥
पाद्याचमनं सदशं चाम्बरद्वयम् ।
आच्छादनोत्तरीयार्थं गुरुर्दद्यात् प्रभोर्ह्रदा ॥ ७ ॥
स्थण्डिलेऽग्निं विनिक्ष्प्य पञ्चसंस्कार माचरेत् ।
सषडङ्गं शिवं चेष्ट्वा समिदाज्यानकैस्सह ॥ ८ ॥
पूर्णाहुतिं तदा दत्वा सर्वभरण संयुताम् ।
गौरी मीश्वर सव्ये तु हृद संस्थाप्य देशिकः ॥ ९ ॥
पाद्या चमनं चार्घ्यं दद्यात्तेनैव मन्त्रतः ।
देव्यामङ्गल सूत्रं तु दद्याद् धृदयमन्त्रतः ॥ १० ॥
आच्छादनोत्तरीयार्थं वस्त्रयुग्मं च दापयेत् ।
अथ पार्श्वेन्यसेल्लक्ष्मीं देव्यास्सर्वाङ्ग सुन्दरीम् ॥ ११ ॥
कौतुकं बन्धयेद्देव देव्योस्सर्वात्मना गुरुः ।
शिवाद्विज कुलोद्भूत स्समधीत शिवागमः ॥ १२ ॥
सोष्णीषस्सोत्तरीयश्च धृतपञ्चाङ्ग भूषणः ।
अनेन गुरुणा दिष्टो गुरुरन्यः प्रसन्नधीः ॥ १३ ॥
वस्त्रद्वयाङ्गुलीयस्सन् निजदेहं तु विष्णुवत् ।
ध्यात्वोदकं हृदा दद्यात् कराभ्यां करकेण च ॥ १४ ॥
शैवेऽपरे करे भस्म पश्चाद्द्दद्याद्वयोरपि ।
पुण्याहं वाचयेत्पश्चात् सूक्त वेदधनीनपि ॥ १५ ॥
समिधः षोडशैवाग्नौ शिवेनाङ्गैश्च तर्पयेत् ।
गुडदुग्धाज्य संमिश्रं मधुपर्कं हृदा प्रभोः ॥ १६ ॥
दद्याद्वक्त्रेण चाचान्तं पुनराज्येन वै हृदा ।
हुत्वा षोडश संख्यातं ततस्त्वाज्येन षोडश ॥ १७ ॥
नैवेद्यं चोपदंशं तु दत्वा शान्तिं च वै हृदा ।
ताम्बूलमपि तेनैव स्तुत्वा परमकारणम् ॥१८ ॥
त्रिंशद्दर्भमितं कृत्वा ग्रन्थियुक्तं द्वितालकम् ।
शिवहस्तमिति ध्यात्वा गौर्या हृदि हृदा न्यसेत् ॥ १९ ॥
तस्माद्दक्षिण कर्णे तु बीजमुख्यं जपेद् गुरुः ।
ततो वामेऽश्म संस्थाप्य शालिस्थण्डिलकोपरि ॥ २० ॥
पूर्वोक्त शिवहस्तेन देव्या दक्षिणपात्तलम् ।
संगृह्य विन्यसेत् तस्मिन्नश्मन्येव हृदा गुरुः ॥ २१ ॥
उष्णीषाद्यैस्ततो विष्णुं तोषयेदीश्वराज्ञया ।
प्राग्वद्दर्भस्य हस्तस्य कृत्वैवाथ चतुष्टयम् ॥ २२ ॥
शिवहस्तद्वयं देव्या हस्तद्वयमिति स्मरेत् ।
तत शिवाग्निं प्रज्वाल्य हस्तैस्तैस्तु विनिक्षिपेत् ॥ २३ ॥
अतीवधवलान् लाजान् शुद्धानस्त्रेण शोधितान् ।
देशिकस्य तथान्यस्य सङ्गुलीय करेण च ॥ २४ ॥
प्रदद्यात् हृदयेनैव तस्मिन्नाग्नौ शिवानुणा ।
अग्नेः प्रदक्षिणं कृत्वा संस्पृस्याश्म ततो गुरुः ॥ २५ ॥
द्वीइयं लाजदानं च प्रदक्षिण मनुव्रजेत् ।
कृत्वैव मपरं चापि व्यहृतिं जुहुयात्ततः ॥ २६ ॥
शतमष्टोत्तरं कृत्वा पूर्णां चान्ते शिवेन तु ।
विसृज्य पावकस्थं तं शिवं साङ्गं तु पूर्ववत् ॥ २७ ॥
शिवाग्निं च विसृज्याथ तद् भस्म च विसर्जयेत् ।
संपूज्य पुष्कलैः गन्धपुष्प स्रगादिभिः ॥ २८ ॥
ततश्चतुर्थदिवसे चतुर्थं कर्म कारयेत् ।
तद्दिने वापरे वापि दिवाकालेऽर्धरात्रके ॥ २९ ॥
समिदाज्यानकैरग्नो पञ्च संस्कार संस्कृते ।
शिवेनैव शतं शाङ्गैः प्रत्येकं दशकं हुनेत् ॥ ३० ॥
अधोरास्त्रं शतं हुत्वा पूर्णां दद्याच्छिवाणुना ।
शयनं चर्मजाद्यैर्वा पञ्च वस्त्रस्तु वानयेत् ॥ ३१ ॥
वर्मणा तच्च संपूय नवखट्गोपरि स्थितम् ।
दम्पती तत्र विन्यस्य चापूपाद्यैस्तु तोषयेत् ॥ ३२ ॥
स्नपनं कारयेन्नोवा तदन्ते तु शिवोत्सवम् ।
चलं चेदचलं चेत्तु स्थापयेत्तु सहासने ॥ ३३ ॥
देवं द्वीश्रीयं विद्वान् वह्निं तत्पुरतो नयेत् ।
वह्नेर्वामेऽप्य वामेऽजं हरिं वा विपरीततः ॥ ३४ ॥
एवमेवान्यदेवानां कर्म वैवाह्यमाचरेत् ।
भिन्नपीठाम्बिकानां तु मूललिंगस्य च द्विजाः ॥ ३५ ॥
किंतु श्री हरिबेरायां ब्रह्मबेरेण वोञ्झितम् ।
गन्धाद्यैः स्थण्डिलं तत्र तानभ्यर्चैव कारयेत् ॥ ३६ ॥
मूललिंगस्य चोद्बाह्ये गर्भागारात्तु मण्डपे ।
विन्यस्य स्थण्डिले देवीं कर्मवैवाहिकं नयेत् ॥ ३७ ॥
प्रतिष्ठा कर्म यः कुर्यादेवं कल्याणमूर्तिनः ।
स्वबन्धुजन वर्गैस्तु सर्वैरेतैरतन्द्रितः ॥ ३८ ॥
आयुः श्रीकीर्ति संयुक्तः पुत्तपौत्रादि संयुतः ।
इहलोके सुखं प्राप्य नृपणामपि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥
गच्छत्स्वदेह पादान्ते शैवं स्थान मनुत्तमम् ।
यत्दग्वा निवर्तन्ते मम भक्ता द्विजोत्तमाः ॥ ४० ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे कल्याण कर्म विधिरेकोनषष्टितमः
पटलः ॥
६०. षष्ठितमे पटले विष्णूमार्ध प्रतिष्ठा विधिः
विष्णूमार्ध प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्वितम् ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् प्रतिमां तु विशेषतः ॥ १ ॥
उमार्धं दक्ष शश्यर्धाङ्कितमग्रजाः ॥ २ ॥
करमकुटं वाममलकेन समन्वितम् ।
ललाट दक्षिणे भागे नयनार्धेन संयुतम् ॥ ३ ॥
पत्रं तु वामकर्णे स्याद्वालिकेनापि संयुतम् ।
सनक्र कुण्डलं तं विनावाथ कारयेत् ॥ ४ ॥
सव्ये टङ्काभयौ हस्ते उत्पलं वामगे करे ।
देव्यध्यायोदि तास्त्रं वा दर्पणासक्त लोचनम् ॥ ५ ॥
दर्पणं मुख वृत्तं स्यात्तन्मुष्टिस्स्यातदर्धतः ।
तत्पुच्छं मुकुलाकारं पादे शोभाविराजितम् ॥ ६ ॥
उमाभागं स्तनपेतं चित्रवस्त्रपरिच्छदम् ।
व्याघ्राजिनांबरं सव्यपादं कुञ्चितमिष्यते ॥ ७ ॥
सुस्थितं वामचरणं नूपुरेणाप्यलंकृतम् ।
आभङ्ग सहितं तच्च कोलकाङ्गुलकैर्नतिः ॥ ८ ॥
वामं मरकताभं स्यात् दक्षिणं मणिसन्निभम् ।
नाभिहृन्मेढ्रदेशोभ्यो वामे दक्षे च वामके ॥ ९ ॥
चन्द्रे तु भागान् हित्वाग्रे स्थिर्ताङ्घ्रेमध्यमे नयेत् ।
सूत्रमुत्पल हस्तोच्चं चूचुकां तदनन्तरम् ॥ १० ॥
द्वादशाङ्गुलमित्युक्तं विश्वाङ्गुलमथापि वा ।
पार्श्वमध्यम बाह्वोस्तु मध्यमं तु षडङ्गुलम् ॥ ११ ॥
अङ्गुष्ठापार्ष्णि मध्यं तु तिथिभूताङ्गुलं भवेत् ।
चन्द्रशेखर वच्छेषं कर्तव्यं हिं मुनीश्वराः ॥ १२ ॥
अर्धनादीश्वरोह्येवं हर्यर्धं श्रुणुतद्विजः ।
प्राग्वत्कृत्वा महेशार्धं विष्ण्वर्धमितरत्र च ॥ १३ ॥
भुजद्वययुतं शङ्ख कटकस्तत्र संमतः ।
पीतांबर समोपेतं सर्वाभरण संयुतम् ॥ १४ ॥
चन्द्रशेखर वच्छेषं सूत्र पातादिकं भवेत् ।
हर्यर्धमेवं ब्रह्मादि भागं चैवं समाचरेत् ॥ १५ ॥
बेरमेवं समापाद्य प्रतिष्ठां कारयेत्ततः ।
तां प्रतिष्ठां च विप्रेन्द्राः शृणुध्वं हि समासतः ॥ १६ ॥
कालः पूर्व समादिष्टस्तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ।
रत्नन्यासाक्षिमोक्षौ च मृदाद्यैर्बेरशोधनम् ॥ १७ ॥
प्रदक्षिणं पुरादीना मुदके चाधिवासनम् ।
सामान्यस्थापन प्रोक्त मार्गेणैव समाचरेत् ॥ १८ ॥
किं त्वर्धभागं देवाणु संयुक्तं कारटेद् गुरुः ।
मुख वास ग्रहेष्वेक कुण्डं तु परिकल्पयेत् ॥ १९ ॥
प्राच्यैश दक्षे वेदाश्रं कुण्डमेकं तु कल्पयेत् ।
शिल्पिनं तु विसृज्याथ विप्रान् संभोजयेत्ततः ॥ २० ॥
पुण्योदसेचनं कृत्वा स्थण्डिलं च ततो नयेत् ।
शयनं कल्पयेत्तस्मिन् स्नपनं कौतुकं पृथक् ॥ २१ ॥
बन्धयेद्देशिकां धीमानुभयोः पूर्वहस्तयोः ।
शयनारोहणं कृत्वा शाययेद्देवमादरात् ॥ २२ ॥
शिरः प्रदेशे देवस्य शिवकुंभं तु विन्यसेत् ।
उमोत्तमाङ्गेदेशे तु वर्धनीं विन्यसेत् गुरुः ॥ २३ ॥
विष्णुश्चेत्तच्छिरोदेशे विष्णु कुंभं तु विन्यसेत् ।
तत्तत् कायार्धभागं तु तत्र ध्यात्वा यजेत् गुरुः ॥ २४ ॥
परितोष्टघटान् न्न्यस्त्वा विद्येशाधिष्टितान्नयेत् ।
गन्धस्त्रग्धूप नैवेद्य प्रमुखैर्देशिकोत्तमः ॥ २५ ॥
तत्वतत्वेश्वरन्यासं कृत्वा व्याप्तिं च भावयेत् ।
क्ष्मामूर्त्यष्टकं न्यस्त्वा मूर्तीशनपि विन्यसेत् ॥ २६ ॥
मूर्तीशानां तु विन्यासे विशेषः कश्चिदिष्यते ।
शर्वं च पशुपत्युग्ररुद्रांश्चेतांबलोत्कटान् ॥ २७ ॥
धात्रीं विभ्वीमथेन्द्रादि काष्ठादि क्रमशो न्यसेत् ।
विष्ण्वर्ध स्थापने शर्व पशुपत्युग्ररुद्रकान् ॥ २८ ॥
पुरुष्टुतं च विष्णुं च गोविन्दं वित्तनाथकम् ।
पञ्चमूर्त्यात्मकेन्यासे मूर्तयः पूर्ववर्त्मना ॥ २९ ॥
ब्रह्माणं केश्वं ज्ञानी मीच्छां तु पश्चिमात् ।
न्यसेद् गौर्यर्ध पक्षे तु ब्रह्माविष्णू च रुद्रकम् ॥ ३० ॥
जनार्दनं ततस्सम्यक् पुरुष्टुतमथाप्यथ ।
न्यसेत् विष्ण्वर्ध पक्षे तु पञ्चमूर्तीश्वरानपि ॥ ३१ ॥
शिवांशे शिवमन्त्रं न्यसेदन्यत्र तन्मनुम् ।
ईशादि संहिता मन्त्रान् देवस्यार्धे तु विन्यसेत् ॥ ३२ ॥
तत्रैव योजयेदन्य देवोक्ते शाद्यणून्मनून् ।
एवमेवान्य मन्त्रांश्च युक्त्या ज्ञात्वैव विन्यसेत् ॥ ३३ ॥
संस्कृत्य कुण्डमन्ते तु जनयेत्तत्र पावकम् ।
अवाह्य मूर्तिमूर्तीशांस्तत्तद्दिक्षु व्यवस्थितान् ॥ ३४ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिल वेणुयवैरपि ।
होमयेत् सर्वमन्त्रैश्च प्रधाने पूर्ववद् गुरुः ॥ ३५ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्रीवृक्षमायूरा वह्निकोणतः ॥ ३६ ॥
प्रधानेऽपि पलाशः स्यात् विशेषः कश्चिदिष्यते ।
विष्ण्वर्ध पक्षे तुलसी पलाशश्च प्रधानके ॥ ३७ ॥
ततो द्वितीये दिवसे देवान् कुंभाश्च पावकान् ।
यजेद् गन्धादिभिश्चैवं वस्त्र हेमाङ्गुलीयकैः ॥ ३८ ॥
मूर्तिपाद्यैर्गुरुं चेष्ट्वा दक्षिणां दापयेत्ततः ।
शुभे महूर्ते संप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ३९ ॥
कुंभान्मनूंश्च वर्धन्या शिवोमांशे क्रमान्यसेत् ।
विष्ण्वर्धपक्षे वर्धन्या मनुं पीठे तु विन्यसेत् ॥ ४० ॥
कृष्णस्य कुंभात् कृष्णस्य बीजं कृष्णहृदि न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय तत्पीठे परितो न्यसेत् ॥ ४१ ॥
उत्सवं स्नपनं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं तद्देव स्थापनोदितम् ॥ ४२ ॥
विष्णूमार्ध प्रतिष्ठा तु कथिता भुक्ति मुक्तितदा ॥ ४२१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे विष्णूमार्ध प्रतिष्ठाविधिः
षष्ठितमः पटलः ॥
उमार्ध वाम भागन्तु हरार्धं दक्षिणं वपुः
सजटामकुटं दक्ष शश्यर्धाङ्कितमग्रजाः
करण्ट मकुटं वामं मलकेन समन्वितम्
ललाट दक्षिणे भागे नयनार्धेन संयुतम्
पत्रं तु वामकर्णेस्यात् वालिकेनापि संयुतम्
सनक्र कुण्डलं सव्ये तं विना वाथ कारयेत्
संव्ये टंकाभयौ हस्ते उत्पलं वामगे करे
उमा भागं स्तनोपेतं चित्रवस्त्र परिच्छदम्
व्याघ्राजिनाम्बरं सव्यपादं कुञ्चितमिष्यते
सुस्थितं वामचरणं नूपुरेणाप्यलंकृतम्
आभङ्गसहितं तच्च कोलकाङ्गुलकैर्नतिः
चन्द्रशेखरवत् शेषं कर्तव्यं हि मुनीश्वराः
प्राग्वत् कृत्वा महोशार्ध विष्ण्वर्ध इतरत्र हि ।
भुजद्वयुतं शङ्खं कटकस्तत्र संमतः ॥
पीताम्बर समोपेतं सर्वाभरण संयुतम् ।
चन्द्रशेखरवत् शेषं सूत्रपातादिकं भवेत् ॥
६१. एकषष्ठितमे पटले त्रिमूर्ति स्थापन विधिः
त्रिमूर्ति स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
रक्तवर्णस्त्रिणेत्रश्च वरदाभय हस्तकः ॥ १ ॥
कृष्णा परशु संयुक्तो जटामकुटमण्डितः ।
ऋज्वागतस्तथैकेन पादेनापि समन्वितः ॥ २ ॥
दक्षिणोत्तरयोश्चैव पार्श्वयोरुभयोरपि ।
कटि प्रदेशादूर्ध्वे तु ब्रह्मविष्ण्वर्ध काययुक् ॥ ३ ॥
स्त्रीमान वत्योर्मानं ब्रह्मविष्ण्वोस्तु कल्पयेत् ।
कृताञ्जलिपुटौ एकपादयुक्तौ च वा मतौ ॥ ४ ॥
अथवा शिवलिंगस्य पार्श्वयोः नतगतौ तु तौ ।
अथवा तौ पृथक् स्थाप्या वेकविष्टरमस्थितौ ॥ ५ ॥
अथवा मध्यमे लिंगं पृथगालय संस्थितम् ।
तस्यसव्येपि असव्ये च ब्रह्म विष्णू तथा मतौ ॥ ६ ॥
पृथग्धामस्थिता वा एकधामस्था वा त्रिमूर्तयः ।
संश्लिष्ट धामयुक्ता वा ब्रह्मविष्णुशिवा मता ॥ ७ ॥
पूर्वास्याः पश्चिमास्या वा परिवारादि संयुताः ।
भिन्नप्रकारगा वापि एक प्राकारसंस्थिताः ॥ ८ ॥
नृत्तमूर्त्यादि देवा वा स्थापनीयास्तु मध्यमे ।
एवं लक्षणमादिष्टं प्रतिष्ठा विधिरुच्यते ॥ ९ ॥
शिवलिंग प्रतिष्ठा च ब्रह्मणः केशवस्य च ।
तत्तदध्याय संसिद्धाः कर्तव्या मुनि पुङ्गवाः ॥ १० ॥
इदानीमेकपादस्य प्रतिष्ठा विधिरुच्यते ।
पूर्ववत् काल इत्युक्त स्तद्वेदेवाङ्कुरार्पणम् ॥ ११ ॥
रत्नन्यासं च दृङ्मिक्षं बेरशुद्धिं पृथङ्नयेत् ।
प्रक्षिणं जलावासं मण्डपं पूर्वन्नयेत् ॥ १२ ॥
कुण्डानि कारयेत्तत्र नवपञ्चैक संख्यया ।
दिगश्राण्यथ वृत्तानि चतुरश्राणि तानि वा ॥ १३ ॥
तक्षकोद्वासनं विप्रभुक्तिं पुण्योदसेचनम् ।
स्थण्डिलं शयनं स्नानं कौतुकानां च बन्धनम् ॥ १४ ॥
ब्रह्मविष्णु हराणां च दक्षहस्ते तु वै पृथक् ।
शयनारोहं कुंभ स्थापनं पूर्वन्नयेत् ॥ १५ ॥
देवस्य ब्रह्माणेः विष्णोः शिरोदेशे घटत्रयम् ।
न्यस्त्वा तु शिवकुंभस्य उत्तरे वर्धनीं न्यसेत् ॥ १६ ॥
तत्तद्रूपं तु तत्रैव ध्यात्वा गन्धादिभिर्यजेत् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं तेषां कुर्याद्यथोदितम् ॥ १७ ॥
अग्निकुण्डादि संस्कारं कृत्वा होमं तु कारयेत् ।
तिलसर्षप मुद्गांश्च माषशिंबाद वैणवैः ॥ १८ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ न्यग्रोधाः प्राग्दिगादितः ।
शम्यमामार्ग श्रीवृक्ष प्लक्षा श्वाग्नेयकोणतः ॥ १९ ॥
प्रधाने तु पलाशस्यात् स च सर्वत्र वा मतः ।
ततो द्वितीय दिवसे देव कुंभाग्नि तर्पणम् ॥ २० ॥
पूजितो वस्त्र हेमाद्यैः मूर्तिपाद्यैस्समन्वितः ।
संप्राप्त दशनिष्कादि दक्षिणस्तुष्टधीर्गुरुः ॥ २१ ॥
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यान्न्यस्त्वा बिंब पुरो घटान् ।
कुंभान्मनुं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ॥ २२ ॥
वर्धन्या बीजमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
ब्रह्म विष्णु घटाद्बीजं तद्धृदि विन्यसेत् ॥ २३ ॥
आदाय बीजमन्येभ्यः पीठस्य परितो न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभजलैश्चैव तत्तद्देशेऽभिषेचयेत् ॥ २४ ॥
स्नपनं चोत्सव कुर्याद् भूरि नैवेद्यमेव च ।
अनुक्त मत्र संग्राह्यं तत्त दध्याय चोदितम् ॥ २५ ॥
प्रतिष्ठेयं कृतायेन त्रिमूर्तीनां नरेण तु ।
इह लोके सुखं प्राप्ते याति सोऽन्ते परं शिवम् ॥ २६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कृतायेन त्रिमूर्ति स्थापन विधिर्नाम
एकष्टितमः पटलः ॥
रक्तवर्णः त्रिणेत्रश्च वरदाभय हस्तकः ।
कृष्णापरशु संयुक्तः जटामकुटमण्डितः ॥
ऋज्वागतस्तथैकेन पादेनापि समन्वितः ।
दक्षिणोत्तरयोश्चैव पार्श्वयोरुभयोरपि ।
कटिप्रदेशदूर्ध्वेतु ब्रह्मविष्वर्धकाययुक् ॥
सतीमानवत्तयोर्मानं ब्रह्मविष्णोस्तुकल्पयेत् ।
कृताञ्जलिपुटावेक पादयुक्तौ च वामतौ ॥
६२. द्विष्ठितमे पटले वृषभारूढ प्रतिष्ठा विधिः
वृषारूढ प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट संयुतः ॥ १ ॥
परशुर्दक्षिणे हस्ते वामहस्ते मृगेओ भवेत् ।
पूर्वदक्षिण हस्तस्तु कटको वक्रदण्डयुक् ॥ २ ॥
अस्य सव्य प्रकोष्ठं तु विन्यसेद् वृषमस्तके ।
स हस्तो हंस पक्षो वा पताकाधोमुखस्तु वा ॥ ३ ॥
तन्मध्यां गुलाग्रेण नाभि सूत्रं समं भवेत् ।
तदग्रान्नाभिसूत्रान्तं पञ्चाधिक दशाङ्गुलम् ॥ ४ ॥
तद्धस्त मणि बन्धाच्च पार्श्वतो द्वयङ्गुलं भवेत् ।
प्रकोष्ठमूलाद् धृन्मध्यात् पञ्चाङ्गुलं भवेत् ॥ ५ ॥
हस्तस्य मणिबन्धाधो मेढ्र मूल समो भवेत् ।
एकोन विंशन्मात्रं स्यात् पार्श्वतो मणि बन्धकम् ॥ ६ ॥
पार्श्व मध्यम बाह्वोश्च मध्ये सप्ताङ्गुलो भवेत् ।
समभङ्गयुतो देवः स्थानकेनापि संयुतः ॥ ७ ॥
ललाट ध्राणमध्याच्च दक्षिणे स्थितपादके ।
गुल्फमध्ये स्थितं सूत्रं शिवसूत्रिमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥
सूत्रं हृन्मध्यगं प्रोक्तं गुणाङ्गुलमिति स्मृतम् ।
सूत्रं नाभ्यन्तरं मात्रं चतुर्भिर्मेढ्र सूत्रयोः ॥ ९ ॥
सूत्र दक्षिण जान्वोस्तु मध्यमं हि गुणाङ्गुलम् ।
शराङ्गुलोऽन्तरे पार्ष्ण्योर्दक्ष्पादस्य वक्रताः ॥ १० ॥
द्व्यङ्गुलेन तु शेषं तु चन्द्रशेखर वद्भवेत् ।
तस्यैव दक्षिणे देवीं कारयेल्लक्षणान्विताम् ॥ ११ ॥
अथ स्वदक्षिणे देव्या युक्तो वा मूर्त्यपेक्षया ।
आयुधव्यतिरिक्तैःस्वै रङ्गैस्तु विपरीतकैः ॥ १२ ॥
संयुक्तो वा वृषारूढस्त्वेवं मुक्तिप्रदो भवेत् ।
पृष्ठस्थो वृषभो देवजानूरुकोच्छ्रयः ॥ १३ ॥
मेढ्रान्तो नाभि सीमान्तश्शेषं सर्वं तु पूर्ववत् ।
एवं देवं समापाद्य शिलाद्यैः स्थापनं नयेत् ॥ १५ ॥
कालेऽङ्कुरार्पणं रत्नन्यासं संप्रोक्षणं नयेत् ।
वृषस्य नेत्रमोक्षं तु शुद्धिं ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ १५ ॥
जलाधिवासनं कृत्वा मण्डपं पूर्ववन्नयेत् ।
कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया तत्र कारयेत् ॥ १६ ॥
चतुरश्राणि वृत्तानि तद्दिगश्राणि तानि वा ।
पश्चाच्छिल्पिनमुद्वास्य तस्मिन्विप्रांस्तु भोजयेत् ॥ १७ ॥
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा स्थण्डिलं शयनं न्यसेत् ।
स्नपनं कौतुं कुर्यात् वृषेऽपि च यथोदितम् ॥ १८ ॥
आरोप्य शयने पश्चात् कुंभान् संस्थापयेत्तमः ।
शिवस्य च शिरोदेशे शिवकुंभं च वर्धनीम् ॥ १९ ॥
यदि भिन्नो वृषो देवपादमूले तु शाययेत् ।
दक्ष मस्तक संयुक्तां शययां संकल्प्य व पृथक् ॥ २० ॥
वृषमस्तकदेशे तु वृषकुंभं तु विन्यसेत् ।
परितोष्ट घटान्न्यस्त्वा विद्येशांस्तत्र पूजयेत् ॥ २१ ॥
गन्धपुष्पादिभिर्धीमान् नैवेद्यान्तैर्गुरूत्तमः ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कृत्वा देवे वृषेऽपि च ॥ २२ ॥
अग्निकुण्डादि संस्कार कृत्वा होमं समाचरेत् ।
समिदाज्यान्नलाजादि तिलसर्षप माषकैः ॥ २३ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ।
शम्यपामार्ग श्री वृक्ष मायुरोत्था भवन्ति हि ॥ २४ ॥
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् तर्पयेत्तत्र वै वृषम् ।
ततो द्वितीये संतर्प्य देवान् कुंभांश्च पावकान् ॥ २५ ॥
समूर्तिपो गुरुस्सम्यग् वस्त्र हेमादि पूजितः ।
संप्राप्त दक्षिणः पश्चान्मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ २६ ॥
घटान्न्यस्त्वा तु देवाग्रे स्थण्डिले तु गुरुः क्रमात् ।
कुंभाद्बीजं समादाय देवस्य हृदि विन्यसेत् ॥ २७ ॥
वर्धन्याः मनुमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ।
सहजा यदि सा देवी तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ॥ २८ ॥
वृष कुंभान् मनुं स्मृत्वा वृषभस्य हृदि न्यसेत् ।
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठस्य परितो न्यसेत् ॥ २९ ॥
विभीन्न पीठा देवी चेत् प्रतिष्ठां पृथगाचरेत् ।
कल्याणं कारयेत्पश्चात् तद्विधानेन देशिकः ॥ ३० ॥
उत्सवं स्नपनं भूरि नैवेद्यं कारयेन्नवा ।
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्य स्थापनोदितम् ॥ ३१ ॥
इत्याख्याता प्रतिष्ठेयं वृषवाहनमूर्तिनः ।
घनो वाप्य घनो वापि वृषभस्य च संमतः ॥ ३२ ॥
प्रतिष्ठानुष्ठिता येअ भक्त्या भावनया सह ।
लभेते स पदं शैवं भुक्त्वा भोगान्यथेच्छया ॥ ३३ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे वृषभारूढ प्रतिष्ठा विधिः
द्विषष्ठितमः पटलः ॥
वृषभारुधः
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट संयुतः ।
परशुर्दक्षिणे हस्ते वामहस्ते मृगो भवेत् ॥
पूर्वदक्षिण हस्तस्तु कटको वक्रदण्डयुक् ।
अस्य सव्य प्रकोष्ठं तु विन्यसेत् वृषमस्तके
सहस्तो हंसपक्षोवा पताकाधोमुखस्तु वा
तन्मध्यमाङ्गुलाग्रेण नाभिसूत्रं समं भवेत्
समभङ्गयुतो देवण् स्थानकेनापि संयुतः
तस्यैव दक्षिणे देवीं कारयेल्लक्षणान्विताम्
अथ स्वदक्षिणे देव्या युक्तो वा मूर्त्यपेक्षया
आयुधर्व्यतिरिक्तैः स्वैरङ्गः तु विपरीतकैः
संयुक्तो वा वृषारूढः त्वेवं भुक्तिप्रदो भवेत्
पृष्ठस्थो वृषभः कार्यः देवजानूरुकोच्छ्रयः
मेद्रान्तो नाभिसीमान्तः शेषं सर्वं तु पूर्ववत् ॥
६३. त्रिषष्ठितमे पटले गङ्गाधर प्रतिष्ठा विधिः
गङ्गाधर प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये तल्लक्षणान्विताम् ।
चतुर्भुजस्त्रिणेत्रश्च जटामकुट मण्डितः ॥ १ ॥
दक्षिणाभय हस्त स्थोऽप्यन्यत्र कटकामुखः ।
तेन हस्त्ने धृत्वैकां जटां गङ्गासमन्विताम् ॥ २ ॥
संस्थितस्तु प्रसन्नात्मा कृष्णापरशु संयुतः ।
जटायुक्त करोच्चं तु कर्णस्योर्ध्व समं भवेत् ॥ ३ ॥
तदन्तरं तु द्विमुख माभङ्गेन समन्वितम् ।
स्थानकस्तु तदुष्णीष नासापाद् दक्षमध्यमे ॥ ४ ॥
सूत्रं वामे तु हृदयाद्दक्षे वै नाभिमढ्रयोः ।
हिक्का सूत्राच्चतुर्मात्रं सव्यजानोर्गुणाङ्गुलम् ॥ ५ ॥
पादाङ्गुष्ठद्वयोः पार्ष्ण्यन्तरं तिथि बाणकम् ।
वाम पादस्य वक्त्रं तु सूत्राद्वामे गुणाङ्गुलम् ॥ ६ ॥
इन्दुशेखर वच्छेषं कर्तव्यं मुनिपुङ्गवाः ।
देवस्य वामभागे तु देवीं कुर्यात्सलक्षणाम् ॥ ७ ॥
कुर्याद् भगीरथं देवनाभ्यन्तस्तनसीमगम् ।
गलान्तं वाष्टतालेन विलंबितं जटान्वितम् ॥ ८ ॥
वल्कलाम्बरं संयुक्तं हृन्मस्तक कृताञ्जलिम् ।
द्विनेत्रं च द्विबाहुं तमेवं गङ्गादधरो भवेत् ॥ ९ ॥
कालेऽङ्कुरार्पणं रत्नन्यासो वै नेत्रमोक्षणम् ।
रत्नन्यासो न गङ्गायाः करव्यो नेत्रमोक्षणम् ॥ १० ॥
तथा भगीरथस्यापि रत्नन्यासस्तु पञ्चभिः ।
प्रतिमाशोधनं ग्राम पुरादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ११ ॥
तोयाधिवासो यागार्ह मण्डपः पूर्ववर्त्मनः ।
चतुरश्राणि कुण्डानि नवपञ्चैक संख्यया ॥ १२ ॥
मोचनं शिल्पिनः कृत्वा कुर्याद् भूसुर भोजनम् ।
पुण्याहोदेन संसिच्य वास्तु होमं ततो नयेत् ॥ १३ ॥
स्थण्डिलं शयनं बिम्ब स्नपनं कौतुकं ।
भगीरथस्य गङ्गायाः देवस्यापि नयेत् गुरुः ॥ १४ ॥
शयनं भिन्नपीठस्थो यदि स्यात्तु भगीरथः ।
देवस्य पाददेशे तु शयनं तत्र कल्पयेत् ॥ १५ ॥
देवेशस्य शिरः पार्श्वे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।
भगीरथ शिरोदेशे घटं वस्त्रादि भूषितम् ॥ १६ ॥
हैरण्य पङ्क्जाढ्यं वा गङ्गायाश्चैव माचरेत् ।
परितोष्टौ घटान्न्यस्तवा विद्येशस्तैसधिष्टितान् ॥ १७ ॥
पूर्वक्त रूप संस्थान् ध्यान युक्तो गुरुत्तमः ।
गन्धपुष्पादिभिः सर्वान्देवान् अभ्यर्चयेत् क्रमात् ॥ १८ ॥
तत्व मूर्त्यादि विन्यासं प्रकुर्यात्पूर्ववत्प्रभोः ।
भगीरथस्य मूर्तीशैः पञ्चभिश्च समन्वितान् ॥ १९ ॥
पञ्चमूर्तीन्यसेधीमान् मूर्तयः पूर्ववर्त्मना ।
मूर्तीशास्युर्भकारो त्थास्सद्यो जातादयोऽणवा ॥ २० ॥
बान्तं चतुर्दशं षष्टं बिन्दुनादौ नियोजयेत् ।
चतुर्थ्यन्तं स्वनामान्ते चेति मूलाणुरेष वै ॥ २१ ॥
भगीरथाक्षरेणैव हृदादीनां समुद्धृतिः ।
गङ्गायास्तद्विधानोक्त मार्गेणैव समाचरेत् ॥ २२ ॥
कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कारं समिदाज्यान्नलाजकैः ।
तिलैश्च जुहुयात्पश्चात् वस्त्र हेमाङ्गुलीयकैः ॥ २३ ॥
दक्षिणां दापयेत्तेषां मन्त्रन्यासं ततो नयेत् ।
तत्तद्देव पुरस्तत्तत् कुंभान् न्यस्त्वा गुरूत्तमः ॥ २४ ॥
शिव कुंभमनुं ज्ञात्वा शिवस्य हृदि विन्यसेत् ।
वर्धन्या मनुमादाय तस्य पीठे तु विन्यसेत् ॥ २५ ॥
अन्येभ्यो बीजमादाय पीठाब्जे परितो न्यसेत् ।
गङ्गाया बीजमादाय तस्यास्तु हृदि विन्यसेत् ॥ २६ ॥
भगीरथघटाद् बीजं स्मृत्वा तस्य हृदि न्यसेत् ।
तत्तत् कुंभ जलेनैव स्नापयेत्तत् प्रदेशके ॥ २७ ॥
सहासना तु देवी चेद् वर्धन्यास्तद्धृदि न्यसेत् ।
विभिन्न पीठा देवी चेद् प्रतिष्ठां पृथगाचरेत् ॥ २८ ॥
कल्यां कारयेदन्ते स्नपनं चोत्सवं ततः ।
कारयेद् भूमिनैवेद्यं कर्तुरिच्छावशेन तु ॥ २९ ॥
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्य स्थापनोक्तवत् ।
भगीरथ युतो वायं वियुक्तो वा महेश्वरः ॥ ३० ॥
जाह्नवीश प्रतिष्ठां तु भक्त्या यः कुरुते नरः ।
इहलोके सुखं प्राप्य स्वबन्धुजन संयुतः ॥ ३१ ॥
यायात् स्वदेह पादान्ते शैवं स्नानं तु दुर्लभम् ! ॥ ३११/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गङ्गाधर प्रतिष्ठा विधिर्नाम
त्रिषष्टितमः पटलः ॥
६४. चतुष्षष्ठितमे पटले गुह स्थापन विधिः
गुहस्य स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
पुरादे र्मध्यमे वाग्नौ यमे वा मध्यमे तयो ॥ १ ॥
नै-ऋते वरुणे वायौ सोमे शर्वेऽथवा भवेत् ।
अन्तरालेऽथवा तेषां शिवधाम्नि एवमेव वा ॥ २ ॥
अन्येदेवालयेऽप्येवमथवा पर्वतोपरि ।
पर्वतस्यान्तिके वापि नद्युद्यानादिकेऽथवा ॥ ३ ॥
राजधान्यादिके वाथ पुण्यक्षेत्रे हृहेषु वा ।
प्रासाद मण्डपादीनां देशे पुण्यतरुष्वथ ॥ ४ ॥
कुमारालय इष्टस्यात् धाम लक्षण लक्षितः ।
अथैकादि त्रयस्त्रिंशद्धस्त विस्तार संयुतः ॥ ५ ॥
त्रयस्त्रिंशत्करादूर्ध्वं विस्तारो नेष्यते द्विजाः ।
दिङ्न्यस्त स्कन्दरूपाढ्यः केवलो वा तदालयः ॥ ६ ॥
रुद्रोमाविघ्न रूपाढ्यः अथवा हंसकोनयुक् ।
गणकोणोऽथवा सस्यात् केवलो वा गुहालयः ॥ ७ ॥
एकभूम्यादि सप्तान्त तलेष्विष्ट तलान्वितः ।
शिवोक्त मार्ग संकॢप्त गर्भाद्येष्ट कयान्वितः ॥ ८ ॥
तद्वन्मूर्धेष्टकास्थूपि प्रतिष्ठाभ्यां समायुतः ।
दिङ्न्यस्त देव विन्यस्त मध्यकुंभ युतेन च ॥ ९ ॥
धाम्न संस्थापनेनाढ्यः प्रागुक्त विधिना सह ।
प्रागुक्त मण्डपाद्यैश्च प्राकाराद्यैश्च मण्डितः ॥ १० ॥
पूर्वास्यः पश्चिमास्यो वा दक्षोत्तरमुखस्तु वा ।
परिवारामरैर्युक्तः कथ्यन्ते ते प्रसङ्गतः ॥ ११ ॥
यक्षेन्द्रो राक्षसेन्द्रश्च पिशाचेन्द्रश्च भूतराट् ।
गन्धर्वः किन्नरो दैत्य नायको दानवाधिपः ॥ १२ ॥
क्रमात्पूर्वादि शर्वान्तस्थिता एते चतुर्भुजाः ।
वरदाभय संयुक्ताः खड्ग खेट समन्विताः ॥ १३ ॥
खड्गखेट समायुक्ता द्विभूजा वाञ्जनप्रभाः ।
भीमरूपास्सुशान्ता वा बद्ध केशास्तु वा मताः ॥ १४ ॥
शकुनी पूतना चैव रेवती चार्धपूतना ।
वक्त्रमण्डी शकारी च निशान्ता मेषदेवता ॥ १५ ॥
षण्मुखश्शक्ति पाणिश्च कार्तिकेयो गुहस्ततः ।
स्कन्दो मयूर वाहस्स्यात् सेनानी शक्तिहस्तवान् ॥ १६ ॥
एते वा मूर्तिपास्तस्य कृताञ्जली पुटान्विताः ।
वज्र पद्मधरास्सर्वे स्कन्दोक्ताक्षर संयुताः ॥ १७ ॥
चतुर्भुजा द्विहस्ता वा षड्वक्त्राश्चैक वक्त्रकाः ।
एते वा परितः स्थाप्याः क्रमात् पूर्वादि योगतः ॥ १८ ॥
इन्द्रादीन्वाष्ट पीठं वा मयूरं वाग्रजे गजम् ।
विघ्नेशं क्षेत्रपं भानुं महापीठं प्रकल्पयेत् ॥ १९ ॥
बलिपीठं च शर्वोक्तान् परिवारांस्तु वा न्यसेत् ।
बलिपीठ दलेष्विन्द्र पूर्वान्मध्ये ग्रहेश्वराः ॥ २० ॥
द्वारपौ कल्पयेद् द्वारे श्यामरत्ननिभौ क्रमात् ।
दक्ष वाम गतौ द्वारे द्विभुजौ वा चतुर्भुजौ ॥ २१ ॥
खड्गखेटधरौ सूचिमुद्रा विस्मय संयुतौ ।
श्यामाभौ रक्तवर्णौ वा सितकृष्णौ भयंकरौ ॥ २२ ॥
जयाख्य विजयाख्यौ द्वौ द्वारपौ विकृताननौ ।
ईशाने कल्पयेत् स्कन्द चण्डं वेदकरं वरम् ॥ २३ ॥
अभयं वज्रपद्मे च वरदं द्विभुजं तु वा ।
शाकल्य संज्ञया ख्यातं तदर्थं पीठमेव वा ॥ २४ ॥
लक्षणं तस्य संक्षेपाच्छ्रुणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
द्रव्यैश्शिलादिभिः कुर्यात् प्रतिमालक्षणोदितैः ॥ २५ ॥
प्रतिमालक्षण प्रोक्तं विश्वमानं गुहस्य तु ।
योजनीयं द्विजाः गर्भद्वारस्तम्भादिसंयुतम् ॥ २६ ॥
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मस्सुसुन्दरः ।
पद्म धृक् सव्यसत्पाणि र्लम्बितेतरसत्करः ॥ २७ ॥
बालरूपी प्रतिष्ठाप्यो ग्रामस्यैवाभिवृद्धये ।
द्विहस्तो यज्ञसूत्राढ्यः सशिवखस्स त्रिमेखलः ॥ २८ ॥
कौपीनदण्डधृक् सव्य पाणिःकट्याश्रितोऽपरः ।
स्थाप्योऽयं ज्ञानदः स्कन्दः पर्वतेषु वनादिषु ॥ २९ ॥
चतुर्भुजस्त्रिणेश्च कर्णयोः पत्रपिण्डयुक् ।
नक्र कुण्डल युक्तो वा ह्यक्षशक्तिकरद्वयः ॥ ३० ॥
वरदाभय संयुक्तः शक्तिद्वययुतो न वा ।
शत्तयैकया युतो वा स्यात् तयोर्लक्षणमुच्यते ॥ ३१ ॥
द्विनेत्रे द्विभुजे शान्ते पद्मोत्पलकरद्वये ।
श्यामरक्तनिभे सव्य वामपार्श्वे व्यवस्थिते ॥ ३२ ॥
गौरी लक्षण संयुक्ते कल्पयेत्तु शुभानने ।
गजेति गजवल्लीति नाम्नाख्यातेऽति सुन्दरे ॥ ३३ ॥
इत्थं लक्षणयुक् स्थाप्यः पुरे वा नगरेऽपि वा ।
षडाननश्च षड्बाहुरर्क श्रोत्रे क्षणान्वितः ॥ ३४ ॥
षट्कण्ठस्त्वेक कण्ठो वा षड्भिर्मौलिभिरन्वितः ।
स शक्तिस्साभयस्सासिस्साक्षमालस्सकुक्कुटः ॥ ३५ ॥
सखेटकस्त्वयं स्थाप्यो वृद्धये राजधानिके ।
रक्ताम्बर समायुक्तो बालचन्द्र समप्रभः ॥ ३६ ॥
करण्ड मकुटोपेतो नेत्रत्रय समन्वितः ।
शक्तिं च मसुलं खड्गं चक्रं पाशाभये वहन् ॥ ३७ ॥
दक्षिणेऽदक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकं तथा ।
समयूरध्वजं चैवमङ्कुशं वरदं वहन् ॥ ३८ ॥
सोपवीतोः मयूरस्थोः शक्तितद्वय समायुतः ।
ग्रामादौ स्थापनीयोऽयं प्रासादादै च सिद्धये ॥ ३९ ॥
एवं पञ्चविधस्कन्दो विभागस्थानभेदतः ।
द्वापरे स्यान्नवान्यत्र सर्वे सर्वत्र वा मताः ॥ ४० ॥
एवं संपाद्य तन्मन्त्रैः प्रतिष्ठामरभेत्ततः ।
शवर्वस्य तृतीयं तु षष्ठस्वर समन्वितम् ॥ ४१ ॥
चतुर्दश स्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् ।
सुब्रह्मण्यं चतुर्थ्यन्तं नमोऽन्तं प्रणवादिकम् ॥ ४२ ॥
मूलबीजमिति ख्यतं तस्मिन् ब्रह्माङ्ग कल्पना ।
शान्तान्तं दीर्घह्रस्वार्णैर्जात्यन्तैर्वा नमोन्तकैः ॥ ४३ ॥
ईशानादि पदोपेतैर्ब्रह्माङ्गानि समुद्धरेत् ।
महासेनाय संयुक्तं विद्महे पद संयुतम् ॥ ४४ ॥
षडाननाय संयुक्तं धीमहीति पदं ततः ।
तन्नः स्कन्द पदोपेतमन्ते युक्तं प्रचोदयात् ॥ ४५ ॥
गायत्री बीजमेतत्स्याद्दिपपूर्वं प्रयोजयेत् ।
हृत्पुटाजातमूलाणू मूर्तिविद्यामनू स्मृतौ ॥ ४६ ॥
गजाया गजवल्याश्च मन्त्रास्तन्नामकल्पिताः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या प्राग्वत्कृत्वाङ्कुरार्पणम् ॥ ४७ ॥
शुभे पूर्वोदिते काले पञ्चरत्नानि विन्यसेत् ।
देव्योश्च हृदयेनैव पञ्चहेमाब्जमेव वा ॥ ४८ ॥
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ।
मध्वाज्याभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाभ्यां प्रकल्पयेत् ॥ ४९ ॥
हृदा स्वर्णं नखन्यासं धान्यगो विप्रदर्शनम् ।
कुर्यात् प्रच्छन्न वस्त्रेण सह सर्वात्मना गुरुः ॥ ५० ॥
यदि देवीयुतः स्कन्दः पृथक् तस्याश्च कारयेत् ।
प्राग्वच्छुद्धिं प्रकल्प्यास्मै ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ५१ ॥
जलेऽधिवासयेत् स्कन्दं लम्बकूर्चयुतं हृदा ।
परितः कलशान्मन्त्री न्यसेदिन्द्राद्यधिष्टितान् ॥ ५२ ॥
प्रासादस्य चतुर्दिक्षु वह्नावीशेऽथ मण्डपम् ।
पद्माभनवपञ्चैक संख्या कुण्ड प्रकल्पनम् ॥ ५३ ॥
पूर्वोत्तरेशसंकॢप्त स्नान वेदिकयान्वितम् ।
तक्षकोद्वासनं विप्र भुक्तिं गोमयालेपनम् ॥ ५४ ॥
पुण्योद शेचनं वास्तु देव तैज्याग्नि तर्पणे ।
स्थण्डिलं शयनं प्राग्वच्चर्म जाद्यैस्तु वाम्बरैः ॥ ५५ ॥
जलादानीय तं स्कन्दं स्नपनं प्राग्वदाचरेत् ।
गन्धापिष्पादिनाभ्यर्च्य बन्धयेत् कौतुकं हृदा ॥ ५६ ॥
आरोप्य शयने स्कन्दं शाययेत् प्राक्शिरो यथा ।
वस्त्रैरावेष्ट्य संपूज्य सासनं मूर्तिः संयुतम् ॥ ५७ ॥
सदेह मूलमन्त्राढ्यं साङ्गं गन्धादिभिर्गुहम् ।
शिरः प्रदेशे सूत्राढ्यं कुंभं वस्त्रादिभिर्युतम् ॥ ५८ ॥
न्यस्त्वा तस्मिन्यथा बेरे तथा स्कन्दं प्रपूजयेत् ।
देवियुतं चेत् विन्यस्य वर्धनीं तत्र तां यजेत् ॥ ५९ ॥
परितोष्टौ घटान्यस्त्वा गुहविद्येश्वरान्यजेत् ।
सूत्र वस्त्र सुवर्णादि युक्तास्सर्वे घटा मताः ॥ ६० ॥
आत्मविद्या शिवाख्यं च जानुकण्ठ शिरोवधि ।
न्यस्त्वा तत्वत्रयं सेशं मूर्तिमूर्तींश्वरान्यसेत् ॥ ६१ ॥
मूर्तयः क्ष्मादयो लोकपाला मूर्तीश्वरा मताः ।
प्रागुक्ता वा तदीशानास्तओ होमं समाचरेत् ॥ ६२ ॥
गुरुः पूर्वोक्त पञ्चाङ्ग भूषणस्सोत्तरीयकः ।
सोष्णीषस्साम्बरस्स्नातः श्शिवः द्विजकुलोद्भवः ॥ ६३ ॥
मूर्तिपैरीदृशैर्युक्तः कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ।
प्रधाने स्कन्दमावाह्य सब्रह्माङ्गं सलोचनम् ॥ ६४ ॥
तत्वत्रयं सनाथं च मूर्तिमूर्तीश्वरान्वितम् ।
गजां च गजवल्लीं च तर्पयेत्संभवे तयोः ॥ ६५ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतं मूलाहुतिर्गुरोः ।
ब्रह्मांगानां दशांशः स्यान्मूलार्धं मूर्तिपहूतिः ॥ ६६ ॥
मूर्तिपा जुहुयाद्दिक्षु विधिक्ष्वीशहृदाद्यणून् ।
तत्तदिङ्मूर्तिमूर्तीशानपि शान्ति घटान्वितम् ॥ ६७ ॥
समिद्घृतान्नसस्येन्द्र तिलसलाज तण्डुलाः ।
पलाशो दुम्बराश्वत्थवटा दिक्षु विदिक्ष्वथ ॥ ६८ ॥
शम्यपामार्गश्रीवृक्षा होम्या पिप्पल पश्चिमाः ।
पलाशस्स्यात् प्रधानेऽपि स च सर्वत्र वा भवेत् ॥ ६९ ॥
वेदपाठश्चतुर्दिक्षु कोणेष्वत्र जपो भवेत् ।
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्व मन्त्राणां च जपक्रियाम् ॥ ७० ॥
दर्भ संस्पर्शनं चेत्थं प्रतिभागं समाचरेत् ।
ततः प्रभाते संशुद्धो मूर्तिपैस्सह देशिकः ॥ ७१ ॥
उद्धृत्य षण्मुखं तं च कुंभाग्नींश्च सु तर्पयेत् ।
प्रायश्चित्त निमित्तं तु दक्षिणेन शताहुतिम् ॥ ७२ ॥
दत्वा पूर्णाहुतिं प्रविशेद्धाम देशिकः ।
मानुषे दविके वापि प्राग्वत् संस्कार संयुताम् ॥ ७३ ॥
कशिलां हृदयेनैव रत्नधान्यादिगर्भिताम् ।
विन्यस्य स्थापयेत्तस्यां षण्मुखं मूलमुच्चरन् ॥ ७४ ॥
सुलग्ने सुमूहूर्ते तु तथा द्वारस्य संमुखम् ।
अथ ब्रह्मशिलोपेतं स्थापयेद्वा षडाननम् ॥ ७५ ॥
देवाग्रे तु घटान्यस्त्वा मन्त्रन्यासं समाचरेत् ।
कुंभाद्बीजं समादाय षण्मुखस्य हृदिन्यसेत् ॥ ७६ ॥
यदि देवी सती तस्यां वर्धन्यां विन्यसेन्मनुम् ।
पीठस्य परितश्चान्य कुम्भेभ्यो विन्यसेन्मनून् ॥ ७७ ॥
तत्तद् घटस्थिताद्भिस्त मभिषिञ्चेत् षडाननम् ।
तत्वमूर्त्यादि विन्यासं कारयेत्पूर्ववत्ततः ॥ ७८ ॥
स्नपनं कारयेदन्ते नैवेद्यं चोत्सवं चले ।
गुरुं च मूर्तिपादींश्च वस्त्राद्यैर्दक्षिणायुतम् ॥ ७९ ॥
इष्ट्वा हेमाङ्गिलीयैश्च प्रतिमास्थापनोक्तवत् ।
सनातन प्रतिष्ठोक्तं यदनुक्तं समाचरेत् ॥ ८० ॥
एवं यः स्थापनं कुर्यात् षण्मुखस्य द्विजोत्तमाः ।
आयुः लब्ध्वा परत्रापि मोक्षं च लभते नरः ॥ ८१ ॥
सौभाग्यं महतीं लक्ष्मी नीरोगत्वं यशस्सुखम् ।
शुभं लब्ध्वा परत्रापि मोक्षं च लभते नरः ॥ ८२ ॥
तस्यार्चनं च संक्षेपात् शृणुध्वं विप्रसत्तमाः ।
अथ प्रातः कृता वश्यश्शौचस्नाने विधाय च ॥ ८३ ॥
सन्ध्यो पस्थापनं मन्त्रतर्पणं प्राग्वदाचरेत् ।
गत्वा धाम प्रविश्यान्तर्निर्णिक्ताङ्घ्रिकरद्वयः ॥ ८४ ॥
आचान्तस्सकलीकृत्य स्कन्देशान हृदादिभिः ।
सनातनं विधायार्ध्यमस्त्र मन्त्रेण तज्जलैः ॥ ८५ ॥
द्वारं संप्रोक्ष्य संपूज्य जयं च विजयं तथा ।
स्वनाम्नो दुम्बरे हेति प्रविश्यान्तस्समर्चयेत् ॥ ८६ ॥
वास्तु नाथ मुदग्ववक्त्रः स्वासनस्थोऽणु विग्रहः ।
शक्तिस्थं स्वं समायोज्य रक्षायै ध्वंसित स्थितिः ॥ ८७ ॥
शक्त्युद्भूत सुधौघेन कृत पूतमहातनुः ।
अस्त्रमन्त्रं सुसंशुद्धं चन्दनार्पित सत्करः ॥ ८८ ॥
न्यस्तेशान नराघोर वामजाङ्गुष्ठकादिकः ।
तलद्वयनिविष्टाक्षि देहमूलाणु संयुतः ॥ ८९ ॥
कनिष्ठद्यङ्गुलिन्यस्त हृच्छिरऽस्चूलिकाद्यणुः ।
भूयस्तल कृतन्यास मूलमन्त्र परान्वितः ॥ ९० ॥
देहन्यासं च तैर्मन्त्रैः माला ब्रह्मान्वितैर्न वा ।
सैकत्रिंशत् कला मन्त्रन्यासं प्राग्वन्नयेन्नवा ॥ ९१ ॥
आपाद्यैवं तनुं मन्त्री गुहवत्तामनुस्मरन् ।
इष्ट्वा हुत्वा विभाव्य अन्तर्गुहं हृन्नाभिबिन्दुषु ॥ ९२ ॥
शिवाणुभिस्तनुं शैवीमथापाद्यगुहं यजेत् ।
अवकुण्ठनदिग्बन्ध प्राकारैः स्थानशोधनम् ॥ ९३ ॥
विशेषार्घ्यं च संकल्प्य गन्धपुष्पाक्षतैर्हृदा ।
अर्चनाङ्गोदितैर्वाथ पाद्यमाचमनं तथा ॥ ९४ ॥
अर्घ्यं वा केवलं तेन संप्रोक्ष्य द्रव्यसंहतिम् ।
हृदाभिमन्त्र्य स्वं चेष्ट्वा शुध्यै मन्त्रान् समुच्चरन् ॥ ९५ ॥
इष्ट्वा पर्युषितां पूजां गायत्र्यार्घ्यं सनातनम् ।
दत्वा मुर्ध्नि हृदा तां च दद्यान्निर्माल्य धारिणे ॥ ९६ ॥
त्यजेद्वा बेरसंशुद्धिं नयेत् प्रागुक्त वर्त्मना ।
लोहजं यदि तद्बेरं स्नानं पर्वणि पर्वणि ॥ ९७ ॥
चित्रादिजं चेत् कर्मार्चा शुद्ध्या शुद्धर्मता द्विजाः ।
इत्थमात्मधाराद्रव्य मन्त्रबिंब विशोधनम् ॥ ९८ ॥
कृत्वासनं गुहस्यैवं कल्पयेत् प्रणवादिभिः ।
प्रणवं मध्यमे धर्माधर्मादीन् कल्पयेत्पुनः ॥ ९९ ॥
अधश्चोर्ध्वच्छदे पद्मकर्णिकेऽन्ते गुहासनम् ।
संक्ल्प्य चासनं मूर्तिमावाह्यास्मिन् हृदाद्यणून् ॥ १०० ॥
ईशानादीन्न्यसेन्माला ब्रह्माण्यर्णांस्तु वाखिलान् ।
विद्यादेहं च संक्ल्प्य तस्मिन्मूलेन षण्मुखम् ॥ १०१ ॥
हृदयानुगतेनैव पुष्पसंपूर्णसत्करः ।
आवाह्य बिम्बे तद्बिन्द्रो रानीय स्थापयेद्धृदा ॥ १०२ ॥
निष्टुरां सन्निधानाद्यं हृदा कृत्वावकुण्ठयेत् ।
हृदादि नेत्र पर्यन्तं मन्त्रन्यासोऽवकुण्ठनम् ॥ १०३ ॥
महामुद्रां च मूलेन कल्पयेद्वामृती कृतिम् ।
पाद्यं पादे हृदाच्चान्ति मुखेर्घ्यं शिरसि क्रमात् ॥ १०४ ॥
नमः स्वाहा स्वधा वौषट् जात्यन्तेन गुहस्य तु ।
गन्धं पुष्पं च धूपं दत्वा पञ्चामृतादिभिः ॥ १०५ ॥
विभूतौ स्नापयेत् पिष्टामलकादि समन्वितम् ।
वाससोन्मृज्य वक्त्रेण दत्वा चान्तिं गुहस्य तु ॥ १०६ ॥
चन्दनागरु कर्पूर कुष्ठान् पूर्वप्रमाणजान् ।
पिष्टवालिप्य हृदा स्कन्दं केवलं चन्दनं तु वा ॥ १०७ ॥
कृष्णागरु कृतं धूपं दद्याद् धृदयमन्त्रतः ।
लघु चन्दन निर्यासं भस्मजं वा पुरोहितम् ॥ १०८ ॥
सुरभीणि विचित्राणि सर्वर्तु प्रसवानि तु ।
तत्क्षण प्रति बुद्धानि प्राग्वत् पुष्पाणि दापयेत् ॥ १०९ ॥
हृदा तैलाद्य संकॢप्तिं दद्यात् प्राग्वद् धृदाणुना ।
आमन्त्रण हबिर्दद्यात् प्रागुक्त विधिना न वा ॥ ११० ॥
गन्धादीनां प्रमाणं तु पश्चिमास्यार्चनोक्तवत् ।
पूजयेदावृतिं पश्चात् धूपदाना वसानके ॥ १११ ॥
वह्नीशरक्षोवातेश दिग्विदिक्षु हृदाद्यणून् ।
तद्बहिर्वसुमूर्तीश्च बहिरिन्द्रादि देवताः ॥ ११२ ॥
ततोस्त्राणि यजे देवं त्रिभिर्वावरणैर्गुहम् ।
द्वाभ्यां वैकेन भूयोऽपि धूपदीपं प्रदापयेत् ॥ ११३ ॥
गानयेन्मन्त्रगानाद्यं जपं कृत्वा निवेदयेत् ।
नैवेद्यं च बलिं दत्वा कुण्डे शैवेऽनले गुहम् ॥ ११४ ॥
आवाह्य साङ्गं चर्वन्तं पलाश समिदाज्ययुक् ।
मूलेन शतपञ्चाशत् पञ्चविंशति संख्यया ॥ ११५ ॥
जुहुयात्त दृशांशेन षडङ्गाहुतिमाचरेत् ।
दत्वा पूर्णाहुतिं पश्चात् नित्योत्सवमथाचरेत् ॥ ११६ ॥
तदन्ते ताण्डवं कुर्यात् प्रागुक्त विधिना सह ।
एका हादि नवाहान्तं कुर्यात्संवत्सरोत्सवम् ॥ ११७ ॥
ध्वजे मयूर मालिख ध्वजारोहणमाचरेत् ।
तद्दिन त्रिगुणे वाथ द्विगुणे वाथ तद्दिने ॥ ११८ ॥
अङ्कुरार्पण पूर्वं तु भेरी ताडन पूर्वकम् ।
ध्वजारोहणपूर्वं वा कारयेदुत्सवं बुधः ॥ ११९ ॥
शकुनी रेवती चैव पूतना मण्डपूतना ।
वक्त्रमण्डी ततः प्रोक्ता निशान्तामेषदेवता ॥ १२० ॥
शकारीति परि ज्ञेयाः सुब्रह्मण्यस्य सुव्रताः ।
षट् कुमारास्तु विज्ञेयास्तेषां नामानि च द्विजाः ॥ १२१ ॥
सेनापतिस्सुरेशश्च हरसूनुस्सुराग्रजः ।
सुब्रह्मण्यः कुमारश्च षट्कुमाराः प्रकीर्तिताः ॥ १२२ ॥
कुण्डं षडश्रमिष्टं स्यादीशाने वाथ पावके ।
वज्रं रूपं भवेदस्त्रं पुष्पे वा तण्डुले यजेत् ॥ १२३ ॥
द्विनेत्रं द्विभूजं रौद्रं शिखाकोटि समुज्वलम् ।
तीक्ष्ण वज्रधरं सव्ये वामहस्ते तु चित्रके ॥ १२४ ॥
शुकुन्यादि कुमारान्ता दिनानामधिपा मताः ॥ १२४१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे गुहस्थापनविधिर्नाम चतुष्षष्टितमः
पटलः ॥
द्विभुजश्च द्विनेत्रश्च सुब्रह्मण्यस्सुसुन्दरः ।
पद्मधृक् सव्यतस्पाणिः लम्बितेतरसत्करः ॥
वालरूपी प्रतिष्ठाप्यो ग्रामस्यैवाभिवृद्धये ॥
द्विहस्तो यञासूत्राढ्यः सशिखः सत्रिमेखलः
कौपीन दण्डधृक् सव्यपाणिः कट्याश्रितः अपरः
स्थाप्योऽयं ज्ञानदः स्कन्दः पर्वतेषु वनादिषु ।
चतुर्भुजः त्रिणेत्रश्च कर्णयोः पत्रपिण्डयुक् ।
नक्रकुण्डलयुक्तोवा ह्यक्षशक्तिकरद्वयः
वरदाभय संयुक्तः शक्तिद्वययुतो न वा
षडननश्च षड्बाहुः अर्कश्रोत्रेक्षणान्वितः ।
पट्कण्ठस्त्वेककण्ठकण्ठो वा षड्भिमौलिभिरन्वितः ॥
सशक्तिः साभयः सासि साक्षमालः सकुक्कुटः ।
सखेटकः त्वयं स्थाप्यः वृद्धये राजधानिके ॥
रक्तांबर समायुक्तः बालचन्द्र समप्रभैः ।
करण्ड मकुटोपेतो नेत्रत्रय समन्वितः ॥
शक्तिं च मुसलं खड्खं चक्रं पाशाभये वहन् ।
दक्षिणेऽदक्षिणे वज्रं कार्मुकं खेटकं तथा ॥
समयूर ध्वजं चैवं अङ्कुशं वरदं वहन् ।
सोपवीतो मयूरस्थो शक्तिद्वय समायुतः ॥
ग्रामादौ स्थापनीयोऽयं प्रासादादौ च सिद्धये ।
६५. पञ्चषष्टितमे पटले चण्डेश स्थापन विधिः
चण्डेश स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
परस्वतन्त्र भेदेन द्विविधं तच्च संमतम् ॥ १ ॥
पुरादौ मध्यमे वाष्टदिक्षु चण्डेश्वरालयः ।
वामेशानेऽथ सौम्ये वा सोमेशेन्द्रान्तरेऽथवा ॥ २ ॥
अन्तर्मण्डल देशेऽन्तर्हारायां वेष्टशालके ।
अथैकादि त्रस्त्रिंशद्धस्त विस्तार संयुतः ॥ ३ ॥
धामलक्षण संसिद्धायामेनापि समन्वितः ।
एकादि सप्तभूम्यन्तं भूमिभाग समन्वितः ॥ ४ ॥
धामोक्ताकार संयुक्तो दिक्षु चण्डेश्वरान्वितः ।
इष्टदेवान्वितो वा स्यात् केवलो वा वृषान्वितः ॥ ५ ॥
प्रागुक्त विधिना नीतगर्भाद्येष्टकया युतः ।
मूर्धेष्टका समायुक्तः स्थूपिस्थापन संयुतः ॥ ६ ॥
दक्षिण द्वार संयुक्तं पराङ्गं चेन्मुनीश्वराः ।
स्वतन्त्र स्थापने दक्ष पूर्व पश्चिमादिङ्कुखः ॥ ७ ॥
दिङ्न्यास्तामर विन्यस्त मध्यकुम्भयुतेन च ।
धाम संस्थापने नाढ्यः प्रागुक्त विधिना सह ॥ ८ ॥
प्रागुक्त गर्भमानाद्यं सर्वमत्र प्रयोज्यताम् ।
प्राकार मण्डपोपेतः परितः परिवारः युक् ॥ ९ ॥
रुद्र भक्त स्ततो रुद्रः चण्डश्चण्डप एव च ।
महाबलस्तथा विप्राष्टङ्क पाणीश सेवकौ ॥ १० ॥
रुद्रकोपज इत्यष्ट मूर्तयः परिवारगाः ।
एते श्वेता महाकाया कृताञ्जलिपुटान्विताः ॥ ११ ॥
सटङ्कास्तद्विहीना वा वीराद्यासन संस्थिता ।
कृत्तिवासोऽन्विता वाथ चण्डरूपधरास्तु वा ॥ १२ ॥
इन्द्राद्या वा तदर्थं तु पीठं वा पूर्वतो वृषः ।
बलिपीठादि पीठान्तं पूर्ववत् कल्पयेत्तु वा ॥ १३ ॥
द्वारस्थौ द्वापरौ कार्यौ द्विकरौ दण्डधारकौ ।
चण्डानुगः चण्डमान्यो नेष्टौ वा देशिकाग्रजाः ॥ १४ ॥
बलिपीठे बलिर्देयो यथादेशं बलिर्हितः ।
देवोक्त परिवारान्वा विघ्नक्षेत्रेश् भानुभिः ॥ १५ ॥
द्रव्यैश्शिलादिभिः कार्यः पूर्ववल्लक्षणान्वितः ।
मध्येन दशतालेन दशतालाधमेन वा ॥ १६ ॥
प्रतिमा लक्षण प्रोक्तमानेनायादि संयुतः ।
बद्ध पद्मासनश्चण्डनाथो दुर्दर्श भीषणः ॥ १७ ॥
व्यालयज्ञोपवीती च मुखोद्गीर्ण महानलः ।
करालकज्जलाभासो जटिलश्चन्द्रशेखरः ॥ १८ ॥
चतुर्वक्त्रश्चतुर्बाहुश्चाक्षमालात्रिशूलवान् ।
टङ्कं कमण्डलुं वामे भानुरक्तार्क लोचनः ॥ १९ ॥
अथवा शंख वर्णाभश्चतुर्बाहुस्त्रिलोचनः ।
चन्द्रार्ध मण्डितः कृत्तिवासा वीरासनस्थितः ॥ २० ॥
पिनाका मोघ बाणाभ्यां व्यग्रपाणितलद्वयः ।
वराभय प्रदानाभ्यामन्यत्र परिमण्डितः ॥ २१ ॥
अथवा द्विभुजश्शुक्ल वस्त्रस्त्र्यक्षोऽजनप्रभः ।
जटामकुट युक्तो वा धवली कृत मूर्धजः ॥ २२ ॥
स्थानको वासनस्थो वा शयिता सव्यवात्तलः ।
सलम्ब सव्य पादस्तु वामहस्त भुजानुगः ॥ २३ ॥
वरहस्तोऽथवा स स्यादिरष्टङ्क संयुतः ।
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलि पुटोऽथवा ॥ २४ ॥
शंकरेक्षण संपन्नश्शोकनम्र शिरास्तु वा ।
उत्कुटा सन युक् शान्तो जटिलष्टं धृक्करः ॥ २५ ॥
एवं वा चण्डनाथस्तु कार्यस्त्विष्टासनान्वितः ।
अथवा भयटङ्काभ्यां पाशशूलद्वयेन तु ॥ २६ ॥
चतुर्भुजस्तु वा कार्यश्शङ्कराज्ञानुपालकः ।
विशेषस्सिंहले देशे कश्चिदत्राभिधीयते ॥ २७ ॥
कृतायामष्टहस्तस्यात् त्रेतायां षड्भुजो मतः ।
द्वापरे च चतुर्हस्तः कलौतु द्विकरो मतः ॥ २८ ॥
अन्यदेशे तु सर्वत्र विभागो नायमीर्तितः ।
अथवा चण्डनाथस्तु देव्या तु सहितो न वा ॥ २९ ॥
सा देवी श्यामला हस्त द्वयाखिलविभूषिता ।
धर्मनीत्याख्यया ख्याता धृतनीलोत्पला वरा ॥ ३० ॥
एवमापाद्य बेरं मनुभिंस्थापनं नयेत् ।
चण्डासनं चतुर्थ्यन्तं नत्यन्तं मनुरासने ॥ ३१ ॥
चण्डमूर्ति पदं दीप पूर्वं नत्यन्तमेव च ।
चतुर्थ्यन्तमिदं मूर्ति मन्त्रमित्यभिधीयते ॥ ३२ ॥
ध्वनि चण्डेश्वरायेति हुफट् स्वाहा पदेन च ।
मूलमन्त्रस्समादिष्टस्तदग्रे दीपसंयुतः ॥ ३३ ॥
ईशानादीनि दण्डस्य चकोरेणोद्धरेद् गुरुः ।
ओं चण्ड पूर्वको हुफण्णमोन्तः स्याद् धृदादिकाः ॥ ३४ ॥
तन्नान्मा हुफडन्तेन मूर्तिनामपरो मनुः ।
अथवान्य प्रकारेण मन्त्रश्चण्डाय कल्पते ॥ ३५ ॥
ज्ञानशक्ति पदैर्मन्त्रैः र्हुंट्कार समन्वितैः ।
चण्डायेति पदोपेतैश्चण्डमन्त्रोऽयमीरितः ॥ ३६ ॥
विद्याङ्गैरावृतो वाथ चण्डनाथस्समीरितः ।
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या चाङ्कुरार्पण पूर्विका ॥ ३७ ॥
कालः पूर्ववदेवाक्ते रत्नन्यासश्च पूर्ववत् ।
सौवर्णबेरे रत्नादि विन्यासो नात्र कथ्यते ॥ ३८ ॥
कृत्वा पद्मस्य संघातं नेत्रमोक्षणमाचरेत् ।
मध्वाजयाभ्यां सहेमाभ्यां पात्रस्थाप्यां हृदाणुना ॥ ३९ ॥
सौवर्ण नख विन्यासः प्रच्छन्नपटकादिभिः ।
बेर शुद्धिं पुरादेश्च प्रदक्षिणमथाचरेत् ॥ ४० ॥
तोयाधिवासयेद्देवमिन्द्राद्यष्ट घटावृतम् ।
यागार्थ मण्डपं कुर्यात् धाम्नोऽग्रे तस्य पार्श्वयोः ॥ ४१ ॥
याम्याप्यैन्द्रेषु वार्धेन्दुनिभकुण्डानि कल्पयेत् ।
नवपञ्चैक संख्यानि वृत्तान्यश्राणि वा द्विजाः ॥ ४२ ॥
मण्डपं कल्पयित्वैवं पूर्वोक्त विधिना सह ।
उद्वास्य शिल्पिनं पश्चात् शैवान् भक्तांश्च भोजयेत् ॥ ४३ ॥
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा वास्तु होमं समाचरेत् ।
जलादानीय चण्डेशं प्राग्वत् स्नपनमाचरेत् ॥ ४४ ॥
कौतुकं बन्धयित्वान्ते सर्वात्मानं समुच्चरन् ।
कल्पयेच्छयनं वेद्यमण्डजाद्यैरनुक्रात् ॥ ४५ ॥
पञ्चभिर्वाम्बरैश्शुद्धैश्शाययेत् हृदयेन तु ।
वासोभ्यां वेष्टयित्वा तु कुंभन्यासं समाचरेत् ॥ ४६ ॥
चण्डोत्तमाङ्ग देशे तु सूत्रकूर्चाम्बरान्वितम् ।
सहैमटङ्कतोयढ्यं विन्यसेत्तु सपल्लवम् ॥ ४७ ॥
तथा विधघटानष्टौ विन्यसेत् परितो बहिः ।
चण्डेशो देवियुक्तश्चेत् वर्धनीमूत्तरे न्यसेत् ॥ ४८ ॥
सासनेन सदेहेन चण्डेशेनाप्यधिष्टितान् ।
कुंभमिष्ट्वा तु पूर्वोक्त ध्यान युक् चन्दनादिभिः ॥ ४९ ॥
हृच्छिरश्चूलिकावर्म शस्त्राणि परितो बहिः ।
घटेषु पूजयेन्मन्त्री ईशानादुत्तरा वधि ॥ ५० ॥
लोकपालास्तु वा तेषु चण्डमूर्त्यष्टकं तु वा ।
गन्ध पुष्पादिभिश्चेष्ट्वा तत्वमूर्त्यादिकं न्यसेत् ॥ ५१ ॥
आत्म विद्या शिवाख्यं च ब्रह्मादींश्च तदीश्वरान् ।
क्ष्मामूर्तितदीऽसानान् लोकपानपि विन्यसेत् ॥ ५२ ॥
प्रागुक्त मूर्त्यो वाथ रुद्रभक्तादयोऽथवा ।
सासनं मूर्तियुक् चण्डं ब्रह्माङ्ग सहितं यजेत् ॥ ५३ ॥
मूर्ति भृद्भिर्गुरुस्सार्धं होमार्थं कुण्डमाशयेत् ।
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च दिक्षु तत्पुरुषाद्यणून् ॥ ५४ ॥
कोणेषु हृदयादींश्च सब्रह्माङ्गं तु चण्डपम् ।
प्रधाने तर्पयेन्मन्त्री समिदाज्यान्नसत्तिलैः ॥ ५५ ॥
लाजसक्तु यवैस्सार्धं पलाशोदुम्बरौ वटः ।
प्लक्षश्च समिधो दिक्षु प्रधानेऽपि पलाशकः ॥ ५६ ॥
शमी खादिर मायुर श्रीवृक्षा वह्निकोणतः ।
तत्वमूर्ति तदीशांश्च क्रमशस्तर्पयेत् पृथक् ॥ ५७ ॥
शान्त्यम्भः प्रोक्षणं स्वस्वमन्त्राणां च जपक्रियाम् ।
दर्भ संस्पर्शनं चैव प्रतिभागं समाचरेत् ॥ ५८ ॥
ततः प्रभाते शुद्धस्तु मूर्तिपैस्सह देशिकः ।
उद्धृत्य चण्ड बिंबं तु कुंभानग्नींश्च तर्पयेत् ॥ ५९ ॥
पार्यश्चित्तं च पूर्णां च गुरुः कृत्वा समूर्तिपः ।
वस्त्रस्वर्णाङ्गुलीयाद्यैः पूजितः प्राप्त दक्षिणः ॥ ६० ॥
अधमा निष्का तु द्विगुणा मध्यमा भवेत् ।
त्रिगुणा चोत्तमा प्रोक्ता चान्येषां पूर्ववद् भवेत् ॥ ६१ ॥
प्रतिष्टा कशिलादीनां कार्या द्विजोत्तमाः ।
सुमुहूर्ते प्रतिष्टाप्य धाम्नि मन्त्रांस्तु विन्यसेत् ॥ ६२ ॥
देवाग्रस्थण्डिलस्तेभ्यः कुंभेभ्यो देशिकोत्तमः ।
तत्तत् कुंभगतैस्तोयैः स्नापयेच्चण्ड विग्रहम् ॥ ६३ ॥
स्नप्नं भूरि नैवेद्यमुत्सवं चचलं यदि ।
कारयेद्देवियुक्तं तस्याश्च स्थापनं नयेत् ॥ ६४ ॥
चण्डेश्वर प्रतिष्ठेयं बालस्थानान्विता न वा ।
चण्डेश स्थापनं ह्येवं यः कुर्यान्नर पुङ्गवः ॥ ६५ ॥
आयुष्कामो लभेदायुर्धनार्धी चेद्वसूनि च ।
विद्याकामोऽमलां विद्यां प्त्रार्थिं चेत्सुतं लभेत् ॥ ६६ ॥
लक्ष्मीकामो महालक्ष्मीं रतिकामो वरस्त्रियः ।
चण्डेश्वरं प्रपन्ना येन तेषां भवकारणम् ॥ ६७ ॥
चण्डेश स्थापनं ख्यातं तस्य पूजा च कथ्यते ।
स्नानाद्यं पूर्ववत्कृत्वा सकलीकृत विग्रहः ॥ ६८ ॥
चण्डेशानस्य हृत्पूर्वं सामान्यर्घ्यं च हेतिना ।
द्वारपौ तेन गन्धाद्यै रिष्ट्वास्त्र द्वरमध्यमे ॥ ६९ ॥
आलयस्य प्रविश्यान्तर्भूतशुद्धिं विधाय च ।
सकलीकृत देहस्तु कृत्वान्तश्चण्ड पूजनम् ॥ ७० ॥
अस्त्रप्राकार दिग्बन्धैः स्थानशुद्धिं विधाय च ।
पाद्यमाचमनं दत्वा हृदार्घ्यं संहितणुभिः ॥ ७१ ॥
अर्घ्यं वा केवलं तेन प्रोक्ष्य द्रव्यं हृदालभेत् ।
स्वस्वमिष्ट्वा हृदा मन्त्रानुच्चरेन्मंत्रशुद्धये ॥ ७२ ॥
पूर्वपूजां समभ्यर्च्य चण्डेशानाय विद्महे ।
इत्युक्त्वा टङ्कहस्ताय धीमहीति पदं ततः ॥ ७३ ॥
तन्नश्चण्ड पदं पश्चात् पदमुक्त्वा प्रचोदयात् ।
दत्वा सामान्यमर्घ्यं च निर्माल्यमपनीय च ॥ ७४ ॥
संशोध्य चण्डमस्त्रेण सामान्यार्घ्योदकेन च ।
चण्डासनं च मूर्तिं च संक्ल्प्येशाद्यणून् क्रमात् ॥ ७५ ॥
हृदादींश्च यथा स्थानं न्यस्य मूलेन चण्डपम् ।
बिन्दोरावाह्य संस्थाप्य हृदा सन्निधिरोधनम् ॥ ७६ ॥
न्यासं च हृदयादीनामप्यङ्गा भेदभावनम् ।
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दत्वा हृदय मन्त्रतः ॥ ७७ ॥
अभ्यङ्गोद्वर्तनाद्यैश्च पञ्चगव्यामृतैरपि ।
इष्ट्वा चण्डेश्वरं शक्तौ वस्त्रं गन्धं च पुष्पयुक् ॥ ७८ ॥
धूपं दीपं हृदा दद्यादर्चाङ्ग विधानतः ।
हृदादीन् रुद्रभक्तादीन् सास्त्रानाशापतीनपि ॥ ७९ ॥
परितश्चण्डनाथस्य तानिष्ट्वावार्घ्योपचारतः ।
नैवेद्यः तद्विधानोक्तं दत्वा तांबूल संयुतम् ॥ ८० ॥
पराङ्गं चेच्छिवेनोपभुक्तं चापि निवेदयेत् ।
जपं कृत्वा निवेद्यास्मै परिवारे बलिं नयेत् ॥ ८१ ॥
पलाशसमिदाज्यान्नैर्होमं च विभवे सति ।
मूलेन तद्दशांशेन तदङ्गैर्होममाचरेत् ॥ ८२ ॥
नित्योत्सवं ततश्चण्ड बेरस्यान्येन कारयेत् ।
पुष्पान्नाक्षत लिङ्गैश्च चण्डेशास्त्रेण पूजितैः ॥ ८३ ॥
प्रातर्मध्याह्नारात्रेषु चण्डबेरोझितैस्तु वा ।
पादुकाराधनोपेतं प्रविशेदालयं प्रति ॥ ८४ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्ट विभेदिषु ।
कालेष्विष्टेषु चण्डेशं यजेत्प्रत्यहमादरात् ॥ ८५ ॥
पराङ्ग चण्डनाथस्य विशेषः कथ्यतेऽर्चने ।
आदौ पर्युषितां पूजां पीठकादौ हृदाणुना ॥ ८६ ॥
चण्डेशायेति संक्ल्प्य यच्छिवाय निवेदितम् ।
नैवेद्याद्यं च पूजान्ते चण्डेशस्यार्चकोत्तमाः ॥ ८७ ॥
गत्वातदालयं शुद्धतोयगन्धस्त्रगादिभिः ।
संपूज्य शिवनिर्माल्यमपि पश्चान्निवेदयेत् ॥ ८८ ॥
आत्मार्थे च परर्थे च सामान्यमिदमीरितम् ।
नित्येज्यैवं समादिष्टा भिक्ति मुक्ति फलप्रदा ॥ ८९ ॥
आयु.ः प्रज्ञां सौभाग्यमतुलां श्रियम् ।
अन्यञ्च लभते नित्यं चण्डेशस्यार्चनेन तु ॥ ९० ॥
विशेषयजनं कुर्यात् स्नपनेनेष्टसिद्धये ।
स्नपनं पूर्ववत् किंतु मध्ये चण्डेश्वरं घटे ॥ ९१ ॥
देव्या युतस्स चेन्न्यस्त्वा वर्धनीं तत्र तां यजेत् ।
अष्टमूर्तिषु पूर्वादि दिक्स्थाः पञ्च प्रकल्पने ॥ ९२ ॥
रुद्रभक्तादयोऽष्टौस्युर्नवकुंभाभिषेचने ।
इन्द्राद्या वज्रपूर्वाः स्युस्तद्बाह्ये पञ्च विंशतौ ॥ ९३ ॥
पञ्चाशत् स्नपने बाह्ये चण्डेशास्त्रं तु केवलम् ।
शतस्थाने तु तद्बाह्ये हृदयं केवलं यजेत् ॥ ९४ ॥
उत्सवं दमनारोहं पवित्रारोहं नयेत् ।
दीपावलीं वसन्तेज्यां मासे मासोत्सवक्रियाम् ॥ ९५ ॥
नवनैवेद्यकर्माणि जीर्णोद्धारं च निष्कृतिम् ।
किं तूत्सवे ध्वजे टङ्कं वृषं वा केवलं लिखेत् ॥ ९६ ॥
शिवोत्सत्वेऽपि कर्तव्यश्चण्डनाथोत्सवस्त्विह ।
धजहोम बलिं हित्वा केवलं यानमेव वा ॥ ९७ ॥
प्रतिमां चण्डवत् कुर्यात् तत्र टङ्का कृतिर्भवेत् ।
प्रतिष्टोत्सव कर्मादावनुक्तं कर्म यद् द्विजाः ॥ ९८ ॥
तत्सर्वं पूर्ववत् ग्राह्यं चण्डेशाणु समन्वितम् ! ॥ १८१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे चण्डेश प्रतिष्ठाविधिः
पञ्चषष्ठितमः पटलः ॥
अथवा द्विभुजः शक्ल वस्त्रः त्र्यक्षोञ्चन प्रभः ।
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ॥
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सलम्ब सव्यपादस्तु वामहस्त भुजानुगः ॥
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलीहस्त भुजानुगः
शंकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ॥
अथवा शङ्खवर्णाभः चतुर्बाहुः त्रिलोचनः ।
चन्द्रार्धमण्डितः कृत्तिवासा वीरासनस्थितः ॥
पिनाकामोघ बाणाभ्यां व्यग्रपाणितल द्वयः ।
वराभय प्रदानभ्यां अन्यत्र परिमण्डितः ॥
अथवा द्विभुजः शुक्ल वस्त्रः त्र्क्षोञ्चन प्रभुः ।
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ॥
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ॥
सलम्ब सव्यपादस्तु वामहस्त भुजानुगः ॥
वरहस्तोऽथवा स स्यात् इतरष्टक संयुतः ।
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ॥
अथवा द्विभुजः शुक्लवस्त्रः त्र्यक्षोञ्जन प्रभुः ।
जटामकुट युक्तो वा धवली कृत मूर्धजः ॥
स्थानको वा आसनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ।
सालम्ब सव्य पादस्तु वामहस्त भुजानुगः । (वामहस्तन्तुजानुकः)
वामेतरकरष्टङ्क युक्तोऽञ्जलि पुटोऽथ वा ॥
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरस्तु वा ॥
जटामकुट युक्तो वा धवलीकृत मूर्धजः ।
स्थानको वा सासनस्थो वा शयिता सव्यपात्तलः ॥
संकरेक्षण संपन्नः शोकनम्र शिरो तु वा ।
अथवा भयटङ्काभ्यां पाश शूल द्वयेन तु ॥
चतुर्भुजस्तु वा कार्यः शङ्कराज्ञानु पालकः ।
बद्ध पद्मासनश्चण्डनाथो दुर्दर्श भीषणः ।
व्यालयज्ञोपतीती च मुखोद्गीर्ण महानलः ॥
करालकज्जका भासो जटिलश्चन्द्रशेखरः ।
चतुर्वक्त्रः चतुर्बाहुः चाक्षमालात्रिशूलवान् ॥
टङ्कं कमण्डलुं वामे भानुरक्तार्क लोचनः ॥
६६. षट्षष्ठितमे पटले शिवभक्त प्रतिष्ठा विधिः
वक्ष्यामि शिवभक्तानां प्रतिष्ठां भोगमोक्षदाम् ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्शूद्रा वा ह्यन्तरालजाः ॥ १ ॥
स्त्रियो वा गुरवश्चैषा मभिषिक्तो नृपोऽथवा ।
शिवभक्ति समोपेता जीवान्तो वा मृतास्तु वा ॥ २ ॥
तेषां प्रतिकृतिं कृत्वा प्रतिष्ठाय समर्चयेत् ।
शैवाः पाशुपताश्चैव महाव्रत धराश्रये ॥ ३ ॥
लकुला भैरवाद्याश्च येन मार्गेण दीक्षिताः ।
तेषां तेनैव मार्गेण स्थापनाद्यं विधीयताम् ॥ ४ ॥
शिव सिद्धान्त मार्गेण सर्वेषां स्थापनं परम् ।
स्वप्रधानं पराङ्गं च द्विविधं स्थापनं मतम् ॥ ५ ॥
ग्रामादौ वा नदी तीरे पुष्करिण्यास्तटेऽपि वा ।
वने चोपवने वापि पर्वते वा मनोरमे ॥ ६ ॥
स्थानेऽन्यत्र च कर्तव्यं स्वप्राधानस्य मन्दिरम् ।
देवालयान्तस्सालादौ तत्र कल्पित मन्दिरे ॥ ७ ॥
परिवार समोपेतं स्वप्रधानं प्रकीर्तितम् ।
देवालयादौ सर्वत्र मालिका मण्डपादिषु ॥ ८ ॥
परिवार विहीनं यत् कल्पितं त्वङ्गमिष्यते ।
त्रिहस्तं तु समारभ्य द्विद्विहस्त विवर्धनात् ॥ ९ ॥
एक विंशति हस्तान्तो विमान व्यास इष्यते ।
आयामोत्सेध गर्भाद्यं मण्डपाद्यं तथापरम् ॥ १० ॥
सालं च गोपुरं पुण्यमायादीनां निरीक्षणम् ।
आद्येष्टका विधानं च गर्भ संस्थापनं तथा ॥ ११ ॥
मूर्धेष्टका विधानं च प्राग्देव समीरितम् ।
तदर्थं शिवलिंगं वा प्रतिमा वा शिवस्य तु ॥ १२ ॥
स्कन्द नन्द्यादि रूपं वा मृतप्रतिकृतिं तु वा ।
कुर्यादायादि संयुक्तं शिलाद्यैरुक्त वस्तुभिः ॥ १३ ॥
शैलं लोहं तथा वार्क्षं मृण्मयं मणिजं तु वा ।
अर्ध चित्रमथा भासं पटादि परिकल्पितम् ॥ १४ ॥
लिंगं चेत् प्रतिमा चेद्वा लिंग बेरोक्त वर्त्मना ।
मानं तयोश्च संग्राह्या हर्म्याद् गर्भगृहादथ ॥ १५ ॥
द्वारात् पादोच्च मानाद्वा मानाङ्गुलवशेन तु ।
षड्यवादि प्रभेदेन कर्तुर्मात्राङ्गुलेन वा ॥ १६ ॥
हर्म्यादिमाने नवधा कृते स्यादुत्तमादिकम् ।
त्र्यङ्गुलाढ्व्द्यङ्गुल द्धर्यातु षण्णवत्यङ्गुलान्तकम् ॥ १७ ॥
मानमेतत्समाख्यातं जात्यायांश समन्वितम् ।
वसुनन्द गुणार्द्ध्या तु भानु नाड्यष्टभिर्हतम् ॥ १८ ॥
आयो व्ययोऽथ योनिस्स्यादष्टघ्नं भैर्हतं दिनम् ।
नववेदहृदं सप्त नवसंख्याहृतं तु यत् ॥ १९ ॥
वारोह्यंशस्समाख्यातो यजमानानुकूलितम् ।
मृतनामाक्षरेणानुकूलितं च विधीयताम् ॥ २० ॥
लिंगं चेत्तद्विधानोक्त्या प्रतिमा च तथैव च ।
तदुक्त तालभेदेन कर्तव्यं स्याद् द्विजोत्तमाः ॥ २१ ॥
मृत प्रतिकृतिं चोक्तामष्ट तालेन कारयेत् ।
आसीनं स्नानकं वापि वाहनारूढमेव वा ॥ २२ ॥
आसने स्थानके वाथ पद्मसिंहासनं तु वा ।
अधस्तात् कल्पयेद्विद्वानुभयं वा विधीयताम् ॥ २३ ॥
यथेष्टासनयुक्तं वा समाश्रं वा यथाक्रमात् ।
आसनोन्मान विस्तारायामं तद्वदलंकृतिम् ॥ २४ ॥
प्रतिमोक्त प्रकारेण प्रागुक्त विधिना नयेत् ।
शिखी वा बद्धकेशी वा मुण्डितो जटिलोथवा ॥ २५ ॥
अभिषिक्तो नृपश्चेत्तु किरीट मकुटान्वितः ।
यथेष्टायुधयुक्तो वा नमस्कारयुतोऽथवा ॥ २६ ॥
सर्वलक्षण सम्पन्न स्सर्वाभरण भूषितः ।
गायकाः नृत्तयुक्ता वा पूजका वा यथेष्टकम् ॥ २७ ॥
स्त्रियश्चेत्स्वानुरूपेण भूषणैरुपभूषिताः ।
एवं लक्षणमाख्यातं प्रतिष्ठाद्यं निगद्यते ॥ २८ ॥
मधूच्छिष्ट क्रियात्रापि प्रतिमोक्त प्रकारतः ।
ततोऽङ्कुरार्पणं कुर्यात् प्रतिष्ठार्थं ततः पुरा ॥ २९ ॥
रत्नन्यासं ततः कृत्वा नेत्रोन्मीलनमाचरेत् ।
स्थण्डिलं पूर्ववत्कृत्वा तदूर्ध्वं विन्यसेत्पटम् ॥ ३० ॥
संकल्प्य प्रणवं पीठं तदूर्ध्वे प्रतिमां न्यसेत् ।
हेम सूचि प्रहाराभिः कृष्णमण्डलमालिखेत् ॥ ३१ ॥
ज्योतिर्मण्डलमालिख्य दृष्टिं यूकप्रमाणिकाम् ।
नेत्र मन्त्रं समुचार्य क्रियामेतां समाचरेत् ॥ ३२ ॥
तर्पयेन्मधुसर्पिभ्यां विद्वान् सौवर्णदूर्वया ।
मध्वाज्य पूरितं पात्रद्वयं तस्य प्रदर्शयेत् ॥ ३३ ॥
सौवर्णेन नखेनैव नेत्रमन्त्रेण संस्पृशेत् ।
धान्यानि गां सवत्सां च कन्यकां ब्रह्मणनापि ॥ ३४ ॥
दर्शयित्वा पटं हित्वा बेरशुद्धिमथाचरेत् ।
सर्वालंकार संयुक्तं ग्रामादौ भ्रमणं नयेत् ॥ ३५ ॥
जलाधिवासयेद्बिबं लोकपाल घटान्वितम् ।
यागार्थं मण्डपं कुर्यात् नामेनाग्रेऽस्य पार्श्वयोः ॥ ३६ ॥
नव पञ्चैक संख्यानि तत्र कुण्डानि कल्पयेत् ।
उद्वास्य शिल्पिनं पश्चात् विप्रभोजनमाचरेत् ॥ ३७ ॥
वेद्यूर्ध्वे स्थण्डिलं कृत्वा शालिभिः पूर्वमानतः ।
प्राग्वद् शुद्धिं प्रकल्प्याथ ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ३८ ॥
जलाधिवासनं चैव मण्डपे कुण्डकल्पनम् ।
शाल्यादि स्थण्डिलं पञ्चशयनं चर्मजादिकम् ॥ ३९ ॥
आधाराख्य मनन्तं च धर्माद्यं च चतुष्टयम् ।
संकल्प्य मानुषं पीठं प्रणवेन प्रकल्पयेत् ॥ ४० ॥
स्नान वेदीं नयेद्बिम्बं शिलाद्यैरपि निर्मिते ।
पीठे संस्थाप्य बेरं तु प्रागुक्त विधिना गुरुः ॥ ४१ ॥
वस्त्रैरावेष्ट्य गन्धाद्यैः मालाद्यरूप भूषयेत् ।
बद्ध प्रतिसरं बेरं शयनोपरि विन्यसेत् ॥ ४२ ॥
उपधानं न्यसेत्प्राच्यां तत्र बिंबं शिरो भवेत् ।
शिरसश्चोत्तरे भागे कुंभं प्राधानिकं न्यसेत् ॥ ४३ ॥
अभितोऽष्टौ घटान्वस्त्रहेम सूत्र विभूषितान् ।
चन्दनोदक संपूर्णान् फा पल्लव संयुतान् ॥ ४४ ॥
तन्मध्यमे न्यसेन्मन्त्रांस्तद्विधान मिहोच्यते ।
सान्तमाद्यस्वरोपेतं बिन्दुयुक्तं यथा भवेत् ॥ ४५ ॥
आत्ममन्त्र स्समाख्यातो हंसशब्दोऽथवामतः ।
सान्तेनैव वर्णे ब्रह्माङ्गानि प्रकल्पयेत् ॥ ४६ ॥
विद्याङ्गानि च वा तस्य स्वाख्यायुक्तस्य वा मनुः ।
ह्रींकारः स्त्रीप्रतिष्ठायां तेन ब्रह्माङ्ग कल्पना ॥ ४७ ॥
स्वपत्नी सहिता यत्र प्रतिष्ठा प्रविधीयते ।
प्रधनघट सौम्ये तद्भार्यार्थं करकं न्यसेत् ॥ ४८ ॥
पत्नीद्वयं चेद्याम्येऽपि वर्धनीमपरां न्यसेत् ।
वह्व्यश्चेत् करका ग्राह्या बहवः पार्श्वयोर्वयोः ॥ ४९ ॥
स्त्री प्रतिष्ठासु सर्वासु वर्धन्यस्संप्रकीर्तिताः ।
पृथिव्यादीनि भूतानि मनोऽहङ्कार बुद्ध्यः ॥ ५० ॥
परिवार घटे पूज्या अष्टौ वा वसवो मताः ।
स्त्रीणां दिशस्तु पूर्वस्माद्देवताः प्रैकीर्तिताः ॥ ५१ ॥
पुरुषे लोकपला वा पूर्वाद्यष्टघटेषु च ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः तत्वतत्वेश्वरान्यसेत् ॥ ५२ ॥
आत्मविद्या शिवाख्यं च तत्वत्रयमुदीरितम् ।
आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च ॥ ५३ ॥
तत्वतत्वाधिपत्वेन क्रमेण विनिवेशयेत् ।
स्त्रीणामप्येव मेवं स्यात् क्ष्मादयो मूर्तयो मताः ॥ ५४ ॥
अष्टौस्युः पञ्चपक्षे तु क्ष्मादयः पञ्च एव हि ।
इन्द्राद्या मूर्तिपाः पक्षे निवृत्याद्यास्तु मूर्तिपाः ॥ ५५ ॥
तत्तद्ब्रह्माणि विन्यस्य तत्तन्मूर्ति हृदि न्यसेत् ।
अकारादि क्षकारान्तं न्यस्त्वा मूर्धादिषु क्रमात् ॥ ५६ ॥
जीवन्यासं स्वमन्त्रेण न्यस्त्वाङ्गानि च विन्यसेत् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः वस्त्रेणाच्छाद्य वर्मणा ॥ ५७ ॥
ततः कुण्डान्तिकं गत्वा होमकर्म समारभेत् ।
प्राग्वच्च कुण्ड संस्कारं शिवाग्न्याधानमेव वा ॥ ५८ ॥
तन्मध्ये भक्तमावाह्य साङ्गं संपूज्य तर्पयेत् ।
समिदाज्य चरूल्लाजां तिलैर्द्रव्यैस्तु मूर्तिपैः ॥ ५९ ॥
पलाशोदुम्बराश्वत्थवटाः प्रागादिषु क्रमात् ।
शमीखादिर मायूर श्रीवृक्षस्त्वग्नि कोणतः ॥ ६० ॥
प्रधानेऽपि पलाशस्यात् शतं वार्धं तदर्धकम् ।
हुत्वा पूर्णां ततो दत्वा तत्वतत्वेश्वरान् प्रति ॥ ६१ ॥
मूर्तिमूर्तीश्वरोपेतं प्रत्येकं चाहुतित्रयम् ।
कृत्वा घोराणुना होमं निश्छिद्रार्थं शतं द्विजाः ॥ ६२ ॥
स्पृष्ट्वा मूर्धादिपादान्तं शान्तितोयेन सेचयेत् ।
ततश्चान्तर्बलिं बाह्य बलिं दत्वा शुचिर्गुरुः ॥ ६३ ॥
रात्रिशेषं व्यपोह्याथ प्रभाते मूर्तिपैः सह ।
स्नात्वा समाप्य सन्ध्यां तु कृतकृत्यो गुरूत्तमः ॥ ६४ ॥
पञ्च गोचर संजात स्सोष्णीषस्सोत्तरीयकः ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतो दक्षिणातुष्टमानसः ॥ ६५ ॥
तद्वत् संपूजितैर्मूर्ति धारकैरणुजापिभिः ।
अध्येत्रृभिश्च दैवज्ञैश्शिल्पिभिस्तोषितैर्युतः ॥ ६६ ॥
द्वारद्वाराधिपानिष्ट्वा कृतकुंभार्चनो गुरुः ।
संपूज्य वह्निं कुण्डस्थं पूर्णां दत्वा यथा क्रमात् ॥ ६७ ॥
उत्थाप्य शयनाद्बिम्बं यानमारोप्य युक्तिततः ।
प्रसादादौ नयेद्बिम्बं स्नानश्वभ्रेऽथवा नयेत् ॥ ६८ ॥
रत्नन्यासं यथापूर्वं स्थापने परिकल्पयेत् ।
आसनं प्रणवं कृत्वा मूर्तिस्थाणु प्रकल्पिताम् ॥ ६९ ॥
मातृकां च ततो न्यस्त्वा जीवन्यासं समाचरेत् ।
संस्नाप्य कुंभपानीयैः परितः स्थापितैरपि ॥ ७० ॥
वस्त्रगन्धैश्च पुष्पैश्च धूपदीपैर्निवेद्यकैः ।
उपचारैस्तथा चान्यैः शिवभक्तं समर्चयेत् ॥ ७१ ॥
उत्सवं कारयेदन्ते यथा विभव विस्तरम् ।
ततः प्रभृति तं भक्तं प्रत्यहं पूजयेन्नरः ॥ ७२ ॥
आदिशैवकुलोद्भूतः पञ्चगोचर संभवः ।
आवश्यकं तथा शौचस्नान सन्ध्यादि वन्दनम् ॥ ७३ ॥
कृत्वा प्रविश्य अर्घ्यं तु सामान्यार्घ्यकरो गुरुः ।
पुरुषं प्रकृतिं चैव संपूज्य द्वारपार्श्वयोः ॥ ७४ ॥
प्रविस्य गर्भगेहं तु परमात्मानमव्ययम् ।
वास्तु मध्ये समभ्यर्च्य भूतशुद्धिं विधाय च ॥ ७५ ॥
कृतमन्त्र तनुः पश्चात् स्थानशुद्धिं विधाय च ।
परिकल्प्य विशेषार्घ्यं कुसुमाक्षत तोययुक् ॥ ७६ ॥
प्रोक्षयेद् द्रव्यजालं तु प्रागुक्तविधिना नरः ।
प्रणवाद्यान् पठेन्मन्त्रान् नमोन्तान्मन्त्र शुद्धये ॥ ७७ ॥
अस्त्रतोयेन बेराद्यं स्नापयेद् बेरशुद्धये ।
षडुत्थमासनं कृत्वा पूर्वोक्तेन विधानतः ॥ ७८ ॥
तन्मध्ये कल्पयेन्मूर्तिं मूर्तिमन्त्रेण पूजितम् ।
तत्तद्रूपं समोपेतं तत्तन्मूलाणुना बुधः ॥ ७९ ॥
जीवन्यासं ततः कृत्वा हृदयादि यथा न्यसेत् ।
पाद्याचमनं चार्घ्यं हृदयेन निवेदयेत् ॥ ८० ॥
संस्नाप्य शुद्धतोयेन पञ्चगव्यादिभिस्तु वा ।
संमृज्य वाससा वस्त्रं गन्धं स धूमकम् ॥ ८१ ॥
दीपेन सहितं दद्यान्नैवेद्यं सोपदंसकम् ।
ताम्बूलं च त्रिसन्ध्यासु दद्यात्संध्याद्वयेऽपि वा ॥ ८२ ॥
अथवा त्वेक सन्ध्यायां बल्युत्सवयुतं न वा ।
दीपान्तं वा निवेद्यान्तं यजेच्छक्त्यनुरूपतः ॥ ८३ ॥
अयने विषुवे चैव संक्रान्तौ ग्रहणादिषु ।
स्नपनं विधिना कार्यं प्रागुक्तेन क्रमेण तु ॥ ८४ ॥
मध्य कुंभे तु भक्तः स्यात् क्ष्मादयः प्रथमावृतौ ।
स्वराष्षोडश तद्बाह्ये तद् बाह्ये कादयो मताः ॥ ८५ ॥
एवमुत्तम कल्पस्यात् आवृतिद्वययुक् समम् ।
एकावरण संयुक्तमधमं त्विति कीर्तितम् ॥ ८६ ॥
प्रतिमासं ततः कुर्यात् उत्सवं विभवे सति ।
भक्त जन्मदिने वापि कर्तुर्जन्मदिनेऽपि वा ॥ ८७ ॥
संवत्सरोत्सवः कार्यः प्रत्यशब्दं च विवाहकम् ।
नवाहं वाथ सप्ताहं पञ्चाहं त्रिदिनं तु वा ॥ ८८ ॥
अथवैकदिनं वापि बलिहोम समन्वितम् ।
ध्वजारोहण पूर्वादि कर्तव्यं कर्तुरिच्छया ॥ ८९ ॥
धजे तु वृषभः कार्यः सर्वेषामुत्सवादिषु ।
स्वस्व जाति वशेनोक्त मङ्गलाष्टक संयुतम् ॥ ९० ॥
भेरी सन्ताडनं रात्रौ भक्तास्त्रेण समन्वितम् ।
इन्द्रादीनां बलिं दद्यात् गन्धं पुष्पादि संयुतम् ॥ ९१ ॥
यागाधिवासनं कुर्यात् उत्सवस्यादिरात्रके ।
यागशालां विधानेन कृत्वा वेदि समन्विताम् ॥ ९२ ॥
पूर्वादि कुण्ड संयुक्तं पञ्चकुण्डयुतं तु वा ।
सर्वमङ्गल संयुक्तं मङ्गलाङ्कुरमाचरेत् ॥ ९३ ॥
बल्यर्थमुत्सवार्थं च भक्त प्रतिकृतिं द्विजाः ।
अल्पां च महतीं कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विधानतः ॥ ९४ ॥
तत्र प्रतिसरं बध्वा वेदिमध्ये विधानतः ।
स्थण्डिलं शालि पूर्वैश्च कृत्वा संस्थापयेत्घटान् ॥ ९५ ॥
प्रतिष्ठावित्तथा तेन तत्रोक्तानेव तानयजेत् ।
प्रत्यहं पूजयेद्देवान् सायं प्रार्गुरूत्तमः ॥ ९६ ॥
गन्ध पुष्पादि संयुतमन्ते होअं समाचरेत् ।
द्रव्याण्यत्रापि विप्रेदाः प्रतिष्ठोक्त प्रकारतः ॥ ९७ ॥
सायं प्रातर्बलि र्दद्यात् क्षुद्र बिंबसमन्वितम् ।
बल्यन्ते चोत्सवं कुर्यात् सर्वालंकार संयुतम् ॥ ९८ ॥
परिवेष क्रमं कुर्यात् गेयनृत्तादिसंयुतम् ।
अन्ते चूर्णोच्सवं कृत्वा तीर्थ कर्म समाचरेत् ॥ ९९ ॥
प्रत्यहं मूलूबेरस्य पूजा वैशेषिकी भवेत् ।
शुद्धस्नपनमन्ते च मूले बेरादिके नयेत् ॥ १०० ॥
धजोत्थान विहीनं वा बलिहोमोझितं तु वा ।
केवलं तूत्सवं कुर्यादशक्तश्चेन्मुन्मुनीश्वराः ॥ १०१ ॥
शिवभक्त प्रतिष्ठां तु यः कुर्यान्नर सत्तमः ।
आयुरारोग्य विजय श्रीकीर्तिफलमाप्नुयात् ॥ १०२ ॥
अन्ते सायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचरणा ॥ १०२१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे शिवभक्त प्रतिष्ठा विधिः षट्ष्टितमः
पटलः ॥
६७. सप्तष्टितमे पटले विद्यापीठ प्रतिष्ठा विधिः
विद्यापीठ प्रतिष्ठां तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
सा विद्या द्विविधा प्रोक्ता संस्कृतान्यात्मिकेति च ॥ १ ॥
प्रासादादौ चतुर्दिक्षु तद्विदिक्ष्वन्तरालके ।
भक्तोक्त स्थानके वापि विद्यास्थानं प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥
अङ्गुलत्रयमारभ्य व्योमाङ्गुलं विवृद्धितः ।
पञ्च विंश्ति मात्रान्तं भवेत् पुस्तक दैर्घ्यकम् ॥ ३ ॥
व्योमाङ्गुलात्पाद वृद्ध्या रविमात्रावसानकम् ।
प्रमाऽं तु विशाले स्यात् पञ्चपट्टीयुतं तु वा ॥ ४ ॥
भूर्जत्वक्कुलसंभूतं शीतालीदलमेव वा ।
तालसंभूतपत्रं वा सुवर्णादि विनिर्मितम् ॥ ५ ॥
शैलदारुकृतं वापि लेखये दक्षरैः शुभः ।
मष्या वा कुङ्कुमाद्यै र्वा पुष्पाद्यैर्निर्मितेन वा ॥ ६ ॥
लिखेत् तूलिकया वापि देशिकः शिष्य एव वा ।
शुभवारर्क्षयोगादावारभेदनुकूलभे ॥ ७ ॥
पशुना लेखयेन्नैतच्छिवज्ञानं प्रयत्नतः ।
न समीपे पशूनां तु कुर्यादध्ययनं बुधः ॥ ८ ॥
नानादेऽस समुद्भूतैरक्षरैः कान्ति संयुतैः ।
लेखयेदृजुपङ्क्या तं पत्रप्रान्ते न लेखयेत् ॥ ९ ॥
गन्धाद्यैः शिवमभ्यर्च्य मातृकां शिवरूपिणीम् ।
वस्त्राद्यैर्देशिकश्चेष्ट्वा पत्रिकामपि पूजयेत् ॥ १० ॥
गोमयालिप्त भूभागे रङ्गलेख समन्विते ।
प्रकीर्ण पुष्प प्रकरे सधुपेन च धूपिते ॥ ११ ॥
ज्वलद्दीपसमोपेते शुद्धशैव समावृते ।
लिखेद्वा श्रुणुयाद्वापि पठेद्वादौ शुचिर्नरः ॥ १२ ॥
नाशुद्धं लेखयेद्विद्वान्यथालिखित पाठकैः ।
शिवज्ञानस्य कालेन प्रणष्टस्य प्रमाणतः ॥ १३ ॥
ऊनानितिरिक्त वर्णस्य लिखितस्य प्रमादिभिः ।
प्रमादीकृत पाठस्य नाशितस्याल्प बुद्धिभिः ॥ १४ ॥
अल्पज्ञान समोपेतैराचार्यैः शोधितस्य च ।
व्यर्थैः पदैरुपेतस्य पुनरुक्ततस्य चार्थतः ॥ १५ ॥
पूर्वोत्तर विरुद्धस्य स्वसिद्धान्त विरोधिनः ।
छन्दसातीव नष्टस्य शब्दार्थ रहितस्य च ॥ १६ ॥
इत्येवमादिभिर्दोषैरुपेतस्य क्वचित् क्वचित् ।
यः करोति पुमान् सम्यक् संस्कारं देशिकः सुधीः ॥ १७ ॥
शिवतत्वार्थ विद्वान्यः स विद्या पारमेश्वराः ।
अध्यापयेच्छनैश्शिष्याः शिवभक्तान् ॥ १८ ॥
शिवविद्यानुसारेण विद्यादानं तदुच्यते ।
संस्कृतैर्द्रामिडैर्वाक्यैर्देशभाषा प्रकारकैः ॥ १९ ॥
प्राकृत प्रभवैः शब्दैविशुद्धैः संस्कृतैरपि ।
अत्र लौकिक शब्दैश्च यश्शिष्य मनुरूपतः ॥ २० ॥
देशभाषाद्युपायैश्च तथा भूतागमैरपि ।
प्रदेशवर्तिभिस्सर्व देशथं बोधयेद्यथा ॥ २१ ॥
यथा शिवस्य नैवान्तस्संपूर्णस्य महात्मनः ।
तथा विद्याप्रधानस्य नान्तस्सर्व गुणात्मनः ॥ २२ ॥
शिवान्तगुणमैश्वर्य विद्यादानस्य तत्फलम् ।
इहकीर्तिः श्रियो ब्राह्मी प्रज्ञा कान्तिर्धनं सुखम् ॥ २३ ॥
योऽशुद्धमात्मनाधीत्य ज्ञानमध्यापयेत्परम् ।
स याति नरकं घोरं पापीयाञ्ज्ञान नाशकः ॥ २४ ॥
शिववत् पूजयेद्भक्त्या शिवज्ञानप्रकाशकम् ।
प्रत्यहं लेखयोद्विद्वान् यथा शक्ति सुबुद्धिमान् ॥ २५ ॥
यावदक्षरं संख्यास्युः शिवज्ञानस्य पुस्तके ।
तावद्युतसहस्राणि दाता शिवपुरे नरः ॥ २६ ॥
दर्श पूर्वान् समुद्धृत्या दश वंश्यांश्च बुद्धिमान् ।
मातृः पितृन्धर्मपत्नीस्तैस्स्वर्गं समवाप्य च ॥ २७ ॥
स्वर्गे संस्थाप्य तान् सर्वान् स्वयं शिवपुरं व्रजेत् ।
अपि श्लोकं तदर्धं वा शिवज्ञानस्य यः पठेत् ॥ २८ ॥
वाचयेच्चिन्तयेद्वापि लिखेद्वा लेखयेत्तुवा ।
श्रुणुयादेकचित्तस्तु तदर्थं च विचारयेत् ॥ २९ ॥
अन्येभ्यः श्रावयेद्यस्तु तस्य पुण्य फलं महत् ।
शिवज्ञानाभियुक्तस्य भोजनाच्छादनादिभिः ॥ ३० ॥
आसमाप्तेस्तु संरक्षेद्विद्यादानफलं लभेत् ।
मूल्येन कारयेद्वाथ तदेव फलमश्नुते ॥ ३१ ॥
यस्य राष्ट्रे शिवज्ञान व्याख्यानं वर्तते द्विजाः ।
स राजा वर्धते स राजाधिप ऊर्जितः ॥ ३२ ॥
राज्ये राजगुरुत्वेऽपि सेनापत्येन्यकर्मणि ।
पुरोहितत्वे सर्वेषां राजकार्येऽन्यदर्शने ॥ ३३ ॥
शुद्धशैवो भवेद्योग्यस्स चेत्सान्तानिको वरः ।
यत्सिद्धान्ता विरोधेन वेदं वेदाङ्गमेव च ॥ ३४ ॥
तथा पाशुपतादीनि गारूडादीन्येनकधा ।
निश्चिनोति च शास्त्रार्थं स धर्मं वेत्ति नेतरः ॥ ३५ ॥
निश्चिनोतिच शास्त्रार्थं शुद्धशैव विरोधतः ।
बुद्धिस्यात्तामसीत्स्य स च धर्म बहिष्कृतः ॥ ३६ ॥
तस्मात्सिद्धान्त शैवेन शुद्ध शैव विदाररात् ।
शान्तिकं पौष्टिकं कर्म ज्ञेयं राज्ञा विशेषतः ॥ ३७ ॥
अन्येषामपि सर्वेषा माभिचारादिकम् तु वा ।
विधेयं धर्मनिष्टेन सान्तानिक वरेण तु ॥ ३८ ॥
तेनैवानुष्टितं कर्म फलदं सर्वदा नृणाम् ।
एवं विद्या प्रभावस्यात् स्थापनं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३९ ॥
त्रिहस्तं तु समारभ्य त्रस्त्रिंशत्करान्तिकम् ।
विद्याशाला विशालस्यात् प्रसादो वाथ मण्डपः ॥ ४० ॥
एक शालादि भेदेन शाला वा लक्षणान्विताः ।
विद्यापीठस्य विस्तार सप्ताङ्गुल विशालतः ॥ ४१ ॥
द्विव्द्यङ्गुल विवृद्ध्या तु स्यादेकत्रिंशदङ्गुलः ।
तेनायामस्समाख्यातः पञ्चाशत्करजान्तकः ॥ ४२ ॥
चतुरश्रस्समो वा स्यात् आयताश्रस्तु वा भवेत् ।
अन्यदासन विध्युक्त मार्गेण सकलं नयेत् ॥ ४३ ॥
संस्कारांश्च ततो विद्यात् प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यतः ।
मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा वस्त्रोर्ध्वे तां निवेशयेत् ॥ ४४ ॥
आसनाद्यं शिवे यद्वन्मूर्तिमूर्तीश संयुतम् ।
शिवभेदे शिवः पूज्यो रुद्रभेदे स एव हि ॥ ४५ ॥
मध्यमे शिव कुंभं तु पार्श्वयोर्वर्धनीद्वयम् ।
द्वयोरेकैव पूजास्यात् विद्येशान् बहिरावृतान् ॥ ४६ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः होमं प्राग्वत्समाचरेत् ।
समिदाज्यतिलोपेतं हविषा च समन्वितम् ॥ ४७ ॥
यवेनाष्टोत्तरशतं हुत्वा पूर्णां समाचरेत् ।
संप्राप्त दक्षितणः कुर्यान्मन्त्रन्यासं गुरूत्तमः ॥ ४८ ॥
मध्यमेतु शिवं न्यस्त्वा देवीं पट्टिकयोर्न्यसेत् ॥ ४८१/२ ॥
इति उत्तरकामकाख्ये महातन्त्रे विद्यापीठ विधिर्नाम सप्तषष्टितमः
पटलः ॥
६८. अष्टषष्टितमे पटले दशायुध प्रतिष्ठा विधिः
दशायुध प्रतिष्ठां तु वक्ष्ये लक्षण पूर्वकम् ।
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् ॥ १ ॥
गदा त्रिशूलं पद्मं च चक्रं चेति दशायुधम् ।
एक वक्त्रं द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ॥ २ ॥
कृताञ्जलिपुटोपेतं द्विबाहुं सर्वलक्षणम् ।
प्रतिमालक्षण प्रोक्तमानेनैव समाचरेत् ॥ ३ ॥
जाये शक्तिगदे ज्ञेये चक्रपद्मे नपुंसके ।
शेषाः पुमांसो विज्ञेयास्त्वष्टतालविनिर्मिताः ॥ ४ ॥
स्वर्मूध्न्यायुध संयुक्ताः स्वकीयादेकतालतः ।
तालाष्टांश विवृद्ध्या तु चतुस्तालावसनकम् ॥ ५ ॥
कल्पयेदायुधं विद्वान् अस्त्र वर्गोक्तमार्गतः ।
तेषां र्मूध्न्यायुधं कार्यमथवा मकुटोपरि ॥ ६ ॥
हस्तयोरन्तरे वापि वामेतरकरेऽपि वा ।
परित्यज्याङ्कुशं यद्वा तत्स्थाने कल्पयेध्वजम् ॥ ७ ॥
ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या तद्विधानमिहोच्यते ।
रत्नन्यासं पुरा कुर्यान्नेत्र मोक्षणकं ततः ॥ ८ ॥
तर्पणं नेत्रयोर्धान्यदर्शनं मधु सर्पिषा ।
गव्याभिषेचितं शस्त्र मलंकृत्य नयेत्ततः ॥ ९ ॥
ग्रामप्रदक्षिणं नीत्वा शाययेज्जल मध्यमे ।
प्रागुक्त मण्डपं कृत्वा चतुर्द्वार समन्वितम् ॥ १० ॥
एक वेदि समोपेतं पृथग्वेदियुतं तु वा ।
मण्डपं दशसंख्यातं प्रपा कुण्डसमन्वितम् ॥ ११ ॥
पूर्वस्मिन् स्व स्व दिक् कुण्ड संस्थानैरन्वितं यथा ।
एकस्मिन् मण्डपे त्वष्टदिक्कुण्डं परितो भवेत् ॥ १२ ॥
इन्द्रेशानान्तरे वृत्तं पितृ वारुण मध्यमे ।
वृत्त कुण्डं भवेदेवं कुण्डानि दश संख्यया ॥ १३ ॥
ब्राह्मणान् भोजयेद्वास्तुहोमं प्रत्येकमेव वा ।
पुण्याह प्रोक्षणान्ते तु स्थण्डिलं लक्षणान्वितम् ॥ १४ ॥
शयनं कल्पयेद्वस्त्रैरनेकैरेकतोऽपि वा ।
आसनं प्रणवं कृत्वा दर्भैः पुष्पैः परिस्तरेत् ॥ १५ ॥
जलानीतं च सुस्नातं पूजितं कृतकौतुकम् ।
शयने शाययेद् बिंबं प्रदक्षिण शिरोन्वितम् ॥ १६ ॥
वस्त्रैराच्छादयेत्सर्वान् कुंभान् संस्थापयेद् गुरुः ।
परितोष्ट घटान्वापि कलशान् प्राग्दिगादितः ॥ १७ ॥
स्वस्ववर्णैश्च मूलाणुं ब्रह्माण्यङ्गानि कल्पयेत् ।
मध्य कुंभे च मूलाणुं दिक्षु ब्रह्माणि पूजयेत् ॥ १८ ॥
विदिक्ष्वङ्गानि संपूज्य वाप्तिं पुरुष गोचरम् ।
स्मृत्वा होमं स्वमन्त्रैश्च समिदाज्यतिलान्वितम् ॥ १९ ॥
हविषा पूर्णया युक्तं स्वाग्नौ स्व होममाचरेत् ।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटा दिक्षु विदिक्षु च ॥ २० ॥
शमीखादिर मायूर श्रीवृक्षास्संप्रकीर्तिताः ।
पलाशो ब्रह्मणो विष्णोश्श्रीवृक्षसमिधोमताः ॥ २१ ॥
प्रातः पूर्णाहुतिं हुत्वा मन्त्रन्यासं समारभेत् ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः नवेद्य सहितं यथा ॥ २२ ॥
स्नपनं कारयेन्नो वा तद्वदुत्सव एव हि ।
एवं यः कारयेन्मर्त्यः सर्वारिष्टैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे दशायुध प्रतिष्ठा विधिः
अष्टषष्टितमः पटलः ॥
६९. एकोनसप्ततितमे पटले त्रिशूल स्थापन विधिः
त्रिसूल स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
हैमराजत ताम्रैर्वायसेनाश्मादिभिस्तु वा ॥ १ ॥
गर्भगेहे नवांशेतु त्रिभागान्तं नवांशतः ।
महतामेक भागं तु शूलानां मानमिष्यते ॥ २ ॥
प्रत्येकमष्टधा भक्त्वानेकधा मानमेव च ।
द्वारस्तम्भो दया देव मानं वा परिभाव्यताम् ॥ ३ ॥
द्विहस्तादेकमात्रद्धर्या चतुर्हस्तान्तमेव वा ।
जात्यंशं पूर्ववन्नीत्वा कल्पयेद्देशिकोत्तमः ॥ ४ ॥
यल्लब्धं त्रिंशदंशादि शतान्तादनु भाजयेत् ।
भामेकं प्रयुञ्जीयाच्छुभायादि प्रसिद्धये ॥ ५ ॥
लौकिकं यौगिकं चेति द्विविधं शूलमिष्यते ।
यजमाननृपग्रामानुकूलं लौकिकं मतम् ॥ ६ ॥
जात्यायांशोझितं रुद्राक्षानुकूल समन्वितम् ।
अंगुलैर्निर्मितं यत्तु यौगिकं शूलमिष्यते ॥ ७ ॥
लौकिकं चान्यधामस्थ बेर साधारणं मतम् ।
युगिकं चान्यनगर स्थानकर्तृनुरूपि यत् ॥ ८ ॥
तदन्यत्रापि योज्यं वा प्रतिमास्वेवमेव वा ।
उत्सेधं दशधा कृत्वा व्योमद्वित्रिभ्रेव वा ॥ ९ ॥
तन्मध्याष्टंशमानं वा मध्य पत्रोच्चमानकम् ।
पादमान युतं वाथ तन्मानं च पृथक् पृथक् ॥ १० ॥
तत् त्रिंशदंशं कृत्वैव द्वित्रिवेदशरांशकैः ।
रससप्ताष्टनवभिः मध्यपत्रस्य विस्तरः ॥ ११ ॥
संग्राह्या पत्रमानं तु चतुरश्रं समं नयेत् ।
पत्रमानं विसृज्याथ पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ १२ ॥
वृत्तकारं नयेत्तत्र पत्रमानेन वोभयोः ।
मध्यपत्र ततिर्यद्वत् पार्श्व पत्रततिस्तथा ॥ १३ ॥
चतुष्पञ्चषडंशोन वृद्धिर्वा तारमिष्यते ।
मध्यपत्राद् बहिश्चान्तर्मध्यसूर समाश्रयात् ॥ १४ ॥
पार्श्वपत्रे प्रकर्तव्ये कृशमूलाग्र संयुते ।
पत्रमूलबलार्धं च मूलाधारं विवर्धयेत् ॥ १५ ॥
अर्धपत्रं च पत्राग्रं तु कृशं भवेत् ।
पत्रतारेण चाग्रे तु तदर्धे नाथ पादतः ॥ १६ ॥
अधिकं वाथ तत्पार्श्व पत्राग्राभ्यां मनीश्वराः ।
पत्राग्र मध्यमं तद्वद्वशिष्टं वा प्रकल्पयेत् ॥ १७ ॥
तद्वन्मूलान्तं प्रोक्तं पार्श्व पत्र द्वयोरपि ।
पत्रतारं चतुष्पञ्चरस सप्ताष्ट भागतः ॥ १८ ॥
नवांशांशेन वा प्रोक्तं धनं पत्रेषु वान्यथा ।
यवार्धं तु समारभ्य यवपाद विवर्धनात् ॥ १९ ॥
अङ्गुलान्त प्रमाणं वा मध्य देशे धनं भवेत् ।
मध्य पत्रस्य मध्यात्तु हीनं तत्पत्रं पार्श्वकम् ॥ २० ॥
मध्यपत्रस्य मूलेऽग्रे मध्ये पार्श्वद्वयोरपि ।
एक द्वित्रियवैर्वापि निर्गतं मुकुलं नयेत् ॥ २१ ॥
पत्रायामं त्रिपञ्चांशं कृत्वैव द्वित्रिभागतः ।
पादायामस्तु मूले स्यात्तदर्धं पार्श्वपत्रयोः ॥ २२ ॥
तदर्ध विस्तरस्तस्य पादो वा परिकीर्तितः ।
द्विगुणो मध्यपादस्य विस्तारः पार्श्वपादतः ॥ २३ ॥
पत्राणां पादमूले तु कुर्याद्वा चित्रमण्डनम् ।
तस्याधः पालिका कार्या पत्रायामार्ध भागतः ॥ २४ ॥
हीनावैकेन रुद्रांशी द्विरिभिर्वर्धिताथवा ।
फलका विस्तृतिं भक्त्वा नवधैकेन वार्धतः ॥ २५ ॥
पादेन वा त्रिपादेन धनं चाधो द्विपङ्कजम् ।
एकेन कर्ण विस्तार इष्टाशेन मतो द्विजाः ॥ २६ ॥
पालिकार्धो घटाकार उत्सेधः स्यात् त्रिपादतः ।
तदर्धं च गलं प्राग्वत् कर्तव्यं मुनिपुङ्गवाः ॥ २७ ॥
पादोन कुम्भतारेण वार्धेनास्यं परकल्पितम् ।
घटवन्नाडिकामानं युघधा विभजेत्त तत् ॥ २८ ॥
एक भागान्तरं कुर्यात् तत्प्रमाणेन हीरिका ।
हीरिकाधः प्रकर्तव्यो दण्डस्तु विधिना द्विजाः ॥ २९ ॥
आस्यातारचतुर्भाग त्रिभागो दण्ड विस्तरः ।
तदर्धं लोहदण्डश्चेद् यथा शोभांशतोऽथवा ॥ ३० ॥
दण्डमूले तु पद्मं वा मध्यपत्रसमं तु वा ।
तदर्धं वान्तरेऽष्टांशे नवधा मानमेव वा ॥ ३१ ॥
विस्तारस्तत्समं तूच्चं त्रिपादं वार्धमेव वा ।
पादं वान्तर मानं वा तदुच्चे दशधा कृते ॥ ३२ ॥
पट्टिकेका त्रिभिर्द्वाभ्यां वांशैः कुशेशयम् ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा द्विमिश्रं वा प्रकल्पयेत् ॥ ३३ ॥
हीरिका सममानेन तस्योर्ध्वे पट्टिकाथ वा ।
मध्यपत्रस्य मध्येतु लिखेद्वाब्जं तु तन्मुखम् ॥ ३४ ॥
अथवा मध्य पत्रस्य मूले वृषभवाहनम् ।
पत्रोच्चनवभागैकद्वित्रिवेदशरोच्चकम् ॥ ३५ ॥
देव्या समायुतं वाथ वृषभेण युतं न वा ।
देवान्तरं वा लोकेशानस्त्रान्वेष्ट प्रमाणतः ॥ ३६ ॥
अथवा पालिकायास्तु विदिक्ष्वश्वत्थपत्रवत् ।
माला चतुष्टयं कुर्याद् तद्विहीनं तु वा द्विजाः ॥ ३७ ॥
टङ्कास्य युक्तं दण्डाग्रमथवा परिकल्पयेत् ।
पालिकोपरि कोणेषु कारयेद्वा वृषेश्वरम् ॥ ३८ ॥
शैलजे मृण्मये शूले विशेषः कश्चिदुच्यते ।
मध्यपत्र समायातं त्रिपादेनार्धतोऽपि वा ॥ ३९ ॥
पादेन मध्यमेऽष्टांश मानाद्वा दण्ड विस्तरः ।
विस्तारोच्च् समं तद्वद्विस्तार सममेव वा ॥ ४० ॥
यथा दण्डधनं प्रोक्तं प्रत्राणां वा धनं तथा ।
पादभूषण मण्ड्यादि पत्राधो वा प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥
चतुरश्रिशिलायां तु शूलाकारं तु वा लिखेत् ।
त्रिशूलापरभागे तु वृषभं वा समालिखेत् ॥ ४२ ॥
अथवा दण्डमानेन पुरुषं जटिलं तु वा ।
पूर्वभागे परे दण्डं तदूर्ध्वे शूलमाचरेत् ॥ ४३ ॥
वृषाग्रे वृषपृष्ठे वा बलिपीठाग्र एव वा ।
सुदृढं स्थापयेच्छूलं तत्प्रतिष्ठा निगद्यते ॥ ४४ ॥
तदर्थमाहरेद् वृक्षाच्छूलार्थं ये प्रशंसिताः ।
प्रोक्तकालर्क्ष वाराद्यं तद्वदेवाङ्कुरार्पणम् ॥ ४५ ॥
संघातमष्टबन्धाद्यैः कुर्याद्दण्डेन बुद्धिमान् ।
पद्मसंघात मार्गेण चोर्ध्वाधः खण्डयोरपि ॥ ४६ ॥
रत्नन्यासो न कर्तव्य स्तथा नयनमोक्षणम् ।
अचल स्थापनं चेत्तु रत्नन्यासं तु कारयेत् ॥ ४७ ॥
विद्यते प्रतिमाद्यं चेत् तस्य दृङ्मोक्षणं नयेत् ।
शुद्धिं कृत्वा मृदाद्यैस्तु पुरादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ४८ ॥
जलाधि वासनं कृत्वा ततो मण्डपमाश्रयेत् ।
पूर्वोक्तमानं भूतेकग्रहकुण्ड समन्वितम् ॥ ४९ ॥
सन्त्यक्त तक्षकोपेतं विप्रभुक्त्या च पावनम् ।
वास्तु होमसमायुक्तं वेद्यां स्थण्डिल संयुतम् ॥ ५० ॥
शयनेनापि संयुक्तं पञ्चकेनाण्डजादिना ।
ततो बिंबं समानीय स्नापयेत्पूर्ववर्त्मना ॥ ५१ ॥
कौतुकं बन्धयेत्पश्चात् पद्मपत्रेषु वा त्रिषु ।
बेरे च वृषभे चैव बन्धयेत् कौतुकं गुरुः ॥ ५२ ॥
शयने शाययेत् पश्चात् प्राक्शिरश्चोर्ध्व वक्त्रकम् ।
आच्छाद्य श्वेत रक्ताभ्यां वासोभ्यामस्त्रमुच्चरन् ॥ ५३ ॥
त्रिशूलस्य शिरोदेशे वस्त्रहेमकजान्वितम् ।
शिवास्त्रं संयजेत्तत्र चतुर्बाह्विन्दु भूषितम् ॥ ५४ ॥
चतुर्वक्त्रं ज्वलत्केशं त्रिणेत्रपरिमण्डितम् ।
स्वास्ये दंष्ट्रान्वितं शक्ति शूलाभयवरान्वितम् ॥ ५५ ॥
विद्युत्पञ्चनिभं भीममशनिध्वनि संयुतम् ।
द्विरष्ट वर्षेणोपेतं सुभासं स्वस्तिकान्वितम् ॥ ५६ ॥
यद्यस्ति प्रतिमा शर्वे शिवकुंभं च वर्धनीम् ।
वृषो यद्यस्ति तत्कुंभं तेषु तानर्चयेत्क्रमात् ॥ ५७ ॥
वज्रादीन् वसुकुंभेषु परितः संस्थितेषु च ।
तत्व तत्वेश्वरोपेतं मूर्तिमूर्तीश्वरान्न्यसेत् ॥ ५८ ॥
पूर्ववत् प्रतिमायां च वृषे च गुरु पुङ्गवाः ।
दण्डमध्याग्र पत्रान्तं तत्वतत्वेश्वरान्यसेत् ॥ ५९ ॥
शूलस्य मूर्तयः प्राग्वत् वज्राद्या मूर्तिपा मताः ।
न्यस्त्वैवं मूर्ति मूर्तीशाञ्छिवास्त्रं विन्यसेद् गुरुः ॥ ६० ॥
ततस्तद्व्यापकत्वेन सर्वान्देवमनून्न्यसेत् ।
मध्य पत्रे न्यसेद्रुदं ब्रह्माणं दक्षपत्रके ॥ ६१ ॥
वामे विष्णुं समावाह्य पालिकायां तु पार्वतीम् ।
षण्मुखं कुंभदेशे तु कुंभस्यास्ये विनायकम् ॥ ६२ ॥
दण्डस्याग्रे तु शास्तार मादित्यान्दण्ड मध्यमे ।
तन्मूले चण्डाराजं च लक्ष्मीं पूर्वदलाग्रके ॥ ६३ ॥
दक्षिणे मातरः सप्त ज्येष्ठां पश्चिमदिग्दले ।
दुर्गा वै सौम्यदेशे तु रुद्रानर्कान्वसूनपि ॥ ६४ ॥
दण्डमूलेऽश्विनौ चैव अष्टादशगणांस्तथा ।
होमं कुर्यत्तदन्ते तु कृत्वा कुण्डाग्नि संस्कृतिम् ॥ ६५ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलसस्येन्द्र संयुतम् ।
पलाशोदुम्बराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिक्षु च ॥ ६६ ॥
पलाशस्त्वन्य कुण्डेषु स च सर्वत्र वा मतः ।
प्रधाने तर्पयेद्धीमान् शिवं साङ्गं गुरुत्तमः ॥ ६७ ॥
पूर्वस्मिन्पार्वतीं दक्षे ब्रह्माणं विष्णुमुत्तरे ।
सेनानीं पश्चिमे कुण्डे रवीनग्निदिशि स्थितौ ॥ ६८ ॥
विघ्नेशं नै-ऋते वायौ मदनं चण्डरुद्रकम् ।
ईशान कुण्डे पूर्वस्मिन् लक्ष्मीं दक्षे तु मातरः ॥ ६९ ॥
ज्येष्ठां तु पश्चिमे कुण्डे दुर्गामुत्तरतो दिशि ।
तद्दिङ्मूर्त्यादि संयुक्तं पूर्व संख्या समन्वितम् ॥ ७० ॥
रुद्रार्क वसवोऽश्विन्यौ अष्टादश गणा अपि ।
एकैकाहुति दानेन तर्प्याः कुण्डे प्रधानके ॥ ७१ ॥
वृषारूढादि देवांश्च पूर्ववत् तर्पयेत् गुरुः ।
वज्रादीन् पंकजे सर्वान् देवान् प्राग्वन्निवेशयेत् ॥ ७२ ॥
तत्तत् कुंभजलैश्चैव स्नापयेच्छूलमादरात् ।
स्नपनं भूरि नैवेद्यमुत्सवं कारयेच्चले ॥ ७३ ॥
अनुक्तमत्र संग्राह्यं सामान्यस्थापनोदितम् ।
त्रिशूल स्थापनं ह्येवं कुर्याद्यो नर सत्तमः ॥ ७४ ॥
भुक्त्वा भोगानिहैवान्ते मोक्षं चैव समाप्नुयात् ॥ ७४१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे त्रिशूलस्थापन विधिर्नाम एकोन
सप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्ततितमे पटले सिंहासन प्रतिष्ठा विधिः ==
<poem>
सिंहासन विधिं वक्ष्ये श्रूयतां द्विजसत्तमाः ।
देवादीनां जृपादीनां मर्त्यानां च महात्मनाम् ॥ १ ॥
देवाद्याः शिवपूर्वाःस्युः नृपाद्या बहवो मताः ।
चक्रवर्ती भवेदाद्यस्त्वधिराजो द्वितीयकः ॥ २ ॥
तृतीयः स्यान्नरेन्द्रस्तु तेषां लक्षणमुच्यते ।
चतुःसमुद्रपर्यन्तं पृघ्वीं यः परिपालयेत् ॥ ३ ॥
चक्रवर्ती समाख्यातः सप्तराज्यं प्रपालयेत् ।
अधिराज्स्समाख्यातस्त्रिराज्यं यस्तु पालयेत् ॥ ४ ॥
नरेन्द्रः सति विज्ञेयस्त्वन्येऽपि बहवो मताः ।
पार्णेय प्रमुखास्तेषां आसनानि बहून्यपि ॥ ५ ॥
द्वारोत्सेध त्रिभागेन उत्तमं हीनमर्धतः ।
व्द्यन्तरं त्वष्टधा कृत्वा नवोत्सेधाः प्रकीर्तिताः ॥ ६ ॥
द्वारोदयसमं वाष्ट नवभागोनमेव वा ।
नरेन्द्र सदृशं तस्य बाहूरुनाभिदघ्नजम् ॥ ७ ॥
प्रदेशमानमेतत् स्यान्नृपाणामेव कीर्तितम् ।
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य द्विव्द्यङ्गुल विवर्धनात् ॥ ८ ॥
पञ्चपञ्चाशदंशान्तं तुङ्गानि कथितानि तु ।
उत्सेध सदृशो वाथ त्रिपादोऽर्धस्तु वा मतः ॥ ९ ॥
विस्तारो व्द्यन्तरं कृत्वा चतुर्धा नवमानकम् ।
हीनानां हीनमानं स्याच्छ्रेष्ठानं सर्वमिष्यते ॥ १० ॥
चतुरश्रायताश्रं वा सिंहपीठं विधीयताम् ।
चतुरश्रं समं वृत्तं द्युसदां चक्रवर्तिनाम् ॥ ११ ॥
अष्टमांशं समारभ्य तद्वृद्धया द्विगुणाधिकम् ।
सिंहासनायतं कुर्याद् अङ्गुलैवथकारयेत् ॥ १२ ॥
अङ्गुल द्वयमारभ्य द्विव्द्यङ्गुल विवर्धनात् ।
द्विगुणान्तंविधेयं स्यादायामेऽप्येवमीर्तम् ॥ १३ ॥
पाद बाह्यं तु देवानां तन्मध्ये चक्रवर्तिनाम् ।
अन्येषामपि सर्वेषां पादान्तं मानमिष्यते ॥ १४ ॥
सर्वं सर्वेषु वा ग्रायं पादविस्तार उच्यते ।
सार्धाङ्गुलं समारभ्य वर्धयेदर्ध मात्रतः ॥ १५ ॥
पञ्चाङ्गुलान्तं तद्भित्तेः पाद वेदांश निर्गमात् ।
यथा बलं यथा शोभं भित्तिस्तत्र विधीयताम् ॥ १६ ॥
एकत्रिपञ्चमुनयो विस्तारे भक्त्यो मताः ।
दैर्घ्यैर्नवाधिकाः प्रोक्ताः पूर्वोक्ताः भक्तयो द्विजाः ॥ १७ ॥
पादानामन्तरे पादा भवेयुरुपपीठके ।
पादे पादान्तरेऽन्यत्र सिंहरूपाणि कारयेत् ॥ १८ ॥
मकरैर्नक्रकैः पत्रैर्नानाचित्रैर्विचित्रयेत् ।
सिंहासन त्रिभागेन चतुर्भागे न वा त्वधः ॥ १९ ॥
एकद्वित्रिचतुर्मात्रिः विस्तारादधिकं ततः ।
उपपीठं विधेयं स्यात् तद्रूपमिह कथ्यते ॥ २० ॥
स्थावरं जङ्घमं चैव द्विविधं तदुदाहृदम् ।
मृत्पाषाण कुजैर्दन्तैल्लोहैर्वा सुधयाथ वा ॥ २१ ॥
शैलं नेष्टं नराणां स्यात् सर्वं देवेषु योग्यकम् ।
दन्त वृक्ष कृतं यच्च स्वर्ण रत्नैर्विचित्रितम् ॥ २२ ॥
राज्ञां सिंहासनं श्रेष्ठं तल्लक्षणमिहोच्यते ।
त्रिनवांशे तदुत्सेधे क्षेपणं पङ्कजं लगलम् ॥ २३ ॥
वेत्रं तलं च पद्मं च कुमुदं पद्मपट्टिके ।
वेत्रं कर्णं च वेत्रं च कम्पं पत्रं कपोतकम् ॥ २४ ॥
वेत्रं कर्णं च निद्रा च मसूराधार पट्टिका ।
सप्तैकार्धांशकार्धैर्वा व्योम वेदांशकार्धकः ॥ २५ ॥
अर्धांशार्धार्धपादैश्च अर्धार्धधैश्च सार्धकैः ।
अर्धेनैकोनविंशांऽसं भद्रकं परिकीर्तितम् ॥ २६ ॥
त्रिंशदंशे तदुत्सेधे वेदार्धे द्वन्द्व सार्धके ।
सार्धार्द्धांश विभागार्धैरेकार्धाष्टांश सार्धकैः ॥ २७ ॥
अर्धार्धव्द्यर्धकार्धैश्च व्योमार्धैरनुपूर्वशः ।
पद्मं कम्पं च कर्णं च कम्पं च वाजनम् ॥ २८ ॥
पद्मं कम्पं च कर्णं च कण्ठं निद्रा च पट्टिका ।
अङ्घ्रिरुत्तर पट्टी च निद्रा पद्मं कपोतकम् ॥ २९ ॥
आलिङ्गान्तरिते चैव प्रतिवाजन मूर्ध्वतः ।
एतत्सौम्यं समाख्यातं त्रिसप्ताङ्गै स्समायुतम् ॥ ३० ॥
एत देव मुखे पृष्टे सौभद्रं संयुतम् ।
पार्श्वयोर्भद्रयुग्मं चेच्छ्रीवहं परिकीर्तितम् ॥ ३१ ॥
पञ्चा नामासनानां तु विजिः पृष्ठे विधीयताम् ।
आसन व्यासतुङ्गाढ्या मसूराधार वेशिनी ॥ ३२ ॥
यथेष्टोन्नत विस्तारा विधेया वा द्विजोत्तमाः ।
तद्विस्तार विभागेन मध्ये मकर तोरणम् ॥ ३३ ॥
पद्माभिषेक संपन्ना कार्या तोरण मध्यमे ।
तोरणाङ्घ्रिः स्वविस्तार निर्गता नक्रपट्टिका ॥ ३४ ॥
मुष्टि बन्धोपरिक्षिप्त व्यालमस्तक संस्थिता ।
कम्प क्षेपकपोताद्यैर्बहुभिर्भूषयेत् द्विजाः ॥ ३५ ॥
मकरैर्नक्रकाद्यैश्च नानाचित्रैविचित्रयेत् ।
अयोमयांस्तु नाराचान् कीलान् पट्टांश्च योजयेत् ॥ ३६ ॥
स्वर्णनिर्मितं पट्टाद्यैः रत्नैर्वाथ विचित्रयेत् ।
कुर्यात्तोरण पृष्टे तु कल्प वृक्षं सुवर्णजम् ॥ ३७ ॥
नानारत्नसमोपेत मनन्तफण संयुतम् ।
विजिं हि त्वाथवा कुर्यात् कल्पवृक्षं तु केवलम् ॥ ३८ ॥
वितोरणा विजिर्वाथ आसनं केवलं तु वा ।
पञ्चाङ्गमुपपीठं यत् पद्मकाधो नियोजयेत् ॥ ३९ ॥
पद्मकादि चतुर्णां स्यात् द्वादशाङ्ग मुपासनम् ।
उपपीठ दशांशे तु वेदांशैः कण्ठ उच्यते ॥ ४० ॥
क्षुद्रकम्पौ तदूर्ध्वाधोभागेन द्व्यंशमानतः ।
महाकम्पौ विधातव्यौ पञ्चाङ्गमुपपीठकम् ॥ ४१ ॥
चतुर्शांशके तुङ्गे द्व्येकार्धार्ध चतुष्ट्यैः ।
अर्धार्धकैर्द्विचन्द्रैश्च अर्धार्धाभ्यामनुक्रमात् ॥ ४२ ॥
पादुकं पङ्कजं वेत्रं कम्पं कण्ठं च वेत्रकम् ।
वेत्राब्ज वाजनं पद्मं कम्पं वेत्रमनुक्रमात् ॥ ४३ ॥
द्वादशाङ्गमिदं कुर्याद् उपपीठं मनोहरम् ।
चतुःसप्तांशके तुङ्गे जगती पङ्कजम् गलम् ॥ ४४ ॥
वेत्रं गलं च पद्मं च कुमुदं पद्म कम्पके ।
वेत्रं गलं च वेत्रं च कम्पं निद्रा कपोतकम् ॥ ४५ ॥
आलिङ्गान्तरिते चोर्ध्वे प्रतिवाजनमेव च ।
ऊर्ध्वे मसूरकाधार पट्टिका मूलतः क्रमात् ॥ ४६ ॥
सार्धांशकैस्तथकेन अर्धकार्धार्धकार्धकैः ।
द्व्यर्धार्धार्धक सप्तांशैः अर्धार्धार्धत्रिभागतः ॥ ४७ ॥
अर्धार्धैकार्धकैश्चैव श्रीकान्तमितिकीर्तितम् ।
एत देव गलाधस्तान्नेत्रार्धैकार्ध भागतः ॥ ४८ ॥
कर्णं च वाजनं निद्रा वेदिका पद्मकम्पकम् ।
योजयेद् वृत्तकान्तं स्याद् द्वात्रिंशद्भागनिर्मितम् ॥ ४९ ॥
उच्चे नवदशांशेऽर्धे सार्धैर्वेदार्ध कार्धकैः ।
त्रिभागार्धार्ध वेदार्धैरर्धद्व्यर्धार्ध कांशकैः ॥ ५० ॥
पादुकं पङ्कजं दृक् च पङ्कजं कुमुदपङ्कजम् ।
वाजनं पद्मवेत्रं च पङ्कजं वाजनं कजम् ॥ ५१ ॥
वेत्र च वाजनं मूलाद् द्विसप्ताङ्गमुदाहृदम् ।
श्रीकान्तादि चतुर्णां स्याद् अष्टाङ्गमुपपीठकम् ॥ ५२ ॥
नेत्रैकार्ह चतुर्भागैः अर्धार्धनयनार्धकैः ।
पादुकं पङ्कजं वेत्रं पद्मवेत्रं च वाजनम् ॥ ५३ ॥
पट्टिका वाजनं चैव तत्तुङ्गे रुद्रभाजिते ।
अष्टाङ्गमुपपीठं स्यात् सर्व सर्वत्र वा मतम् ॥ ५४ ॥
प्रासाद लक्षणे पूर्वं कथितानि बहूनि च ।
अधिष्टानि सर्वाणि सोपपीठानि यानि च ॥ ५५ ॥
संग्राह्याणि च तानीह देशिकैर्नियमावृते ।
अवलम्बित पादस्याद् देवादीनां विशेषतः ॥ ५६ ॥
सिंहासनाङ्ग संश्लिष्टं पादपीठं विधीयताम् ।
सिंहासन विशालोच्च चतुर्थांश प्रमाणतः ॥ ५७ ॥
कण्ठोर्ध्वाशः कृतः कम्पपद्म कम्पैर्विचित्रकम् ।
यथा शोभांशमानेन सप्ताङ्गैर्वृत्त सन्निभम् ॥ ५८ ॥
यवादारभ्य मात्रान्तं वृद्धिर्हानिर्विधीयताम् ।
आसनानि च सर्वाणि सभद्राण्यथवा नयेत् ॥ ५९ ॥
पादमर्थं त्रिपादं व समं तस्याङ्ग निर्गमम् ।
प्रवेशं च तथा कुर्याच्छो भाबलवशेन वा ॥ ६० ॥
आसनानां च सर्वेषामायादि विधिरुच्यते ।
परिधिं विपुलं दैर्घ्यं तुङ्गं सकलमेव च ॥ ६१ ॥
बन्धवेदचतुर्बन्ध ग्रहैश्च गुणयेत् क्रमात् ।
सप्तभूतर्क्षमूर्त्यब्धि संख्यैर्भागान् हरेद् गुरुः ॥ ६२ ॥
आयो व्ययश्च नक्षत्रं योनिर्वारो विशेषतः ।
शाकस्सालश्च पनसः शिंशुपश्चन्दनासने ॥ ६३ ॥
तिन्दुकोऽर्जुनतालौ च निम्बश्च सुरभुरुहः ।
लिकुचस्सहकारश्च कुटजः कट्फलस्तथा ॥ ६४ ॥
श्री पर्णी जाति वृक्षा ये क्षीर वृक्षाश्चतुर्विधाः ।
जम्बूश्चैव मधूकश्च वैकङ्कत समाह्वयः ॥ ६५ ॥
आसनार्थं च संग्राह्या द्रव्यग्रहणमार्गतः ।
एवं सिंहासनं कृत्वा संस्कुर्यात् तदनरम् ॥ ६६ ॥
कालश्च पूर्ववत् प्रोक्तो यजमानानुकूलतः ।
शिल्पिनं च विसृज्याथ पुण्याहप्रोक्षणान्तरम् ॥ ६७ ॥
पञ्च गव्येन संप्रोक्ष्य हृन्मन्त्रं समुदीरयन् ।
अष्टमृत्सलिले नैव क्षालयेत् कुश वारिणा ॥ ६८ ॥
शुद्धोदकेन संस्नाप्य ब्रह्मपञ्चकमुच्चरन् ।
पुनर्गन्धोदकेनैव स्नापयेत्तदनन्तरम् ॥ ६९ ॥
स्थण्डिलोर्ध्वे च तन्न्यस्त्वा वस्त्रैराच्छादयेत्कुशैः ।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च तन्मत्रेण समर्चयेत् ॥ ७० ॥
सिंहासन पदं चोक्त्वा चतुर्थ्यन्त सदीपकम् ।
नमस्कार समोपेतं स्वबीजेन समन्वितम् ॥ ७१ ॥
मन्त्रमेवं समुचार्य पूजयेद्देशिकोत्तमः ।
तस्याग्रे स्थण्डिलं कृत्वा जुहुयात्समिदादिभिः ॥ ७२ ॥
समिदाज्यचरूंश्चैव तिललाज समन्वितम् ।
शतमष्टोत्तरं हुत्वा तन्मन्त्रं समुदीरयन् ॥ ७३ ॥
पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा शान्तिकुंभांभसा गुरुः ।
सिंहासनं समुभ्युक्ष्य गन्धाद्यैः पूजयेत्पुनः ॥ ७४ ॥
स्नातं शुक्लांबरधरं मकुटेन विभूषितम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं छत्र चामर संयुतम् ॥ ७५ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने च राजानमधिरोपयेत् ।
नरेन्द्रासन संस्कारस्त्वेवं देवे विशिष्यते ॥ ७६ ॥
मूर्तिमूर्तीशविन्यासं तत्वत्वेस्वरान्वितम् ।
तद्देव होम संयुक्तमासनाणुभिरन्वितम् ॥ ७७ ॥
आधारशक्ति पूर्वैस्तु शिवासन पदान्तकैः ।
अष्टदिक्वष्ट कुंभांश्च मध्यमे शक्रशर्वयोः ॥ ७८ ॥
प्रधान कुंभं संस्थाप्य स्वर्णवस्तादिभिर्युतम् ।
शिवासनाणु मध्ये च लोकपान् परितो यजेत् ॥ ७९ ॥
एवमादौ च संपूज्य ततो होमं समारभेत् ।
संतर्प्यासन मन्त्रास्तु पूर्णान्ते देशिकोत्तमः ॥ ८० ॥
सर्वानासन मन्त्रांस्तु न्यस्त्वा सिंहासने गुरुः ।
शिवासनाणुं तन्मध्ये कुंभस्थं विनिवेशयेत् ॥ ८१ ॥
संस्थाप्य कुम्भतोयैश्च लोकपान्परितो न्यसेत् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैस्तैर्मन्त्रैश्च गुरूत्तमः ॥ ८२ ॥
संस्नाप्य देवदेवेशं विशेषार्चन संयुतम् ।
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु देवेशमधिरोपयेत् ॥ ८३ ॥
आचार्यं पूजयेत्तत्र वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः ।
दक्षिणां च यथाशक्ति दापयेद् गुरुमूर्तये ॥ ८४ ॥
अन्येषामासनानां च प्रमाणमभिधीयते ।
सुवर्णं रजतं ताम्रमारकूटं च कांस्यकम् ॥ ८५ ॥
मिश्रलोह शिलावृक्षमृत्सुधारत्न संभवम् ।
दन्तजं क्षुद्रसिद्ध्यर्थं त्रपुसीसायसादिकम् ॥ ८६ ॥
पीठार्थं द्रव्यमुद्दिष्टमेवं चेत्तद्वशेन तु ।
द्वित्र्यङ्गुलं समारभ्य चैकाङ्गुल विवर्धनात् ॥ ८७ ॥
पञ्चाशनमानजातं तु विस्तारे मानमीरितम् ।
सपादं सार्धमष्टांशाधिकं पादत्रयादिकम् ॥ ८८ ॥
द्व्यङ्गुलं वाङ्गुलर्द्ध्या तु शताङ्गुल समावधि ।
आयामे मानमुद्दिष्टं पादानं मानमुच्यते ॥ ८९ ॥
एकमात्रं समारभ्य व्योममात्र विवृद्धितः ।
पञ्चाशत्करजान्तं तु पादायामः प्रकीर्तितः ॥ ९० ॥
अर्धाङ्गुलं समारभ्यं पादाङ्गुल विवृद्धितः ।
विस्तारे विश्वमात्रान्तः पादायामः प्रकीर्तितः ॥ ९१ ॥
पादाश्च ऋजवो येस्युस्सिंहव्याल वृषात्मकाः ।
भूताभाः खरपादाभास्सचक्रा स्स्हजा न वा ॥ ९२ ॥
पक्ष्याभा मनुजाभावा शेषसत्वाकृतिस्तु वा ।
ते च सिंहासनाः कार्याः पद्मपीठोपरि स्थिताः ॥ ९३ ॥
केवला वाथवा कार्या स्वशिरः पादसंयुताः ।
अन्तर्वक्त्रा बहिर्वक्त्राः पादभूषायुता न वा ॥ ९४ ॥
नाना पट्टैश्व न्वेत्रैश्च वाजनैर्हिरिकादिभिः ।
पत्रैः पद्मदलैश्चैव रत्नाद्यैरूपशोभिताः ॥ ९५ ॥
तदाननेलिकां वाथ फलकां वाथ योजयेत् ।
तत्पादैश्छेद संयुक्तैरुर्ध्वाधः स्थोच्चसंयुतैः ॥ ९६ ॥
पादोर्ध्व फलका वाथ योजनीया यथेष्टतः ।
यवाद्यवार्ध वृद्ध्या तु रुद्रमात्र समावधि ॥ ९७ ॥
फलकासनमाख्यातं स्वर्णादीनां यथार्हकम्
वाजनैः पद्मपत्रश्च क्षेपणैर्हीरिकादिभिः ॥ ९८ ॥
रत्नबन्ध सरोजैश्च नानावेत्रदलैरपि ।
फलकां भूषयेद्वाथ केवला फलकाथवा ॥ ९९ ॥
तदूर्ध्वे गुलिकापादान् नानाकम्प समन्वितान् ।
नाना नाटक संयुक्तानयः कीलसमन्वितान् ॥ १०० ॥
नानापट्टैश्च पुष्पैश्च योजयेत्सदृढं न वा ।
चतुरश्रं सुवृत्तं वा तत्दायतमेव वा ॥ १०१ ॥
अष्टाश्रं षोडशाश्रं वा त्रिपञ्चाश्रादि सन्निभम् ।
आसनं सुविधेयं स्यात् तत्पादाश्चापि तादृशः ॥ १०२ ॥
त्रिचतुष्पञ्चापादाद्या योजनीया यथेष्टतः ।
चतुष्पादशिरः पुच्छयुक्त कूर्मो यथा भवेत् ॥ १०३ ॥
तथा कूर्मासनं कुर्यात् अन्यदप्येवमूह्यताम् ।
स्वर्णैश्शार्दूल चर्माद्यैः समन्ताच्छादयेन्न वा ॥ १०४ ॥
सिंहासनोक्तमार्गेण भवेदायादि लक्षणम् ।
फलकान्तं भवेन्मानं परित्यक्तोर्ध्वकर्मणाम् ॥ १०५ ॥
तद्युक्तानां तु तद्बाह्ये पाद्बाह्यानां तु मानकम् ।
एतेषामासनानां तु संस्कारः प्रागुदीरितः ॥ १०६ ॥
पूर्वोक्त विधिना कुर्यात् आयादीनां च लक्षणम् ॥ १०६१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे सिंहासन प्रतिष्ठा विधिः सप्ततितमः
पटलः ॥
</poem>
== एकसप्ततितमे पटले रथादि स्थापन विधिः ==
<poem>
रथादि स्थापनं वक्ष्ये तल्लक्षण पुरस्सरम् ।
रथोऽनेकविधः प्रोक्तस्सच चक्र विभेदतः ॥ १ ॥
त्रिचक्रोवा चतुश्चक्रो पञ्च षट्सप्त चक्रयुक् ।
नवाष्ट चक्र युक्तो वा द्विचक्रश्शकटाह्वयः ॥ २ ॥
त्रिचतुः पञ्चषट्सप्त वसुग्रह वितस्तयः ।
भारवाह्य विशालं स्यात् तदायामश्च कथ्यते ॥ ३ ॥
अक्षोन्तरं समाख्यातं उपधानं द्विजोत्तमाः ।
पोतिकाकरवत् ख्यातं भारतारघनान्वितम् ॥ ४ ॥
भाअरबाह्य विशालार्ध दैर्घ्यं पादाधिकन्तुवा ।
पादहिनोपयुक्तंवा तदन्तर्मान षट्कयुक् ॥ ५ ॥
इदमक्षोत्तरं कार्यं भाराधो द्विजसत्तमाः ।
यत्र यत्र च भाराक्षं संयोगस्तत्र कथ्यते ॥ ६ ॥
अयः पट्टैश्च कीलैश्च स्वाग्रकीलैः महत्तरैः ।
बन्धयेत् स्व स्व रक्षार्थं यथा दृढतरं भवेत् ॥ ७ ॥
तदधस्त्वक्षरक्षार्थं स्व स्व मध्यम पार्श्वयोः ।
स्वस्वतारसमाः कार्या शिखास्तारार्ध वाहलाः ॥ ८ ॥
अक्षवधि विलंबिन्य स्त्वयः पट्टैर्दृढीकृताः ।
प्रतिचक्रं विधेयास्स्युस्समा वा विषमास्तु वा ॥ ९ ॥
शिखां विधाय वास्त्वाध स्वल्पच्छेदसमन्वितम् ।
अक्षोर्ध संप्रवेशार्थ मुपाधानन्तु वा नयेत् ॥ १० ॥
अक्षेस्वप्युपधानार्थं प्रवेशार्थन्तु ह्रासयेत् ।
भारबाह्य विशालन्तु षष्टिभागं विभाजयेत् ॥ ११ ॥
तत्समं वाधिकं षष्ट्या व्योम भाग विवर्धयेत् ।
पादोन द्विगुणं दैर्घ्यं मूल मेतदुदाहृतम् ॥ १२ ॥
तदग्रपृष्ट भागार्धं वसुभागाद्विवर्धयेत् ।
भागैकेन त्रिपादार्धमायामे परिकल्पयेत् ॥ १३ ॥
समोप भद्रे कर्तव्ये तदग्रे वाथ वाश्रिते ।
तयोरपि प्रमाणन्तु पादोक्त विधिनामतम् ॥ १४ ॥
अधिकं वाग्र भद्रन्तु पृष्ठ भद्रात् शिवाग्रजाः ।
केवलं भद्रमिष्टंवा भद्राग्रेष्विष्टमानतः ॥ १५ ॥
ब्रह्मासनं विधेयं वा रहितं वा समाचरेत् ।
भद्रोपभद्रयोर्मानं समं वाप्यधिकन्तुवा ॥ १६ ॥
रथ भद्रोप भद्राणां मानं यन्मीलितं भवेत् ।
तत्सर्वं भारदैर्घ्यं स्यात् भारे सन्धिर्नकारयेत् ॥ १७ ॥
त्रिचौतुःपञ्चषट्सप्तभाग बाहुल्य संयुताः ।
द्वित्रिवेद महाभूत भाग विस्तार संयुताः ॥ १८ ॥
द्विसंख्यादि नवान्ताश्च भारास्त्वक्षोत्तरोपरि ।
त्रिचतुःपञ्चषट्सप्त विस्तारानर्धनीव्रकान् ॥ १९ ॥
योजयेदन्तरे चैषामन्यान्विष्टान् बलार्थकान् ।
भारेषुयोजयेद्विष्टानग्रे पृष्ठेऽन्तरे यदि ॥ २० ॥
प्रत्यक्षमूर्ध्व स्वच्छिद्र बन्धपञ्चक संयुतान् ।
चतुर्भागं समारभ्य भागस्याष्ट दशावधि ॥ २१ ॥
विस्तारं बहुलं कुर्याद्दक्षाणां भारवाहिनां ।
चक्रेनेम्यन्तरं व्योम भागात् भाग विवृद्धितः ॥ २२ ॥
दशभागा वशानन्तु चक्रनेमि घनञ्चयत् ।
तत बहिश्च शिखामानं भारनेम्यन्तरं समम् ॥ २३ ॥
एतत् सर्वञ्च दैर्घ्यंस्यादक्षाणां गुरुसत्तमाः ।
वृत्तान्यश्राणिवाकुर्या दक्षाणि गुरुसत्तमाः ॥ २४ ॥
पञ्चग्राहि समाविद्धिस्वमध्य मयुतानिवा ।
पञ्चाङ्गमिति कार्याणि दारुणा वायसादिभिः ॥ २५ ॥
यथाबलं विशालानि तथा विधधनानिच ।
चक्राणान्तु प्रमाणन्तु बाह्यं भारान्तरं मतम् ॥ २६ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्च षट् भागोनन्तुवाधिकम् ।
द्विगाभाद्वसुभागान्तञ्चक्राणां धनमीर्तितम् ॥ २७ ॥
एकद्वित्र्यङ्गुलांधिक्यन्नाभिदेशे भवेत् द्विजाः ।
तथैव बाह्येनम्याश्च तयोर्मध्येऽरकानि च ॥ २८ ॥
मूलाग्र कृशयुक्तानि व्योम द्वित्र्यंशकानि च ।
त्रिरष्टभ्योष्ट वृध्यातु चतुष्षष्ट्यन्तकानि च ॥ २९ ॥
सारथिः षण्मुखो वास्यादथ नन्दीशरोथवा ।
ब्रह्मा रथांग पाणिर्वा शक्रो वा मुनिपुङ्गवाः ॥ ३० ॥
भारोर्ध्वमुपपीठं स्यात्तन्मानमिह कथ्यते ।
एकभागा द्विकारान्त मेकभाग विवर्धनात् ॥ ३१ ॥
तदुपानाद्विनिष्क्रान्ति भार बाह्यादथांशतः ।
भारबाह्य विवृध्यातु रसभागावसानकाः ॥ ३२ ॥
एकोन त्रिंशदंशं वा तदुच्चं विभजेत् गुरुः ।
गुण चन्द्र महाभूत व्योमनन्द वियद्गुणैः ॥ ३३ ॥
त्रिभागे नैक भागेन मूलादारभ्य कारयेत् ।
उपान पद्मकंपानि कंपं कर्णञ्च कपकम् ॥ ३४ ॥
पद्मञ्च वाजनं कंपं दृष्टान्तार्थ मुदाहृतम् ।
पादोनार्धेन भागेन त्रिभागेन द्विभागतः ॥ ३५ ॥
त्रिभागेन चतुर्भागैरूनं वाप्यधिकन्नयेत् ।
एषां प्रवेशो निष्क्रान्तिः शोभाबलवशात् भवेत् ॥ ३६ ॥
धामोक्तमुपपीठंयत् सर्वमत्र विधीयताम् ।
चतुष्कोणेषु मध्येषु तथा भद्रोप भद्रयोः ॥ ३७ ॥
गुलिका पाद पादैश्च नाटकैः भूषयेत् गलम् ।
उपपीठोच्छ्रयान्तम् वा कर्तव्यमुप भद्रकम् ॥ ३८ ॥
उप भद्रोर्ध्वतः कुर्यात् फलकाच्छादनं दृढम् ।
फलका भार मध्यन्तु पादाद्यैः परिभूषयेत् ॥ ३९ ॥
फलका मध्य भारान्तं योजयेत् पद्मकुङ्मलम् ।
सनालन्नालमानन्तु द्विसप्तत्र्यङ्गुलोर्ध्वतः ॥ ४० ॥
शतांऽसान्तं समुद्दिष्टं तन्मूलं वेद भागतः ।
वस्वं शान्त धनोपेतं वृत्तावाष्टाश्रमेववा ॥ ४१ ॥
षडर्कभागपर्यन्त हीनाग्रं तत्र वक्रयुक् ।
कुंभ मण्डि संयुक्तं युक्तं वा गण्डिकाद्वयोः ॥ ४२ ॥
पद्मं फलकयायुक्तं तदूर्ध्वं पद्मकुड्मलम् ।
तच्च वेदांशमारभ्य व्योमभाग विवृद्धितः ॥ ४३ ॥
वस्वं शांताय संयुक्तं तद्विस्तारोदरान्वितम् ।
तत्रिपाद विशालं वा तदन्तस्सममानकम् ॥ ४४ ॥
कृशाग्रं वृत्तमष्टाश्रं फूल्ल वाह्य दलन्तु वा ।
बहिः करणमेवं स्यादत्रान्तं करणं द्विजाः ॥ ४५ ॥
भारोर्ध्वे वाजनं कुर्यादल्पनिर्गमनान्वितम् ।
यथेष्टबहुलोपेतं तदूर्ध्वे वाजनान्तरम् ॥ ४६ ॥
तद्विनिर्गमनोपेत मुपपीठं गलावधि ।
द्वाभ्यामेकेन वा कुर्याद्दारुभ्यान्दारुणाद्विजाः ॥ ४७ ॥
तत्संबन्धे विधातव्येष्टिकेक्षोर्ध्व देशतः ।
पञ्चग्राहि निबन्धेद्वे विधातव्ये विचक्षणैः ॥ ४८ ॥
यथेष्ट घन विस्तारे तत्संबन्धे परेपि वा ।
भरमूले तदग्रे च समभदे तथानयेत् ॥ ४९ ॥
अन्तर्वाजनकोर्ध्वे स्यादुपपीठ गलावाधि ।
तत्रपादा विधेयास्स्युः उपपीठावसानके ॥ ५० ॥
फलके द्वे विधातव्ये तत्पादोपरि संस्थिते ।
तत्र सन्नद्ध विष्टे द्वे पञ्चग्राही गते च ते ॥ ५१ ॥
भराग्रयोस्तथाकार्ये त्वेवमन्तरुदाहृतम् ।
उपपीठोर्ध्वतः कुर्यादधिष्ठानन्तदुच्यते ॥ ५२ ॥
उपपीठसमं वास्यात्तदर्धं वाथ सार्धकम् ।
तमध्ये षट्कमानं यत् पूर्ववत् परिगृह्यताम् ॥ ५३ ॥
अष्टविंशति भागान्तु तदुच्चन्तु समं भवेत् ।
पंकित्नेत्रैक सप्तैक व्योम द्व्येकैक लोचनैः ॥ ५४ ॥
पद्मं कर्णञ्च पद्मं च कुमुदं पद्म वाजने ।
सदन्त गलकंपौच महा वाजन माचरेत् ॥ ५५ ॥
उपपीठोक्तरीत्यैतत् ऊनाधिक्ये समाचरेत् ।
प्रवेश निर्गमौवापि तद्वदेव समाचरेत् ॥ ५६ ॥
एतदन्तर्विधेयं चोपभद्रं भद्रमेव वा ।
अधिष्ठानोर्ध्वतः कार्यः पादवर्गो द्विजोत्तमाः ॥ ५७ ॥
अधिष्ठान समोवास्यात् द्विगुणो वा समीर्तितः ।
तदन्तर्नवमानेवा पादाष्टांशोन्वितोथवा ॥ ५८ ॥
गुलिकापाद पादैश्च नाटकै र्व्यालराजिभिः ।
सिंह भूत गजैः पादैर्वर्गं सर्वत्र भूषयेत् ॥ ५९ ॥
तदन्तः क्षुद्रपादैश्च नाराचैस्सुदृढन्नयेत् ।
प्रस्तरः पादवर्गोर्ध्वे मानञ्चास्यनिगद्यते ॥ ६० ॥
त्रिभागन्तु समारभ्य भागभाग विवर्धनात् ।
नवभागावसानं स्यादलङ्गारश्च कथ्यते ॥ ६१ ॥
तदुच्चे षोडशांशेतु गुणैक नयनाब्धिभिः ।
व्योमैक चन्द्र चन्द्रांशैरुत्तरं वाजिनन्ततः ॥ ६२ ॥
निद्रा कपोत मालिङ्गं वाजनं प्रतिवाजनम् ।
प्रवेशो निर्गमञ्चैषां धामोक्तन्यायतो भवेत् ॥ ६३ ॥
एतदाद्यतलं प्रोक्तं भद्रमेतत् समोदयम् ।
पादान्तं वाथ भद्रान्तं ह्रास युक्तं च मूलतः ॥ ६४ ॥
एकादि रसभागान्तं पार्श्वयोरुभयोरपि ।
प्रवेश रहितं वा स्यात् एव मेवोप भद्रकम् ॥ ६५ ॥
रथस्त्वेकतलः प्रोक्तो द्वितलाद्यन्वितोनवा ।
षडादि त्रिंशदंशान्तं समं वा मूलपादतः ॥ ६६ ॥
प्रस्तरोच्चं भवेन्मानं द्वितलाङ्घ्रि कपोतयोः ।
अनेनैव प्रकारेण कारयेत् त्रितलादिकम् ॥ ६७ ॥
छादयेत् फलकैरूर्ध्व तलं सारतरूद्भवैः ।
एकाङ्गुल घनैरिष्ट घनैर्वा सुदृढं यथा ॥ ६८ ॥
भद्रञ्चवोप भद्रञ्च छादयेदेव मेवसु ।
न्यायेनानेन कर्तव्यः प्रवेशो निर्गमोपिवा ॥ ६९ ॥
पादानां कार्यः प्रस्तराणाञ्च मञ्चतः ।
प्रवेश निर्गमौ हित्वा कुर्याद्वारज्जु सूत्रकम् ॥ ७० ॥
अनेकतलयुक्तं चेद्विशेषः कश्चिदिष्यते ।
रथस्यारोहणार्थन्तु सोपानाकृति सन्निभम् ॥ ७१ ॥
भद्रोक्तायाम विस्तारं मुखे पृष्ठ द्वयोस्तुवा ।
प्रतिभौमण् प्रवेशस्यात् भद्रस्य मुनिपुङ्गवाः ॥ ७२ ॥
सोपानं वा प्रकर्तव्यं तद्विधान समन्वितम् ।
उपभद्र विहीनं वा भद्रं भारान्तमेव वा ॥ ७३ ॥
एतत् सर्वं विहायाथ केवलान्तूपपीठकम् ।
भारोपरि विधातव्यं तदूर्ध्वे देवसंस्थितिः ॥ ७४ ॥
उपपीठं विहायास्मिन् केवलवामसूरकम् ।
बहिः करणमेवस्या दन्तरत्र निगद्यते ॥ ७५ ॥
पादवर्गेन्तरे क्षुद्रपादाः कंपोपरिस्थिताः ।
ऊर्ध्वकम्प निबद्धाश्च विधातव्या विचक्षणैः ॥ ७६ ॥
तदूर्ध्व प्रस्ताराग्रस्ताः पञ्चग्राहियुतानवा ।
विष्टराबहवः कार्यास्थलं प्रत्येकमाचरेत् ॥ ७७ ॥
तुलामुखानुगाः कार्या ओजायुग्मा यथेष्टतः ।
अयन्त्यस्युस्तदूर्ध्वेतु तदूर्ध्वेच्छादनं मतम् ॥ ७८ ॥
तदूर्ध्वे च विजिः कार्या यथेष्ट धनतुङ्गतः ।
नाना कीलक पट्टैश्च पञ्चग्राहिभिरेव च ॥ ७९ ॥
नाराचैः क्षुद्र कीलैश्च ग्राहकैः पुलकादिभिः ।
कोटिकैर्वक्रपट्टैश्व बन्धयेत् सुदृढं यथा ॥ ८० ॥
एतद्रङ्गं समाख्यातं तोरणेन युतन्नवा ।
पादाकूटयुतं तच्चेद्रथस्तन्मान मुच्यते ॥ ८१ ॥
वेदतालं समारभ्य तालार्धेन निवर्धयेत् ।
यावदष्टसवं पाददैर्घ्यमग्न्यङ्गुलादिकम् ॥ ८२ ॥
पाद पाद विवृध्यातु तत्वाङ्गुल समावधि ।
पाद विस्तार आखातो धाम पादा कृतिर्यथा ॥ ८३ ॥
अग्रमूल शिखोपेतः पादाः कुम्भादि संयुताः ।
बहुनीव्र समायुक्ताः फलकासु निवेशिताः ॥ ८४ ॥
तालाधस्संस्थितैः विष्टैः पादमूलञ्च बन्धयेत् ।
तथैवायसनालैश्च धारस्सुदृधं यथा ॥ ८५ ॥
पादोर्ध्वे प्रस्तरं कुर्यात् लुपारोहण योग्यकम् ।
शिखाकरणमार्गेण लुपारोहण क्रियान्विता ॥ ८६ ॥
सौवर्णैस्तारजैर्लोष्टैस्ताम्रजैः वृक्षकैः दृधम् ।
छादयेदन्य देशञ्च ओजस्तूपि समन्वितम् ॥ ८७ ॥
रथस्त्वेवं समादिष्टश्शुभायादि समन्वितम् ।
कथ्यते सचलेशेन विस्तारादायतोपिवा ॥ ८८ ॥
उभाभ्यां सकलस्याथ नाहेनोत्तुङ्गतोथवा ।
वर्धयेत् द्वित्रिवेदैश्च गुणितेक्रमशोहृते ॥ ८९ ॥
सप्त भूतर्क्ष पातालैरायोन्यस्तारवारकौ ।
तिथिस्स्यात् त्रिगुणं त्रिंशद्ध्स्तमेतद्रथेमतम् ॥ ९० ॥
शकटे शिबिकादौच शुभेशुभ मुदाहृतम् ।
रथस्य स्थापनं यश्च कथ्यते विप्रपुङ्गवाः ॥ ९१ ॥
उद्वास्य तक्षकं शुद्ध तोयेन क्षालयेत् दृढं ।
गोमूत्र गोमयांभोभिः कुशोदैस्तज्जलैरपि ॥ ९२ ॥
गव्येन प्रोक्ष्य पुण्याहं तोयसेचन माचरेत् ।
अस्त्रोदेनापि संप्रोक्षय गन्ध पुष्पादिभिः यजेत् ॥ ९३ ॥
कौतुकं बन्धयेत् पद्ममुकुले हृदयेन तु ।
वस्त्रेणाच्छाद्य धामोक्त्या तत्वतत्वेश्वरान्वितम् ॥ ९४ ॥
मूर्तिमूर्तीश्चरोपेतं चक्रेष्विन्दु दिवाकरौ ।
दक्षिणोत्तर संस्थेषु क्रमशः परिकल्पयेत् ॥ ९५ ॥
हरिमक्षेषु भारेषु यजेदाधार संज्ञिताम् ।
उपपीठे वृषं यष्ट्वा धारेऽनन्तं प्रपूजयेत् ॥ ९६ ॥
धर्मादींश्चरणेष्वेव मधर्मादींस्तदूर्ध्वत्ः ।
अधश्चोर्ध्वच्छदेविद्वान् क्रमेण विनिवेशयेत् ॥ ९७ ॥
फलका प्रस्तरस्याधश्चोर्ध्वं तत्रैव पङ्कजम् ।
कर्णिकान्नवशक्तींश्च शिवासनं अनुस्मरेत् ॥ ९८ ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्चरथाधिपाः ।
शिखरेच सदेशानश्शिवस्यात् स्तूपिनायकः ॥ ९९ ॥
पद्म कुड्मलकेनन्तो व्याप्तिं प्रासाद वर्त्मना ।
तदग्रे स्थंडिलं कृत्वा तस्मिन् सूत्रांबरान्वितान् ॥ १०० ॥
हेम कूर्चादि संयुक्तान्नव कुम्भान्निवेशयेत् ।
तत्र मध्ये शिवं पूर्वेभानुं इन्दुं तथानले ॥ १०१ ॥
दक्षिणे हिमाधार शक्तिन्नि-ऋते घटे ।
वारुणे वृषभं वायावनन्तं विनिवेशयेत् ॥ १०२ ॥
धर्माद्यमुत्तरे कुम्भे शेषमीशान गोचरे ।
गन्धाद्यैरर्चयित्वातु होमकर्म समाचरेत् ॥ १०३ ॥
संस्थापित घटानांवा समन्ता द्वारथस्यतु ।
नववा पञ्चकुण्डानि एकं वा पूर्वतस्थितम् ॥ १०४ ॥
आवाह्य स्थण्डिलं वाथ कृत्वा कुण्डानि संस्कृतिम् ।
शिवं साङ्गं प्रधानेतु तर्पयेच्छत संख्यया ॥ १०५ ॥
भान्वादीन् स्व स्वदिक्कुण्डे पञ्चकल्पेद्वयं द्वयम् ।
एक कल्पे गुरुस्वस्मिन् कुण्डे सर्वञ्च तर्पयेत् ॥ १०६ ॥
समिदाज्यान्नलाजैश्च तिलैर्होमं समाचरेत् ।
तत्वमूर्ति तदीशैश्च गुरुर्होमं माचरेत् ॥ १०७ ॥
पलाशोदुंबराश्वत्थ वटाः प्रागादि दिङ्मताः ।
शम्यापामर्ग श्रीवृक्ष पिप्पलास्युर्विदग्गताः ॥ १०८ ॥
पलाशश्च प्रधानस्य समिधस्संप्रकीर्तिताः ।
पूर्णान्दत्वा द्वितीयेह्नि कृत कुंभाग्नि पूजनः ॥ १०९ ॥
संप्राप्त दक्षिणो मूर्ति धारदैवज्ञ शिल्पिभिः ।
मुहूर्ते समनुप्राप्ते मन्त्रन्यासं समाचरेत् ॥ ११० ॥
तत्तत् कुम्भस्थ पानीयैस्तत्तद्देशं सुसेचयेत् ।
अनुक्तमत्र सामान्य स्थापनोक्तवदाचरेत् ॥ १११ ॥
एवं रथं समापद्य यः कुर्यात् प्रोक्षणं नरः ।
इहैव धनवांच्छ्रीमान् वांछितं फलमाप्नुयात् ॥ ११२ ॥
रथमेवं सुसंकृत्य रथयात्रां समाचरेत् ।
पैठीच शेखरीमण्डी त्रिविधा परिकीर्तिता ॥ ११३ ॥
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य व्योममात्र विवृद्धितः ।
षण्णवत्यंश कान्तस्तु शिबिका विस्तरोमतः ॥ ११४ ॥
त्रिस्सप्ताङ्गुलमारभ्य वर्धये देकमात्रतः ।
एकोन् द्विशतं याव दायामं परिकल्पयेत् ॥ ११५ ॥
ईषिका बाह्यमाध्यमाध्यान्तर्मान मेतदुदाहृतम् ।
पादबाह्यन्तु देवानां राज्ञामपि विशिष्यते ॥ ११६ ॥
पादमध्यस्तु सामान्यो व्यासायामावधिर्मतः ।
एव मेवेषिका बाह्या मध्यमं परिकीर्तितम् ॥ ११७ ॥
पादेषिकान्तर्मानं यत् सर्वेषां परिकीर्तितम् ।
त्रिचतुर्भूत षट् सप्त नवभिर्वत्सरो भवेत् ॥ ११८ ॥
दैर्घ्यन्तेवच मन्वन्तवितस्तिरितिकीर्तिम् ।
वित्स्तिरङ्गुलिर्वापि ज्ञेय मायादि शोभनम् ॥ ११९ ॥
विस्तारेणाथवादैर्घ्यात् सकलेवाथवा नयेत् ।
अष्टत्रित्रिवसुघ्नञ्च सूर्यैश्च मनुभिर्भजेत् ॥ १२० ॥
वसुभिश्चोडुभिः स्त्रिघ्नः पर्यन्तम् केवलन्तु तत् ।
त्रिंशद्भिः मुनिभिः विप्राः क्रमादायादयोमताः ॥ १२१ ॥
आयोव्ययश्च योनिश्च नक्षत्रन्तिथिवारकौ ।
विस्तारेणाथवायस्यादायामेनव्ययो भवेत् ॥ १२२ ॥
योनिस्तेनैवनक्षत्रं विशालेन प्रकीर्तितम् ।
विस्तारायाम संयोगात्तिथिर्वारस्तु तुङ्गताः ॥ १२३ ॥
त्रिमात्र मेकमात्राभ्यां स्वव्यासार्धान्तमीरितम् ।
हस्तान्तन्तुङ्गमानं स्यादलङ्कारस्तु कथ्यते ॥ १२४ ॥
त्रिमात्रन्तु समारभ्य पादमात्र विवृद्धितः ।
त्रिषडङ्गुल पर्यन्तमिषिकाविस्तरो मतः ॥ १२५ ॥
व्योममात्रं समारभ्य पादमात्र विवृद्धितः ।
सप्त मात्रान्तमुद्दिष्टमिषिका बहुलं द्विजाः ॥ १२६ ॥
व्योममात्रात्तु पादर्द्धया सप्तमात्र समावधि ।
हस्तमानं सुमुद्दिष्टं वृत्तं वाचतुरश्रकम् ॥ १२७ ॥
वृत्ताश्रमायताश्रंवा हस्तरूपं प्रकीर्तितम् ।
अष्टांशादंश वृध्यातु स्वन्न्यास द्विगुणावधि ॥ १२८ ॥
इष्टिका हस्तयोः कर्ण निर्गमः परिकीर्तितः ।
किन्तु हस्ते विशेषोयं स्वव्यासाष्ट गुणावधि ॥ १२९ ॥
पादमात्रात्तु पार्दद्ध्या चतुर्मात्र समावधि ।
पट्टिका घन विस्तारो यथायोग्यं विधीयते ॥ १३० ॥
व्यालैस्सिंहैः गजैरश्वैर्नरैर्विद्याधरादिभिः ।
गुलिका पाद पादैश्च पट्टैर्हीनैश्च वाजनैः ॥ १३१ ॥
क्षुद्रकंपैश्च वल्लीभिर्नाराचैः कोणबन्धनैः ।
यथा शोभांशमानैश्च कपोत प्रतिवाजनैः ॥ १३२ ॥
झषैश्च वलयैः क्षुद्रगुलिकापाद बन्धनैः ।
स्वर्णादितार ताम्रोर्थैः जन्तजैर्वृक्षजैस्तु वा ॥ १३३ ॥
शिबिकालंकृतिं कुर्याद्यथा शोभं यथाबलम् ।
एषा पैठी समाख्याता शेखरी शिखरान्विता ॥ १३४ ॥
पादैर्मञ्चैश्च मौण्डीचेत् मण्डपाकार शोभिता ।
शूकः कालश्च तिमिरः पनसो निंबकार्जुनौ ॥ १३५ ॥
मधूकः खदिरो योऽन्ये सार वृक्षास्समीरिताः ।
वृक्षेरेतैः प्रकर्तव्या शिबिका लक्षणान्विता ॥ १३६ ॥
अस्याश्च प्रोक्षणं कार्यं सिंहासन विधानतः ।
वक्ष्ये पर्यङ्कमानश्च शिबिका विस्तरो यथा ॥ १३७ ॥
तद्वद्विस्तार संयुक्तं त्रिगुणान्तर संयुतम् ।
चतुष्पदादि संयुक्तं पादमानञ्च कथ्यते ॥ १३८ ॥
त्र्यंगुलादंगुलद्धर्यातु पञ्चाशत् करजावधि ।
पाद दैर्घ्यं समाख्यातं द्वयंगुलात् पादवृद्धितः ॥ १३९ ॥
तिथि मात्र विशालं स्यात् पादमूले द्विजोत्तमाः ।
अनेक गण्दिकोपेतन्नाना हीर समन्वितम् ॥ १४० ॥
अनेक कर्ण सयुक्तं त्रिगुणान्तायसायुतम् ।
तत् पार्श्वे त्विषिकां कुर्यात् फलकां वा द्विजोत्तमाः ॥ १४१ ॥
फलकानाञ्च बाहुल्यं यथाशोभं यथाबलम् ।
नानापट्ट समायुक्तन्नानावेत्र समायुतम् ॥ १४२ ॥
नाना नाराच संबन्धं पुलकाद्यैश्च शोभितम् ।
लोहजन्दन्तजं वाथ दारुजं मिश्रमेववा ॥ १४३ ॥
शिबिकायद्वदायाद्यैः संयुक्तं संपदेभवेत् ।
पर्यङ्कमे तत् कथितं बाल पर्यङ्कमप्यथ ॥ १४४ ॥
प्रोच्यते शिबिकायाद्वत् कर्ण निर्गम वर्जितम् ।
खट्वा पाद समायुक्तं पट्टिकां एक संयुतम् ॥ १४५ ॥
पाद मूल विनिक्षिप्तः क्षुद्र चक्र समन्वितम् ।
निम्बादि तरु संसिद्धं बाल पर्यङ्गमीरितम् ॥ १४६ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे रथादि स्थापन विधिः एकसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== द्विसप्ततितमे पटले करणलक्षण विधिः ==
<poem>
लक्षण करणानां च वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
याज्ञीयवृक्षजाश्शस्तास्समिधोद्वादशङ्गुलाः ॥ १ ॥
सत्वचस्तास्समच्छेदा वक्रग्रन्थ्यादिवर्जिताः ।
त्रिंशद्दर्भदलैर्गाधं ग्रथिता बाहुमात्रकाः ॥ २ ॥
वेणिका वर्तुला वापि विष्टरा दर्भनिर्मिताः ।
तन्माना ऋजवस्साग्रास्तत्कुण्डसमिदुद्भवाः ॥ ३ ॥
निर्व्रणाश्च समच्छेदाः प्रोक्ताः परिधयस्समाः ।
चत्वारो विष्टरास्तद्वन्मताः परिधयोऽपि च ॥ ४ ॥
दर्भत्रयं समारभ्य व्योमदर्भविवृद्धितः ।
षट्त्रिंशद्दर्भपर्यन्तं कूर्चार्थं दर्भमाहरेत् ॥ ५ ॥
तत्संख्यामात्रदैर्घ्यं स्यात् किंचैकादशमात्रतः ।
ग्रन्थिरर्धाङ्गुलात्पादवृद्धया स्याद् द्यङ्गुगावधि ॥ ६ ॥
ग्रन्थेः प्रदक्षिणावर्तशिखामानं द्विमात्रतः ।
वृद्ध्यैकमात्रया प्रोक्तं नवमात्रावसानकम् ॥ ७ ॥
ग्रन्थ्यग्ररहिता वाथ कूर्चास्स्युस्त्वितरे मताः ।
ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः कूर्चमूलमध्यग्रगा मताः ॥ ८ ॥
उत्कूर्चन्यासपक्षोऽयमधः कूर्चे विलोमगाः ।
उत्कूर्चश्शान्तिदः प्रोक्तस्त्वधः कूर्चस्तु पुष्टिदः ॥ ९ ॥
अन्तः कूर्चो न कर्तव्यः स विधेयोऽभिचारके ।
द्वित्रिवेदशरैर्दर्भैर्मूलाग्रसहितैस्तु वा ॥ १० ॥
पवितं दक्षिणावर्तग्रथितं तद्विवर्जितम् ।
अनामिकाङ्गुलीयोगयोग्यरन्ध्र समन्वितम् ॥ ११ ॥
प्रागुक्त ग्रन्धिशिखरं पवित्रमतिसुन्दरम् ।
ईश्वराधिष्ठितं प्राग्वद्दक्षिणे चोभयत्र च ॥ १२ ॥
करे संयोजनीयं स्यात् काले देवार्चनादिके ।
अङ्गुलीयकमिष्टं स्यात्तदर्थं स्वर्णनिर्मितम् ॥ १३ ॥
त्रयोविंशतिसंख्यातदर्भैस्स्यान्निर्मितेन च ।
अर्कमात्रादिषट्त्रिंशदङ्गुलावनतेन च ॥ १४ ॥
यथेष्टान्तरयुक्तेन लम्बनेन समन्विता ।
दर्भमाला विधेया स्यात् कनिष्ठाङ्गुलिनाहया ॥ १५ ॥
रज्ज्वा चैव विधेया स्यात् साश्वत्थदलरञ्जिता ।
आरभ्य हस्तत्रितयं त्र्ङ्गुलेन विवर्धनात् ॥ १६ ॥
तिथिहस्तान्तदैर्घ्यं स्यात्तदर्धा विस्तृतिर्भवेत् ।
सदृशे वान्तरेऽष्टांशे नवमानं प्रकीर्तितम् ॥ १७ ॥
द्वारमानोच्चतत् प्रोक्तविस्ताराद्दैर्घ्यतोऽपि वा ।
स्तम्भयोर्विष्टरस्यापि प्रमाणं त्र्ङ्गुलादितः ॥ १८ ॥
पादाङ्गुलविवृद्ध्या तु त्रिंशन्मात्रान्तमीर्तितम् ।
याज्ञिकैस्तरुभिः कुर्यात् प्रतिष्ठादौ च तोरणम् ॥ १९ ॥
शिलयेष्टकयाऽन्यत्र दारुभिस्तोणं नयेत् ।
इष्टमानेन खातं स्याच्छिखामानं तथैव च ॥ २० ॥
विष्टरोर्ध्वे त्रिशूलानि नवशूलानि पञ्च वा ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य व्योममात्रविवृद्धितः ॥ २१ ॥
पक्षमात्रावसानं तुशूलदरिघ्यं प्रकल्पयेत् ।
विस्तारात् पादवृद्ध्या तु द्व्यङ्गुलादर्कमात्रकम् ॥ २२ ॥
यावत्तावद् घनं तेषामिष्टमानेन कारयेत् ।
एवं तोरणमाख्यातं मङ्गलाष्टकमुच्यते ॥ २३ ॥
नवाङ्गुलं समारभ्य वृद्ध्या व्योमाङ्गुलेन च ।
षट्त्रिशन्मात्रपर्यन्तं दैर्घ्यं तेषु प्रकल्पयेत् ॥ २४ ॥
पादमर्धं त्रिपादं वा विशालं तेषु कल्पितम् ।
अन्तरेष्टविभागे तु नवमानमुदाहृतम् ॥ २५ ॥
घनमेकाङ्गुलात्पादवृद्ध्या सप्ताङ्गुलावधि ।
याज्ञीयवृक्षैलोहैर्वा मङ्गलाष्टकमाचरेत् ॥ २६ ॥
दर्पणं पूर्णकुम्भं च वृषभो युग्मचामरम् ।
श्रीवत्सं स्वस्तिकं शंखो दीपश्शैवाष्टमङ्गलम् ॥ २७ ॥
अन्येषामपि देवानां देवीनां चाष्टमङ्गले ।
वृषं त्यक्त्वा तदर्थं तु स्वस्ववाहनमाचरेत् ॥ २८ ॥
शैवाष्टमङ्गलं कुर्याद्देवानां वाथ वर्णिनाम् ।
ग्रामादौ स्वगृहे वापि यजमानानुरूपतः ॥ २९ ॥
विलिखेद्दर्पणादीनि तन्मानमधुनोच्यते ।
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य व्योमाङ्गुल विवृद्धितः ॥ ३० ॥
पञ्चविंशतिमात्रान्तं तेषां दैर्घ्यं समाचरेत् ।
विस्तारस्तद्वशाज्ज्ञेयस्सपादं वाथ दर्पणम् ॥ ३१ ॥
पादोनार्घेन वा तस्मिन् पादं तस्य प्रकल्पयेत् ।
तथैव पूर्णकुम्भे तु पादमानं प्रकीर्तितम् ॥ ३२ ॥
स्वास्यतिर्यग्लतोपेतं लतामानं ततो बहिः ।
तथिव पादमुक्षे स्यात् स्थितो वा शयितोऽथवा ॥ ३३ ॥
पादपद्मसमायुक्तं तूर्ध्वे छत्रसमायुतम् ।
श्रीवत्सस्तु यथोद्दिष्टः स्वस्तिको ग्रामवेशने ॥ ३४ ॥
शङ्खश्चोर्ध्वमुखो ज्ञेयस्सृष्टौ मुक्तौ विपर्ययात् ।
श्रीवत्से पादपद्मं च छत्रं च विनिवेशयेत् ॥ ३५ ॥
स्त्रीणां मूर्धनि वा कुर्याद्देवताः शृणुत द्विजाः ।
दर्पणे पूजयेत्सूर्यं पूर्णकुम्भे जलेश्वरम् ॥ ३६ ॥
चामरे मातरिश्वानं स्वस्तिके तु सरस्वतीम् ।
शङ्खे तु विमलं दीपे पूजयेद्धव्यवाहनम् ॥ ३७ ॥
लक्-ष्म्यां लक्ष्मी वृषं चोक्षे विन्यसेत्स्वाणुना गुरुः ।
पूर्वस्मिन् पश्चिमे भागे चामरद्वितयं न्यसेत् ॥ ३८ ॥
एकैकं दक्षिणे वामे वेदिकायं च विन्यसेत् ।
हित्वाष्टमङ्ग्लं वाथ तत्स्थाने तान् प्रपूजयेत् ॥ ३९ ॥
वज्रं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं तथाङ्कुशम् ।
ध्वजं वाथ गदां पद्मं चक्रं च कारयेत् ॥ ४० ॥
ध्वजाङ्कुशौ वा कर्तव्यौ दण्डं हित्वा द्विजोत्तमाः ।
लोहैर्वा याज्ञिकैर्वृक्षैर्लोहश्चेद् बेरमानतः ॥ ४१ ॥
देवान् कृत्वा तु हस्ताभ्यां कृताञ्जलिपुटान्वितान् ।
जाये शक्ति गदे ज्ञेय शेषाः पुरुषलक्षणाः ॥ ४२ ॥
नवतालप्रमाणेन तेषां लक्षणमुच्यते ।
तन्मूर्ध्निकुटोर्ध्वे वा हस्ते वज्रादिकान्न्यसेत् ॥ ४३ ॥
देहलब्धेन तेषां तु प्रमाणं प्रविधीयते ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायाममष्टाङ्गुलसुविस्तरम् ॥ ४४ ॥
तिथ्यङ्गुलं समारभ्य द्विद्यङ्गुलविवर्धनात् ।
मात्रैरेकोनपञ्चाशत् पर्यन्तैर्दीर्धमुच्यते ॥ ४५ ॥
लोहजं यदि दारूत्थं नयेन्मात्राङ्गुलेन तु ।
इष्टमानेन चैतेषां विस्तार इह कथ्यते ॥ ४६ ॥
स्रुक्स्रुवौ विधिना कार्यौ तद्विधानमिहोच्यते ।
तत्पार्श्वे वान्तरे वापि तद्बिलं विधिनाचरेत् ॥ ४७ ॥
षट्त्रिंशदङ्गुलं पञ्चत्रिंशन्मात्रमथापि वा ।
दैर्घ्यं तस्य रसाङ्गेषुवेदिकाङ्गुष्ठकर्णिका ॥ ४८ ॥
त्रिगम्भीरा चतुष्पञ्चषट्कृतावटमण्डला ।
सप्ताङ्गुलार्धविच्छिन्नचतुस्संवर्तितानना ॥ ४९ ॥
कनिष्ठप्रथुनिर्यासा पुरोनिम्नाज्यनिर्गमा ।
कलशोद्गतषण्णाहदण्डाग्रश्रुतिवेदिका ॥ ५० ॥
यथेष्टं कलशे मानं व्द्यङ्गुला वेदिका यदि ।
नानावाजनवेत्रैश्च पद्मपत्रैर्विचित्रिता ॥ ५१ ॥
शुभा या स्रुक् शरावस्य यथापृष्ठाकृतिर्भवेत् ।
कर्णपार्श्वैकमात्रोनशरावादामुखावधः ॥ ५२ ॥
कनिष्ठानाहसंयुक्ततिर्यग्वेत्रयुता च स्रुक् ।
अथवा त्रिंशदायाममष्टाङ्गुल सुविस्तरम् ॥ ५३ ॥
तर्दर्धं तु घनं प्रोक्तमास्यं कौशिकमात्रकम् ।
आस्यं त्रिकोणवत्कार्यं मध्ये बिलसमन्वितम् ॥ ५४ ॥
कर्णे द्व्यङ्गुल इष्टस्स्याद्वेदिकाष्टाङ्गुला मता ।
तदधो गण्डिका कार्या मात्रार्धादर्धवृद्धितः ॥ ५५ ॥
दण्डो नवाङ्गुलः प्रोक्तस्तन्नाहस्स्यात् षडङ्गुलः ।
मुष्ट्यष्.आङ्गुलमानेन तन्नाहोऽष्टाङ्गुलेन च ॥ ५६ ॥
अथवान्यप्रकारेण स्रुङ्मानामिह कथ्यते ।
द्वात्रिंशदङ्गुलायामं सप्ताङ्गुलसुविस्तरम् ॥ ५७ ॥
तद्घनं तु चतुर्मात्रमास्यायामः षडङ्गुलः ।
कर्णः पक्षाङ्गुलायामो विस्तारश्शरमात्रकः ॥ ५८ ॥
सप्ताऽऽगुलायता वेदी पद्मं पक्षाङ्गुलं भवेत् ।
गण्डिकैकाङ्गुला प्रोक्ता तन्नाहश्चाब्धिमात्रकः ॥ ५९ ॥
रव्यङ्गुलेन दण्डस्सयान्नाहं भागार्धतो भवेत् ।
तन्मूले कलशाकारो व्द्यङ्गुलो दशनाहकः ॥ ६० ॥
पादं कलशमूले स्यादन्यथा वा निगद्यते ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायाममष्टाङ्गुलसुविस्तरम् ॥ ६१ ॥
विस्तारार्धघनोपेतमास्यं सप्ताङ्गुलं भवेत् ।
विस्तारेण च दैर्घ्येण सूकराननसन्निभम् ॥ ६२ ॥
त्रिभागेन भवेदग्रं कृत्वा शेषं परित्यजेत् ।
कर्णदैर्घ्यं द्विमात्रं स्याद्विस्तारं चतुरङ्गुलम् ॥ ६३ ॥
वेदिकाष्टाङ्गुलायामा विस्तारस्सदृशो भवेत् ।
त्रिमात्रं वा चतुर्मात्रं तन्मध्ये बिलमुच्यते ॥ ६४ ॥
दण्डः षडङ्गुलः कार्यस्तन्मध्ये गण्डिकात्रयम् ।
अर्धार्धाङ्गुलवृद्ध्या तु कर्तव्यं चतुरङ्गुलम् ॥ ६५ ॥
त्रयोदशाङ्गुलो दण्डस्तन्मूले पूर्ववद्घटः ।
स्रुक् स्यात् स्रुवेऽपि तद्योनिस्तन्मानं तस्ततो भवेत् ॥ ६६ ॥
एकाद्वित्र्यङ्गुलैर्हीनं दीर्घं वा परिकल्पयेत् ।
षडङ्गुलपशीणाहो दण्डमूले च पुष्करे ॥ ६७ ॥
तदर्धमानकण्ठस्स्यात् क्रमेणैव कृशो भवेत् ।
गोपुराकारवत् कार्यमाज्यस्थानं तदग्रके ॥ ६८ ॥
पृष्ठे कुम्भद्वयोपेतं कर्षापूरस्य पुष्करः ।
नूतनं करणं श्रेष्ठं पुराणं तदभावतः ॥ ६९ ॥
पुराकरणं ग्राह्यं वित्तं दत्त्वा गुरोर्द्विजाः ।
तदाज्ञापूर्वकं स स्यात्तद्भोग्यकरणं ततः ॥ ७० ॥
सहस्राघोररजापस्यात् पुराणकरणग्रहे ।
येन शास्त्रेण यत्स्थाने क्रिया पूर्वं प्रवर्तते ॥ ७१ ॥
तत्र तच्छास्त्रसंसिद्धं करणं विहितं बुधाः ।
अनुक्तमन्यतो गाह्यमुत्सवादिषु कर्मसु ॥ ७२ ॥
अस्त्रं वा प्रतिमा वापि देवोपकरणादिकम् ।
श्रेष्ठस्तद्धामसंसिद्धो न ग्राह्योऽन्यालयस्थितः ॥ ७३ ॥
तल्लिङ्गादेर्विरुद्धत्वादायाद्यैरशुभैर्युतः ।
तल्लिङ्गाद्यनुकूलं चेद्बेराद्यं यत् प्रतिष्ठितम् ॥ ७४ ॥
तेनैवोत्सवकर्माद्यं विहितं मुनिपुंगवाः ।
स्थानात् स्थानान्तरप्राप्तिदोषशुद्ध्यर्थमाचरेत् ॥ ७५ ॥
समिदाज्यान्नकैश्शान्तिहोमं दशशतेन च ।
ह्रस्वप्रासादमन्त्रेण प्रभूतयजनान्वितम् ॥ ७६ ॥
तोरणानि पयोवृक्षजातिलक्षणवन्ति च ।
पञ्चषट्सप्तहस्तानि कन्यसानां समुच्छ्रयः ॥ ७७ ॥
वसुवेदाङ्गुलाग्राणि परेषां परिकल्पयेत् ।
तेषु हस्तात् परः ख्यातः स्ववृद्ध्यर्होपलक्षितः ॥ ७८ ॥
शाखयोरन्तरं तुल्यमुच्छ्रायेणान्यथा क्षयेत् ।
शल्यवस्वङ्गुलान्वाथ परेषां षोडशाङ्गुलम् ॥ ७९ ॥
एकादिवेदहस्तान्ततोरणे क्षुद्रमानके ।
उदयार्धप्रमाणं वा यादादौ परिपठ्यते ॥ ८० ॥
इति उत्तरकामिकाखे महातन्त्रे करणलक्षणविधिर्द्विसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== त्रिसप्ततितमे पटले सौख्य कर्म विधिः ==
<poem>
प्रतिष्ठोत्सवकर्मादावन्ते नित्योत्सवस्य च ।
सौख्यकर्म प्रकर्तव्यं यथावच्छृणुत द्विजाः ॥ १ ॥
सौख्यं च रुद्रकन्याभिः कर्तव्यं तद् द्विधा मतम् ।
ससर्जाप्सरसो रुद्रः कौशिक प्रीतिकारणात् ॥ २ ॥
तासां चिरन्तने वंशे तद्रुद्रगणिकाकुलम् ।
अस्पृश्यं प्रतिलोमाद्यैः अजायत सनातनम् ॥ ३ ॥
ता एव रुद्रकन्यास्स्युः कथ्यन्तेऽन्यैर्द्विजोत्तमाः ।
देवतारुवने पूर्व विनोदार्थं मया पुरा ॥ ४ ॥
कल्याणं वपुरास्थाय प्रविष्टं द्विजसत्तमाः ।
तत्रस्था मुनिपत्न्यो मां दृष्ट्वा सादरमक्षमाः ॥ ५ ॥
विश्लिष्टकेशवस्त्राधा जायन्ते मदनातुराः ।
तथा विधाश्च तास्सर्वा दृष्टाः खलुमयादरात् ॥ ६ ॥
मदालोकन मात्रेण दधते गर्भमक्षयम् ।
तत्तद्गर्भभवा याश्च ता रुद्रगणिका मताः ॥ ७ ॥
तास्सर्वास्तत्र संपूज्य कानो वृत्तिर्भविष्यति ।
एवं पृष्टो ब्रवीम्येवं शृणुध्वं यन्मयोदितम् ॥ ८ ॥
मदर्चनं तु यच्छ्रेष्टं तत् सौख्यसहितं यदि ।
तदेव शुद्ध नृत्तं तु लक्षणं भरतोदितम् ॥ ९ ॥
तत् पूजायां नियोज्यं तन्मत्प्रीत्यर्थं दिने दिने ।
स्त्रीभिस्तद्वंश जाताभिः पञ्चाचार्य समन्वितम् ॥ १० ॥
इत्येवं तु क्रमेणोक्ते प्रणेमुस्ते महीतले ।
मया तुष्टेन तास्सर्वा दीक्षिता दीक्षया खलुः ॥ ११ ॥
आहूय नन्दिनं चादाय करमध्यगम् ।
वेत्रं तस्माच्छिरांस्यासां स्पृष्टानि द्विजसत्तमाः ॥ १२ ॥
ततः प्रभृति वर्तन्ते भुवि नन्दाव्य संज्ञया ।
यतो दण्डेन संस्पृष्टं शिरो दण्डिन्य इत्यपि ॥ १३ ॥
विख्यातास्तत्कुलोत्याभिः श्शुद्धनृत्तं प्रवर्त्यताम् ।
नर्तको मर्दकश्चैव गायको वांशिकस्तथा ॥ १४ ॥
तथा मौर विकश्चैव पञ्चाचार्याः प्रकीर्तिताः ।
चतुर्वर्णानुलोमात्था नाट्यवेद कृतश्रमाः ॥ १५ ॥
भावना गेयनृत्तज्ञा वाद्यज्ञान विशारदाः ।
नव नाट्य रसज्ञाश्च मद्भक्ता वीत कल्मषाः ॥ १६ ॥
तेषु श्रैष्ठ इति प्रोक्तो नर्तको नृत्तशास्त्रवित् ।
नर्तने च स्वयं शक्तो मात्रागणन तत्परः ॥ १७ ॥
मर्दको मल्ल विद्यायां सम्यक् कृतपरिश्रमः ।
प्रवृत्ते शुद्धनृत्ते तु तदङ्गेक्षण तत्परः ॥ १८ ॥
गायको गान विद्याज्ञस्सप्तस्वर विशारदः ।
सप्त स्वर विभेदेन गायको गान नायकः ॥ १९ ॥
वांऽसिकस्तद्वदेव स्यात् किंतु वंशकृतश्रमः ।
सौख्ये तु वादयेद्वंश मुदात्तादि विभेदतः ॥ २० ॥
वादयेन्मुखं सौख्य काले मौर विको मतः ।
नर्तको मर्दकोऽन्यश्च दक्षिणे तु व्यवस्थितौ ॥ २१ ॥
गायको वाम्शिकाख्यश्च वामभागे व्यवस्थितौ ।
अग्रे मौरविकस्सौख्ये वादयेन्मुखं तथा ॥ २२ ॥
ताः पूर्वसंस्कृतास्सर्वाः यद्यप्यासां पुनर्भवात् ।
पुनर्दीक्षा विध्येया स्यात् सा च लेशान्निगद्यते ॥ २३ ॥
अनुकूल दिने स्वस्याः पञ्चसंवत्सराधिकाः ।
पञ्चाशद्वत्सरान्तास्ता योग्या नैवेतराः क्वचित् ॥ २४ ॥
मण्डपं सौख्य नृत्तार्थं कारयेल्लक्षणान्वितम् ।
त्रस्त्रिंशत् कराद् द्विद्वि हस्ताभ्यां ह्वासयेद् द्विजाः ॥ २५ ॥
देवादि शूलं पर्यन्तं श्रष्ट मध्याधम क्रमात् ।
प्रत्येकं त्रित्रिमानानि तेष्विष्टं परिगृह्यताम् ॥ २६ ॥
युग्मेष्वेवं परिग्रायं देवादिप्रक्रमादिदम् ।
अथवा सर्व सामान्या मण्डपाः प्राग्विनिर्मिताः ॥ २७ ॥
पङ्क्तिहस्तादि भेदेन तेन ग्राह्यास्तु नर्तन ।
सर्वे च मण्डपाः कार्याः निवृत्त्यादि कलामयाः ॥ २८ ॥
तन्मध्ये च विधातव्यं शुद्धनृत्तं यथाविधि ।
नटेशं मण्डपेभ्यर्च्य साङ्गं गन्धादिभिस्ततः ॥ २९ ॥
आहूय रुद्र गणिकाः प्रोक्सयेत् शङ्खवारिणा ।
पञ्चाक्षरादि जप्तेन द्वाग्रे लेपिते पुनः ॥ ३० ॥
आसनं प्रणवं तत्र कल्पयेत्तस्य मध्यमे ।
क्षालितं वेत्रमादाय हेतितो येन देशिकः ॥ ३१ ॥
संस्थाप्य वेत्रं पूर्वाग्रं उत्तराग्रमथापि वा ।
नन्दिनं तत्र संपूज्य गन्धपुष्पादिभ्र्गुरुः ॥ ३२ ॥
नववस्त्रस्त्रगुष्णीषस्सोत्तरीयस्सुमाल्यकैः ।
श्वेतचन्दन लिप्ताङ्गः आदिशैवोऽङ्गुलीयकैः ॥ ३३ ॥
संप्राप्त दक्षिणः पञ्च निष्काद्या दक्षिणा अपि ।
तच्छिष्यो वा तदादाय मूर्धादि क्रमशो न्यसेत् ॥ ३४ ॥
शिवायनम इत्येवं समस्तं शिरसि न्यसेत् ।
गन्धादिना समभ्यर्च्य प्राग्वद् वेत्रं पुनर्न्यसेत् ॥ ३५ ॥
नामोक्त्वा नन्दपूर्वं तु संबुध्यन्तं यथा भवेत् ।
नामान्तरं च दास्यामि दण्डिन्यस्तं महत्तरम् ॥ ३६ ॥
मदीयोत्सव कालादौ तव नृत्तानुकूलतः ।
एवं प्रशास्य तद्धस्ते प्रक्षिपेत् पुष्पसंहतिम् ॥ ३७ ॥
तामादाय तदा दद्याद् गुरवेऽञ्जलिसंयुतम् ।
पुनरादाय पुष्पाणि शिवाय विनिवेदयेत् ॥ ३८ ॥
ततः पञ्चपदीत्यादि नृत्तं यद् भरतोदितम् ।
शिव प्रीतिकरम् सौख्यं कारयेच्छिव सन्निधौ ॥ ३९ ॥
एवं स्त्रीणां तु दीक्षा स्यात् पञ्चाचार्येषु कथ्यते ।
देशिकस्य गृहे वाथ स्वगृहे वा मनोरमे ॥ ४० ॥
देवेशं मध्यमे भागे समभ्यर्च्याङ्ग संयुतम् ।
विन्यस्य तत्पुरः कुंभं स्वर्णवस्त्रादि संयुतम् ॥ ४१ ॥
पञ्चाक्षरेण जप्तेन तत्तोयमभिमन्त्रयेत् ।
पञ्चाचार्यान् कृतस्नाताञ्शुक्लवस्तादिभिर्युतान् ॥ ४२ ॥
तदम्भसा तु संप्रोक्ष्य शिरः कूर्चेन संस्पृशेत् ।
पञ्चाक्षर समोपेतं तदा कर्माधि कारिता ॥ ४३ ॥
प्रवेशो रुद्रकन्यानामादौ संक्षिप्य कथ्यते ।
निर्दिष्ट दिवसात् पूर्वं मङ्गलांकुर माचरेत् ॥ ४४ ॥
प्रासादस्य चतुर्दिक्षु पूर्वास्यं मण्डपद्वयम् ।
विधाय मण्डपे पीठं बलिपीठ वशान्नयेत् ॥ ४५ ॥
सर्वस्मिन्मण्डपे कुण्डं स्थण्डिलं वा तदग्रतः ।
निष्पाद्य देवदेवेशं पूर्वेद्युस्संप्रपूजयेत् ॥ ४६ ॥
गन्धाद्यैर्युग संख्याता रुद्रकन्या उपोषिताः ।
धौतदन्ताश्च सुस्नातास्सर्वावयव शोभिताः ॥ ४७ ॥
सर्वमङ्गल संयुक्ताः पञ्चाचार्या स्तथाविधाः ।
कृतशर्वनताः शान्ता बद्धप्रतिसरान्विताः ॥ ४८ ॥
अधिवास्य च पूर्वेद्युः प्रातरेनां क्रियां नयेत् ।
संस्थाप्य देव देवेशं सहस्रकलशादिभिः ॥ ४९ ॥
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रभूतहविषान्वितम् ।
मण्डपाच्छिल्पिनं सम्यग् विसृज्यालिप्य गोमयैः ॥ ५० ॥
पुण्योद प्रोक्षणं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः ।
मध्यपीठस्य मध्ये तु यजेद्देवं सदाशिवम् ॥ ५१ ॥
नटेश्वरं देव्या च सासनं ब्रह्मविग्रहम् ।
साङ्गं चावरणोपेत मावृतिस्त्वधुनोच्यते ॥ ५२ ॥
नन्दिनं पूर्वदेशेतु ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ।
स्कन्दं च पश्चिमे देशे विष्णुं सौम्ये समर्चयेत् ॥ ५३ ॥
तत्बहिर्ल्लोकपालांश्च शस्त्रजालं बहिर्यजेत् ।
पूर्वास्यां रुद्रमभ्यर्च्य गौरीदेव्या समन्वितम् ॥ ५४ ॥
प्राग्वदावरणोपेतं ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ।
सरस्वत्या समोपेतं लोकपालादि संयुतम् ॥ ५५ ॥
पश्चिमे मण्डपे स्कन्दं लोकपालादि संयुतम् ।
उद्ग् विष्णुं यजेत् धीमान् लोकपालावृतिं बहिः ॥ ५६ ॥
संस्कृत्य वह्निं कुण्डं च स्वस्ववह्नौ स्वदेवताम् ।
आवाह्याभ्यर्च्य गन्धायैर्नाडी सन्धान पूर्वकम् ॥ ५७ ॥
होमयेच्छत संख्यातामावृतिं दशसंख्यया ।
समिदाज्यान्न लाजैश्च तिलैः पूर्णां समाचरेत् ॥ ५८ ॥
देवं संपूज्य रङ्गे तु शुद्धनृत्तं च कारयेत् ।
प्रागुक्त विधिना पूर्वं संस्कृताश्चेद् द्विजोत्तमाः ॥ ५९ ॥
तद्धीनाश्चेत्तु संस्कारं कृत्वा नृत्तं च कारयेत् ।
नृत्तारम्भे च पूजा स्याद् देशिकस्य विशेषतः ॥ ६० ॥
पञ्चाचार्येषु कन्यासु वस्त्राद्यैर्भूषणादिभिः ।
भृतिं दद्यात्ततस्तासां यथा स्यात् प्रेम तुद्विजाः ॥ ६१ ॥
नित्योत्सवान्ते कर्तव्यं सौख्यं तद्रुद्रकन्यया ।
कृतस्नानाङ्ग भूषाढ्य शुक्लमाल्यादि युक्तया ॥ ६२ ॥
पञ्चाचार्य समोपेतं रङ्गेशं प्राग्वदावृतिम् ।
समभ्यर्च्य तदग्रेतु नव नाट्य रसान्वितम् ॥ ६३ ॥
श्लोकार्थ भावनोपेतं शुद्धनृत्तं समाचरेत् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सन्ध्यात्रयाधिपाः स्मृताः ॥ ६४ ॥
प्रातर्मध्याह्वसायेषु क्रमाच्छ्लोकत्रयं पटेत् ।
मन्दार पुष्प परिकीर्ण विचित्रगन्ध मत्तालिबृन्दमधुरध्वनि-
गीतयुक्तः ।
नानाविधाङ्ग करणै रभिवर्धमानः पुष्पाञ्जलिर्भवतु मे
कमलासनाय ॥ ६५ ॥
भावानु बन्धेन रसोत्तरेण नृत्तेन नृत्तागम सम्भवेन ।
आमोद मत्तरलिभिर्रिकूजत् पुष्पांजलिस्यात् पुरुषोत्तमाय ॥ ६६ ॥
सान्तानिकादि शिव संस्कृत रुद्रकन्या ।
नानाविधाभिनयकै रभिवर्धमानः ।
नाना प्रसून निच्यै र्नृपराष्ट्र वद्ध्यै ।
पुष्पाञ्जलिर्भवतु मे परमेश्वराय ॥ ६७ ॥
स्थापने प्रोक्षणेन्यत्र प्रायश्चित्तेऽद्भुतादिए ।
उत्सवे स्नपने मासपूजायां होमकर्मणि ॥ ६८ ॥
धजारोहण कलादौ काम्यादौ च विशिष्यते ॥ ६८१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सौख्यकर्मविधिस्त्रिसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== चतुस्सप्ततितमे पटले वैशिष्य विधान विधिः ==
<poem>
विधीयतेथ वैशिष्यं सर्वेषां सर्व कर्मसु ।
आचार्यः साधकोन्यश्च पुत्रक स्समयीति च ॥ १ ॥
महेश्वरेण पञ्चैते पुर्व पूर्व गुणाधिकाः ।
संस्कारेण विशेषोऽयंजात्या वैशि.य मुच्यते ॥ २ ॥
ब्रह्मणाद्याश्चतुर्वर्णास्त्वनुलोमाष्षडेवहि ।
प्राग्वदेव गुणोत्कृष्टा जात्या वैशिष्य मीर्तितम् ॥ ३ ॥
वयसा विद्ययाचैच भक्त्या वेराग्यतोऽपि वा ।
योगेन क्रियया वाथ चर्ययापि विशिष्यते ॥ ४ ॥
आदौ राजगुरू राजा तत्पत्नी तत्पुरोहितः ।
तपुत्रा मन्त्रीणश्चैते विशिष्यन्ते क्रमेण तु ॥ ५ ॥
आचार्यस्त्वर्चकश्चैव निष्कलस्येतरस्य च ।
दैवज्ञश्च क्रमेणैषां वैशिष्यं शिवधामनि ॥ ६ ॥
पश्चान्मठपती राजा तन्नियुक्तस्त्वनन्तरम् ।
मद्भक्ता नैष्ठिका पश्चात् भौतिका भृति वर्जिताः ॥ ७ ॥
परिचारक पूजकाश्च भक्ताश्च भृतिसंयुताः ।
स्वतन्त्रगान कृद्विणा मन्त्र गानादि तत्पराः ॥ ८ ॥
पञ्चाचार्याश्च मत्कन्या देवतास्यश्च वादकाः ।
क्रमेणैषां च वैशिष्यं स्वस्वकर्मभिरीरितम् ॥ ९ ॥
अनुक्तानामतोऽन्येषां तत्तत्कर्मानुरूपतः ।
ब्राह्मणादि क्रणेणापि ज्ञात्वा वैशिष्यमादरात् ॥ १० ॥
पूजयेद्देव कल्याणे पवित्रारोहणादिके ।
सर्वेषामुदितं तेषां मुख्यन्तं देशिकाज्ञया ॥ ११ ॥
देशिकोहमिति प्रोक्तो येन तेन गुरुर्वरः ।
देशिकाज्ञा ममाज्ञा सा मयैवोक्ता शिवागमे ॥ १२ ॥
तस्मादादौ तु सर्वेषां पूजनीयो यथाह्यहम् ।
सन्मार्गादि क्रमेणापि वैशिष्यमिह संअतम् ॥ १३ ॥
सन्मार्गी पुत्रमार्गी च सहमार्गी तथापरः ।
दासमार्गी चतुर्धैषां क्रमात् वैशिष्य मिष्यते ॥ १४ ॥
सन्मार्गी त्यक्त संस्कारस्समर्थः शुचि भक्तियुक् ।
पुत्रमार्गी भवेत् सर्व शैवागमविशारदः ॥ १५ ॥
पुत्री कृत जनश्चैवाचार्य स्सान्तानिकश्च सः ॥ १६ ॥
सहमार्गी शिवार्चाग्नि जपहोमं परायणः ।
प्रवेशक श्शिवज्ञानी त्वौप देशिक एव वा ॥ १७ ॥
दासमार्गी शिवोद्यानलिंग बिम्बालयादि कृत् ।
शैव नृत्त नति स्तोत्र गान् कृद्द्रोहिमर्दकः ॥ १८ ॥
एवं बहु प्रकारेण शैवैस्सह विचार्य च ।
एवं गुण समायुक्तैः विशिष्यं परिकल्पयेत् ॥ १९ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे वैशिष्य विधान विधिः चतुस्सप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== पञ्चसप्ततितमे पटले व्याधिनाश विधान विधिः ==
<poem>
व्याधिनाश विधानं तु वक्ष्ये संक्षेप्तः क्रमात् ।
सर्वेषामपि मर्त्यानां भूपतीनां विशेषतः ॥ १ ॥
गोगजाश्वाज महिष प्रमुखानां चतुष्पदाम् ।
ज्वरमारिग्रहा वेशापस्मारेषु विशेषतः ॥ २ ॥
क्षयशोफप्लिहागुल्मशूलाद्युन्माद शाधने ।
वात पित्तकफोद्रेके दाहमोह वणोकटे ॥ ३ ॥
महोदराश्मरी ग्रन्थि प्रमेहादि समुद्भवे ।
एवमन्यमहाव्याधौ शिरोदृग्दन्तकर्णजे ॥ ४ ॥
आस्याद्यङ्ग समुद्भूतरोगेऽनुक्ते समुत्थिते ।
पालकादि समुत्पत्तौ गजादीनां द्विजोत्तमाः ॥ ५ ॥
तद्व्याधि निवृत्यर्थं रोगानुत्पत्तिहेतेवे ।
पुष्ट्यर्थं च बलार्थं च विधिर्गेशान्निगद्यते ॥ ६ ॥
देवालये नदीतीरे पर्वते काननेऽपि वा ।
अन्यस्मिन् पुण्यदेशे तु तत्तत्स्थाने स्वमन्दिरे ॥ ७ ॥
गुप्ते मनोरमे शुद्धे गोमयेनानुलेपिते ।
लिंगे वा मण्डले कुम्भे स्थण्डिले फलकादिषु ॥ ८ ॥
शिवादि प्रमुखान्देवान् आवाह्याभ्यर्च्य पूर्ववत् ।
गन्ध पुष्पैस्सधूपैश्च दीपैश्च हविषान्वितम् ॥ ९ ॥
स्नपनेन समोपेतं पञ्चगव्यामृतादिना ।
संपूज्येष्टमं देवं जपं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १० ॥
अयुतं वा तदर्धं वा अयुतार्धार्धमेव वा ।
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ११ ॥
तत्तन्मन्त्रानुरूपेण जपकर्म समाचरेत् ।
मन्त्रमुच्चार्य हे देव व्याधिं नाशय नाशय ॥ १२ ॥
पठित्वा देवदत्तस्य पदं चात्र विशेषतः ।
एवं जपं विधायैत दिष्टदेवे निवेदयेत् ॥ १३ ॥
गन्ध पुष्पाक्षतोपेतं कुशदूर्वादलान्वितम् ।
स्तुत्वा प्रणम्य देवेशं होमस्थानं समाश्रयेत् ॥ १४ ॥
तत्पूर्वे चैश दिग्भागे चतुरश्रेऽथ वृत्तके ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वाथ शिवाग्निं विधिना नयेत् ॥ १५ ॥
तन्मध्ये त्विष्टदेवं स्यातु समावाह्य समर्चयेत् ।
गन्धाद्यैस्समिदाज्यान्नतिलः कल्पोदितैस्तु वा ॥ १६ ॥
होमं जपाद्दशांशं तु शतमष्टोत्तरं तु वा ।
कृत्वा पूर्णां समादाय तस्माद्भस्म विसर्जयेत् ॥ १७ ॥
देवं कुंभं शिवाग्निं च गत्वा कुम्भान्तिकं गुरुः ।
होम कर्म निवेद्यास्मै देवं स्तुत्वा प्रणम्य च ॥ १८ ॥
तत्कुंभसंस्थतोयेन व्याधितं प्रोक्षयेत्सुधीः ।
तद्भस्मालेपनं कुर्यात्तन्मन्त्र ध्यान संयुतम् ॥ १९ ॥
रुद्रादिभ्यो बलिं दद्याद्दध्यन्नं सधृतं गुरुः ।
होमान्ते वा बलिं दद्यादन्यथापि निगद्यते ॥ २० ॥
कृत्वा प्रतिकृतिं पैष्टिं तदाकृत्यनु रूपतः ।
गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य तथा बल्यन्तमेव च ॥ २१ ॥
नाना व्यञ्जन संयुक्तं पायसं मौद्गमेव वा ।
शुद्धान्नं वाज्य संयुक्तं दध्यपूपादि संयुतम् ॥ २२ ॥
प्रत्यहं तु त्रिसन्ध्यायामेककालेऽथवा पुनः ।
चतुरे चैत्य वृक्षस्य मूले रथ्यामथापि वा ॥ २३ ॥
मातृस्थान समीपे वा श्मशानादौ विनिक्षिपेत् ।
यस्सत्वो देवदत्तं तु समाश्रित्येह वर्तते ॥ २४ ॥
तस्यैवेष बलिर्भूयान्मन्त्रस्साधारणो मतः ।
एकाहादि दशाहान्तं मासात्संवत्सरान्तकम् ॥ २५ ॥
वत्सराच्छत वर्षान्तमात्मनः प्राणिनामिह ।
बलिरेष समाख्यातो धूपदीपसमन्वितः ॥ २६ ॥
पताकास्वादुपानीय युक्तसाधारणो मतः ।
अथवान्य प्रकारेण व्याधिमोचनमुच्यते ॥ २७ ॥
लिंगादौ देवमभ्यर्च्य जपहोमौ समाप्य च ।
सौवर्णां राजतां वाथ शतनिष्क विनिर्मिताम् ॥ २८ ॥
तदर्ध निर्मितां वाथ पञ्चविंशति निर्मिताम् ।
दशनिष्कमिमां वाथ पञ्चनिष्क विनिर्मिताम् ॥ २९ ॥
तदर्ध निर्मितां वापि निष्कमात्रमितं तु वा ।
कुर्यात् प्रतिकृतिं विद्वान् वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥ ३० ॥
रोगार्त रूपं निर्माय तत्तदाकृतिरूपतः ।
कालरूपं तु वा नेमिरूपं रूपान्तरं तु वा ॥ ३१ ॥
पूर्वोक्त विधिनाभ्यर्च्य तच्छिवाय प्रदापयेत् ।
अनेन विधिना रोगी अरोगी स्यान्न संशयः ॥ ३२ ॥
केवलं बलिदानं वा चतुर्मासान्तमेव वा ।
पञ्चषण्मासपर्यन्तं यावत् व्याधि विनाशनम् ॥ ३३ ॥
अथवान्य प्रकारेण व्याधिनाशनमुच्यते ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां पर्वण्यापि च पक्षयोः ॥ ३४ ॥
ग्रहणे विषुवे वापि द्वयोरयनयोरपि ।
स्वजन्मर्क्षेऽनु जन्मर्क्षे शुद्धदेशे मनोरमे ॥ ३५ ॥
गोमयेनानुलिप्तेऽथ प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ।
स्थण्डिलं तत्र कृत्वान्ते साधयेत् कलशान्नवा ॥ ३६ ॥
पञ्चविंशति संखायतान् पञ्चसंख्यानथापि वा ।
एको वा मध्यमे तेषां घटस्स्याद्द्रोणपूरितः ॥ ३७ ॥
ससूत्रान्सापिधानांश्च सवस्त्रान्हेम संयुतान् ।
सर्वौषधि समायुक्तान्नानाबीज समन्वितान् ॥ ३८ ॥
सकूर्चान् पल्लवोपेतांश्चन्दनाक्षत संयुतान् ।
गन्धतोय समायुक्तांस्तत्तन्मन्त्र समन्वितान् ॥ ३९ ॥
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैः धूपदीपैर्विशेषतः ।
तत्तन्मन्त्रशतालब्धां स्तत्पूर्वे वा चतुर्ष्वपि ॥ ४० ॥
होमं कुर्याद्विशेषेण कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा ।
शिवाग्नौ जुहुयाद्धीमान् समिदाज्यान्न संयुतम् ॥ ४१ ॥
तस्मात्तद्भस्म संग्राह्य व्याधितं स्नापयेद् गुरुः ।
गोमयालिप्तदेशे तु फलकोपरि संस्ह्तितम् ॥ ४२ ॥
तत्तदूत्तर देशस्थं स्नापयेद्रोगसंयुतम् ।
निर्मृज्य पैष्टिकैवापि यवाद्यैर्गोमयोद्भवैः ॥ ४३ ॥
स्नापयेत् संस्मरन्मन्त्रं तत्तद्ध्यान समन्वितम् ।
प्रोक्षयेद्वाथ मन्त्रेण तद्भस्मालेपनं ततः ॥ ४४ ॥
कुर्याद्रोगयुतस्सोपि पूजयेद्देशिकं तदा ।
राज्ञां पट्टभृतां वाथ सामन्तानां महात्मनाम् ॥ ४५ ॥
साधयेच्छत संख्यातान् कलशाष्टक संयुतान् ।
पञ्चाशत् संख्यया तेभ्यो न हीनान् साधयेत्गुरुः ॥ ४६ ॥
कलशेष्वपि सर्वेषु मनुरेकस्तु पूज्यते ।
मध्यमे च विशेषेण तैस्तान् संस्नापयेद् गुरुः ॥ ४७ ॥
अथान्योऽपि प्रयोगः स्याद् व्याधिनाशो विशेषतः ।
आदित्योदयमारभ्य जले स्थित्वा मनुं जपेत् ॥ ४८ ॥
अयुतं वा तदर्धं वा तदर्धं वा सहस्रकम् ।
शतमष्टोत्तरं वापि प्रत्यहं जपमाचरेत् ॥ ४९ ॥
सर्वत्र तर्पणं कुर्यात् प्रागुक्तैर्वक्ष्यमाणके ।
होमेन समसख्यां वा जप तुल्यं परं मतम् ॥ ५० ॥
शक्तश्चेज्जलमध्यस्थो जपेन्नित्यं समाचरेत् ।
अनेनापि प्रकारेण भूर्जपत्र त्वगादिके ॥ ५१ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने तु व्याधितस्यानुरूपके ।
कुङ्कुमेन लिखेद्वर्णां तद्देवेज्यापुरस्सरम् ॥ ५२ ॥
पूर्वहोमसमायुक्तं जपतर्पणं संयुतम् ।
विधाय जपमात्रं वा गोरोचनयुतं तु वा ॥ ५३ ॥
शलाकया लिखित्वार्णान्नाराचेनाथवा गुरुः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः र्गुलिकां कारयेत्ततः ॥ ५४ ॥
स्वर्णेन रजतेनाथ बध्वा ताम्रेण तत्नुना ।
लाक्षया वाथ सा धार्या यावत् व्याधि विमोचनम् ॥ ५५ ॥
दुर्बलो बलवान्धीर स्सर्वैस्संपूज्यते भुवि ।
कर्णे वा कण्ठदेशे वा शिखायां वा करेऽपि वा ॥ ५६ ॥
नाधः कटि प्रदेशाच्च मन्त्रसन्निधि हेतवे ।
प्रत्यहं पूजनीयो वा मन्त्रस्सर्वफलप्रदः ॥ ५७ ॥
जपं वा कारयेन्नित्यं पूजां श्रद्धासमन्वितः ।
पूजां होमं च वा नित्यं जपतर्पण संयुतम् ॥ ५८ ॥
एवं करोति यो मर्त्य स्सोऽनिष्टैर्विप्रयुज्यते ।
बलवान् प्रियदर्शश्च राजा धार्माधिको भवेत् ॥ ५९ ॥
अशक्तानां च सर्वेषां शक्तः कर्मणि देशिकः ।
तन्नियुक्तो वाथवा नान्यो विशेषाद्राज कर्मणि ॥ ६० ॥
विस्वासस्तत्र कर्तव्यो यः परानुग्रहे रतः ।
सर्वत्र सर्वधा सोऽयमादिशैवः प्रक्रीर्तितः ॥ ६१ ॥
गजानां बाधकादौ तु रोगे शान्तिरिहोच्यते ।
मध्ये वा गजशालायां शूलस्थाने मनोरमे ॥ ६२ ॥
शिवस्य हर्म्ये विष्ण्वो र्वा दुर्गाया भास्कररस्य च ।
विघ्नराजस्य शास्तुश्च मातृणामालयेऽपि वा ॥ ६३ ॥
नद्यास्तीरे तटाकस्य देवोद्यानेऽन्यदेशके ।
गोमयेनोपलिप्याथ प्रोक्षयेदस्त्र वारिणा ॥ ६४ ॥
स्थण्डिलं विधिना कृत्वा शालिभिस्तण्डुलैस्ततः ।
लाजदर्भ समायुक्तं द्रोणतोय प्रपूरितम् ॥ ६५ ॥
स कूर्चं सापिधानं च गन्धोदक समन्वितम् ।
एला कुङ्कुम कर्पूर फलत्रय समन्वितम् ॥ ६६ ॥
दूर्वापत्र समायुक्तं श्वेततण्डुल चर्चितम् ।
तत्र साङ्ग मघोरास्त्रं सासनं सम्यगर्चयेत् ॥ ६७ ॥
पङ्कजासन मध्यस्थं षड्भुजं सत्रिलोचनम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं पूर्ण चन्द्र समप्रभम् ॥ ६८ ॥
कपालशूल संयुक्तं धनुर्बाण समन्वितम् ।
ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्षं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ६९ ॥
एवं ध्यात्वा द्विजश्रेष्टा अघोरास्त्रस्वरूपणम् ।
पूर्वोक्ता कृतिसंयुक्तं श्वेतवर्णमथापि वा ॥ ७० ॥
गन्ध पुष्प समायुक्तं धूपदीप समायुतम् ।
नैवेद्यमुपपदंशाद्यं सताम्बूलं निवेदयेत् ॥ ७१ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।
प्रत्यहं तु जपं कुर्यादस्त्रराजेन देशिकः ॥ ७२ ॥
तस्याग्रे वैशदिग्भागे वृत्ते वा चतुरश्रके ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि शिवाग्नौ होममाचरेत् ॥ ७३ ॥
समिदाज्य चरूपेतं तिलतण्डुल संयुतम् ।
क्षीरवृक्ष समुद्भूता बिल्वजा ब्रह्म वृक्षजाः ॥ ७४ ॥
समिधस्संप्रशस्तास्स्युः दूर्वाहोमोऽथवा मताः ।
संहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ॥ ७५ ॥
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा पूर्णामन्ते समाचरेत् ।
तद्भस्म संग्रहं कृत्वा देवं कुंभे विसर्जयेत् ॥ ७६ ॥
तत्तो प्रोक्षणोपेतं भस्मलेपनं नित्यशः ।
ग्रहा रोगाश्च नश्यन्ति तेषां पुष्टिश्च जायते ॥ ७७ ॥
अनुत्पत्तिश्च रोगाणां तेषामायुष्यमेव च ।
स्यात्तेषां विजयी स्वामी यत्रैष क्रियते विधिः ॥ ७८ ॥
रुद्रादिभ्यो बलिं दद्यात् क्षेत्रपालान्तिमं यथा ।
बलिभिर्लोकपालेभ्यः कृतगोमय मण्डले ॥ ७९ ॥
गजशाला समीपे वा होमस्थानेऽथवा बैः ।
एष एव विधिः प्रोक्तो हयादीनां तु रक्षणे ॥ ८० ॥
किं तु धूम्रनिभो देवो ध्यातव्यस्साधकोत्तमाः ।
गज यूथं हयाजं वा गोमहिष्यादिकं तु वा ॥ ८१ ॥
सम्यक् संरक्षणीयं स्यात् अस्त्रराजाहितं तदा ।
तत्सर्वं व्याधिनिर्मुक्तं हृष्ट पुष्टं विचिन्तयेत् ॥ ८२ ॥
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने रात्रावेतत्समाचरेत् ।
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा विशिष्यते ॥ ८३ ॥
नित्यं यः कारयेद्राजा स पुण्यो विजयी भवेत् ।
साधकं पूजयेत् कर्ता सन्तुष्टस्य यथा भवेत् ॥ ८४ ॥
हयानां च गजानां च रक्षणं चान्यथोच्यते ।
तर्पणं प्रथमं कृत्वा जलेन तदनन्तरम् ॥ ८५ ॥
कुंभेऽधोरं समभ्यर्च्य स्थण्डिले शास्त्रचोदिते ।
अष्टद्रोणैस्तदर्धैवा खारिभिः द्रोणनिर्मितैः ॥ ८६ ॥
तदर्धैर्वा दरिद्रश्चेत् तस्याप्यर्धेण वा द्विजाः ।
व्रीहिभिः स्थण्डिलं कृत्वा तत्तदर्धैश्च तण्डुलैः ॥ ८७ ॥
तिलैर्लाजसमोपेतैः गन्धपुष्प समन्वितम् ।
तन्मध्ये द्रोण संपूर्णं कुंभं विन्यस्य देशिकः ॥ ८८ ॥
सापिधानं सकूर्चं च ससूत्रं पल्लवान्वितम् ।
पूर्वोक्त द्रव्य संयुक्तं गन्धतोयप्रपूरितम् ॥ ८९ ॥
तन्मध्येऽघोरमावाह्य पूर्वोक्त ध्यान संयुतम् ।
चन्दनं च लघूपेतं पुष्पं धूपं च दीपकम् ॥ ९० ॥
नैवेद्यं च निवेद्याथ शुद्धं पायसमेव वा ।
ताम्बूलेन समोपेतं होमं पश्चात् समापयेत् ॥ ९१ ॥
समिदाज्य चरूपेतं तिलसर्षप लाजकैः ।
क्षीरवृक्षसमुत्पन्न समिद्भिर्दूर्वयाथवा ॥ ९२ ॥
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा ।
पञ्चाशत्संख्यया वाथ पञ्चविंशति संख्यया ॥ ९३ ॥
प्रतिद्रव्यं च जुहुयात् अघोराणुं समुच्चरन् ।
अघोरास्त्रं तत्सख्यं भक्ताद्य चोत्तरामुखः ॥ ९४ ॥
कुण्डद्वये वा होतव्यं एकस्मिन्स्थण्डिलेऽपि वा ।
पूर्णाहुति प्रधानेन मनुना तर्पयेन्नवा ॥ ९५ ॥
पृथक् पूर्णाहुतिं दत्वा तदन्ते बलिमाचरेत् ।
साज्येनान्नेन मध्ये तु दिक्वष्टासु बलिं नयेत् ॥ ९६ ॥
अघोरास्त्रेण मन्त्रेण बलिः स्वाहान्त ईरितः ।
कुण्डस्यैशान दिग्भागे बलिमेनं तदाचरेत् ॥ ९७ ॥
अघोररास्त्र महाज्वाला विस्फुलिङ्ग शिखान्वितः ।
पूजितस्तर्पितो येन बलितुष्टोऽधुना ततः ॥ ९८ ॥
रक्ष रक्ष गजानस्य स्वामिनं च विशेषतः ।
स्वाहान्ते बलिरिष्टः स्यात् तर्पणं च विशेषतः ॥ ९९ ॥
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने रात्रौ कुर्यात् क्रियामिमाम् ।
महाबलिश्चेत् कर्तव्यो मध्यरात्रे समाचरेत् ॥ १०० ॥
अन्नं मधुघृतोपेतं दधिलाज समन्वितम् ।
कदलीफल संयुक्त मपूपैश्च समन्वितम् ॥ १०१ ॥
नानाघोषसमायुक्तं भैरवाद्यैस्समन्वितम् ।
दीपहीन बलिं दद्यात् ग्रामादौ नित्यमेव च ॥ १०२ ॥
विशेषाद्राज सदने रक्ष्यस्थाने द्विजोत्तमाः ।
अघोरास्त्र ध्वजोपेतं मौनव्रत समन्वितम् ॥ १०३ ॥
क्षेत्रपालबलिं दद्यात् रुद्रादिभ्यो यथाबलिम् ।
तदन्ते कुम्भतोयेन व्याधितान् प्रोक्षयेत्ततः ॥ १०४ ॥
अघोरं च तदस्त्रं च तस्मिन् काले समुच्चरन् ।
तन्मन्त्रमन्त्रितं भस्म दद्यान्मन्त्रद्वयं स्मरन् ॥ १०५ ॥
दद्यात् होमोद्भवं भस्म नीरोगास्युर्द्विजोत्तमाः ।
गुरुं सन्तोषयेत् कर्ता भोजनाद्यश्च देशिकम् ॥ १०६ ॥
तुष्टेन गुरुणा सर्वं तुष्टं स्थावर जङ्गमम् ।
आलयादावघोरं तु कृत्वा संस्थाप्य देशिकः ॥ १०७ ॥
शैलादावर्चयेन्नित्यं होमं च बलिमाचरेत् ।
कृत्वादौ घटसंस्थं तु न्यस्य पूजादिकं नयेत् ॥ १०८ ॥
व्याधयस्सोपसर्गाश्च नश्यन्त्यस्मिन्धरातले ।
केवलं तर्पणं वाथ पूजां हवन संयुताम् ॥ १०९ ॥
केवलं यजनं होमं बलिं नित्यं समाचरेत् ।
मर्त्यानामपि सर्वेषां एतत्सामान्यमुच्यते ॥ ११० ॥
होमयेज्जपकार्यं तु पूजान्ते नित्यमाचरेत् ।
केवलं वा जपं कुर्यात् सर्वोपद्रव शान्तये ॥ १११ ॥
उच्च्यतेन्यप्रकारेण गजानां व्याधिनाशनम् ।
शुद्धदेशमनुप्राप्य गोमयेनानुलेपयेत् ॥ ११२ ॥
द्रोणपूर्णं समादाय कुम्भं बिंब समप्रभम् ।
तन्तुना वेष्टयित्वा तु द्रोण ब्रीहि विनिर्मिते ॥ ११३ ॥
तदर्ध तण्डुलोपेते तण्डुलार्ध तिलान्विते ।
तिलार्ध लाजसंयुक्ते स्थण्डिले स्नापयेत् बुधः ॥ ११४ ॥
तन्मध्ये विन्यसेत् कूर्चं पञ्चदर्भ विनिर्मितम् ।
विन्यसेत् कुम्भमध्ये तु द्रव्याण्येतानि चन्दनम् ॥ ११५ ॥
फलत्रय समायुक्तं कुष्टोशीरसमन्वितम् ।
एलालवङ्ग संयुक्तं चूर्णितानि विनिक्षिपेत् ॥ ११६ ॥
छादयित्वा पिधानेन कल्पयेदासनं बुधः ।
आधाराख्यमनन्तं च धर्माद्यं च चतुष्टयम् ॥ ११७ ॥
अधर्मादि चतुष्कं तु अधश्चोर्ध्वछदान्वितम् ।
तन्मध्ये संस्मरेत् पद्मं बीजनालदलानि च ॥ ११८ ॥
कर्णिकास्वस्व मन्त्रेण पूजये दासनं गुरुः ।
मूर्ति भूतं स्मरेत् कुम्भं पूर्वोक्तध्यान संयुतम् ॥ ११९ ॥
तन्मध्ये प्रणवं देवमघोरं दक्षिणामुखम् ।
अघोराणुम् समुचार्य यजेत् पाद्यादिभिर्गुरुः ॥ १२० ॥
चन्दनोशीर संयुक्तं पादयोः पाद्यमाचरेत् ।
एलालवङ्ग संयुक्तं फलत्रय समन्वितम् ॥ १२१ ॥
दद्यादाचमनीयापः पश्चादष्टाङ्ग मर्घ्यकम् ।
आपः क्षीर कुशाग्राणि तण्डुलास्सुमनास्थिलाः ॥ १२२ ॥
अर्घ्योष्टाङ्ग इति प्रोक्तो यवैस्सिद्धार्थकैस्सह ।
चन्दन लघु कुष्टं च गन्धाद्यं त्रयमुच्यते ॥ १२३ ॥
नाना पुष्पाणि पत्राणि धूपं दद्यादनन्तरम् ।
तत्पद्मदलमूले तु दक्षिणेऽस्त्रं समुच्चरन् ॥ १२४ ॥
अघोरास्त्रं समभ्यर्च्य प्राग्वत् पाद्यादिकं गुरुः ।
दत्वा स्वावरणोपेतं निरावरणमेव वा ॥ १२५ ॥
भैरवानथसिताङ्गादीन् पूजयेत् प्राग्दिगादितः ।
असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोत उन्मत्त भैरवः ॥ १२६ ॥
कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टमः स्मृतः ।
तद्बाह्ये लोकपानिष्ट्वा तदस्त्राणि च तद्बहिः ॥ १२७ ॥
अस्त्रावरण मात्रं वा लोकभृद्भैरवैर्वतान् ।
गन्धाद्यै रावृतानिष्ट्वा दीपमाज्य समुद्भवम् ॥ १२८ ॥
नैवेद्यं सोपदंशं तु साज्यं देवाय कल्पयेत् ।
अघोराय तदस्त्रय पानीयं च निवेदयेत् ॥ १२९ ॥
विनिवेद्य च ताम्बूलं जपेदष्टोत्तरं शतम् ।
अघोराय तदस्त्राय संनिवेद्य जपं गुरुः ॥ १३० ॥
तदग्रे होमयेद्विद्वान् स्थण्डिले सैकते बुधः ।
प्राग्वत् कुण्डस्य संस्कारं पञ्चसंस्कार संस्कृते ॥ १३१ ॥
यजनोक्त क्रमेणैव वह्नावावाह्य होमयेत् ।
क्षीर वृक्ष समिद्भिश्च घृतेन चरुणा पुनः ॥ १३२ ॥
लाजैश्च तण्डुलोपेतैः तिलैरष्टोत्तरं शतम् ।
ताम्बूलं जुहुयादन्ते स्वदेवायास्त्र रूपिणे ॥ १३३ ॥
होमं कृत्वा तदन्ते तु पूर्णाहुतिमथाचरेत् ।
अघोरेण च तद्भस्म संग्राह्यास्त्रेण रक्षयेत् ॥ १३४ ॥
भोगाङ्गं च लयाङ्गं च कृत्वा वह्निं विसर्जयेत् ।
होमकर्म निवेद्याथ कुम्भस्थेऽघोर रूपिणे ॥ १३५ ॥
प्रार्थयेद्वाच्छितं कर्म लब्धानुज्ञस्ततो बुधः ।
दत्वा पराङ्मुखार्घ्यं तु भोगाङ्गान्युपसंहरेत् ॥ १३६ ॥
कृत्वा लयाङ्गमस्ताणुमघोरमुपसंहरेत् ।
हृत्सरोरुह मध्ये तु स्व्स्यान्यानपि शम्बरान् ॥ १३७ ॥
तस्मादुद्धृत्य कुंभं तु व्याधिस्थभिषेचयेत् ।
प्रोक्षयेद्वाथ तत्तोयैः प्रत्यहं त्वेवमाचरेत् ॥ १३८ ॥
सर्वार्थं तद्भुवं वाथ सेचयेदङ्कणादिकान् ।
हित्वाघोरमघोरास्त्रं कुम्भमध्येऽथवार्चयेत् ॥ १३९ ॥
एकाहं वा त्र्यहं वाथ पञ्चसप्ताहमेव वा ।
पक्षाहं वाथ मासं वा द्वित्रिमासमथापि वा ॥ १४० ॥
प्रत्यहं वा प्रकर्तव्यं पालकादि ज्वरापहम् ।
यत्रैतत् क्रियते शान्तिर्नष्टरोगा गजादयः ॥ १४१ ॥
पुष्टाश्चैव भवेयुस्ते नात्र कार्या विचारणा ।
तद्वज्जगत्पतिः पुष्टो नीरोगी च भवेद्ध्रुवम् ॥ १४२ ॥
एष एव विधिः कार्यो ह्यश्वानां रोगशान्तये ।
महिषाज गवामेवं कारयेद्विजसत्तमाः ॥ १४३ ॥
अथोपयुक्तं यद् द्रव्यं आचार्याय प्रदापयेत् ।
प्रत्यहं भोजनादीनि दद्यादाज्य समन्वितम् ॥ १४४ ॥
तदन्ते दक्षिणां दद्याद् यथाशक्त्या नृपोत्तमाः ।
एवं वाह्नि च रात्रौ वा कर्म नित्यं समाचरेत् ॥ १४५ ॥
होमान्ते तु बलिं दद्यात् रात्रौ प्रत्यहमाचरेत् ।
गजानां वा हयानां वा शालायमङ्कणेऽपि वा ॥ १४६ ॥
तत्समीपेऽथवा कार्यो बलिरन्नाज्य संयुतम् ।
शुद्धे मनोरमे देशे गोमयेनोपलेपयेत् ॥ १४७ ॥
संप्रोक्ष्य त्वम्भ साधोर मघोरास्त्र समन्वितम् ।
वज्रादि चक्र पर्यन्तं शस्त्रावरण संयुतम् ॥ १४८ ॥
गन्धाद्यै रर्चयित्वा तु स्वाहान्तं बलिमाचरेत् ।
वायु वारुण दिग्भागे क्षेत्रेशस्य बलिं क्षिपेत् ॥ १४९ ॥
हित्वाघोरमघोरास्त्रं केवलं मध्यमे यजेत् ।
अस्त्रावरण संयुक्तं रुद्रादिभ्यो यथा बलिः ॥ १५० ॥
यत्रैष क्रियते राष्ट्रे बलिः प्रत्यहमादरात् ।
नोप सर्गभयं तत्र रोगपीडा न विद्यते ॥ १५१ ॥
उत्पन्नरोग नाशश्च भवत्येव न संशयः ।
कर्तुः कारयितुश्चापि देशिकस्य विशेषतः ॥ १५२ ॥
अघोरस्य तदस्त्रस्य यजनं होम संयुतम् ।
वर्तते बलि संयुतं यस्य राष्ट्रेषु तस्य तु ॥ १५३ ॥
आयुष्यमभिवृद्धिश्च भवेन्नीरोगता द्विजाः ।
अनेन सदृशो योगो दुरिक्षयहेतुकः ॥ १५४ ॥
नास्ति लोके यतस्तस्मात् यत्नादेवं समाचरेत् ॥ १५४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे व्याधिनाशविधान विधिः
पञ्चसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== षट्सप्ततितमे पटले राज रक्षा विधिः ==
<poem>
राज्ञां रक्षा विधानं तु प्रवक्ष्यामि समासतः ।
भस्म कल्पादिजं सूक्ष्मं मन्त्र संस्कृतम् ॥ १ ॥
ईषद्रक्तं नृपे दद्यान्नाभेरूर्ध्वं गुरूत्तमः ।
ललाट मुख हृन्नाभि बाहुमूलद्वये मनुम् ॥ २ ॥
ईशानाद्यं स्मरन्दद्यादिष्टमन्त्रेण वा सुधीः ।
मध्यमस्थैस्त्रिभिः कुर्यादङ्गुलैदैवतात्मकैः ॥ ३ ॥
ब्रह्मविष्ण्वीश देवाद्यै रीशानादि क्रमेण तु ।
दद्याद्वानाभिकाङ्गुल्या तद्देवात्मिकया शुचिः ॥ ४ ॥
ब्रह्म विष्णु शिवा मूल पर्वादेरनु पूर्वशः ।
स्वानुकूलेन मन्त्रेण तत्तत् कर्त्रनुरूपिणा ॥ ५ ॥
सर्वमन्त्राश्च योग्या स्युः चतुर्जातिसमन्विताः ।
प्रणवादि नमोऽन्तं तु ब्राह्मणस्य प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥
स्वाहान्तं क्षत्रियस्योक्तं वैषडन्तं विशां मतम् ।
वौषडंतं तु शूद्राणां तद्देव ध्यान सम्युतम् ॥ ७ ॥
स्व स्व जातीश मन्त्रैर्वा तेषां रक्षा विधीयताम् ।
दद्याद्यज्ञोपवीतं तु स्व स्व जातीश मन्त्रितम् ॥ ८ ॥
स्वानुकूलानु संजप्तमथवा विनिवेदयेत् ।
यज्ञोपवीतद्वितयं स्वोत्तरीयं नृपे मतम् ॥ ९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे राजरक्षाविधिः षड्सप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्तसप्ततितमे पटले दुर्गा पूजा विधिः ==
<poem>
दुर्गा पूजा विधिं वक्ष्ये सर्वकामार्थसाधनीम् ।
लोकाभिचार पूर्वं तु श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमीयुता ।
मूलनक्षत्र संयुक्ता सा महानवमी स्मृता ॥ २ ॥
आश्वयुक्शुक्लपक्षे वा अष्टमी मूल संयुता ।
सा महानवमी नाम्ना त्र्यैलोक्येऽति सुदुर्लभा ॥ ३ ॥
अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मातरमम्बिकाम् ।
पूजयित्वाश्वयुङ्मासि विशोको जगति द्विषः ॥ ४ ॥
सन्तर्जयति हुंकारैः खड्गोपान्तकरान् परान् ।
तस्यायेऽप्युपयुज्यन्ते प्राणिनो महिषादयः ॥ ५ ॥
सर्वे ते सुगतिं यान्ति यतः पापो न विद्यते ।
भवानी प्राङ्गणे प्राणान् ये च मुच्चन्ति देहिनः ॥ ६ ॥
तेषां स्वर्गे भवेद्वासः वीरास्तेप्सरसां प्रियाः ।
पूजनीया जनैर्धीराः स्थाने स्थाने पुरे पुरे ॥ ७ ॥
गृहे गृहे भुक्तिपरैर्ग्रामे ग्रामे वने वने ।
प्रागुदक् प्रवणे देशे रुद्राष्टाब्धिकरैर्गुरुः ॥ ८ ॥
मण्डपं कारयेत् कुण्डमाग्नेयां हस्तमात्रतः ।
मेखलात्रय संयुक्तं योनिरश्वत्थ पत्रवत् ॥ ९ ॥
राज चिह्नानि सर्वाणि सर्वाण्यस्त्राणि यानि च ।
पूजयेद्वेदिकोर्ध्वे तु सर्वत्रैवाधिवासयेत् ॥ १० ॥
तन्मत्रैरर्चयेत्तानि गन्धाद्यैः प्रत्यहं गुरुः ।
तन्मन्त्रैरेव होमस्याद् दुर्गायाश्च विशेषतः ॥ ११ ॥
समिदाज्येन हविषा पायसेन च होमयेत् ।
हुतशेषं तुरङ्गानां गजानामुपहारयेत् ॥ १२ ॥
बद्ध प्रतिसरान् पञ्च गजाश्वान् समलंकृतान् ।
भ्रामयेन्नगरे नित्यं नानाघोष पुरस्सरम् ॥ १३ ॥
प्रत्यहं नृपतिः स्वाः स्वाः संपूज्य पितृदेवताः ।
पूजयेद्वाजचिह्नानि फलमाल्य विलेपनैः ॥ १४ ॥
नैवेद्यान्तैस्सताम्बूलैः नानापूप समन्वितैः ।
हुतशेषं प्रदातव्यमौपनायनिके गजे ॥ १५ ॥
तस्यापि हरणे राज्ञो विजयस्समुदाहृतः ।
पूजामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि श्रुणुध्वं विप्रसत्तमाः ॥ १६ ॥
यथाम्बराश्छादयन्ति शिवायेमां वसुन्धराम् ।
तथाच्छादय राजानं विजयारोग्य वृद्धये ॥ इति १७ ॥
ओं छं छत्राय नमः
गन्धर्वकुलजातिस्त्वं भूयस्त्वं कुलभूषणः ।
ब्रह्माणः सत्यावाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ॥ १८ ॥
ओं तुं तुरङ्गाय नमः
प्रभावाच्च हुताशस्य विजयस्व तुरङ्गम् ।
तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा ॥ १९ ॥
रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च ।
स्मरत्वं राजपुत्रोऽपि कौस्तुभं च मणिं स्मरन् ॥ २० ॥
यां गतिं ब्रह्मभागच्छेत् पितृहा मातृहा तथा ।
मूल्येऽर्थेऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः ॥ २१ ॥
सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्वावत्पश्यन्ति दुष्टकृतम् ।
व्रजेस्त्वं तां गतिं क्षिप्रं तज्जवोयं भवेत्तव ॥ २२ ॥
निष्कृतिं यदि गच्छेन्नो युद्धेऽध्वनि तुरङ्गम ।
रिपून्विजित्य समरे सह भर्त्रा सुखी भव ॥ २३ ॥
अं अश्वाय नमः
इत्यश्वमन्त्रः
शक्रकेतो महावीर्य सुपर्णः स्वरूपाश्रितः ।
पतत्रिराड् वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः ॥ २४ ॥
ओं ध्वं ध्वजाय नमः
काश्यपेयोऽमृता हर्ता नागारिर्विष्णु वाहनः ।
अप्रमेयो दुराधर्षो रणे वै रिपु सूदनः ॥ २५ ॥
गुरुत्मान्मारुत गतिस्त्वया सन्निहितस्थितः ।
साश्वधर्म युतान् योधान् रक्षत्वं रिपुसूदन ॥ २६ ॥
कुमुदैरावतौ नागो पुष्पदन्तेऽथ वामनः ।
सुप्रतीकोऽञ्जनो नील एतष्टौ देवयोनयः ॥ २७ ॥
आं गं गजाय नमः ।
एषां पुत्राश्च पौत्राश्व वनान्यष्टौ वनाश्रिताः ।
भद्रो मन्द्रो मृगश्चैव गजसङ्कीर्ण एव च ॥ २८ ॥
वने वने प्रसूतास्ते वनयोनिर्महागजः ।
पान्तुत्वां वसवो रुद्रा आदित्यास्समरुद्गणः ॥ २९ ॥
भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः प्रतिपाल्यताम् ।
अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्तिनो व्रज ॥ ३० ॥
श्रियं सोमाद् बलं विष्णोस्तेजस्सूर्याज्जवोऽनिलात् ।
स्यथिर्य मेरोर्जयं रुद्राद् यशोदेवात्पुरन्दरात् ॥ ३१ ॥
युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश्च सह देततैः ।
अश्विनौ सह गन्धर्वै पान्तु त्वां सर्वतस्सदा ॥ ३२ ॥
हस्तिमन्त्रः
ओं हं हस्तिने नमः
हुतभुग्वसवो रुद्रो वायुस्सोमो महर्षयः ।
नागाकिन्नरा गन्धर्व यक्ष भूतगणा ग्रहाः ॥ ३३ ॥
प्रमथाश्च सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिस्सह ।
गणस्सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितास्त्वयि ॥ ३४ ॥
व्रजहन्तुरिपून्सर्वान् राजा विजय मृच्छतु ।
श्वानः प्रयुक्तान्यरिभिः दूषणानि समन्ततः ॥ ३५ ॥
पतन्तु परिशत्रूणां हतानि तव तेजसा ।
कालनेमिवधे यद्वद्यावत् त्रिपुरधातिनि ॥ ३६ ॥
हिरण्यकशिपोर्युद्धे यद्वद्देवासुरे तथा ।
शोभितासि तथैवाद्य शोभया समयं स्मर ॥ ३७ ॥
नीलां श्वेतामिमां दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः ।
व्याधिभिर्विविधै घोरैश्शास्त्रैश्च युधिनिर्जिताः ॥ ३८ ॥
सद्यः स्वस्था भवन्ति स्म त्वत्पातेनापमार्जिताः ।
पूतना रेवती नाम कालरात्रीति याः स्मृताः ॥ ३९ ॥
दहित्वाशु रिपुन् सर्वान् पताके त्वं मयाश्रिता ॥ ३९१/२ ॥
पताका मन्त्रः
ओं पं पताकाय नमः ।
असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्ण धर्मा दुरासदः ॥ ४० ॥
श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ।
इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ॥ ४१ ॥
ओं खं खड्गाय नमः
नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ।
हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः ॥ ४२ ॥
पिता पितामहो देवस्त्वं मां पालय सर्वदा ।
शमप्रदस्त्वं समरे वर्म सर्वापदो ह्यसि ॥ ४३ ॥
रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानध नमोस्तु ते ।
ओं वं वर्मणे नमः । दुन्दुभे त्वं सपत्नानां
घोषाद्धृदयकम्पनः ॥ ४४ ॥
तव भूमि प्रधानानां तथा विजयवर्द्धनः ।
यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति परवारणाः ॥ ४५ ॥
तथास्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं मुदावहः ।
यथा जीमूतशब्देन श्त्रीणां त्रासो हि जायते ॥ ४६ ॥
तथा च तव शब्देन रुद्रस्य त्वद् द्विषोरणे ।
ओं दुं दुन्दुभये नमः
सर्वायुध महामात्र सर्वायुध निषूदन ॥ ४७ ॥
चाप मां सर्वदा रक्ष साकं सायकसत्तमैः ।
ओं चं चापाय नमः
पुण्यस्त्वं पुण्यशङ्खानां मङ्गलानां च मङ्गलः ॥ ४८ ॥
विष्णुना विधृतो नित्यमतश्शान्तिप्रदो भव ।
ओं शं शङ्खाय नमः
शशांकाकार संकाश हिमपिण्डित पाण्डर ॥ ४९ ॥
प्रोत्साधयाशु दुरितं चामरामर वल्लभ ।
ओं चं चामराय नमः
सर्वायुधानां प्रथमे निर्मितासि पिनाकिना ॥ ५० ॥
शूलायुधाग्रं निष्कृत्य कृत्वा मुष्टिग्रहं शुभम् ।
चण्डिकायाः प्रदत्तासि सर्व दुष्ट निबर्हिणी ॥ ५१ ॥
त्वया विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता ।
सर्वतत्वाङ्ग भूतासि सर्वाशुभ निवारणी ॥ ५२ ॥
क्षुरिके रक्ष मां नित्यं शान्तिं यच्छ नमोस्तु ते ।
ओं क्षुं क्षुरिकाय नमः
प्रोत्सारणाय दुष्टानां साधूनां ग्रहणाय च ॥ ५३ ॥
ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहार प्रसिद्धये ।
यशो देहि सुखं देहि देवो हि भव भूपतेः ॥ ५४ ॥
ताडयामून् रिपून् सर्वान् हेमदण्ड नमोस्तु ते ।
ओं कं कनकदण्डाय नमः
विजयी भव देवोऽसि रिपुधाती प्रियंकरः ॥ ५५ ॥
दुःखहा धर्मदश्शान्तस्सर्वारिष्ट विनाशकः ।
एतेऽष्टौ सन्निधौ यस्मात् तवं सिंहा महाबलाः ॥ ५६ ॥
तेन सिंहासने नित्यं विप्रैर्देवेषु गीयसे ।
त्वयिस्थितश्शिवस्साक्षात् त्वयि शक्रस्सुरेश्वरः ॥ ५७ ॥
त्वयि स्थितो हरिर्देवस्त्वदर्थं तप्यते तपः ।
नमस्ते सर्वतोभद्र भद्रं ते भव भूपतेः ॥ ५८ ॥
त्रैलोक्यं जय सानिध्यं सिंहासन नमोस्तुते ।
ओं सिं सिंहासनाय नमः
लोकभिचारकं कुर्यात् कर्मेदं मन्त्रपूर्वकम् ॥ ५९ ॥
फलनैवेद्य कुसुमैः धूपदीप विलेपनैः ।
अष्टम्यां पूजयेद्देवीं दुर्गाख्यां स्वर्ण निर्मिताम् ॥ ६० ॥
रप्यां वा ताम्रजां शैलां दारुजां मृत्तिकोद्भवाम् ।
प्रतिमां चित्रसंयुक्तां कृत्वा शक्त्यनुसारतः ॥ ६१ ॥
पूर्वाह्ने वाथ मध्याह्ने क्रियामेनां समाचरेत् ।
राजा स्नात्वा विभूष्याङ्गं सकलीकृत विग्रहः ॥ ६२ ॥
स्नापयित्वा विलिप्याथा चन्दनागरु कुङ्कुमैः ।
कर्पूर सहितैः पुष्पैः बहुभिर्गन्ध संयुतैः ॥ ६३ ॥
कुमुदैर्गन्ध पुष्पैश्च धूपदीप समन्वितैः ।
नैवेद्यैः फल संयुक्तैः नृत्तगानादिभिस्सह ॥ ६४ ॥
द्रोणपुष्प समायुक्तै र्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् ।
अष्टदोर्भिसमायुक्तां महिषासुरमर्दिनीम् ॥ ६५ ॥
तस्योरः क्षिप्त शूलाढ्य कपालां शूलमण्डिताम् ।
धनुर्बाण समायुक्तां खड्गखेष्टक धारीणीम् ॥ ६६ ॥
शङ्ख चक्र समायुक्तां सर्वालंकार भूषिताम् ।
वराक्षमालाः मखरां महिषासुर संस्थिताम् ॥ ६७ ॥
सिंहानुगां त्रिणेत्रां वा सर्वशत्रु विनाशिनीम् ।
चतुर्भुजां वा संपूज्य वरदाभय संयुताम् ॥ ६८ ॥
शङ्खं चक्र समायुक्तां स्थितां तां शान्तरूपिणीम् ।
नाना विधैश्च गानैश्च नृत्तैर्नानाविधैरपि ॥ ६९ ॥
एवं हृष्टैर्निशां नीत्वा प्रभाते त्वरुणोदये ।
घातयेन्महिषान्मेषान् अग्रतो मृदुकन्धरान् ॥ ७० ॥
शतमर्धं तदर्धं वा तदर्धं वा यथेच्छया ।
ततोऽपराह्नसमये नवम्यां स्यन्दनेस्थिताम् ॥ ७१ ॥
भवानीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा च सैन्यवान् ।
कश्चिद्वा प्रेषितो वीरो विभूतेन च हेतिना ॥ ७२ ॥
भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यात् अन्नं साज्यं मधुप्लुतम् ।
दिग्विदिक्षु बलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ॥ ७३ ॥
बलिं गृह्ण्वन्त्विमं देवा आदित्या वसवस्तथा ।
मरुतो वाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगाः ग्रहाः ॥ ७४ ॥
असुरा यातुधानाश्च मातृसर्प पिशाचकाः ।
डाकिन्यः क्षेत्रवेतालाः योगिन्यः पूतनाश्शिवाः ॥ ७५ ॥
जृम्भकास्सिद्ध गन्धर्वाः वीरा विद्याधरा नराः ।
दिग्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः ॥ ७६ ॥
जगतां शान्तिकं कर्म ब्राह्मणाद्या महर्षयः ।
मम विघ्नं मा चरन्तु मा सन्तु परिपन्थिनः ॥ ७७ ॥
सौम्या भवन्तु तृप्ताश्च भूतप्रेतास्सुखा वहाः ।
इत्येवं भ्रामयेद्राष्ट्रे राजा देवीं यथास्थिताम् ।
नरयानेन वा देवीं सर्वविघ्नविनाशिनीम् ॥ ७८ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे दुर्गापूजाविधिः सप्तसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== अष्टसप्ततितमे पटले वाजि नीराजन विधिः ==
<poem>
शान्ति नीराजनाख्यं तु संप्रवक्ष्यामि वाजिनाम् ।
कुर्यादाश्व युजे मासि प्रतिसंवत्सरं कुरु ॥ १ ॥
नवम्यामथवाष्टम्यां पञ्चदश्यामथापि वा ।
द्वादश्यां वा तथा कुर्याच्छुक्लं पक्षे विशेषतः ॥ २ ॥
नगर्याश्चोत्तरे पूर्वे कुर्यादीशान देशके ।
अन्यस्मिन् वा प्रकर्तव्या तद्विधान मिहोच्यते ॥ ३ ॥
विस्तारतोष्टरत्नीका दशहस्त समुच्छ्रिता ।
विंशद्धस्त समायामायागशालेय मीरिता ॥ ४ ॥
षट् संमितां चतुःश्रेणीं त्रिमध्यां वेदिमुद्धरेत् ।
तदर्धं शिर्षकं चैव सा राज्ञां वेदिका मता ॥ ५ ॥
गंभीरं वेदिमध्ये तु वह्निस्थानं प्रकल्पयेत् ।
हस्तमात्र प्रमाणे मेखलात्रय संयुतम् ॥ ६ ॥
आदौ प्रतिसरं कृत्वा किङ्किण्यौषधिसंयुतम् ।
अपां समीपं नीत्वातु सोऽश्वं सत्स्त्रीभिरावृतम् ॥ ७ ॥
प्रदक्षिणोदके तीरे वेदीं प्रागाननां नयेत् ।
कुण्डं तदूर्ध्वे कर्तव्यं होमार्थं पूर्वमानतः ॥ ८ ॥
संस्कृत्य कुण्डमग्निं च होमये द्देशिलोत्तमः ।
प्रबुद्धेऽग्नौ तत इमां जुहुयाद् ब्रह्मणे हविः ॥ ९ ॥
ततो विष्ण्वग्नि रुद्रेभ्यश्शक्राय वरुणाय च ।
ततश्चाचल देवाय सेनान्यै धनदाय च ॥ १० ॥
नागेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च ब्रह्मादिभ्यो यथाक्रमम् ।
जुहुयादाहुतीरेता बलिं चैतेषु विन्यसेत् ॥ ११ ॥
नद्यां वाथ समुद्रे वा तटाकादौ सरस्सु वा ।
स्नापयेत् स्थापयेच्चैव यथोक्तैरोषधीगणैः ॥ १२ ॥
तिलसर्षपकल्कैश्च दघ्ना चैतान् विधर्षयेत् ।
विमार्दितान् वीतमलान् पीतस्नातान्वगाहितान् ॥ १३ ॥
वाहनागार मागम्य ब्रह्मचर्यसमन्वितः ।
बद्धौषधानि वीर्यानि रक्षार्थं तेषु बन्धयेत् ॥ १४ ॥
सायं प्रातश्च जुहुयात् सप्ताहं पूर्ववद् बुधः ।
कुशैस्संशोधयित्वाज्यं कुशैराज्यं समर्पयेत् ॥ १५ ॥
समिद्भिस्सु समिद्धेऽग्नौ द्वितीय मुपहारयेत् ।
आज्यं स्त्रुचा तृतीयं तु लिहिताश्वमुपाहरेत् ॥ १६ ॥
दध्यपूपवरात्रैश्च चतुर्थमपि तर्पयेत् ।
ब्राह्मे मुहूर्ते प्रत्यूषे ब्रह्म धोषाभिनादिते ॥ १७ ॥
सूर्यचन्द्रमसो रश्मिर्यथा न स्पृशते हयान् ।
तथा तेषां प्रचार स्यात् स्नानं प्रातः प्रशस्यते ॥ १८ ॥
कालद्वये प्रधानस्य तुरगस्य विशेषतः ।
पुण्याहं वाचयेन्नित्यं स्वस्त्याशीर्मङ्गलान्वितम् ॥ १९ ॥
निवृत्ते सप्तरात्रे तु स्नातश्च पुरतः स्थितः ।
अष्टम्यां स्नापयित्वा तान् गौर सर्षप गोरसैः २० ॥
उत्तराषाढतरस्य सन्धाने श्रवणस्य च ।
नवम्यां शुक्लपक्षस्य नगराद्वासयेत् बहिः ॥ २१ ॥
दिशि पूर्वोत्तरायां वा देशे प्राक् प्रवणे शुचौ ।
प्रदक्षिणोदके सौम्ये विशाले द्रुमसंकटे ॥ २२ ॥
तत्र तोरणमुत्थाप्य दशहस्तसमुच्छ्रितम् ।
विस्तारतोष्टरत्नीकं प्राङ्मुखं माल्यशोभैतम् ॥ २३ ॥
तत्पार्श्वे कृतकूटे तु क्रियां पूर्ववदाचरेत् ।
सर्वमङ्गल संयुक्तो राजा पौरनरैर्वृतः ॥ २४ ॥
गच्छेच्छान्तिगृहं हृष्टः शङ्खतूर्यादिभिस्सह ।
प्रविश्य शान्ति गेहं तु विधानमिद माचरेत् ॥ २५ ॥
माञ्जिष्टां चन्दनं कुष्टं हरितालमनश्शिलाम् ।
वचां दन्तीं गुलूचीं च प्रियङ्ग्वर्जुन संज्ञिमम् ॥ २६ ॥
हरिद्रां स्वर्ण पुष्पं च वह्निमन्थं ततः परम् ।
स कौशं गिरि कर्णिं च हीयमाणं कटम्भराम् ॥ २७ ॥
सहदेवीं नागपुष्पं कपिकच्छुकमेव च ।
शतावरीं सोमवल्लिं निक्षिपेत् कलशेषु च ॥ २८ ॥
कुंभेषु वाष्ट संख्येषु वस्त्रादि सहितेषु च ।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च दीपनैवेद्यकैरपि ॥ २९ ॥
नानाविधैरपूपाद्यर्दत्वा बल्युपहारकम् ।
जुहुयात् पूर्ववत् कुण्डे पूर्वद्रव्यैर्यथा क्रमम् ॥ ३० ॥
वैयाघ्र चर्मण्यासीनो राजा गुरुसमन्वितः ।
वेद विद्वाजि वैद्याभ्यां सहितः पूर्वदिङ्मुखं ॥ ३१ ॥
अग्रेश्शुभाशुभे ज्ञात्वा पूर्णाहुत्यवसानके ।
आरुह्य तुरगश्रेष्ठं प्रापयेत्तोरणान्तिकम् ॥ ३२ ॥
शनैस्सान्त्वनवाग्भिश्च गानवाद्यादिभिर्यतम् ।
श्वेतचन्दनमालाढ्यं श्वेत वस्त्र समन्वितम् ॥ ३३ ॥
होमशेषं तदा पिण्डं पयोदधि समन्वितम् ।
कदली फल संयुक्तं दद्याद्वाजि वराय च ॥ ३४ ॥
यदि शीघ्रं समश्नीयाद्विजयाय भविष्यति ।
केवलस्थैस्तदा तोयै श्शाखयो दुंबरो त्थया ॥ ३५ ॥
प्रोक्षयेत्तु गुरुर्मन्त्रैस्तदा शान्ति कपौष्टिकैः ।
राजानं हस्तिनं पश्चाच्चमूं संप्रोक्ष्य त्तदा ॥ ३६ ॥
शूलेनोरस्थले भिन्द्याद्धीरं विप्रोऽथ मृण्मयम् ।
आभिचारकमन्त्रैस्तु तीक्ष्ण कृष्नमयेन च ॥ ३७ ॥
हयाय रक्षकां दत्वारुह्य प्रागुत्तरां दिशम् ।
राजा विजय सिद्ध्यर्थं गच्छेन्मङ्गल संयुतम् ॥ ३८ ॥
एवमेव गजादीनां तदा नीराजनं नयेत् ।
किं तु तत् कृत्तिकामासे तुरङ्गर्क्षेऽसमाचरेत् ॥ ३९ ॥
पूर्वोक्तासु च सर्वासु तिथिष्वपि च कारयेत् ।
गजयाने विशेषोऽयं चतुरश्रं च कूटकम् ॥ ४० ॥
वेदिका चतुरश्रा च गजभूमिरथोच्यते ।
शतहस्तमितं कुर्याच्चतुरश्रं समाहितः ॥ ४१ ॥
पञ्चाशत् पञ्च विंशाद्वा समन्तात्समिधो हवेत् ! ॥ ४२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे वाजि नीराजन विधिः अष्टसप्ततितमः पटलः ॥
</poem>
== एकोनाशीतितमे पटले राज नीराजन विधिः ==
<poem>
कार्तिके शुक्ल द्वादश्यां प्रदोषे रजनीमुखे ।
वेद्यां तोरण मालाभी रम्ये श्रीचातुरन्तके ॥ १ ॥
ज्वालयित्वा नवं वन्हिं हुत्वा मन्त्रैर्गुरूत्तमः ।
वर्धमानतरूत्थाभिः दीपिकाभिर्हुताशनम् ॥ २ ॥
बदरै कूर्चकैश्चैव पत्रपुष्पाक्षतै स्तथा ।
संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः भवं नीराजयेत्पुरा ॥ ३ ॥
तस्यैवानिमतां गौरीं हरिं लक्ष्मीं चतुर्मुखम् ।
विघ्नेशं चण्डिकां सूर्यं यक्षान्मातृगणांस्तथा ॥ ४ ॥
गुहं पितृगणं नागान् सर्वान्नीराजयेत्ततः ।
नीराजनं गवां कुर्यान्महिष्यादेश्च भ्रामयेत् ॥ ५ ॥
त्रासयन्विघ्नजालं च घण्टानाद महारवैः ।
नीराजयेद्विशेषेण राजानं देशिकोत्तमः ॥ ६ ॥
तुरगान् द्विरदान् राजचिह्नानि च गरूत्तमः ।
सिंहासनस्थं राजानं सामन्त प्रमुखावृतम् ॥ ७ ॥
नीराजयेत् कुलस्त्रीभिः गन्धपुष्पादि पूजितम् ।
रूपयौवन संपन्न वेश्याभिर्वाथ कारयेत् ॥ ८ ॥
यत्रै तत् क्रियते राष्ट्रे पुरे ग्रामे द्विजोत्तमाः ।
तेषां राजा सुखं याति सुभिक्षं जायते तथा ॥ ९ ॥
चतुर्णामपि वर्णानां रोगोत्पत्तावपीष्यते ॥ ९१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे रजनीराजन विधिः एकोनाशितितमः पटलः ॥
</poem>
== अशीतितमे पटले पुष्याभिषेक विधिः ==
<poem>
पुष्याभिषेकं वक्ष्यामि पवित्रं पापनाशनम् ।
सर्वोत्पात विनाशार्थं श्रूयतां द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
पुण्ये मनोरमे देशे रविहस्त प्रमाणतः ।
कूटं कुर्याच्छुभं भक्त्या मध्यपादं यथा भवेत् ॥ २ ॥
द्वादशस्तम्भ संयुक्तं त्यक्त मध्यम वेदिकम् ।
दर्पणोदरसंकाशं मण्डनैरुपशोभितम् ॥ ३ ॥
तस्यपश्चिमभागे च दक्षिणे तस्य बाह्यतः ।
वेदिका द्वितयं कार्यं पञ्चषड्ढस्तमानतः ॥ ४ ॥
चतुरश्रं समं हस्त द्विहस्तोत्सेध संयुतम् ।
पार्श्वे सोपान संयुक्तं संश्लिष्टं तद्द्वयं तथा ॥ ५ ॥
एवं सर्वं समापाद्य कुर्याद्राजाभिषेचनम् ।
पुष्यमासे तु पुष्यर्क्षे तीर्थेष्वायतनेषु च ॥ ६ ॥
उद्यानेषु च पुण्येषु शिवस्थाने विशेषतः ।
कुबेरन्द्रेशकाष्टासु गुरुर्मन्त्र समन्वितः ॥ ७ ॥
दैवज्ञेन बलिं कुर्यात् तत्पूर्वेद्युरुदारधीः ।
दधिलाजाक्षतोपेतं गन्धपुष्पादिभिः सह ॥ ८ ॥
आगच्छन्तु सुरास्सर्वे त्वत्र पूजाभिलाषिणः ।
दिशो नागा द्विजाश्चैव ये चाप्यन्येश भागिनः ॥ ९ ॥
आवाह्यैक मास्सर्वानेवं ब्रूयाद् गुरूत्तमः ।
पूर्वं स्वपूजां संप्राप्य दत्वा शान्तिं महीपतेः ॥ १० ॥
एवमुक्त्वा बलिं दत्वा रात्रौ स्वप्नं परीक्षयेत् ।
शुभं चेदारभेत् प्रातरशुभे शान्ति संयुतम् ॥ ११ ॥
मण्डपं भूषयेत् पश्चाद्द्वार तोरण संयुतम् ।
मङ्गलाङ्कुर कर्मात्र पूर्वप्रोक्त मथाचरेत् ॥ १२ ॥
यज्ञ वृक्ष समुद्भूतं कुर्याद्भद्रासनं द्विजाः ।
पञ्च षण्मात्र मारभ्य पञ्चाशत् करजान्तकम् ॥ १३ ॥
मानं भद्रासने प्रोक्तं सभद्रं वा विभद्रकम् ।
सोपानं द्वय संयुक्तं मग्रे पृष्ठे विशेषतः ॥ १४ ॥
तद्दक्षिणे विधातव्यं आसनं पाद संयुतम् ।
सोपान सहितं कुर्यादिष्टमान समन्वितम् ॥ १५ ॥
श्राद्धं वृद्धि निमित्तं यत् पूर्वेद्युर्विधिना नयेत् ।
कुर्यात् प्रतिसरं रात्रौ सर्वालंकरा संयुतम् ॥ १६ ॥
प्रभाते ग्रहयज्ञं तु तद्विधानेन कारयेत् ।
चतुर्हस्तं समारभ्य षडङ्गुल विवर्धनात् ॥ १७ ॥
षड्ढस्तान्तप्रमाणं यन्मण्डले मानमिष्यते ।
शत भागं तु तत्कृत्वा दक्षिणादि ततः क्रमात् ॥ १८ ॥
नवांशं भारतं वर्षं वर्णः स्वाभाविको मतः ।
भागद्वयेन हिमवान् श्वेतवर्णः प्रकीर्तितः ॥ १९ ॥
वर्षं किम्पुरुषाख्यं यन्नवांशेन प्रकीर्तितम् ।
स्वर्ण वर्णं तु तत्प्रोक्तं हेमकूटो द्विभागतः ॥ २० ॥
हेमकूटस्समाख्यातः चोत्तरे हरिवर्षकम् ।
स्वर्ण वर्णं समाख्यातं द्वाभ्यान्निषध मश्रवत् ॥ २१ ॥
पश्चिमात् पूर्व पर्यन्तमेतेषां संव्यवस्थितिः ।
उत्तरांशात् समारभ्य नवांशं कुरु वर्षकम् ॥ २२ ॥
तत्स्वर्ण वर्णं विज्ञेयं शृङ्गवान् स्याद्विभागतः ।
मयूर वर्णो विज्ञेयस्सुवर्ण वर्ण संयुतः ॥ २३ ॥
हिरण्यं वा नवांशं तु स्वर्ण वर्णं प्रकीर्तितम् ।
श्वेताचलो द्विभागेन स्वर्णयुक् श्वेतवर्णकः ॥ २४ ॥
रम्यवर्षं नवांशेन स्वर्ण वर्णं प्रकीर्तितम् ।
नीलाचलो द्विभागेन वैडूर्यद्युति संयुक्तः ॥ २५ ॥
अविष्टाश्चतुर्त्रिंशद्भागा मध्ये व्यवस्थिताः ।
पूर्वां दिशं समारभ्य द्वात्रिंशद्भाग संयुतम् ॥ २६ ॥
भद्राश्ववर्षमाख्यातं श्वेत वर्णं प्रकीर्तितम् ।
माल्यवान् पश्चिमे भागे निर्मितः कृष्णवर्ण युक् ॥ २७ ॥
पश्चिमां दिशमारभ्य वर्षं स्यात् केतु मालकम् ।
द्वात्रिंशत्पदकं कृष्णं नाम्नैतद्गन्धमादनम् ॥ २८ ॥
समन्तादेक भागेन वर्षकं स्यादिलावृतम् ।
एकेन श्वेतवर्णं स्यात् चतुरश्रं तु मध्यमे ॥ २९ ॥
एषु द्वात्रिंशदंशेन वर्तयेन्मेरु पर्वतम् ।
वायव्याग्नेय पर्यन्तं वृत्ते सूत्रं प्रसार्य च ॥ ३० ॥
तथैव नै-ऋतादीश विदिक् सूत्रं प्रसारयेत् ।
श्वेतवर्णं तु पूर्वे स्यात् दक्षिणे हेमवर्णकम् ॥ ३१ ॥
पश्चिमे कृष्ण वर्णं स्यात् उत्तरे रक्त वर्णकम् ।
अवशिश्टस्तु यो देशस्सर्वः पीतः प्रकीर्तितः ॥ ३२ ॥
जम्बूद्वीपः समाख्यातो शतभाग विनिर्मितः ।
जम्बूदीपसमः प्रोक्तो लवणाब्धिस्ततो बहिः ॥ ३३ ॥
शाक द्वीतं तु तद्वत्स्यत् तत्तद् द्विगुण मानतः ।
बहिस्समुद्रा दीपाश्च सप्तसंख्याः प्रकीर्तिताः ॥ ३४ ॥
जम्बूद्वीपः समाख्यातो लक्षयोजन विस्तरः ।
तद्बाह्ये तत् प्रमाणेन क्षारोदः परीकीर्तिताः ॥ ३५ ॥
क्षारोदाद् द्विगुणं क्षीरं क्षीरोदाद् द्विगुणं दधि ।
दध्नस्तु द्विगुणं सर्पिस्तस्मात्तु द्विगुणो रसः ॥ ३६ ॥
रसात्तु द्विगुणं माद्यं स्यात् स्वादुदकं तथा ।
जम्बू द्वीपात्तथा शाकश्शाकाच्च कुश संज्ञकः ॥ ३७ ॥
कुशात् क्रौञ्चो विनिर्दिष्टः क्रौञ्चात्स्याच्छाल्मली तथा ।
तस्माद् गोभेद संञश्च गोभेदात् पुष्कलं पुनः ॥ ३८ ॥
ज्ञेयं स्वादूदकाद्बाह्ये लोका लोक इति स्मृतः ।
अन्तरे रक्त वर्ण स्याद् बाह्ये कृष्णः प्रकीर्तितः ॥ ३९ ॥
दशकोटिमिओत् ज्ञेयः क्रीडार्थं स्याद्दिवौकसाम् ।
तस्माच्चाद्रिवरो ज्ञेयो लोका लोक इति द्विजाः ॥ ४० ॥
सहस्रदश विस्तीर्णो देवानामाश्रमो मतः ।
हिमा चले पिशाचाःस्युस्तेषां नामान्यमूनिवै ॥ ४१ ॥
ध्वजश्चण्डस्य कंलासः कदली बक एव च ।
वडवामुखो द्विपादः कारकः स्मृतः ॥ ४२ ॥
ज्वाला च कुम्भपात्रश्च तथा कुम्भी प्रतुन्दिकः ।
प्रतुन्दिकोप वीरौ च प्रवीरो लूखल स्मृतः ॥ ४३ ॥
उलूखली मर्कटीस्यान्मर्कटश्चक्र षण्डकः ।
चक्र षण्डी पाणिपत्रः पाणिपत्री च वासुकः ॥ ४४ ॥
वासुकिः पांसुकृत्पांसुमथनी निपुणो मतः ।
निपुणा बलिभुग् ज्ञेया पश्चादुच्छेषषा मता ॥ ४५ ॥
प्रस्कन्दः स्कन्दिका प्रोक्ताश्चतुस्त्रिंशदुदाहृता ।
मांसेनान्नेन संपूज्य मद्यैः प्रतिसरादिभिः ॥ ४६ ॥
श्वेता चले दितसुता दानवाश्च समीरिताः ।
हिरण्य कशिपुर्नाम्ना हिरण्याक्षो द्वितीयकः ॥ ४७ ॥
एतौ दिति सुतौ ज्ञेयौ विप्रचित्तिरानन्तरः ।
द्विमूर्धा शम्बरश्चैव ततश्शङ्कुशिरा मताः ॥ ४८ ॥
यमश्च शङ्कुकर्णश्च द्विपादस्तदनन्तरः ।
गवेष्टिर्मेष वक्त्रश्च मखवान् कपिलोमतः ॥ ४९ ॥
वामनश्च मरीचिश्च तथेक्षुप उदाहृतः ।
भागोऽभागस्तथा ज्ञेयश्शालाग्रह इति स्मृता ॥ ५० ॥
दिक्क्षोभश्च सुकेशश्च केतुवीर्यश्शतहृदः ।
मन्त्रजिच्चाश्वजित् प्रोक्तस्तथा रजिरुदाहृदः ॥ ५१ ॥
देविजिच्चैक वक्त्रश्च सुबाहुर्वारको मतः ।
वैश्वानरस्सुलोभाच द्रविणश्च महाशिराः ॥ ५२ ॥
स्वर्भानुः पूषपूर्वश्च द्विभुजो घृतराष्ट्रकः ।
चन्द्रतापन संज्ञश्च सूक्ष्मो निश्चन्द्र एव हि ॥ ५३ ॥
स्वर्ण नाभस्ततः प्रोक्तो महागिरिरनन्तरः ।
आभिलोकः सुकेशश्च मलयो मलकस्तथा ॥ ५४ ॥
नयश्च नगमूर्धा च महोदर उदाहृतः ।
प्रमोदः कुमुदश्चाश्चग्रीवो वैश्रव संज्ञकः ॥ ५५ ॥
विरूपाक्षश्चरूपथो हरो राजा उदाहृतः ।
हिरण्य युक् शतमखश्शंबरश्शरभो मयः ॥ ५६ ॥
शरभयस्सूर्य संज्ञश्च चन्द्रमास्स उदाहृतः ।
चतुष्षष्टिश्च संज्ञानां पूजाश्चैषां च पूर्ववत् ॥ ५७ ॥
शृङ्गवत्यचले पूज्याः पितरसमुदाहृता ।
सुभास्वरामृताश्चाग्निष्वात्ता उपहुता मताः ॥ ५८ ॥
सोमपाश्च ततो ज्ञेया विज्ञेयाश्च सुकालिकाः ।
क्रव्यादा आज्यपाश्चैव पृथक् त्रय उदाहृताः ॥ ५९ ॥
सप्तभिश्च गणैरेक विंशतिस्संख्यया मताः ।
अग्निष्वात्ता बहिर्षदस्सोमाश्च ततो मताः ॥ ६० ॥
हविष्मन्तश्चाज्यपास्स्युस्तद्वदेव सुकालिकाः ।
अग्न्यनग्निर्हव्यवाहा हविस्सौम्या दशैव हि ॥ ६१ ॥
तिल तैलान्नकैर्मांसैः पूज्या प्रतिसरादिभिः ।
नीलाचले च ऋषयः संपूज्या काश्यपादयः ॥ ६२ ॥
काश्यपोऽत्र् र्वसिष्टश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
विश्वामित्रो जमदग्नि र्मरीचिश्च ततो मतः ॥ ६३ ॥
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चैवांगिरा भृगुः ।
सनत्कुमारस्सनकः सनन्दश्च सनातनः ॥ ६४ ॥
दक्षोऽथ जैगीषीव्यश्च दहनैकत एव च ।
द्वितस्त्रितोऽथ जाबाली दुर्वासा दुर्वनीतकः ॥ ६५ ॥
कण्.वः कात्यायनो मार्कण्डेयो दीर्घतमो मतः ।
शुनश्शेफो विदुरथस्साध्वं स्संवर्त इत्यपि ॥ ६६ ॥
च्यवनः पराशरश्चैव ततो द्वैपायनस्ततः ।
यवक्रीतदेवरातौ देवराजोऽजकस्तथा ॥ ६७ ॥
चत्वारिंशच्च मुनयो गन्धैः प्रतिसरादिभिः ।
ऋग्यजुस्साम मन्त्रैर्वा पूज्या वा स्वस्वनामभिः ॥ ६८ ॥
निषधे पर्वते नाना अनन्ताद्या उदाहृतः ।
अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षः कार्कोटकः स्मृतः ॥ ६९ ॥
पद्मश्चैव महापद्म शङ्खपालोऽष्टम स्मृतः ।
गुलिकश्च यजेदष्ट विमिश्रैर्गन्ध पुष्पकैः ॥ ७० ॥
सितामधुघृतं दत्वा दद्यात् प्रतिसरादिकम् ।
देवा पूज्याः महामेरौ त्रस्त्रिंशच्च ते मताः ॥ ७१ ॥
धरो घ्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः ।
प्रत्युषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टा विमे मताः ॥ ७२ ॥
अजैकपादर्हिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बको नाम रुद्रकः ॥ ७३ ॥
सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
रुद्रा एकादश प्रोक्ता इन्द्रो धाता भगोऽर्यमा ॥ ७४ ॥
त्वष्टा मित्रश्च वरुणो विवस्त्वांस्तु ततं परः ।
सविता पूषांशुमान् विष्णु र्द्वादशार्का उदाहृताः ॥ ७५ ॥
प्रजापतिर्वषट्कार त्रयास्त्रिंशच्च देवताः ।
यष्ट्वा प्रणामधूपैश्च घृताहुतिभिरेव च ॥ ७६ ॥
दद्यात् प्रतिसरार्घ्यं च हेमकूटाख्य पर्वते ।
गन्धर्वाप्सरसः पूज्याः चित्र सेनाग्निसेनकः ॥ ७७ ॥
सुवर्णो गणपश्चैव धृतराष्ट्रस्ततः परम् ।
सूर्यवर्चा युगपुत्रो सुशिरामर नन्दिनौ ॥ ७८ ॥
द्वेधामतिश्चित्ररथं पर्जन्यश्च ततो मतः ।
उर्वीशश्च कलिश्चैव पर्वतो नारदस्तथा ॥ ७९ ॥
साधनश्चैव सन्धिश्च कुहरश्च करालकः ।
कृतवीर्यो ब्रह्मचारी सुपर्णो मीन इत्यपि ॥ ८० ॥
हिरण्यश्च सुचन्द्रश्च गन्धर्वासप्तविंशतिः ।
अकृतयश्चोदयन्त्यो गन्धवत्यस्ततः परम् ॥ ८१ ॥
ऊर्जा युवतयश्चैव हेतुकाया उदाहृताः ।
स्तवाश्चैवामृता मोदाः सुशिवास्तु ततः परम् ॥ ८२ ॥
रूपाश्च भीरवाश्चैव शौर्याः सत्याश्चतुर्दश ।
मेनका सहजन्या च तत्पूर्वा पुञ्जिकस्थला ॥ ८३ ॥
घृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्तिका ।
प्रम्लोचन्त्युनुम्लोचन्ती मोचयन्त्य नुगा ततः ॥ ८४ ॥
रुर्द्रारुण प्रिया चैव अत्रसा सुभगा ततः ।
दास्यरिष्टा मनोवर्ती सुकेशाच तिलोत्तमा ॥ ८५ ॥
अग्निभत्री च हेमा वै मेनका चोर्वशी ततः ।
चौर्विंशति संख्याताः सुगन्धैश्च् सुमाल्यकैः ॥ ८६ ॥
यष्ट्वाप्रतिसराद्यं हेमाढ्य पर्वते ततः ।
यक्षान्संपूज्येत्ते च महावैश्रवणस्तथा ॥ ८७ ॥
माणिभद्रश्च सुशिराः पञ्चभिच्च विभण्डकः ।
विधृतः पूर्णभद्रोऽठ विरूपाक्षोऽष्टयक्षराट् ॥ ८८ ॥
सर्ववर्णक बलिभिः पूज्य सूत्रादि कंददेत् ।
ततो नीलाचले सिद्धा मन्त्रज्ञो मन्त्रवित्तमः ॥ ८९ ॥
प्राज्ञोऽथ हषराजश्च सिद्ध पूजित एव च ।
सिद्धि मत्परमस्सिद्धस्तथा केसरभद्रकः ॥ ९० ॥
एतानष्टौ यजेत् सिद्धान् बलिभिस्सर्ववर्णकैः ।
दद्यात् प्रतिसराद्यं तु मेरौ नवग्रहान्वितम् ॥ ९१ ॥
नक्षत्रैर्वीर विघ्नेश संयुक्तान् मात्रृभिस्सह ।
ब्रह्म विष्णु महादेव विशाखांश्चैव लोकपैः ॥ ९२ ॥
सहिताभिस्सुरस्त्रीभिर्दस्त्रादिभिः समन्वितम् ।
संयजेद् बलिभिस्सार्धं वर्णकैः क्रमशस्तथा ॥ ९३ ॥
दद्यात् प्रतिसराद्यं च तेषां नामान्यमूनि वै ।
आदित्यश्चैव सोमश्च अक्ङरक बुधौ ततः ॥ ९४ ॥
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च अर्की च राहु केतुकौ ।
एते नवग्रहाः प्रोक्ताः कृत्तिका वै ततः पराः ॥ ९५ ॥
पूर्वाषोढोत्तराषाढाभिजिच्छ्रोणा च पश्चिमे ।
धनिष्टा शतभिषक् चैव पूर्वाभाद्रपदा पुनः ॥ ९६ ॥
उत्तराभाद्रपादा च रेवत्यश्वयुजौ मतौ ।
भरण्या चोत्तरस्यां तु ब्राम्ही माहेश्वरी ततः ॥ ९७ ॥
वाराही वैष्णवी चैव कौमारी च ततो मताः ।
माहेन्द्री चैव चामुण्डी वीरभद्र गणाधिपौ ॥ ९८ ॥
स्कन्दो विष्णुर्महादेवो ब्रह्मा चैव विशाखकः ।
इन्द्रानलयमाश्चैव निर्-ऋति र्वरुणस्तथा ॥ ९९ ॥
वायुश्च धनदश्चैव ईशानश्चाष्टमो मतः ।
शची भाजीवनस्कन्दा धूम्रा मण्डल वर्तिनी ॥ १०० ॥
पूर्णा चैव सिनीवाली कुहू राकानुमत्यपि ।
आयता व्ययनी चैव प्रज्ञा मेना बला ततः ॥ १०१ ॥
एताः सुरस्त्रियः प्रोक्ता स्संख्यया च चतुर्दश ।
नासत्या वश्विनौ दस्त्रौ क्रमशस्संयजेत् बुधः ॥ १०२ ॥
प्रतिसरं च वस्त्रं च पताका भूषणं तथा ।
यज्ञोपवीतं सर्वेभ्यः प्रदद्याच्च गुरूत्तमः ॥ १०३ ॥
सार्व वर्णिक मित्युक्तं पञ्चवर्ण हविस्ततः ।
ततः पश्चिमवेद्यां तु घृतेना पूरितान् घटान् ॥ १०४ ॥
ससूत्रान् सापिधानांश्च सवस्त्रान् पल्लवान्वितान् ।
अष्टाविंशतिमष्टौ वा अष्टोत्तरशतं तु वा ॥ १०५ ॥
संस्थाप्य निश्चलं तस्य चतुष्कोणेषु षोडश ।
सूत्रवस्त्रादि संयुक्तांस्तेषु द्रव्याणि विन्यसेत् ॥ १०६ ॥
ज्योतिष्टोमत्रयं पूर्वं अभया चापराजिता ।
जीवा विश्वेश्वरी वारा समाङ्गा विजया तथा ॥ १०७ ॥
सहा च सहदेवा च पूर्णकोशा शतावरी ।
अरिष्टा च शिवा भद्रा कुंभेष्वेतानि विन्यसेत् ॥ १०८ ॥
ब्राह्मी क्षमायुजा चैव सर्व बीजानि काञ्चनम् ।
मङ्गलानि यथालाभं सर्वौषधि रसांस्तथा ॥ १०९ ॥
रक्तानि सर्व गन्धांश्च बिल्वं च सविकङ्कतम् ।
प्रशस्त नाम्न्यश्चौषध्यो हिरण्यं मङ्गलानि च ॥ ११० ॥
आदावाडुहं चर्म जरया संभृतायुषः ।
प्रशस्त लक्षणं भूतं प्राचीनग्रीव मस्तकम् ॥ १११ ॥
ततो भूपस्य यौषव्य चर्मालोहित मक्षतम् ।
सिंहस्यापि तृतीयं च व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥ ११२ ॥
चत्वार्येतानि चर्माणि तस्यां वेद्या मुपस्तरेत् ।
पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैः मृत्युजिन्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ११३ ॥
तदूर्ध्वे स्थापयेद् भद्र पीठ सिंहासनस्थितम् ।
सौवर्णं राजतं ताम्र निर्मितं क्षीर वृक्षजम् ॥ ११४ ॥
सपाद सार्ध हस्तोच्चं हस्तोत्सेधमितं तु वा ।
सार्वभौमस्य तच्छ्रेष्टं मण्डलीकस्य कन्यसम् ॥ ११५ ॥
अनन्तरचितं मध्यमेवं वा परिकल्पयेत् ।
श्रेष्ठमध्यादि भेदेन सर्वं वैकस्य संमतम् ॥ ११६ ॥
तदूर्ध्वे विन्येत्पुष्पं सौवर्ण तस्य मध्यमे ।
कृतस्नानं विलिप्ताङ्गं सर्वालंकार संयुक्तम् ॥ ११७ ॥
निवेशयेन्नृपेन्द्रं तु पुरन्दर मुखं गुरु ।
दैवज्ञं मन्त्रिसामन्तैः पुरोहित मुखै र्वृतम् ॥ ११८ ॥
वेद पुण्याह घोषैश्च नृत्तवाद्य समन्वितम् ।
गेयमङ्गल शब्दैश्च शैवस्थापन पूर्वकैः ॥ ११९ ॥
अहतक्षौम वासोधृग् गुरुः पञ्चाङ्ग भूषणः ।
कम्बलेन समाच्छाद्याभिषिञ्चेदुत्तरा मुखः ॥ १२० ॥
आज्यं तैजसमुद्दिष्टं माज्यं पापहरं परम् ।
आजयं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्टिता ॥ १२१ ॥
भौमान्तरिक्षं दिव्यं वा यत्ते कलुषमागतम् ।
सर्वं तदाज्य संस्पर्शात्प्रणाशमुपगच्छ तु ॥ १२२ ॥
उद्धार्य कम्बलं न्यस्त्वा स्थापितैश्च घटाम्बुभिः ।
विविधैः फलपुष्पैश्च खादुभिश्च सुगन्धकैः ॥ १२३ ॥
अभिशिञ्चेन्नृपेन्द्रं तु मन्त्रेणानेन देशिकः ।
सुरास्वामभिषिञ्चन्तु ये च सिद्धाः पुरातनाः ॥ १२४ ॥
ब्रह्मा विष्णुष्व रुद्रश्च मरुतां साध्याश्च मरुतां गणाः ।
आदित्या वसवो रुद्राश्चाश्विनौ च भिषग्वरौ ॥ १२५ ॥
अदितिर्देवमाता च स्वाहा सन्धिस्सरस्वती ।
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः श्रीश्च सिनीवाली कुहुस्तथा ॥ १२६ ॥
नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च पक्षाहोरात्र सन्धयः ।
संवत्सरा दिनेशाश्च कलाः काष्टाः क्षणालवाः ॥ १२७ ॥
सर्वेत्वामभिषिञ्चन्तु कालस्या वयवाश्शुभाः ।
अदितिस्सुरसा चैव विनता कद्रुरेव च ॥ १२८ ॥
देव पत्न्यश्च याश्चोक्ता देवमातर एव च ।
सर्वास्त्वामभिषिञ्चन्तु शुभाश्चाप्सरसां गणाः ॥ १२९ ॥
वैमानिकास्सुरगणा मनवस्सागरैस्सह ।
सरितश्च महाभागाः किन्नराः पुरुषास्तथा ॥ १३० ॥
वैखानसा महाभागा द्विजा वैहायसाश्चये ।
सप्तर्षयस्सदाराश्च ध्रुवस्थानानि यनि च ॥ १३१ ॥
मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ।
भृगुस्सनत्कुमारश्च सनकोऽथ सनन्तनः ॥ १३२ ॥
सनातनश्च दक्षश्च जैगीषव्योऽथ जापालिः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो जाबालि काश्यपौ ॥ १३३ ॥
दुर्वासा दुर्विनीता च कण्वः कात्यायनस्तथा ।
मार्कण्डेयो दीर्घतमाश्सुनश्शेफो विदूरतः ॥ १३४ ॥
और्वः संवर्तकश्चैव च्यवनोऽत्रिः पराशरः ।
द्वैपायनो यवक्रीतो देवरातस्सहानुजः ॥ १३५ ॥
एते वान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तनाशुभाः ।
तोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वोत्पात निबर्हणैः ॥ १३६ ॥
एतैराथर्वणैरन्ये रुद्राध्यायेन वा गुरुः ।
महारौहिण कूश्माण्डैः कुबेरहृदयैस्सह ॥ १३७ ॥
जप्त्वा हिरण्य वर्णेति चापो हिष्टेति मन्त्रतः ।
जप्त्वा शिवमघोरं वा मृत्युञ्जयमथापि वा ॥ १३८ ॥
अभिषिञ्चेत् क्षितीशं तु निरीक्ष्य स्नापयेत्ततः ।
कार्पास वस्त्र युगलं दधानः क्षत्रियाधिपः ॥ १३९ ॥
ततः पुण्याह शब्दैश्च शङ्खतूर्यरवान्वितम् ।
आचाम्याभ्यर्चयेद्देवान् स्वगुरुं ब्राह्मणानपि ॥ १४० ॥
ततोऽर्चयेद्ध्वजं शस्त्रं श्वेतच्छत्रं स्वकीयकम् ।
अन्योन्यं च तदङ्गानि पूजयेत्पूर्वमन्त्रतः ॥ १४१ ॥
परिवर्त्य वस्त्रयुगलं सर्वाभरण भूषितम् ।
सर्वालंकार संयुक्तं होमवेदीं प्रविश्य च ॥ १४२ ॥
वृषस्य पृषदंशस्य रुरोश्च पृषतस्य च ।
सिंहस्य व्याघ्र संज्ञस्य चर्माण्यास्तीर्य तत्र च ॥ १४३ ॥
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि मुखस्थाने गुरूत्तमाः ।
होमंकुर्यात् समिद्भिश्च सर्पिभिश्च शतं शतम् ॥ १४४ ॥
पलाश समिधो मृत्युजित्परमो मतः ।
होमान्ते प्राञ्जलिर्भूत्वा ब्रूयाद्देवं गुरूत्तमः ॥ १४५ ॥
यान्तु देव गणास्सर्वे पूजामादाय पार्थिवात् ।
सिद्धिं दत्वा तु विपुलां पुनरागमनाय च ॥ १४६ ॥
तत्काले दक्षिणां दद्यात् गुरवे प्रीतिकारणम् ।
नृपेन्द्रो ब्राह्मणेभ्यश्च दद्याद्दानं विशेषतः ॥ १४७ ॥
ततो बन्धाद्विमुच्येत जनान्सर्वान्नराधिपः ।
प्रणम्य देवं देवेशं तस्मै ग्रामादि काञ्चनम् ॥ १४८ ॥
दत्वा सन्तुष्ट चित्तस्तु ककुटादि विभूषितः ।
ततो मातङ्गमारुह्य प्रविशेद्भवनं प्रति ॥ १४९ ॥
सर्वोत्पातविनाशार्थं सर्वरोगनिवृत्तये ।
सार्वभौम प्रसिद्ध्यर्थं आयुरारोग्यसिद्धये ॥ १५० ॥
सर्व शत्रु विनाशार्थं विजयार्थं नृपस्य तु ।
पुष्याभिषेकं प्रत्यब्दं पुण्यस्थाने समाचरेत् ॥ १५१ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे पुणाभिषेक विधिर्नाम अशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== एकाशीतितमे पटले ग्रह यज्ञ विधिः ==
<poem>
ग्रह यज्ञं प्रवक्ष्यामि ग्रहाणां प्रीतिकार्णम् ।
सर्वदुःखं च सर्वेषां ग्रहचाराद्यतो भवेत् ॥ १ ॥
नवभागी कृते क्षेत्रे मण्डपादौ गृहेऽपि वा ।
पूजयित्वा तु जुहुयात् देशिको दीक्षितैस्सह ॥ २ ॥
अर्क स्सोम कुजरसौम्यो जीवः शुक्रः शनैश्चरः ।
राहू केतू नवैव स्यूः पूजयेत् स्वस्वनामतः ॥ ३ ॥
प्रणवादि नमोन्तेन मण्डले संयजेत् गुरुः ।
तच्च वृत्तं चतुष्कोणं त्रिकोणं बाण संयुतम् ॥ ४ ॥
दीर्घाश्रं पञ्चकोणं च चापाङ्ग शूर्प सन्निभम् ।
ध्वजाभं मण्डलं प्रोक्तं ग्रहाणां वर्ण उच्यते ॥ ५ ॥
भास्करङ्गारकौ रक्तौ श्वेतौ शुक्र निशाकरौ ।
सोमपुत्रो गुरुश्चैव ताबुभौ पीतजौ स्मृतौ ॥ ६ ॥
कृष्णं शनैश्चरो विद्यात् राहु केतु तथैव च ।
ध्या त्वैवं पूजयेद्विद्वान् गन्धैः पुष्पैरनु क्रमात् ॥ ७ ॥
सर्वेषां गुग्गुलु धूपस्तैलेनाथ घृतेन वा ।
दीपः प्रोक्ततस्तु नैवेद्यं शलि संभव मुच्यते ॥ ८ ॥
चर्वर्थमपि शाली स्यात् होमे गव्यं घृतं मतम् ।
कुण्डे वा स्थण्डिले वापि पूजास्थानं प्रकल्पयेत् ॥ ९ ॥
होमं कुर्यात्समित्सर्पिस्तिले नैव समायुतम् ।
अर्क पलाशः खदिरस्त्वपामार्गो यथाक्रमम् ॥ १० ॥
अश्वत्थोदुम्बरौ चैव शमी दूर्वा कुशस्समित् ।
पलाशः खदिरो वाथ स्वस्मित् कुश संभवे ॥ ११ ॥
क्षीर वृक्ष समुद्भूताथवा तौ प्रशंसितौ ।
स्रुक् स्रुवौ लक्षणोपेतौ पलाश दल जावथ ॥१२ ॥
होत्रृणां दक्षिणां दद्यात् तदन्ते फलसिद्धये ॥ १३ ॥
इति कामिकाख्ये महातन्त्रे ग्रहयज्ञ विधिः एकाशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== द्वयशीतितमे पटले प्रतिसर विधिः ==
<poem>
राज्ञां प्रतिसरं वक्ष्ये सर्वमङ्गल कर्मणि ।
निर्दिष्ट दिवसात्पूर्व रात्रे कौतुक बन्धनम् ॥ १ ॥
विदध्याद्देशिकश्शुद्धः कृत्वा च सकलीकृतः ।
स्थण्डिलं शालिना कृत्वा तदूर्ध्वे स्थालिकां न्यसेत् ॥ २ ॥
श्वेत तण्डुल संपूर्णं पुण्याह प्रोक्षणान्वितम् ।
यज्ञ सूत्रं च वलयं अङ्गुलीयकमेव च ॥ ३ ॥
कृत्वा प्रतिसरं स्वर्ण पुष्पं हेममयं शुभम् ।
प्रक्षाल्यस्त्रेण चार्घ्येण तण्डुलोर्ध्वे विनिक्षिपेत् ॥ ४ ॥
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैः मन्त्रयेन्मनुभिः क्रमात् ।
ईशानेन शिरः पुष्पं वर्मणा ब्रह्मसूत्रकम् ॥ ५ ॥
वलयं हृदयेनैव तद्वदेवाङ्गुलीयकम् ।
बहुरूपेण वा सर्वं मन्त्रयेद्देशिकोत्तमः ॥ ६ ॥
कौतुकं हृदयेनैव तेनैव भसितं तथा ।
चन्दनेन विमिश्रं तदैशान्यां स्थापयेद् गुरुः ॥ ७ ॥
मध्यादि सोम पर्यन्तं पुष्पाद्यं विनिवेशयेत् ।
ताम्बूलं दापयेद्वाथ पुरुषाख्य मनुं स्मरन् ॥ ८ ॥
दूर्वाग्रं केवलं निर्मितं राजतं तु वा ।
आग्नेये नै-ऋते न्यस्त्वा हृदयेनाभि मन्त्रयेत् ॥ ९ ॥
पटै राच्छादयित्वा तु नगरीं भ्रामयेत्ततः ।
सर्वालङ्कार संयुक्तं मातङ्कोपरि संस्थितम् ॥ १० ॥
मुहूर्ते समनु प्राप्ते गुरुर्दैवज्ञ संयुतः ।
पुरोहितमुखैर्विप्रैरन्वितस्सर्व मङ्गलः ॥ ११ ॥
कृतशौचं विलिप्ताङ्गं क्षौमवस्त्रोत्तरीयकम् ।
सर्वाभरण संयुक्तं सर्वालङ्कार संयुतम् ॥ १२ ॥
सिंहासनादौ नृपतिं पूववक्त्रं निवेशयेत् ।
पुण्याह प्रोक्षणं कृत्वा पुष्पाद्यं पूर्वमन्त्रतः ॥ १३ ॥
दत्वा नृपस्य सर्वं तु मृत्युजिन्मन्त्रमुच्चरन् ।
बध्वा दक्षिण हस्ते तु कौतुकं सौम्यदिङ्मुखः ॥ १४ ॥
सर्वात्मानं समुच्चार्य भस्म दत्वा गुरूत्तमः ।
ईशानाद्यौर्यथा न्यायमथवा परिकल्पयेत् ॥ १५ ॥
बृहत्सामक पूर्वन्तु पठित्वादौ समुच्चरन् ।
नालिकेर फलान्यत्र लाजपुष्पादिभिः सह ॥ १६ ॥
समन्तात् स्थापयित्वा तु कुर्यात्प्रतिसरं गुरुः ।
देशिकं पूजयेत्कर्ता दैवज्ञं च पुरोहितम् ॥ १७ ॥
ब्राह्मणानपि सर्वांश्च ततो मङ्गलवाचकैः ।
अनेन विधिना कुर्याद्देवदेवस्य शूलिनः ॥ १८ ॥
अन्येषामपि देवानां चतुर्णामपि वर्णिनाम् ।
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे प्रतिसार विधिर्नाम द्वयशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== त्रयशीतितमे पटले तुलारोह षोडश दानि विधिः ==
<poem>
वक्ष्ये षोडशदानानि सर्वकामार्थ सिद्धये ।
ब्राह्मणादि चतुर्णां तु भूमीन्द्राणां विशेषतः ॥ १ ॥
ग्रहणादिषुकालेषु शुभे देशे विशेषतः ।
हस्तविंशति मानेन अष्टांशेन द्विरष्टभिः ॥ २ ॥
कूटं वा मण्टपं वाथ तन्मध्ये वेदिका नयेत् ।
नवष्ट्सप्तहस्तेव द्विहस्ताद्यार्धहस्ततः ॥ ३ ॥
विस्तारेणोच्छ्रयेणापि द्वादशस्तम्भसंयुतम् ।
तद्बाह्ये नव कुण्डानि चतुरश्राणि तानि च ॥ ४ ॥
चतुर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरण भूषितम् ।
दर्भमालासमायुक्तं दिग्ध्वजैश्च समन्वितम् ॥ ५ ॥
अष्टमङ्गलसंयुक्तं वितानेनोपशोभितम् ।
सामान्यमेतदाख्यातं तुलाभारादिके द्विजाः ॥ ६ ॥
बिल्वाश्वत्थपलाशास्स्युर्यज्ञ वृक्षश्चये म्तः ।
पनसाम्रसमुद्भूताः खादिरो वा प्रशस्यते ॥ ७ ॥
एकदारुमयस्सर्वस्त्वथा मिश्र इष्यते ।
सप्तषट् पञ्चहस्तैश्च पार्श्वस्तम्भोच्छ्रभौ मतौ ॥ ८ ॥
उत्तरस्तु तदूर्ध्वे स्यात् षडष्टायाम संयुतम् ।
अङ्गुलत्र्य हान्या तु नवधा मानमीरितम् ॥ ९ ॥
पार्श्वस्तम्भ विशालेन विस्तारोत्सेधसंयुतम् ।
पादाधिकस्त्रिपादो वा उत्सेधः परिकीर्तितः ॥ १० ॥
द्विहस्तं वा त्रिहस्तं वा तयोरन्तरमानकम् ।
तुलादण्डस्य दीर्घं स्याद्विष्कम्भस्तु दशाङ्गुलः ॥ ११ ॥
अङ्गुलेनाधिको वापि हीनो वा विस्तरो भवेत् ।
षट्त्रिंशन्मात्र संयुक्तमायामं वाथ दैर्घ्यकम् ॥ १२ ॥
अष्टाङ्गुलेन विस्तारस्त्वथ पञ्चयवान्वितः ।
षट्त्रिंशन्मात्रनाहस्तु मध्यमे तु विधीयते ॥ १३ ॥
अग्रे मूले च मध्ये वा हेमपट्टैर्विभूषयेत् ।
तुलादण्डे प्रकर्तव्यमवलम्बनकत्रयम् ॥ १४ ॥
ताम्रेणाथ प्रकर्तव्यमायसेनाथवा भवेत् ।
मध्ये चोर्ध्वे मुखं कार्यं त्ववलम्बस्सुशोभनः ॥ १५ ॥
जिह्वामेकां तुलामध्ये तोरणस्य प्रकल्पयेत् ।
उत्तरस्य तु मध्ये तु अयश्शङ्कु दृढं नयेत् ॥ १६ ॥
शङ्कुं सुषिर संपन्नं वलयेन समन्वितम् ।
सप्ताष्टषट्शतेनाथ ताम्रेणाधारको प्रभोः ॥ १७ ॥
एकाङ्गुल प्रमाणाढ्यौ वेदरन्ध्रसमन्वितौ ।
चतुष्कुण्डल संयुक्तौ हस्तप्रमाण संमितौ ॥ १८ ॥
प्रादेशं वा चतुष्कं च षण्मात्रं स्यात् स्थलोपरि ।
यथा तथा विधेयौ तौ प्राक्पश्चिमगतावृतौ ॥ १९ ॥
स्तम्भद्वय शिखमानमुत्तरद्वार संइतम् ।
कुम्भमध्यादि संयुक्तावथवा परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
खात्वा पुरुषमात्रं तु न्यस्त्वा पादशिलां समाम् ।
तदूर्ध्वे स्थापयित्वादौ वालुकाभिर्दृढं नयेत् ॥ २१ ॥
एवं सर्वं समापाद्य शिल्पिमोक्षावसानके ।
पुण्याहं वाचयित्वा तु मण्डपे समलंकृते ॥ २२ ॥
मङ्गलाङ्कुर संयुक्ते नानाफल समन्विते ।
मण्डलं कारयेद्धीमान् सर्वतोभद्र संज्ञंकम् ॥ २३ ॥
वज्रादि शूल पर्यन्तं मण्डपस्याष्टदिक्षु च ।
शूलस्य वामदेशे चक्रं पद्मं दक्षिणे ॥ २४ ॥
मध्यमे देवदेवेशं वामे गौरी समायुतम् ।
संपूज्य गन्ध पुष्पाद्यैः ब्रह्माणं दक्षिणे यजेत् ॥ २५ ॥
वाम् संपूजयेद्विष्णुं समान्ताल्लोकपान्न्यसेत् ।
सूर्यं मध्येऽग्नि देशे तु भारकरंनै-ऋतेऽथवा ॥ २६ ॥
भानुं वायौ रविं चैशे दिवाकरमथार्चयेत् ।
उषां प्रभां तथा प्रज्ञां संन्ध्यां सावित्रिमर्चयेत् ॥ २७ ॥
मध्यादीशानपर्यन्तं गन्धपुष्पादिनार्चचेत् ।
विस्तारां मध्यमे देशे सुतरां वह्नि गोचरे ॥ २८ ॥
प्रभूतं विमलं सारमारध्यं पूर्वदेशतः ।
उत्तरान्तं च संपूज्य सुखं मध्ये प्रजूजयेत् ॥ २९ ॥
बोधनी वायुदेशे तु शार्वेत्वाप्यायनी यजेत् ।
रविं च मध्यमे देशे पूजयेद्देशिकोत्तमः ॥ ३० ॥
दीप्ताद्यां पूजयेत् शक्तीः पूर्वान्मध्यान्तमीरिताः ।
सोमादि केतुपर्यन्तं ग्रहानष्टौ प्रपूजयेत् ॥ ३१ ॥
ततो होम प्रकर्तव्यस्तद्विधानमिहोच्यते ।
प्रधान होमे देवेशं लोकपानष्ट दिक्षु च ॥ ३२ ॥
गायत्र्या होमयेन्मध्ये दिक्षु लोकेश मन्त्रतः ।
स्वाहान्तं प्रण्ववोपेतं स्वस्वनाम्नाद्विजोतमाः ॥ ३३ ॥
शिवाग्निं स्वस्व शास्त्रोक्तं संपाद्याग्नि मुखान्वितम् ।
लोकेश सहितं देवं समावाह्य समर्चयेत् ॥ ३४ ॥
नाडी सन्घान सम्युक्तं जयाद्यान्त समन्वितम् ।
समिच्चरु घृतोपेतं सहस्रं वा तदर्घकम् ॥ ३५ ॥
शतमष्टोत्तरंवाथ होतव्यं स्वस्व दिग्गजैः ।
शुद्ध पायसमुग्जन्नै श्वरुभिस्त्रिभिरन्तितम् ॥ ३६ ॥
क्षीराक्त दूर्वयाहोमं पञ्चविंशति संख्यया ।
मृत्युञ्जयं समुच्चार्य वास्तु होममथा चरेत् ॥ ३७ ॥
बहुरूपेण कर्तव्यं पार्यश्चितं शतं शतम् ।
मण्डले पुजितान्सर्वान् देवानभ्यर्च्य होमयेत् ॥ ३८ ॥
पूर्णा कृत्वा पुरेशानां क्रियामत्र समाचरेत् ।
सहस्र कलशार्द्येश्च संस्नाप्य परमेश्वरम् ॥ ३९ ॥
महा पूजा च कर्तव्या प्रभूत हविषान्विता ।
पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः क्षीराद्यैः स्नपनं तु वा ॥ ४० ॥
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चात् तुलारोहणमाचरेत् ।
आहूय नृपतिं स्नातं शुक्लवस्त्रानुलेपनम् ॥ ४१ ॥
सर्वा भरण संयुक्तं शुक्लमाल्यविभूषितम् ।
कृतप्रतिसरं शान्तं खड्ग खेटक धारिणाम् ॥ ४२ ॥
आहूय शिवतोयेन प्रोक्ष येच्छिव मूच्चरन् ।
पुण्याहप्रोक्षणं पूर्वं भूतशुद्धि पुरस्सरम् ॥ ४३ ॥
सकलीकरणं कृत्वा रोपयेन्मन्त्रमुच्चरम् ।
रुद्रगायत्रि संज्ञंतु यजमानस्तदा जपेत ॥ ४४ ॥
घटिकार्घं तदर्घं वा तत्रैवायनमाचरेत् ।
पूर्वदिक स्थान मध्यस्थ पश्चिमालि मुखोय था ॥ ४५ ॥
आलोक्य काञ्चनंतत्स्थं कूर्च हस्तो हरंस्मरन् ।
वेदातोद्य समायुक्तं नृत्तगीत समन्वुतम् ॥ ४६ ॥
जयमङ्गलसंयुक्तं तत्सुवर्णसमं यदि ।
स्वकायेन तदायेन तुलारोहः कृतोभवेत् ॥ ४७ ॥
शतमर्धं तदर्ध वा श्रेष्ठाद्यमधिकं वरम् ।
देवेन्द्रं वाथकर्तारं तुलारोहणमाचरेत् ॥ ४८ ॥
देशिकं पूजयेत्पश्चाद्वस्त्रकाञ्चन भूष्णैः ।
होतृंश्च दक्षिणां तेभ्यः प्रदद्याद्विधिपूर्वकम् ॥ ४९ ॥
शतनिष्कं तदर्धं वा तदर्घं काञ्चनस्य तु ।
ऋतित्विग्भ्यश्चैव सर्वेभ्यो दशनिष्काः प्रकीर्तिताः ॥ ५० ॥
यागोपयुक्तं यद्द्रव्यं देशिकाय प्रदापयेत् ।
शिवार्चकस्य पूजा च प्राग्व देव समीरिता ॥ ५१ ॥
तस्यापि दक्षिणा शास्त्रे पञ्चाशन्निष्क संमिता ।
तुलाधि रोहितं वित्तं ब्राह्मणेभ्यः प्रदापयेत् ॥ ५२ ॥
मद्भक्तेभ्यो विशेषेण तदर्धवा प्रकल्पयेत् ।
देशिकेभ्यो विशेषेण दद्यान्छ्रद्धा समन्वितः ॥ ५३ ॥
तत्काले विसृजेत् बद्धान् कारागृहनिवेशितान् ।
यत्र कर्म करास्तेषां पृथङ्निष्कं प्रतापयेत् ॥ ५४ ॥
एतत् सामान्य मुद्दिष्टं दानानां द्विजयत्तमाः ॥ ५५ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे तुलारोहणदानविधिः त्रयशितितमः पटलः ॥
</poem>
== चतुश्शीतितमे पटले हिरण्य गर्भ दानविधिः ==
<poem>
हिरण्य गर्भं वक्ष्यामि दानं सर्वार्थ सिद्धिदम् ।
कुर्यात्सहस्रनिष्केण त्वधः पात्रं हिरण्यतः ॥ १ ॥
तदर्धेनोर्ध्वपात्रं तु सहस्रेण द्वयं तु वा ।
त्रिपादं वार्ध मानं वा सपादं सार्धमेव वा ॥ २ ॥
द्विगुणं वा प्रकर्तव्यं यथालाभं तु वा भवेत् ।
वृक्षजं वाथ तत्कृत्वा स्वर्णपट्टैश्च वेष्टयेत् ॥ ३ ॥
तिथ्यङ्गुलं तु मूलं स्यादेकैकाङ्गुलवर्धनात् ।
एकोन त्रिंशमात्रं तु मूलविस्तार इष्यते ॥ ४ ॥
एकपञ्चाशदारभ्य व्योममात्रविवर्धनात् ।
पञ्चसप्तत्रिमात्रान्तं तदुत्सेधः प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥
विकारांशं तु तन्कृत्वा एकैकांश विवर्धनात् ।
अर्धाधिकं तु विस्तारा दास्य विस्तार इष्यते ॥ ६ ॥
अथ पादसमायुक्तो भित्तेः पादस्य निर्गमः ।
त्रिमात्रान्नवमात्रान्तं निर्गमे मानमिष्यते ॥ ७ ॥
पादुकोत्सेधमानं तु तदर्धं पादमेव वा ।
त्रिपादं वा समं वापि फलकाधनमिष्यते ॥ ८ ॥
पादुकोपरि दीर्घं वा विस्तारो भित्तिबाह्यतः ।
मायान्ता वा प्रकृत्यन्ता फेलाव्याप्तिरिहागमे ॥ ९ ॥
शिवान्तमूर्ध्वपात्रं स्यात् मध्ये पुरुषरूपवत् ।
आत्मानं भावयेद्विद्वांस्तद्विधान मिहोच्यते ॥ १० ॥
स्थानं च वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ।
कृत्वातु पूत्ववत्तस्य मध्ये शालिं विनिक्षिपेत् ॥ ११ ॥
तदूर्ध्वे विन्यसेत्फेलां नववस्त्रैर्निवेष्टिताम् ।
नीरन्ध्रं माषकल्पेन कृत्वा गव्येन पूरयेत् ॥ १२ ॥
प्रत्येकं पञ्चभिर्वाथ तद्वत्पञ्चामृतैरपि ।
ब्रह्मभिः पूरयेद्विद्वानीशानाद्यैर्गुरूत्तमः ॥ १३ ॥
गायत्र्या पूजयेत्पश्चाद्यथा शिवमयं भवेत् ।
पूर्ववत्कारयेत्पूजां सामान्यं द्विजसत्तमाः ॥ १४ ॥
प्राङ्मुखः प्रविशेत् कर्ता गौरीगायत्रिकां जपेत् ।
छादयेत्तं प्धानेन गुरुश्शिवमनुं स्मरन् ॥ १५ ॥
तदा षोडशंसंस्कारान् गर्भाधानादिकान्गुरुः ।
कुर्यादनन्तरं वाथ तद्विशेषस्तु कथ्यते ॥ १६ ॥
कर्तारं भार्यया युक्तं सर्वालङ्कारशोभितम् ।
आनीय कुर्यात्तस्यैव गर्भाधानादिकाः क्रियाः ॥ १७ ॥
भार्यादक्षपुटे दूर्वारससेचन माचरेत् ।
एकविंशति संख्यातानुदुम्बर फलान्वितान् ॥ १८ ॥
कुशानानीय शक्त्याथ कुर्यात्सीमन्तकर्म च ।
त्रिंशन्निष्कमितां कन्यां सर्वालङ्कारशोभिताम् ॥ १९ ॥
भार्यापार्श्वे विनिक्षिप्य शिवादिभ्यो निवेदयेत् ।
भोजयेत्पायसैर्विप्रानन्नप्राशानकर्मणि ॥ २० ॥
हृल्लेखामन्त्रमुच्चार्य सर्व कर्म समाचरेत् ।
अनुक्तमत्र यत्कर्म तुलारोह वदाचरेत् ॥ २१ ॥
एवं यः कुरुते मर्त्यः सोऽनन्त फलमश्नुते ॥ २१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे हिरण्यगर्भादान विधिश्चतुश्शीतितमः पटलः ॥
</poem>
== पञ्चशीतितमे पटले तिलपर्वतदान विधिः ==
<poem>
तिलपर्वतदानं तु वक्ष्यते द्विजसत्तमाः ।
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकारहितं यथा ॥ १ ॥
बाह्यवीथ्यां च कुण्डान् प्रागुक्तविधिना नयेत् ।
पञ्चगव्येन संप्रिक्ष्य मण्डलं मध्यकल्पितम् ॥ २ ॥
संछाद्याहतवस्त्रैश्च द्रोणपुष्पं विकीर्य च ।
पुण्याह प्रोक्षणं दण्डं शतमात्रसमुच्छ्रितम् ॥ ३ ॥
वेण्वेदिकल्पितं तत्र विन्यसेद्देशिकोत्तमः ।
तिलांश्च निक्षिपेत्तत्र व्योमव्यापिनमुच्चरन् ॥ ४ ॥
दण्डात् प्रादेशमात्रं वा वस्वङ्गुलमथापि वा ।
कर्तव्यमधिकं सद्भिश्चतुरङ्गुलमेव वा ॥ ५ ॥
दण्डमानसमं वाथ हीनं नैव समाचरेत् ।
वस्त्रश्च वेष्टयेत् सर्वांस्तिलान् सद्यादिमन्त्रतः ॥ ६ ॥
देशं संक्ल्पयित्वा तु पूयत्तु विशेषतः ।
निक्षिपेत् पर्वतप्रान्ते मूर्तिपान् मूर्तिसंयुतान् ॥ ७ ॥
शर्वादिन् क्ष्मादिपूर्वांश्च निष्कत्रयविनिर्मितान् ।
तत्रस्थमर्चयेद्देवं तिलपर्वतमध्यगम् ॥ ८ ॥
अर्चयेच्च विधानज्ञो यजमानेन देशिकः ।
दर्शयेत् तिलमध्यस्थं देवदेवमुपापतिम् ॥ ९ ॥
अयं हि देवदेवेशस्सर्वेषां वृषभध्वजः ।
अस्मार्चने कृते सर्वं ध्रुवं भवति कल्पनम् ॥ १० ॥
अत्रानुक्तं तु यत् किंचिदर्चनं होममेव वा ।
स्नपनं देव देवस्य सहस्रकलशादिभिः ॥ ११ ॥
प्रागुक्तविधिना सर्वं तुलारोहवदाचरेत् ।
विसृज्य देवदेवेशं शिवाय शिवधर्मिणे ॥ १२ ॥
दद्यात्तिलजगं कर्ता जलदानपुरस्सरम् ।
अस्मात्परतरं दानं नास्तीह भुवनत्रये ॥ १३ ॥
अथवान्यप्रकारेण चाल्पद्रव्य महाफलम् ।
सर्वदा सर्वकाले च कर्तव्यमिह कथ्यते ॥ १४ ॥
गोमयालिप्तदेशोर्ध्वे वस्त्रायास्तीर्य देशिकः ।
तिलं भारग्रयं तत्र निक्षिपेद्दशबीजतः ॥ १५ ॥
कर्णिकाकेसरोपेतं पद्ममष्टदलान्वितम् ।
दशनिष्कोण कृत्वाथ तदूर्ध्वेनार्धमानतः ॥ १६ ॥
तन्मध्ये विन्यसेत्पद्मं तन्मध्ये पूजयेच्छिवम् ।
तदुत्तरे तदर्धेन कारयेत्तु मनोन्मनीम् ॥ १७ ॥
अष्टौ वामादिशक्तीश्च कृत्वा निष्कत्रयेण तु ।
अष्टौ विद्येश्वरान् बाह्ये तद्वत्स्वर्णमयेन वा ॥ १८ ॥
कृत्वा संपूज्य विधिवत् तत्सर्वं तिलसंयुक्तम् ।
दापयेच्छिवभक्तेभ्यस्तत्कर्त्रा देशिकोत्तमः ॥ १९ ॥
॥ इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे तिलपर्वतदान विधिः पङ्चाशितितमः पटलः ॥
</poem>
== षड्शीतितमे पटले सुवर्ण भूमिदान विधिः ==
<poem>
सौवर्णभूमिदानं तु वक्ष्येऽहं द्विजसत्तमाः ।
काञ्चनेन सहस्रेण चतुरश्रादिमेदिनी ॥ १ ॥
एकहस्त प्रमाणेन सप्तद्वीपसमन्विता ।
समुद्रपर्वतोपेता सर्वतीर्थसमन्विता ॥ २ ॥
मध्ये मेरुसमायुक्ता कर्तव्या शोभना यथा ।
अनेकमुनिसंयुक्तां नवखण्डां तु भावयेत् ॥ ३ ॥
पूर्ववद्देवपूजां च होमं चैव विशेषतः ।
मेर्वादीन् पूजयेत् स्वस्व बीजेनैव गुरूत्तमः ॥ ४ ॥
सहस्रकलशाद्यैश्च स्नापयेत्परमेश्वरम् ।
पूर्ववत्तस्य पूजा च विधेया द्विजसत्तमाः ॥ ५ ॥
शिवादिभ्यो प्रदातव्या मेदिनी स्वर्णनिर्मिता ॥ ५१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सुवर्णभूमिदान विधिः षड्शीतितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्ताशीतितमे पटले कल्पपादपदान विधिः ==
<poem>
कल्पपादपदानं तु वक्ष्येऽहं द्विजसत्तमाः ।
पादपं शतनिष्केण सुवर्णे समाचरेत् ॥ १ ॥
बहुशास्वासमोपेतं पत्रपुष्पसमन्वितम् ।
नानाफलसमायुक्तं सर्वशोभासमन्वितम् ॥ २ ॥
शाखासु बहुधा कुर्यान्मुक्तादामप्रलम्बनम् ।
छदनानि विचित्राणि कुर्यान्मरतकैर्द्विजाः ॥ ३ ॥
कारयेत् पल्लवानीह प्रवालैश्च विशेषतः ।
फलानि पद्मरागैश्च विविधानि समाचरेत् ॥ ४ ॥
नीलेन दण्डमूलं तु स्कन्धं वज्रेणकारयेत् ।
वैडूर्येन प्रकर्तव्यं द्रुमाग्रं पुष्यरागतः ॥ ५ ॥
मस्तकं च प्रकर्तव्यं गोमेदकमयं यथा ।
स्कन्धं वै कारयेद्विद्वान् सूर्यकान्तेन सुव्रताः ॥ ६ ॥
इन्दुकान्तेन वा वेदिं स्फटिकेन द्रुमस्य तु ।
वितस्तिमात्रमायामं वृक्षस्य परिकीर्तितम् ॥ ७ ॥
शाखाष्टकस्य मानं च विस्तारं चोर्ध्वतस्तथा ।
स्थापयेद् वृक्षमूले तु लिङ्गं लोकपसंवृतम् ॥ ८ ॥
मण्डपं वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ।
पूर्ववत् तद्विना कृत्वा तन्मध्ये स्थाप्य पादपम् ॥ ९ ॥
लोकपावृतिसंयुक्तमीशानं पूजयेद्गुरुः ।
ईश्वराय द्रुमं दद्यात् तदीयेभ्यो द्विजोत्तमाः ॥ १० ॥
अत्रानुक्तं तु यत्सर्वं तुलाभारवदाचरेत् ॥ ११ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे कल्पपादपदान विधिः सप्ताशितितमः पटलः ॥
</poem>
== अष्टाशीतितमे पटले गणेश दान विधिः ==
<poem>
गणेशदानं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ।
पूर्ववन्मण्टपं कुर्याद्वेदिकामण्डलान्वितम् ॥ १ ॥
तन्मध्यमे यजेद्देवं लोकपाल समावृतम् ।
तद्बाह्ये पूजयेद्ष्टौ विद्येशानष्टदिक्षु च ॥ २ ॥
सर्वे ते च सुवर्णेन निर्मिताश्च पृठक् पृथक् ।
तृतीयावरणोपेतान् गन्धपुष्पादिभिर्गुरुः ॥ ३ ॥
प्रधाने जुहुयादीशं विद्येशानष्टदिक्षु च ।
ईशानादिषु संस्थाप्य सप्तविप्रान् समर्चयेत् ॥ ४ ॥
उत्तरे पूजयेत् कन्यां गन्धपुष्पादिभिर्गुरुः ।
तेभ्यः पदद्याद्विद्येशान् स्वस्वमन्त्रैरनुक्रमात् ॥ ५ ॥
अत्रानुक्तं तु यत् किञ्चित् तुलारोहवदाचरेत् ॥ ६ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गणेश दान विधिः अष्टाशीतितमः पटलः ॥
</poem>
== एकोननवतितमे पटले हेम धेनुदान विधिः ==
<poem>
हेम धेनु प्रदानं तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
सर्व पाप हरं सर्व भय दुर्भिक्ष नाशनम् ॥ १ ॥
काञ्चनेन सहस्रेण तदर्धेनाथवा पुनः ।
तस्याप्यर्धेन वा कुर्याच्छतनिष्केण वा द्विजाः ॥ २ ॥
गोरूपं कारयेद्विद्वान् सर्व लक्षण सम्युतम् ।
पद्मरागं तु शृङ्गे स्यात् खुराग्रे वज्रमिष्यते ॥ ३ ॥
भ्रूमध्ये मौक्तिकं विद्याद्वडूर्यं पुच्छदेशके ।
पुष्परागं तु दन्तर्थं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ ४ ॥
गोरूपमेवं कृत्वा तु दशांशे नैव तस्य च ।
वत्सं तद्वत् समापाद्य पूर्ववन्मटपं नयेत् ॥ ५ ॥
वेदिका मण्डलोपेतं तन्मध्ये विन्यसेत्पशुम् ।
सवत्सां वस्त्र युग्मेन वेष्टयेद्देशिकोत्तमः ॥ ६ ॥
पूजयेद्गन्ध पुष्पाद्यैस्तद्गायत्र्या द्विजोत्तमाः ।
अर्चनं पूर्ववत्कुर्यात् होमं चैव विशेषतः ॥ ७ ॥
अथैकाग्नि विधानं वा समिदाज्य हविष्य युक् ।
क्षीराद्यः पूजयेद्देवं सहस्र कलशादिभिः ॥ ८ ॥
त्रिंऽसन्निष्कोऽथवा ज्ञेयो गुरोरेकाग्निकल्पने ।
अनुक्तं यद्भवेत् किञ्चित्तुलारोहवदाचरेत् ॥ ९ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे हेमदेनु दान विधिः एकोननवतितमः पटलः ॥
</poem>
== नवतितमे पटले लक्ष्मीदान विधिः ==
<poem>
महदैश्वर्य सिद्ध्यर्थं लक्ष्मीदानमिहोच्यते ।
काञ्चनेन सहस्रेण तदर्धेन तदर्धतः ॥ १ ॥
तदर्धेनाथवा कुर्यात् श्रीदेवीं लक्षणान्वितम् ।
अष्टोत्तर शतेनाथ निष्केणैनां प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
मण्डले विन्यसेल्लक्ष्मीं विष्ण्वोर्वामे यथा भवेत् ॥ ३ ॥
श्री मन्त्रेण यजेल्लक्ष्मीं श्री सूक्तेनाथवार्चयेत् ।
विष्णुं च विष्णुगायत्र्या गन्ध पुष्पादिनार्चयेत् ॥ ४ ॥
पूजयेच्छिव पूजां च होमं चैव विशेषतः ।
एक होमं तु वा कुर्यात् प्रगुक्त विधिना गुरुः ॥ ५ ॥
स्नपनं देव देवस्य सहस्र कलशादिभिः ।
पूर्ववत् विधिना कुर्यात् अनुक्तमिह यद्भवेत् ॥ ६ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे लक्ष्मीदान विधिः नवतितमः पटलः ॥
</poem>
== एकनवतितमे पटले तिलधेनु दान विधिः ==
<poem>
तिल धेनु विधिं वक्ष्ये सर्वकामार्थ साधनम् ।
पूर्ववन्मण्डलं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ॥ १ ॥
तस्याग्रे कारयेद्विद्वान् पद्मं तिलमयं शुभम् ।
अष्टद्रोणेन कर्तव्यं यद्वा भारेण कारयेत् ॥ २ ॥
वस्त्रैराछाद्य तन्मध्ये स्वर्णपद्मं विनिक्षिपेत् ।
त्रिंशन्निष्केण चार्धेन तदर्धेनाथवा भवेत् ॥ ३ ॥
पञ्च निष्केण वा कुर्यात् कर्णिकानालशोभितम् ।
तस्यैवोत्तरदिग्भागे ब्राह्मणान् रुद्र संख्यया ॥ ४ ॥
रुद्रानेकादशन् स्मृत्वा समावाह्य समर्चयेत् ।
विप्रान् द्वादश पूर्वे तु द्वादशादित्यमन्त्रतः ॥ ५ ॥
दक्षिणेत्वष्ट विद्येशान् बुधान् विप्रान् समर्चयेत् ।
षौडशैव तु गन्धाद्यैश्चचुर्दिक्षु च भावयेत् ॥ ६ ॥
अर्चयित्वाथ तन्मन्त्रैर्वस्त्रं प्रावरणानि च ।
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतां स्त्वास्तीर्य च तदश्रके ॥ ७ ॥
प्रत्येकं नववस्त्रं तु तस्मिन् खारि प्रमाणतः ।
तिलान्निक्षिप्य कांस्ये तु पात्रे नवफलेन तु ॥ ८ ॥
इक्षुखण्डं च दातव्यं गां च तेभ्यः क्रमेण तु ।
हेमशृङ्गामरोगां तु दद्याद्रौप्यखुरामथ ॥ ९ ॥
प्रतिशङ्गं तु निष्कं स्यात् खुरं तद्विगुणेन च ।
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ॥ १० ॥
तद्वत् पूजा च होमं च स्नपनाद्यं तथैव च ।
केवलं रुद्रदानं वा सूर्यदान मथापि वा ॥ ११ ॥
मूर्ति विघ्नेशदानं वा यथा वद्धिं प्रकल्पयेत् ।
पञ्चाङ्ग भूषणं पञ्च निष्केणात्र प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥
दक्षिणां पूर्ववद्दद्याद्दद्यादनुक्तं पूर्ववद्भवेत् ॥ १२१/२ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे तिलधेनुदानविधिरेकनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== द्विनवतितमे पटले सहस्रगोदान विधिः ==
<poem>
गवां सहस्र संख्यानां दानं वक्ष्यामि सिद्धये ।
सवत्सस्सगुणा एव संग्राह्या गुणवत्तराः ॥ १ ॥
अष्टौ संपूज्य शृङ्गेषु प्रतिशृङ्गं तु निष्कतः ।
शृङ्गं कृत्वा तु बध्नीयाद् राजतं खुरमेव वा ॥ २ ॥
कण्ठं निष्केण पट्टं च बध्वा दद्यातृणं ततः ।
मण्डपं वेदिकोपेतं मण्डलेन समन्वितम् ॥ ३ ॥
पूर्ववच्छिव पूजा च होमश्चात्र विधीयताम् ।
स्नपनं च शिवस्याथ सहस्र कलशादिभिः ॥ ४ ॥
शिवाय शिवविप्रेभ्यो दद्याद् गां दक्षिणायुताम् ।
दशनिष्कं तदर्धं वा तदर्धं निष्कमेव वा ॥ ५ ॥
दानकाले पठेत् स्तोत्रमिदं कर्ता तदुच्यते ।
गावो ममाग्रतोनित्यं गावः पृष्ठत एव मे ॥ ६ ॥
गावो मे हृदयं नित्यं गवां मध्ये वसाम्यहम् ।
अनुक्तमत्र यत्कर्म तुलाभारवशान्नयेत् ॥ ७ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे सहस्रगोदानविधिः द्विनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== त्रिनवतितमे पटले हिरण्याश्व दान विधिः ==
<poem>
हिरण्याश्व प्रदानं तु विजयार्थमिहोच्यते ।
अयुतस्याश्वमेधस्य फलाच्छ्रेष्ठमिदं मतम् ॥ १ ॥
अष्टोत्तर सहस्रेण तदर्धेनार्धमानतः ।
अष्टोत्तर शतेनाथ कृत्वाश्वं लक्षणान्वितम् ॥ २ ॥
पञ्च कल्याण चित्राङ्गं रजतेन तु कारयेत् ।
सर्वालंकार संयुक्तं कलाद्यैश्च समन्वितम् ॥ ३ ॥
मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
तन्मध्ये विन्यसेद्वाजि मुच्चैः श्रवसनामतः ॥ ४ ॥
गन्धादिभिस्समभ्यर्च्य विप्रेभ्योविनिवेदेयेत् ।
सुरेन्द्र बुद्ध्या संपूज्य पञ्च निष्कं प्रदाय च ॥ ५ ॥
दीनान्ध कृपणानाथां स्तोषयेद्भोजनादिभिः ।
मण्डलाभ्यर्चनं होमं कलशस्नपनं तथा ॥ ६ ॥
इति उत्तरकामिक महातन्त्रे हिरण्याश्व प्रदान विधिस्त्रिनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== चतुर्नवतितमे पटले कन्यादान विधिः ==
<poem>
सर्व दानोत्तमं वक्ष्ये कन्यादानं द्विजोत्तमाः ।
सर्व लक्षण संपन्नां दोष विवर्जिताम् ॥ १ ॥
विभिन्नगोत्र प्रभवामनुकूल दिनोद्भवाम् ।
दत्वा धनादिकं पित्रोस्तत्संवाद पुरस्सरम् ॥ २ ॥
उभयोश्चित्तमालोक्य पुत्रीकृत्य च तां पुनः ।
संस्नाप्य गन्धमालाभि र्भूषणैर्वस्त्र संयुतैः ॥ २३ ॥
संभूष्य कन्यकां दद्याद्यागाय विधिनामुना ।
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ॥ २४ ॥
तत्र संपूज्य देवेशं कुर्यात् होमं च पूर्ववत् ।
नैमित्तिकोदितं शान्तं शिवभक्ति समन्वितम् ॥ २५ ॥
संपूज्येश्वर बुद्ध्या च गन्धपुष्पस्त्रगादिभिः ।
पञ्चाङ्ग भूषणश्चैव वासोभूमिधनान्वितम् ॥ ६ ॥
ग्रहोपकरणोपेतं दासी दासमनुत्तमम् ।
दद्याद्वराय संस्मृत्य शिवं श्रद्धा पुरस्सरम् ॥ ७ ॥
एवं यः कारयेद्दानं कन्यायास्सुखमेधते ।
कन्यारोमाणि यावन्ति तावद्वर्षशतं द्विजाः ॥ ८ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे कन्यादान विधिश्चतुर्नवतितमः पटलः ॥
</poem>
== पञ्चनवतितमे पटले हिरण्योक्ष प्रदान विधिः ==
<poem>
हिरण्योक्ष प्रदानं तु संक्षेपेणाधुनोच्यते ।
काञ्चनेन सहस्रेण कुर्याअन्निष्केण वार्धतः ॥ १ ॥
तदर्धेनाथवा कुर्यात् तस्याप्यर्धेन वार्धतः ।
वृषं सलक्षणं कुर्यात् अष्टोत्तर शतेन वा ॥ २ ॥
स्फटिकेनार्ध चन्द्राभं ललाटे राजतं खुरम् ।
कर्णं च पद्मरागेण गोमेदेन ककुद्भवेत् ॥ ३ ॥
घण्टामालां तु कण्ठे तु रत्नचित्रा यथा भवेत् ।
वृषाङ्गं कारयेद् विद्वान् किंकिणी मालयावृतम् ॥ ४ ॥
पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिकामण्डलान्वितम् ।
तन्मध्ये विन्यसेदुक्षं पश्चिमास्यं द्विजोत्तमाः ॥ ५ ॥
गायत्र्या पूजयेदुक्षुक्षं तदूर्ध्वे परमेश्वरम् ।
पूर्ववच्छिवपूजा च होमं चैव विशेषतः ॥ ६ ॥
शिवाय शिवभक्तेभ्यो दद्यादुक्षं महत्तरम् ।
समिदाज्य चरूपेतं शान्ति होममथापि वा ॥ ७ ॥
चरेदनुक्तमिह यत् तत्तुलाभारवद् गुरुः ॥ ८ ॥
इति उत्तर कामिक महातन्त्रे हिरण्योक्ष प्रदान विधिः पञ्चनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== षण्णवतितमे पटले गजदान विधिः ==
<poem>
अतः परं प्रवक्ष्यामि गजदानं द्विजोत्तमाः ।
गजं सलक्षणं कुर्यात् सौवर्णं राजतं तु वा ॥ १ ॥
सहस्रेण तदर्धेन तस्यार्धेन तदर्धतः ।
अष्टोत्तर शतेनाथ कारयेद्देशिकोत्तमः ॥ २ ॥
पूर्ववन्मण्डपं कुर्यात् वेदिका मण्डलान्वितम् ।
गजेन्द्रं विन्यसेन्मध्ये गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ॥ ३ ॥
पूर्ववच्छिव पूजा च होमयेच्च विशेषतः ।
शिवाय शिवभक्तेभ्यो दद्याच्छ्रद्धा समन्वितम् ॥ ४ ॥
अन्यत्सर्वमनुद्दिष्टं तुलाभारवदाचरेत् ॥ ४१/२ ॥
इति उत्तरकामिकाख्ये महातन्त्रे गजदान विधिः षण्णवतितमः पटलः ॥
</poem>
== सप्तनवतितमे पटले लोकपालाष्टकदान विधिः ==
<poem>
अष्टानां लोकपालानां दानं वक्ष्याम्यतः परम् ।
प्रागुक्तदेशकाले तु वेदिकामण्डलान्विते ॥ १ ॥
पूर्ववच्छिवपूजा च होमश्चैव द्विजोत्तमाः ।
शैवानष्टौ समाहूय सर्वलक्षण संयुताम् ॥ २ ॥
उदङ्मुखसमासीनान्नववस्त्रेपरि स्थिताम् ।
अर्चयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्मन्त्रैर्लोकेशवाचकैः ॥ ३ ॥
एकस्मिन् स्थण्डिले वाथ कुण्डे वा होममाचरेत् ।
दक्षिणा दशनिष्का स्याद् भूषणैश्च समन्विता ॥ ४ ॥
वस्त्रं प्रावरणं दद्यादासनं कम्बलं तुवा ।
अत्रानुक्तं तु यत् किंचित् तुलाभारवदाचरेत् ॥ ५ ॥
लोकेशादनमेव स्यात् सर्वसंपत् समृद्धिदम् ।
परचक्रप्रमथनं गजवाजिविवर्धनम् ॥ ६ ॥
पुत्रदं राष्ट्रद्धर्थं गोब्राह्मणहितवहम् ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे लोकपालाष्टकदान विधिः सप्तनवतितमः पटलः ॥
</poem>
== अष्टनवतितमे पटले स्दानोत्तम विधिः ==
<poem>
सर्व दानोत्तमं नाम्ना दानमाद्यं वदाम्यहम् ।
मण्डपं विधिना कुर्यात् वेदिका कुण्ड संयुतम् ॥ १ ॥
प्रपायां विधिरेवं स्यात् पूर्ववन्मण्डलान्वितम् ।
मध्यमे देवदेवेशं ब्रह्मविष्णु समन्वितम् ॥ २ ॥
गन्धाद्यै रर्चयेदीशं ब्रह्मणे विष्णवे पुनः ।
ब्रह्मन् ब्राह्मण भेदाय ब्रह्मणे धन दायिने ॥ ३ ॥
शिवाय हरये स्वाहा स्वधा वौषट् वषण्णमः ।
नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
शेषहोम प्रकर्तव्यस्ततः कुण्डे समाहितैः ।
चतुर्वेद विदो ग्राह्या जप्तारस्त्रय एव हि ॥ ५ ॥
तानुद्दिश्य यथान्यायं द्विजेभ्यो दापयेद्धनम् ।
शतमष्टोत्तरं तेषां पृथक् पृथगनुत्तमम् ॥ ६ ॥
पञ्चाङ्ग भूषणोपेतं सद्वस्त्रावरणान्वितम् ।
अत्रानुक्तं तु यत् सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् ॥ ७ ॥
इति उत्तर कामिकाख्ये महातन्त्रे विधिरष्टनवतितमः पतलः ॥
</poem>
aghy1egk7imlqaxnh9qvhr2o2hkqrsb
एकलिङ्गमाहात्म्यम्
0
165985
418744
2026-10-13T04:16:28Z
अनुनाद सिंह
1115
==एकलिङ्गमाहात्म्यम् == <poem> सम्पादिका '''( डॉ० कु० ) प्रेमलता शर्मा मोतीलाल बनारसीदास :: दिल्ली :: पटना :: बाराणसी एकलिङ्गमाहात्त्यम् ( एकलिङ्ग मन्दिर का स्थलपुर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती
418744
wikitext
text/x-wiki
==एकलिङ्गमाहात्म्यम् ==
<poem>
सम्पादिका
'''( डॉ० कु० ) प्रेमलता शर्मा
मोतीलाल बनारसीदास
:: दिल्ली :: पटना :: बाराणसी
एकलिङ्गमाहात्त्यम्
( एकलिङ्ग मन्दिर का स्थलपुराण एवं मेवाड़ के राज-वंश का इतिहास )
सम्पादिका
'''(डॉ० कु०) प्रेमलता शर्मा '''
अध्यक्षा, संगीतशास्त्र विभाग
संगीत एवं ललित कला संकाय,
काशी हिन्दू विश्वविद्यालय,
वाराणसी
मोतीलाल बनारसीदास
दिल्ली : : वाराणसी : : पटना
मोतीलाल बनारसीदास
प्रधान कार्यालय : बंगलो रोड, जवाहरनगर, दिल्ली-५
शाखाएँ : १. चौक, वाराणसी (उ० प्र०)
२. अशोक राजपथ, पटना-४
कॉपीराइट ( डॉ० ) प्रेमलता शर्मा
प्रथम संस्करण : अगस्त १९७६
मूल्य : र० २०.००
सुन्दरलाल जैन, मोतीलाल बनारसीदास, चौक, वाराणसी द्वारा
प्रकाशित तथा राजकुमार जैन, वर्द्धमान मुद्रणालय,
जवाहरनगर कालोनी, वाराणसी द्वारा मुद्रित ।
अवतरणिका
एकलिङ्ग-माहात्म्य के सम्पादन और प्रकाशन की परिकल्पना आज
से प्रायः ११ वर्ष पूर्व चित्त में उठी थी । इस ग्रन्थ से परिचय तो उससे
भी पूर्व सन् १९६२ में महाराणा कुम्भाकृत 'संगीतराज' के सम्पादन के
प्रसङ्ग में हो चुका था । उदयपुर (मेवाड़) के भूतपूर्व महाराणा श्रीमान्
भगवत्सिहजी को इच्छा और प्रेरणा से १९६५-६६ में एतद्विषयक
संकल्प उद्भूत हुआ, किन्तु उसकी सफलता में नाना विघ्न-बाधाओं ने
विघ्न ला दिया ।
प्रकाशन में विलम्ब एवं तत्सन्बन्धी अन्य सभी त्रुटियोंका उत्तर-
दायित्व मेरा अपना है, और सफलता यदि कुछ हो तो उसका श्रेय उन
महानुभावों को है जिनके प्रति यहाँ कृतज्ञता-निवेदन औपचारिकता मात्र
नहीं, अपितु सत्य का स्वीकार और ज्ञापन है । कोई भी यज्ञक्रार्य एकाकी
सम्पन्न नहीं किया जा सकता । प्रस्तुत यज्ञ के सहयोगियों के प्रति कृत-
ज्ञता ओर कुछ नहीं, मिथ्या अहन्ता को विलीन करने का साधन-मात्र है ।
१. सर्वप्रथम धन्यवाद-भाजन हैं उदयपुर ( मेवाड़ ) के भूतपूर्व
महाराणा श्रीमान् भगवत्सिह जो । आपको प्ररणा तो मूल में थी ही,
साथ ही एकलिङ्गजी ट्रस्ट द्वारा आप ने आर्थिक सहयोग भी दिलाया,
जिससे हस्तलेखों को प्रतिलिपि आदि कराने का व्यय, प्रकाशन में कागज
का व्यय और अन्यान्य प्रकीर्ण व्यय का निर्वाह सम्भव हुआ।
२. उदयपुर के राजमहल के, पुस्तकालय के अधिकारी, `राजस्थान
प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, उदयपुर के संचालक श्री ब्रजमोहन जावलिया एवं
बीकानेर के श्री अगरचन्द नाहठा-हस्तलेख उपलब्ध कराने हेतु ।
३. हस्तलेखों की प्रतिलिपि एवं पाठसंशोधन की सामग्री जुटाने में
सहायतार्थ - डॉ० श्री जगन्नाथ पाठक, वर्तमान शोधाधिकारी, म० म०
डॉ० गंगानाथ झा शोध संस्थान, प्रयाग ।
४. डॉ० ऊमिला शर्मा, “सीनियर रिसचे फेलो”, संस्कृत-पालि-
विभाग, का० हि० वि०--पाठोद्धार एवं प्रूफ़संशोधन में अमूल्य
सहायतार्थ।
५. मोत्तीलाल-बनारसीदास नाम से सुप्रतिष्ठित प्रकाशन संस्था के
प्रमुख लाला सुन्दरलाल जी जैन एवं उक्त संस्था को वाराणसी शाखा के
व्यवस्थापक श्री कुमार जैन--प्रकाशन-व्यवस्थार्थ ।
६. वर्द्धमान मुद्रणालय--मुद्रण-सम्बन्धी सहयोगार्थ ।
भूमिका-सम्बन्धी मार्गदर्शन के लिये जिन्हें धन्यवाद तो नहीं,
प्रणामाञ्जलि-मात्र निवेदित कर सकती हूँ वे हैं -निरंजन-पीठाधीश
महामण्डलेश्वर स्वामी महेशानन्द गिरि । आपकी “ज्ञानाञ्जन-शलाका”
से मेरे चक्षुरुन्मीलन में जो भी त्रुटि रह गई हो, उसमें मेरी अपनी
अयोग्यता ही कारण है। आप की व्यापक और तलस्पर्शी दृष्टि का यत्-
किञ्चित् संस्पर्श पाने का प्रसङ्ग इस प्रकाशन ने ला दिया, इसी से मैं
कृतार्थता का अनुभव करती हूँ ।
सुधी पाठकगण समस्त त्रुटियों, विच्युतियों को क्षमा करके सार
ग्रहण करें, यही प्रार्थना है।
प्रेमलता शर्मा
काशी हिन्दू विश्वविद्यालय
वाराणसो-५
सोमवार, श्रावणी पूर्णिमा, विक्रम संवत् २०३३
( ९ अगस्त १९७६ )
अनुक्रमणिका
विषय
श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्य (पौराणिक) का कथासार
श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्य (काव्यमय) का विषयानुक्रम
सहायक ग्रन्थ-सूची
भूमिका
१. एकलिङ्गमाहात्म्य के दो रूप : पौराणिक ओर काव्यमय
(क) काल
(ख) विषय
(ग) भाषा, शैली
(घ) सम्पादन
२. पुराण-परम्परा और इतिहास की पाश्चात्य धारणा
३. एकलिङ्गमाहात्म्य में प्राप्त ऐतिहासिक तथ्य
४. एकलिङ्गमाहात्म्य में अन्य विविध सामग्री
५. एकलिङ्गमाहात्म्य की पूजा-पद्धति
६. एकलिङ्गमाहात्म्य की साम्प्रदायिक स्थिति
७. स्थलपुराण-परम्परा में एकलिङ्गमाहात्म्य का स्थान
८. उपसंहार
मूलग्रन्थः (पौराणिकः)
प्रथमोऽध्यायः
द्वितीयोऽध्यायः
तृतीयोऽध्यायः
चतुर्थोऽध्यायः
पञ्चमोऽध्यायः
षष्ठोऽध्यायः
सप्तमोऽध्यायः
अष्टमोऽध्यायः (कामधेनुवरदानम्)
नवमोऽध्यायः (इन्द्रवरदानम्)
दशमोऽध्यायः (तीर्थयात्राफलम्)
एकादशोऽध्यायः (राष्ट्रश्येनाप्रादुर्भावः) २२-२४
द्वादशोऽध्यायः (कलिस्वरूपवर्णनम्) २४-४२
त्र्योदशोऽध्यायः (लोमशाश्रमवर्णनम्) ४४-४८
चतुर्दशोध्यायः (सोमनाथमाहात्म्ये माहेन्द्रीवर्णनम्) ४९-५५
पञ्चदशोष्ध्यायः (क्षीरेश्वरमाहात्म्यम्) ५५-६२
षोडशोऽध्यायः (गौतममाहात्म्यम्) ६२-७०
सप्तदशोऽध्यायः (गौतमेशवरमाहात्म्यम्) ७०-७५
अष्टादशोऽध्यायः ७५-८३
एकोनविंशोऽध्यायः (बाष्पमन्त्रसाधनम्) ८३-९०
विंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) ९०-९७
एकविंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) ९७-१०४
द्वाविंशोऽध्यायः (प्रातःकृत्यादिकथनम्) १०४-१११
त्रयाविंशोऽध्यायः (मन्त्राराधनकथनम्) १११-११७
चतुविंशोऽध्यायः (पञ्चवक्त्रपूजाकथनम्) ११७-१२४
पञ्चविंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) १२४-१३६
सप्तविंशोऽध्यायः (श्रीनारायणप्रादुर्भावः) १३६-१४१
अष्टाविंशोऽध्यायः (तीर्थक्रमवर्णनम्) १४१-१४५
एकोनत्रिंशोऽध्यायः (राष्ट्रश्येनपूजाविधिः) १४५-१४८
त्रिंशोऽध्यायः (गणेशमन्त्रकथनम्) १४९-१५३
एकत्रिंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) १५३-१५९
द्वात्रिंशोऽध्यायः (यात्राविधिमहोत्सववर्णनम्) १५९-१६७
परिशिष्टानि
१. श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्यस्य भिन्नपाठोद्धरणम् १७१-२०७
२. सूचयः
(१) पात्रनामसूची २०८-२११
(२) देश-नदी-गिरि-तीर्थादिनामसूची २११-२१३
(३) पत्रपुष्पफलगन्धौषधिवनस्पतिनामसूची २१३-२१५
(४) पक्वान्नामसूची २१५
(५) आयुधनामसूची २१५-२१६
३. भौगोलिक नामों का विवेचनात्मक विवरण _ २१७-२३५
४. कारवणमाहात्म्यस् २३६-२४८
५. पूजाविधि एवं आवरण-देवत्ता २४९-२५८
शुद्धिपत्र २५९-२६२
श्रीमदेकलिड्गमाहात्म्य ( पौराणिक ) का कथासार
प्रथस अध्याय
मङ्गलाचरण के रूप में सूर्यं और वाणी का स्मरण । नारद की वायु
से 'पृथ्वी' और 'मेदिनी' नामों के सम्बन्ध में जिज्ञासा ।
वायु--शौनक ने द्वादशवार्षिक यज्ञ में ऋषियों को आमन्त्रित किया
और ऋषियों की सभा में शौनक सूत से बोले कि पृथ्वी का नाम 'मेदिनी'
क्यों है ।
द्वितीय अध्याय
शौनक ने सूत के समक्ष ऊपर ' लिखा नारद वाला प्रश्न ही दोहराया ।
सूत - प्रलयकाल में निद्रामग्न भगवान् विष्णु के कर्णमल से मधु-
कैटभ का जन्म । दोनों ब्रह्मा को मारने को उद्यत, ब्रह्मा द्वारा योगनिद्रा
को स्तुति और विष्णु का जागरण । सहस्रों वर्षों तक भगवान् से उन दोनों
का वाहुयुद्ध । प्रसन्न होकर दैत्यों ने भगवान् से वर माँगने को कहा।
भगवान् का वचन कि तुम दोनों मेरे वध्य बनो । देत्यों ने कहा कि हमें
वहाँ मारो जहाँ पृथ्वी जल से परिलुप्त न हो । तब भगवान् ने अपने
जघन पर रख कर उनके शिर काट डाले । पूरी वसुन्धरा उन के मेद से
भर गई, इसीलिये मेदिनी कहलाई ।
पृथु ने मधुकैटभ के मेद ओर अस्थि से भरी अवनी को सम बना
दिया । अपने स्वरूप को प्राप्त होकर मही धेनु का रूप धारण करके
पृथु को वर देने को तत्पर हुई। पृथु ने शस्य (अनाज) माँगा और यह
वर भी माँगा कि धरणी उस की पुत्री होकर उस के नाम से ख्यात हो।
यही पृथ्वी नाम की सार्थकता है ।
तृतीय अध्याय
शौनक द्वारा नाना देशों के नाम गिनाने के बाद 'मेदपाट' की सार्थकता के सम्बन्ध में प्रश्न
सूत - जम्बूद्वीप के मध्य में दारुवन । वहाँ अनेक मुनियों का वास ।
उन के प्रभाव से वन की पूर्ण शोभा । वहाँ शङ्कर-पार्वती का आगमन
[ ८ ]
और भावी-वश पार्वती का शङ्कर से अनुरोध कि वे ऐसा कुछ करें कि
तपोवनवासी मुनियों की पत्नियों का चित्तभ्रंश हो । शङ्कर ने ब्रह्मतेज
का भय दिखाकर शाप की आशङ्का बताई । पार्वती का हठ ।
भगवान् द्वारा काम सदृश रूप लेकर उस वन में विचरण । कुशा-
हरण के लिये गई हुईं वृद्धायें और तरुणियाँ उन्हें देखकर मोहित हो
गईं, भगवान् अदृश्य हो गये । वे मूर्च्छित हो गईं, फिर उठकर दसों
दिशाओं में खोजने लगीं । मुनियों ने ध्यानस्थ होकर कारण जान लिया
और एकमत से शिव को शाप दिया कि उनका लिङ्ग पृथ्वीतल पर
पतित हो ।
चतुर्थ अध्याय
वायु - तारक नाम के दुष्ट दैत्य के अत्याचार से देवताओं के अधि-
कार लुप्त हो गये । देत्यनाश के लिये उनसे पुत्रोत्पत्ति के लिये प्रार्थना ।
शिव का रेतःस्खलन और भरिन द्वारा पारावत के रूप में रेतस् का
ग्रहण और गङ्गा में उत्क्षेप । देवी ने विरेतस् शिव को देखकर और
स्वयं ड गर्भेदीना मानकर देवताओं को शाप दिया कि वे सब अपत्य-
रहित हों ओर पृथ्वी पर जाकर पत्थर बनें | सब ओर हाहाकार मच
गया । तब वासुदेव ने देवी को सांत्वना देते हुए कहा कि जाहूवी तीर
पर देवी का पुत्र होने वाला है जो सेनानी, शात्र॒हन्ता, गाङगेय,
षण्मुख होगा ।
पञ्चम अध्याय
चण्डिका शोक छोड़कर पुत्र-प्राप्ति के बाद नारायण से बोली कि
उनका शाप अनृत नहीं होना चाहिए । पृथ्वो मेद से भरी हुईं है। `
मान्धाता को सुन्दर नगरी में, कण्टकाख्य देश में शङ्कर का लिङ्ग गिरे ।
` पृथ्वी को भेदकर वह पाताल में पहुंच जायेगा । फिर मेदपाट में धेनु
दारा स्मृत हाकर प्रादुम्त होगा। सभी देवता इस लिङग के समीपः
पाषाण बन कर रहेंगे । और मेरी गर्भापहारिणी गङगा क कुटिला होकर
वहाँ रहेगी । सब तोथं वहाँ रा के आसपास निवास करेंगे । नारायण
कलि में शालग्राम होकर रहेंगे । जिस देवता का जेसा रूप, आयुध और
वाहन है वेसी ही उसकी दाषंदी मति बनेगी और पूजित होगी। में भी
स्नेहाचित लिङ्ग के निकट ही अन्य मूर्ति
से कुटिला तीर पर रहेंगी । मूत धारण करके विन्ध्यवासा नाम
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
|
न
|
न
[SS
षष्ठ अध्याय
शोनक ने कहा कि इस विचित्र व्याख्यान को वे विस्तार से सुनना
चाहते हैं ।
सूत-लिङ्ग के गिरने पर वसुधा विचलित हो गई | (यहाँ लिङग-
पतन को भीषणता का काव्यमय वर्णन है।) लिङ्ग एक क्षण में पाताल
में पहुंच गया । लिङ्ग पतन के कारण ब्रोड़-पोड़ा-समन्वित शङ्कर गर्भ-
वास के लिये तत्काळ गोलोक गये और वहाँ कामधेनु के गर्भ से नीळ-
वृषभ के रूप में उत्पन्न हुए।
वायु--उधर शोकाकुला पार्वती नन्दी से बोली कि में प्रथम बाष्प
(अश्नु) गिरा रही हूँ, भतः मेरे पूवंदत्त शाप से तुम बाष्प राजा बनोगे ।
कलि में तुम 'द्विजाग्र्य' कुल में उत्पन्न होओगे ओर तुम्हारे वंश का कभी
विच्छेद नहीं होगा। नागह्वद तीर्थं में जगन्नाथ की आराधना करके इन्द्र
सहृ राज्य प्राप्त करके अन्त में स्वग जाओगे। तुम्हारे वंशज क्रमशः
वर्णाश्नम-निन्दकों के संसगं से धर्मरहित होकर शूद्र जेसे हो जायेंगे ।
जया और विजया से पावती बोलीं कि जया मेदपाट में वणंनाशा
नाम को नदी बने और विजया गम्भीरा नाम की नदी। गङ्गा ने
आपत्ति की तो उसे भी पावतो ने कुटिला नदी बन जाने का शाप
दिया ।
सूत--इस प्रकार अपने गणों को शाप देकर देवी नागहुद तीथे में
विन्ध्याद्रि के शिखर पर विचरण करने लगी |
सप्तम अध्याय
शोनक--कामधेनु के गभं से शिव के वृष रूप से उत्पन्न होने पर
भोर पावंती के विन्ध्यवासा बन जाने पर फिर बया हुआ ?
सूत-सब देवताओं ने नीलवृष-सहिता सुरभि की स्तुति की । तब
धेनु ने देवताओं को यथाकाम वर माँगने को कहा । देवताओं ने कहा
कि शङ्कर का लिङ ग अमरकण्टक तीथं में गिरकर तत्काल पाताल में
चला गया है, उसका उद्धार हो और वह पार्वती के वचनानुसार दाषंद
रूप को प्राप्त हो यही इष्ट है। कामधेनु ने कहा कि वह मेदपाट देश में
जाकर नागह्वद स्थान में यह कार्यं सम्पन्न करेगी । देवता भी अपनी
दाषंदी मूत्ति में बहाँ पहुँच जायें ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १० ]
अष्टम अध्याय
नारद द्वारा वायु से देवताओं की दाषंदी मूत्ति के सम्बन्ध में प्रश्न |
वायु द्वारा अनेक देवताओं पर्वेतों, नदियों का चार्माल्लख, जो यातो
दाषंदी मृत्ति में स्थिति हो गये थे अथवा वृक्षों, पवता, नदियों आदि में
मिल गये थे । सब देवताओं ने पार्वती से प्रार्थना की कि उन्हीं के वचना-
नुसार वे सब दाषंदी मूत्ति धारण कर चुके हे, अब वे भी उसी प्रदेश में
दार्षदी मू्ति में रहें देवी ने एकलिंग के निकट रहने की स्वीकृति दी ।
सूत-वहाँ जाकर कामधेनु ने शङ्कर का स्मरण करके पयः प्रवण
किया । मातु-स्नेह-वश रिंग पाताळ से ऊपर भा गया और एकलिंग नाम
से ख्यात हुआ। ( यहाँ शिव के स्वरूप का और उनके आविर्भाव से
हर्षपुरिति वातावरण का सुन्दर वर्णन है। तत्पश्चात् देवताओं द्वारा
विस्तृत स्तुति ) | तब एकलिंग ने देवताओं से कहा कि वे सब दाषंदी
मृत्ति से उनके निकट रहें और मानवों को भुक्ति-मुक्ति दें | फिर कामधेनु
से शिव ने कहा कि तुम स्मरण करके पाताळ से मुझे यहाँ लाई हो अतः
मेरे वचन से तुम पुरी पृथ्वी पर, विशेषतः जम्बूट्टीप में विचरण करो ।
मातुस्नेह से शिव ने धेनु को स्तुति की । ( यहाँ गो-सेवा की महिमा का
विशद वर्णन है। )
सूत--वहाँ से धेनु अमरकण्टक गई, फिर गोड्कार तीर्थं पहुंची । वहाँ
से उज्जयिनी में महाकाळ के निकट गई। (यहाँ ब्रह्मगिरि, त्र्यम्बक,
सोमनाथ इत्यादि अनेक तीर्थो का उल्लेख है । ) अन्त में सात बार पूरी
पृथ्वी पर विचरण करके वह आकाश में चली गई |
नवम अध्याय
शिव ने देवताओं से कहा कि वे लोग विशेष रूप से मेदपाट में रहें
ओर वेसे यथारुचि जम्बूद्वीप में कहीं भी रहें ।
वायु-एकलिङ्ग होते हुए भी शिव लोककृपावश बहुलिङ्ग बने ।
सत्यथुग में इन्द्र हारा, त्रेतायुग में नन्दिनी धेनु द्वारा, द्वापर में तक्षक
द्वारा ओर कलियुग में बाष्प-हारीत द्वारा वे आराधित हुए ।
सूत--वृत्रासुर के अत्याचार से त्रस्त होकर देवताओं ने जाकर
नारायण की स्तुति की | ( यहाँ दशावतार का सुन्दर वर्णन है, साथ ही
अवतारों को असंख्य भी कहा है) स्तुति सुनकर विष्णु ने कहा कि वत्रासुर
जैसे कहे वैसे - उससे सन्धि की जाय, फिर मनेः पक्ता किया जाय ।
[११]
देवताओं ने वैसा ही किया | वृत्रासुर के साथ सख्य साध कर इन्द्र ने अवसर
पाकर समुद्रफेन द्वारा उसका वध कर दिया। ब्रह्महत्या के पाप से
मुक्त होने के लिये इन्द्र ने बृहस्पति से जिज्ञासा की । बृहस्पति ने एक-
लिङ्ग की आराधना करने को कहा । इन्द्र ने नागह्ृद तीर्थ में आकर
पहले विन्ध्यवासा की स्तुति को । विन्ध्यवासा ने प्रसन्न होकर वर
माँगने की अनुज्ञा दी । इन्द्र द्वारा ब्रह्माहत्या-निवारण की प्रार्थना । देवी
द्वारा एकलिङ्ग की आराधना का आदेश । इन्द्र ने वहीं रहकर उग्र तप
किया और वच्न से वहाँ सरोवर खोदा। एकलिज् ने प्रसन्न होकर
इन्द्रसरस् को सवंतीर्थ-फलप्रद कहा । इन्द्र पाप-मुक्त हाकर स्वग गये ।
दशम अध्याय
वायु-त्रेता में नन्दिनी ( वशिष्ठ की घेनु ) ने विश्वामित्र के भय
से एकलिङ्ग की आराधना की । विश्वामित्र उसे सर्वकामदुघा जान कर
पहले एक सहस्र गायों के बदले ले जाना चाहते थे, किन्तु वशिष्ठ
सहमत नहीं हुए । तब विश्वामित्र अपहरण को उद्यत हुए। नन्दिनी
रक्षाथे एकलिङ्ग और देवी की शरण में पहुंची । वहाँ से अभय पाकर
लौटी और विइवामित्र की सेना को सोंगों से छिन्न-भिन्न करती हुई
पुनः वशिष्ठ के आश्रम में आ गई ।
द्वापर में तक्षक ने पाण्डव राजा जनमेजय के सपंसत्र से भयभीत होकर
एकलिङ्ग की शरण ली । कुटिला में बड़ा-सा कुण्ड खोद कर वह उसम
'त्राहि-त्राहि' करता हुआ और शिव की त्रिकाल आराधना करता हुआ
रहने लगा, शिव ने उसे अपने सान्निध्य का वर दिया । तभीसे वह
कुण्ड नागह्द कहलाने लगा । |
पहले भवानी ने चण्ड और नन्दी को मेदपाट में मनुष्य रूप में जन्म
लेने का शाप दिया था । कलियुग में वे दोनों ही हारीत ओर बाष्प के
नाम से इधर-उधर विचरण कर रहे थे, भावो वश वे एकलिङ्ग के निकट
पहुँच गये । वे दोनों क्रमशः सिद्ध-साधक अथवा गुरु-शिष्य के रूप में थे।
हारीत मुनि ने घोर तप किया और बाष्प उनकी और शिव की सुश्ूषा
करते रहे । इस प्रकार विन्ध्यवासा ओर महेश्वर की आराधना से विन्ध्य-
वासा प्रसन्त हुई । उसने हारीत से कहा कि शंकर को गद्य से स्तुति
करो, मेरे प्रसाद से तुम्हारी वाणी गद्य-पद्या होगी । ( यहाँ हारीत द्वारा
कृत स्तुति में पहले ६ पद्य, फिर लम्बा ललित गद्य है )। -
= स्तवसे तुष्ट होकर शिव ने हारीत से कहा, वर माँगो'। हारीत ने तो
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२ |
सशरीर शंकर के धाम में जाने का वर माँगा और बाष्प ने मेदपाट में
अच्युत राज्य और चित्रकूट में स्थिति माँगी। एकलिंग ने दोनों को
अभीष्ट वर दिये और बाष्प से कहा कि राष्ट्रसेना नाम को देवी उसको
रक्षा करेगी ।
अन्त में सूत ने इस आख्यान के श्रवण की महिमा कही है ।
एकादश अध्याय
एकलिंग के समीपस्थ तीर्थो के वर्णन के लिये नारद ने वायु से प्रार्थना
को । वायु द्वारा विस्तृत वर्णन ( इसमें अधिकांश पुनरुक्त हे । ) राष्ट्-
सेना को विन्ध्यवासा के शरौर से उत्पन्न बताया है। उसका कायं
मेदपाट का सब प्रकार से रक्षण है ।
द्वादश अध्याय
शोनक द्वारा सूत से एकलिङ्ग के समीपस्थ देवताओं तथा स्वयम्भू
लिङ्गो के विषय में पुनः प्रश्न । सूत द्वारा उत्तर में अधिकांश पुनरुक्ति ।
नारद का वायु से कलि में लोकाचार के सम्बन्ध में प्रश्न । उत्तर में
वायु द्वारा कलि के शूद्र रूप का विस्तृत वर्णन । कलि के दोषों को सुन-
कर नारद पूछते हैं कि फिर पृथ्वी को शेषनाग धारण कैसे करते हैं
अर्थात् पृथ्वी की रक्षा केसे होती है ? उत्तर में वायु कहते हैं कि गो,
विप्र, वेद, सती, सत्यवादी, अलुब्ध और दानशोल--ये सात पृथ्वी को
धारण करते हैं। कलि में संकीत्तन की विशेष महिमा भी कही है । भारा-
क्रान्ता पृथ्वी गोरूप धारण करके ब्रह्मा के पास त्राणार्थ गई तो ब्रह्मा
ने कहा कि जो वेदविदू है अथवा वेदमागंगामी है उसी का तुम वहन करो |
त्रयोदशा अध्याय
नारद वायु से प्रश्न करते हें कि कलि में दुरात्मा लोगों पर एकलिङ्ग
“dd । उत्तर 242 ने कुछ सम्प्रदायों के नाम गिनाये हैं ।
क्रम या योजना नही
की हीं है। शिवपुजन को भी थोड़ी सी
सुत हठात् ऋषिश्यृंग को कथा आरम्भ करते हैं। दशरथ द्वारा
पुत्कामना से क्रषिश्वुंग की खोज, वे मृग रूप से नि कर रहे थे।
उन्हें लुब्ध करके अपने प्रासाद में लाकर दशरथ द्वारा यज्ञ का आयोजन,
पुत्रप्राप्त । कृषिश्यु ग का एकलिज्ञ के समीप आगमन । इसी प्रकार
पराशर, व्यास, शुक का नामोल्लेख और पराशर द्वारा एकलिङ्ग के
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
। २३ ]
निकट वास का उल्लेख । तद्वत् लोमश द्वारा एकलिगाश्रय और पुन:-
पुनः एकलिंग के निकट स्नान, पितृतपंण इत्यादि का माहात्म्य |
चतु दंश अध्याय
नारद द्वारा वेद्यनाथ, सोमनाथ, विश्वनाथ आदि ज्योतिछिङ्गों के
विषय में प्रश्न । उत्तर में वायु द्वारा पहले सोमनाथ की कथा; दक्ष ने
अपनी २७ पुत्रियाँ चन्द्रमा को दी थीं, किन्तु चन्द्रमा उनमें से केवल
रोहिणी पर विशेष प्रीति रखता था, भतः दक्ष ने चन्द्रमा को शाप दिया
कि वह क्षयरोगी हो जाय | रोगमुक्ति के लिये चन्द्रमा ने सोमनाथ की
स्तुति को। सोमनाथ द्वारा स्वामी नदी में स्तान का आदेश, चन्द्रमा की
रोगमुक्ति ओर नक्षत्रमण्डल में गति । इसी प्रकार वेद्यनाथ, विश्वनाथ
का संक्षिप्त वर्णन । ग्राम-ग्राम में शिवलिगों को स्थिति की बात । नारद
द्वारा स्वामी नदी के विषय में प्रश्न ओर वायु द्वारा उत्तर में महिष
देत्य को कथा । उसने देवताओं को जीत कर पृथ्वी पर मानवों को
पीड़ित किया । सोमनाथ ने स्कन्द को उसके वध की भाज्ञा दी । स्कन्द
द्वारा उस पर विय त्प्रभा शक्ति का प्रयोग । शक्तिविद्ध महिष का
पात्ताल मे प्रवेश । स्कन्द द्वारा उसका अनुसरण भोर शक्तिलेखा का
कर्षण । उससे स्वामी नाम की सरस्वती ( अन्तजंला नदी ) का उद्भव।
साथ ही माहेन्द्री नदी का वर्णन ।
पञ्चदश अध्याय
शौनक का सूत से प्रन कि एकलिड ग से चलकर कामधेनु किस
मागं से अमरकण्टक गई । उत्तर में सूत द्वारा अनेक स्थलों का वर्णन --
यथा कुण्डेइवर, गुहेश्वर, सोमनाथ, वैद्यनाथ, नीलकण्ठ, कार्पिलेश,
विश्वनाथ, पातालेश्वर, अचलेश, रामेश्वर, इत्यादि । नदियों में गोमती,
चन्द्रभागा इत्यादि ।
षोडश अध्याय
पिछले अध्याय का क्रम ही आगे बढ़ाया है । वायु कहते हैं कि वृत्र
के वध के बाद इन्द्र सहित देवताओं ने बृहस्पति से पापमुक्ति का मार्ग
पूछा और उसने मेदपाट के निकट कुरुमा नदो के पास जाकर गिरि के
श्युग को दण्ड द्वारा भेदने के लिए कहा। धमंराज द्वारा ऐसा करते पर
पुण्यतोया सरस्वती प्रकट हुईं, जिन्हें ऋणहा और पापहा कहा गया।
उसमें स्नान करके सब देव पापमुक्त और ऋणमुक्त होकर भपने-अपने
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४ ]
भवन को लौटे | वहाँ कामधेनु के पहुँचने पर ऋणमोचन नाम के शिव
का प्रादूर्भाव हुआ । कट
नारद द्वारा गोद्वार सम्बन्धी प्रश्न | वायु का उत, | र
ब्रह्मगिरि, वहाँ गौतम आश्रम का वणन, और इस प्रसंग में वनस्पातय।
की लम्बी नामावली । अहल्या के शापग्रस्त एवं शापमुक्त हान को
कथा । शक्र का आत्मगहंण । पुष्करतीथ मे उसका आत्मशोधन, पुनः
स्वगं मे ।स्थति ।
गौतम द्वारा सुपुष्टदेह मुनियो को तप की सलाह, मत्सरवश
मुनियो ने मायामयी घनु गौतम के शालिक्षेत्र में छोड़ दो, क्षेत्र को रक्षाथं
गोतम द्वारा कुशा-प्रहार करते हो धेनु तत्काळ निष्प्राण हो गई | गौतम
द्वारा पापमुक्ति के लिये घोर तप । शंकर प्रकट हुए, गौतम को पापमुक्त
घोषित किया । गौतम द्वारा त्र्यम्बक पर्वत पर शिव को स्थिति भोर
निकट ही गङ गा के आनयन का अनुरोध | शिव को गौत्तमेश्वर के रूप
में वहाँ स्थिति एवं गङ.गा का आविर्भाव ।
सप्तदश अध्याय
वायु पूर्वाध्याय की भाँति कुशावतं, जनकाचल, गोद्वार आदि में
शिवलिङ ग स्थापना का वर्णन करते हैं। इसी प्रसंग में गौतमेश के
माहात्म्य का वर्णन ।
कर्मभूमि का वर्णन । कर्मफल का भागी मनुष्य एकाकी होता है ।
गौतमेदवर से कामधेनु उज्जयिनी गई ।
अष्टादश अध्याय
वायु कामधेनु के मार्ग का आगे निरूपण करते हें । चमंण्वती नदी
में स्नान करके वह उज्जयिनी में पहुंची । धमं, तीर्थ, दानादि में भाव
की मुख्य फलदायकता का निरूपण ।
वायु द्वारा भगवान् वासुदेव के मुख से पाण्डवो को हिमाद्रि-गमन
का आदेश | पाण्डवों के जाते ही कृष्ण ने द्वारावती में पृथ्वी का स्मरण
किया, वह गोरूप में प्रकट होकर बोलो कि प्रभो आप ने तो मुझे सर्वंसहा
बना दिया है। भगवान् ने कहा कि कलियुग में तुम्हारा भार बहुत बढ़ने
वाला है । इस प्रसंग में सत्य आदि तीनों युगों के धर्म का विस्तृत वर्णन ।
भगवानु द्वारा पृथ्वी को आदेश कि कलि में जहाँ कहीं कोई एक-आध
धामिक हो उसकी वह अवष्य रक्षा करे। कलियुग में पृथ्वी का भार
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
LS RNS Mr
[ १५ ] त्र |
कम करने के लिये पावंती के आदेश से ब्रह्मा आदि सभी देव पाषाण-
मूर्तियों में अवतीणं हुए ।
एकोर्नावश अध्याय
नारद द्वारा वायु से प्रश्न कि बाष्प ने शिव की केसी पुजा की थी
और बाष्प का वंश केसा था |
वायु-मेदपाट में चित्रकूट के निकट आनन्दपुर में शिवशर्मा नामक
एक वेदज्ञ ब्राह्मण था, जो एकलिंग का भक्त था । चेत्रो यात्रा के समय
ऋषि उसके घर आये । उनके साथ बह भी चत्री यात्रा में एकलिंग के
दर्शानाथं गया । वहाँ वेदान्त में उसने मति लगाई और अपना धन पुत्रों
में बाँट कर, अपना भाग रख कर तप करने लगा । अन्त में विधिपूर्वक
संन्यास लेकर परमधाम चला गया, उसका पुत्र बाष्प पित्ता को अन्त्येष्टि
करके वहीं रहने लगा । हारीत से उसे हंसरूप सनातन मन्त्र मिला हुआ
था, उसका जप करता रहा । ( यहाँ तान्त्रिक विधि से मन्त्र का विस्तृत
वर्णन है ) तत्पशचात् पञ्चोपचार पूजा का वर्णन है। नेवेद्य के प्रसंग में
पक्वान्नों की सूची, पानक सन्धानक आदि बनाने की विधि का वणन है ।
विश अध्याय
वायु द्वारा अहोरात्र में षड् ऋतुओं का वर्णन। सदाशिव ने
आविभूंत होकर बाष्प और उसके गुरु हारीत से कहा कि बाष्प तो चित्र-
कूट में जाये और हारीत स्वगं में | ( यहाँ नृपधर्म का वणन हे ) |
वेखानस धर्मं का आचरण करते हुए पुत्र को राज्य देकर वह नागहुद में
भाथर्वणगरु के पास आया और संन्यास की प्रार्थना करने लगा । गुरु ने
थोड़ी परीक्षा लेकर उसे संन्यास दे दिया। ( संन्यास की वेदिकविधि
का यत्किचित् वर्णन ) । बाष्प का पुत्र भोज पिता के संन्यास की बात
सुनकर दौड़ा आया । बाष्प द्वारा उसे आश्वासन, फिर गुरुपूजन का
आयोजन, इसी प्रसंग से गुरु-परम्परा का कीत॑त्त । सदाशिव, ईइवर, रुद्र,
विष्णु, ब्रह्मा, नकुलीश, गोरीश, भत्रीश, मित्रेश, कपिलाण्ड, सिद्धशासन,
पिङ्गाक्ष, मनुष्य, पृष्पदन्त, शन्तनु, भगस्ति, दुर्वासा, कौशिक, जेंगीश,
कौण्डिन्य, भैरवाष्टक, ओंकार, विश्वनाथ, सोमेश्वर, वशिष्ठ, शक्ति,
पराशर, व्यास, शुक, गौडपाद, गोविन्द, शंकराचार्य । तत्पश्चात् शंकरा-
चायं के चार मठों एवं शिष्य-परम्परा का किचित् उल्लेख हे । भाथवंण
आचार्य के कथनानुमार बाष्प का पुत्र भोज प्रतिवर्ष गुरुपूजन करता
रहा । दोर्घकाल तक राज्य करने के बाद अन्त में योगमार्ग का आश्रय
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६ |
लेकर एकलिंग में रहने लगा । वहीं पर उसने शरीर छोड़ा | उसके गुरु
का नाम था वेदगर्भ मुनि ।
एकादा अध्याय
नारद का भोज के पुत्र के विषय में प्रश्न | वायु का उत्तर कि उसका
नाम सुषमाण था । उसने भी अन्त में स्वेच्छा से राज्यलक्ष्मी को छोड़-
कर संन्यास लिया और एकलिंग में लीन हुआ | ( यहाँ संन्यास को
महिमा का थोड़ा-सा वर्णन है ) । उसका पुत्र गोविन्द भी अतिधामिक
था| उसे नारायण का अवतार कहा गया है। उसमें और एकलिंग में
बहुत सख्य था । सात वर्ष की अवस्था में उसे एकलिगजी ने स्वयं
मन्त्र दिया । ( मन्त्र भौर ध्यान का विस्तृत वर्णन । ) पुत्र के मन्त्रलाभ
से पिता को अपार हषं ।
द्वाविश अध्याय
सुषमाण द्वारा अपने गुरु वेदगर्भ से पुत्र-सहृर मन्त्रलाभ की प्रार्थना ।
वेदगभं द्वारा जप और पुजार्विधि का विस्तृत निरूपण ।
त्रयोचिश अध्याय
वेदगर्भ का जप-पृजाविधिःनिरूपण ही आगे बढ़ता है। शक्तियों का
उल्लेख एवं त्तान्त्रिक पूजाविधि का ही यहाँ विस्तार है।
चर्तावंश अध्याय
यहाँ भी पूर्वाध्याय को भाँति शक्तियों का वर्णन और पूजाविधि का
निरूपण है।
| पर्ञ्चावश अध्याय
इसमें आवरणाचंन का वर्णन एवं पूजाविधि का उपसंहार है ।
षड्विश अध्याय
शौनक के प्रश्न करने पर सूत द्वारा गुरुरूपिणी पादुका का वर्णन ।
इसके पश्चात् राजवंश परम्परा का संक्षिप्त उल्लेख है । प्रत्येक राजा
अपने पुत्र को राज्य देकर संन्यास ग्रहण करता रहा | सुषमाण, गोविन्द,
आळु, विश्वनाथ, काल, शालिवाहन, नरवाह, कीतिवर्मा, नरवर्मा, कणं,
सहस्राक्ष, श्रीपुञ्ज, कणं, चरणमल्ल, खङ्गार, क्षेत्रप, कर्ण, तेर्जासह,
अमर, सुबाहु, रत्नसिह, जर्यासह, लक्ष्मीसिह, हम्मीर, क्षेत्रप, मोकल,
कुम्भकण । कुम्भकण ने भी योगमार्ग से शरीर छोड़ा था ऐसा उल्लेख
हे । उसके बाद उसके, पुत्र तीज सा. :शद्वाज्याड परसमग् हो गये ।
FS
१७९. १० Ti 1 ५६ ie करी SN (ENN bo
Bis Sele ASN 5४%, / 5: 5
६ द
त शती Bi YAS ld SS Rt ONE
i, पर
TH HPP
[ १७ |
इसी बीच म्लेच्छों ने आकर उत्पात आरम्भ किया। तब कुम्भकर्ण के
पुत्रो ने हारीत के शिष्य से त्राणाथं प्रार्थना की । उसने पावती और एक-
लिग के यथाविधि पूजन का आदेश दिया । उन लोगों ने शृद्वाचार से
पूजा की । उनका नेता था राजमल्ल | एकलिंग ने उसी पूजा का ग्रहण
करके राष्ट्रसेना को बुलाकर उन लोगों की सहायता का आदेश दिया ।
| राष्ट्सेना ने उन्हें पुनः चित्रकूट में स्थापित किया । तब से वे शूद्राचार-
i परायण होकर क्षात्राभास के रूप में राज्य करते रहे जब-जब उनको
® शिवभक्ति छुट जाती तब-तब म्लेच्छाधीन हो जाते ।
i शौनक का सूत से प्रश्न कि हारीत के उस शिष्य का क्या नाम था ?
सूत का उत्तर कि उसे विद्याचायं कहते थे। वह् परम तपस्वी और
सवशास्त्रार्थ-तत्त्वज्ञ था । उसके तेज से नागह्नद क्षत्र सुशोभित था ।
उसने भी अन्त में संन्यास लिया । उसके शिष्य-प्रशिष्य उस मठ में
चतुदंश विद्याओं का प्रवतंच करते रहे और श्रौत-स्मात आचार का पालन
| करते रहे । इसी बीच कलि का आविर्भाव हो गया ls राज्य में अव्यवस्था
|; हो गयी । गुरु खिन्न होकर काशी चले गये | म्लेच्छ के साथ युद्ध
| होता रहा। ऐसे ही कुछ काल बीतने पर कोई धर्मनिष्ठ प्रतापवान्
राजा होगा जो अपने पूर्वजों के राज्य का पालन करगा भोर एकलिग
का जीर्णोद्धार करेगा, रुष्ट गुरु के शिष्यों को बुला कर यथापूव पुजा
की प्रतिष्ठा करेगा ।
सर्प्तावश अध्याय
नारद का अनुरोध कि अष्ट तोर्थो का और चत्रयात्रा का विवरण
सुनाया जाय | वायु द्वारा एकलिंग के समीप सर्वत्तीर्थों की प्रतिष्ठा का
वणन और पूजाविधि का पुनः निरूपण ।
अषराविश अध्याय
अष्टतीर्था के स्तान-क्रम के विषय में नारद का प्रश्न और वायु का
उत्तर ।
एकोनत्रिश अध्याय
राष्टश्येनी ( राष्ट्सेना ) की पूजा के सम्बन्ध में नारद का प्रश्न
और वाय का उत्तर। अन्त में पुनः वेदगर्भ का सुषमाण के प्रति वचन ।
त्रिश अध्याय
5. १ सुषमाण का विघ्तनाश के सम्बन्ध में प्रश्न, वेदगर्भ द्वारा उत्तर |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८ ]
. एकत्रिश अध्याय
सुषमाण द्वारा विन्ध्यवामा की पुजा के विषय में प्रश्न और वेदगभं
का विस्तृत उत्तर ।
द्वात्रिश अध्याय
शौनक का प्रश्न कि कुम्भकर्ण के वंश में विरुद्धधर्मा और क्रूरात्मा
कौन-सा राजा हुआ था ? सूत का उत्तर कि उसका नाम योग-(भोज-)
राज था | उसके पुत्र रणवीर ने पुनः एकलिंग की प्रतिवषं यात्रा (उत्सव)
आरम्भ की और धर्मात्मा बना । शौनक का उत्सव के विषय में प्रश्न
मौर सूत का उत्तर | उपसंहार |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
२, श्रीमदेकलिंगमाहात्म्य ( काव्यमय ) का
विषयानुक्रम
प्रारम्भ में आठ पद्य कामदेवस्तुति के हँ, फिर बाष्पवंशवर्णन को
प्रतिज्ञा तोन इलोकों में, तदनन्तर पौराणिक एकलिद्धमाहात्म्य ( चतुर्था-
ध्याय ) की विषयवस्तु आर्याछन्द में कही है। फिर उसी में से अष्टम,
नवम और दशम अध्याय प्रायः अविकल रूप से उद्धत किये हैं, छन्द
नहीं बदले हैं, यत्किचित् पाठभेद अवश्य है। इसके बाद “पुरातन
कवियों” के वचन उद्धत करते हुए गुहदत्त के पूव॑जों का वर्णन ( इलोक
१-६ ) आरम्भ होता है
वंश वर्णन--गुहदत्त ( इलोक ६-१० ), बाष्प ( श्लोक ११-२२)
( इलोक २३-४४ हमारे परिशिष्ठ में से छूट गये हैं, कृपया शुद्धिपत्र
देखें ।) कालभोज, खुम्माण, गोविन्द, आळुराउल, विदवनाथ, शक्तिकुमार,
शालिवाहन, नरवाहन, कोत्तिवर्मा, नरवर्मा, करणसिह, भादृक, गातडि
हंस ( योगिराज ), वेरड, श्रीपुञज, कण, जिर्तासह, तेर्जासह ( २३-४४ ),
समरसिह ( ४५-६० ), रत्नसिह ( ६१), अन्यशाखा ( ६२-६५ ),
बबरू, नागपाल, पूर्णपाल, फेखर, भुवनसिह, भीमसिंह, जयसिह ( ६६-
६८ ), लक्ष्म्यसिह ( ६८-७४ ), रसीराण (७५ ), अरिसिह ( ७६-७८ ),
हम्मीर ( ७९-८७ ), क्षेत्रासह ( ८८-१०३ ), मोकल ( १०४-१२१ )।
कुम्भास्तुति--रलो० १-६७ |
पञ्चायतनस्तुति-गेयप्रबन्धनिर्माण की प्रतिज्ञा (१-२), गणेशस्तुत्ति
( १-१३), सूर्यस्तु ( १-९ ), नारायणस्तुति ( १-११), शिवस्तुति
( १-९ ), चण्डिकास्तुति ( १-१२), प्रकोणं पद्य ( १-५), एकलिङ्ग
सम्बन्धी प्राच्य पद्य ( 4-५ ), प्रकोणं पद्य ( ६-१३ ), विभिन्न छन्दों के
उदाहरण ( १-३५ ), कुम्भस्तुति ( ३६-४१ ) ।
एकलिङ्गनमस्कार ( गद्य ) ।
अन्त में कुछ प्रसिद्ध प्राचीन पद्य ।
" €C-0.Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
>
डमोह, जिला बडोदा गुजरात)
सहायक ग्रन्थ-सची
(क) संस्कृत
गणकारिका--गायकवाड प्राच्य विद्या ग्रन्यमाला सं० २५, सनु
११२०, सम्पादक--सी० डी० दलाल ।
चिदस्बर-माहात्म्य--सम्पादक एव प्रकाशक श्री सोमशेखर दीक्षितर
चिदम्बरस १९७१ ।
नीलमतपुराण--(दो खण्ड)--सम्पादिका डा वेदकुमारी--प्रकाशक
जम्म-कइमीर कला, संस्कृति, साहित्य एकेडेमी, श्रीनगर-जम्मू । प्रथ
खण्ड--१९६८, द्वितीय खण्उ--१९७३, मूल ग्रन्थ अग्रेजो अनुवाद
हित्त द्वितीय खण्ड में है ओर प्रथम खण्ड में अंग्रेजी में ग्रन्थ का सांस्कु-
तिक और साहित्यिक अध्ययन है । |
पशुपतिहृदयम्-श्री ( मर्हाष ) दवरात प्रकाशक--नेपाली भाषा
प्रकाशिनी समिति, नेपाल, सं० २००२ |
रसिक प्रया-कुम्भाकृत गीतगोविन्द की टीका, निर्णयसागर प्रेस | `
लिज्भपुराण--श्रीवेद्धूटेश्वर प्रेस, सं० १९८१ |
वाग्रपुराण -श्रीवेङ्कुटेश्वर प्रेस, सन् १९३३ |
शारदातिलकम्-कर्मीर संस्कृत ग्रन्थमाला ।
संगोतराज (प्रथम खण्ड) --महा राणा कुम्भा, सम्पादिका डा० प्रंमलता
शर्मा, काशी हिन्दू विश्वविद्यालय, १९६२ ।
(ख) हिन्दी
उपाध्याय, डॉ० नगेन्द्रनाथ : गोरक्षनाथ (नाथ संप्रदाय के परिप्रेक्ष्य
में)--नागरी प्रचारिणी सभा, वाराणसो, १९७६ |
ओझा, महामहोपाध्याय गौरीशंकर हीराचन्द : उदयपुर का इतिहास
(दो जिल्द) प्रथम जिल्द सं० १९८५ और द्वितीय १९८८ में प्रकाशित ।
महातीर्थं कायावरोहण, (भगवान् ब्रह्मश्वर प्राण-प्रतिष्ठा स्मृतिग्रन्थ)
प्रकाशक श्री कायावरोहण तीर्थं महोत्सव समिति, कायावराहण, तालुक,
७४
CC-0. Jangamwa न by eGangotri
[ २१ ]
(ग) अंग्रेजी
Collingwood, R, G.: The Idea of History, Oxford Univer-
sity Press, reprintd 1963.
Dey, Nundo Lal : The Geographical Dictionary of
_ Ancient and Medieaval India; Oriental Books Reprint Corpo-
ration, New Delhi, 3rd edition 1971.
Pargiter, F. E. : Ancient Indian Historical Tradition,
Motilal Banarasidass (reprint, 1972)
Pathak, ५, 5. ; History of Saiva Cults In Northern India
From Inscriptions (700 A. D. to 1200 A. D.), 1960.
Roychowdhary, H. C. : Political History of Ancient
India, University of Calcutta, 1972, seventh edition.
Sarda Harbilas : Maharana Kumbha, Vedic Yantralaya,
Ajmer 1932, second edition-
Sankaracharya of Kanchi Kamakoti, Swami Jayendra
Saraswati : Heritage of Bharata Varsha & Sanatana Dharma,
Oriental Cultural Education Society, No. 20 First Canal
Cross Road, Gandhi Nagar, Madras 20, 1973.
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
भमिका
दक
(१) एकलिङ्गमाहात्स्य के दो रूप: पौराणिक और काव्यसय
स्थलपुराण अथवा स्थलमाहात्म्य की परम्परा विराट् पौराणिक
प्रवाह की एक उपधारा रही है। काइमीर प्रदेश से सम्बद्ध नीलमत
पुराण", चिदम्बरम् के नटराजमन्दिर का स्थलपुराण चिदम्बरमाहात्म्यस्
और कायावरोहणतोर्थ का कारवणमाहातम्यम् इस उपधारा की प्रकाजित
रचनायें हैं। इस प्रकार का विपुल साहित्य अभी अप्रकाशित ही है।
एकलिङ्गमाहात्म्य इसी उपपरम्परा का अन्यतम अङ्ग है । इस का उल्लेख
निम्नलिखित आधुनिक ग्रन्थों में प्रमुख रूप से मिळता हे । |
(१) म० म० गौरीशंकर हीराचन्द ओझा कृत 'उदयपुर का इतिहास ।
` इस ग्रन्थ को दूसरी जिल्द में परिशिष्ट ५ के अन्तगंत सहायक ग्रन्थों को
सूची मे एक लिङ्गपुराण तथा एकलिङ्गमाहात्म्य--इस प्रकार दो नामों
का पृथक् उल्लेख है । वास्तव में एकलिङ्गमाहात्म्य के नाम से हो दो
“भिन्न पाठ मिलते हैं, एक पौराणिक और दूसरा काव्यमय । इन दोनों का
सम्पादन हम ने किया है और इन का परिचय भी यथास्थान दिया
जाएगा | ओझाजी ने प्रथम को एकलिङगपुराण और द्वितीय को एक-
लिङ्गमाहात्म्य कहा है । द्वितोय को. उन्होंने कुम्भा के समय रचित कहा
है । (वही, प्रथम जिल्द पृ० ६)
१. नीलमतपुराण की सम्पादिका डॉ० वेदकुमारी ने उसे स्थलमाहांत्म्य नहीं
माना है (नी० म० पु० खण्ड १, पु० २-४) किन्तु पुराण पद पर प्रतिष्ठित
किया है। फिर भी हम ने यहाँ इस का उल्लेख इसी लिये किया है कि
इस में काश्मीर प्रदेश सम्बन्धी विवरण हूँ अर्थात् कोई प्रदेश या स्थलविशेष
जिन पौराणिक कृतियों का केन्द्र होता है, उनमें इसकी भी गणना उचित
ही.है।
२. कायावरोहणतीर्थ गुजरात में गायकवाड़ के भूतपूर्व राज्यक्षेत्र में बड़ोदा से
१५ मील दक्षिण और मियाँगाँव से ८ मील उत्तरपूर्व कारावन के नाम
से आज परिचित हे । आज उसकी महिमा के पुनरुद्धार के कुछ प्रयत्न
रहे हैं ।द्रष्टव्य-'महातीर्थ कायावरोहण' । '
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
S|
(२) हरविलास शारदा कृत अंग्रेजी पुस्तक 'महाराणा कुम्भा' में
सप्तम परिशिष्ट के रूप में काव्यमय एकलङ्गमाहात्म्य मे से कुम्भा-
सम्बन्धी ६ पद्य दिये गये हैं । इस एकलिङ्गमाहात्म्य को महाराणा कुम्भा
के समय प्रणीत बताया गया है। ए० लि० मा० के इन दोनों रूपों का
विवेचन काल, विषय, भाषा और शेली एवं सम्पादन की हृष्ट से नीचे
प्रस्तुत है ।
(क) काल--
पौराणिक ए० लि० मा० की उत्तरसीमा (०7०7० 101६) महाराणा
कुम्भा के राज्यकाल अर्थात् १५वो शताब्दी ई० सरलता से निर्धारित की
जा सकती है । षड्विश अध्याय में राजवंश का जो वर्णन है, वह कुम्भ-
कर्ण (कुम्भा) ओर उसके पुत्रों तक हो चलता है। इसलिये यह निश्चित
है कि कुम्भा की मृत्यु के कुछ काल पश्चात् ही इस का वह मूलपाठ स्थिर
हो गया होगा जो आज हमें उपलब्ध हें । किन्तु इस को पूर्वं सीमा
(Lower limit) निर्धारित करना उतना सरळ नहीं है। यदि यह माना
जाय कि एक ही व्यक्ति द्वारा एक ही काल में इस की रचना हुई होगी,
तब तो जिसे हम उत्तर सीमा कह रहे हें, वही काळ-निर्धारण का एकमात्र
आधार हो सकता है। पूर्वं सोमा पर विचार करने को प्रेरणा केवल इस
कारण होती है कि पौराणिक परम्परा में किसी मूळपाठ में समय-समय
पर परिवधंन होते रहने की संभावना का सवथा निराकरण नहों किया
जा सकता । यदि यह मानकर चजें कि राजवंश-सम्बन्धी विवरण में
समय-समय पर परिवर्धन होते रहे होंगे तो बातत कुछ बनती नहीं है।
षड्विश अध्याय में सभो राजाओं का वर्णन अत्यन्त संक्षेप में है। यदि
भिन्न-भिन्न राजाओं के आश्रित कवि अपने-अपने आश्रयदाताओं का
विवरण जोडते तो प्रत्येक बार पर्याप्त विस्तृत विवरण जोड़ा गया होता ।
वस्तुस्थिति इसके ठोक विपरीत है । यह स्पष्ट प्रतीत होता है कि षड्विश
अध्याय का एक हो व्यक्ति द्वारा एक हो काळ में प्रणयन हुआ होगा ।
यदि इस ग्रन्थ के रचनाकाल को हम दीघं अवधि में देखना चाहें, तब
यह मानना होगा कि राजवंश वाळा अध्याय तो कुम्मा की मृत्यु के कुछ
ही वर्षों के भीतर रचा गया होगा, भले ही पौराणिक और पुजापद्धति
सम्बन्धी विवरण पहले से परम्परा-प्राप्त हो । ऐसा मानने के पक्ष में एक
बहुत बड़ा तके यह है कि काव्यमय ए० [छ० मा० में पौराणिक ए० लि०
मा० का चतुर्थं अध्याय भिन्त छन्द (आर्या) में एवं अष्टम, नवम, दशस
_CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४ ]
अध्याय यतृकिञ्चित् पाठभेद से समाविष्ट है । यह संकलन कुम्भा र 2
में हुआ था यह हम अभी आगे चलकर देखग। अतः पौराणिक ए० लि०
मा० उस से अधिक प्राचोन होना चाहिये। फिर भी मध्यम माग यही है
कि इसके वर्तमान रूप को कुम्मा के ठीक बाद बाद स्थिर हुआ माना जाय
और उसके कितना समय पूव इस के कोन से अंश उपलब्ध थे, इस भर्न
को अनिर्णीत छोड़ दिया जाय । संभव है भविष्य में कभी अन्य प्रमाण
उपलब्ध होने पर इस का निर्णय हो सके । 2
काव्यमय ए० लि० मा० के काल-निर्णय में कोई समस्या नहीं है ।
इस का अधिकांग तो विभिन्न शिलालेखों में से पुनरुद्धृत है, ओर महा राणा
कुम्मा इस के केन्द्र में हैं यह स्पष्ट है । अत: इस का संकलन निश्चित रूप
से कुम्भाकालोन' है। कह्नं व्यास नाम के किसी कुम्भाशित्त कविका
नाम इस में पञ्चायतन स्तुति के रचयिता के रूप में आया है । (द्रष्टव्य
पु० १९८ इलो० १२) कवि का अपने को 'अथंदास' कहना राजसेवा के
प्रति उसके भाव का सूचक है । |
(ख) विषय--
पौराणिक ए० लि० मा० पुराण, जनश्रुति, इतिहास, ओर तन्त्र
का सम्मिलित रूप है। इसका सम्बन्ध वायुपुराण से जोडा गया
है। प्रत्येक पुष्पिका में “इति श्रोवायुपुराणे मदपाटोये--इस प्रकार
उल्लेख मिलता है । वायुपुराण से यह सम्बन्ध-स्थापन कुछ आइचय-
जनक है क्योंकि तीर्थ-माहात्म्य से स्कन्दपुराण का सीधा सम्बन्ध
होने के कारण उसी के साथ इस प्रकार के स्थलपुराणों का सम्बन्ध"
स्थापन अधिक स्वाभाविक लगता है । चिदम्बर-माहात्म्यस् में वेसा ही
किया गया है । किन्तु कारवण-माहात्म्य का सम्बन्ध कहीं शिवपुराण से
और कहीं वायुपुराण से जोडा गया है (द्रष्टव्य चतुर्थ परिशिष्ट ) ।
नीलमतपुराण को महाभारतका ही परिशिष्ट कहा गया है। इससे
१. महाराणा कुम्भा १४३३ ई० में राज्याख्ढ हुए और १४६८ तक प्रायः
३३ वर्षों तक उन्होंने राज्य किया ।
१, इत्येवमुक्तं जनमजयस्य व्यासस्य शिष्येण महाव्रतेन ।
क्षिप्तं न यद् ग्रन्थगुरुत्वभीत्या समग्नशास्त्रँः खलु भारते वे ॥ १४५२॥।
सर्वत्र नेतद् विषयोपयोग्यं तदा न चक्रे भगवान् महात्मा ।
अतीव हृद्ये बहुविस्तरेऽपि जनप्रिये भारतपूर्णचन्द्रे ॥१४५३॥
(नीळमतपुराणम्)
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २५ ]
स्पष्ट है कि स्थल-माहात्म्य या पुराण केवल स्क्रन्दपुराण से ही सम्बद्ध
रहे हों ऐसी बात नहीं है । |
वायपराणके मूलवक्ता लोमहर्षण सूत ही हैं; वायु तो उसके अवान्तर
(द्वितीय) वक्ता हैं। क्योंकि आरम्भ में ही सूत ने कहा है `
पराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिइवना |
पृष्टेन मुनिभिः पूर्व नेमिषीयेमंहात्मभिः ॥
प्रत्येक पष्पिका में--“इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते --ऐसा उल्लेख
है। ए० लि० मा० के मूलवक्ता वायु हैं, क्योंकि नारद के प्रश्न का उत्तर
वे ही देते हें और अवान्तर (द्वितीय) वक्ता सूत है जो शौनक के प्रश्नों
का उत्तर देते हैं। वायुपुराण में ११, १४-१५ संख्यक अध्यायों में पाशुपत
योग का वर्णन है, २३ वे अध्याय में महेशवरावतार योग २७वें में
महादेवतनुवर्णन (नीललोहित, रुद्र, भव, 6 शिब, पशुपति, ईश, ८ भीम,
महादेव ऐसे अष्टतनु) हैं, ४१ वें अध्याय में केलासवणंन, ५४ वें में नील-
कण्ठस्तव, और ५५ वें में लिङ्गोद्धवस्तव--इतना विवरण शिव-सम्बन्धी
है। वायु को प्रधान वक्ता मानना और शिव-परक विवरण--यय दो
लक्षण ए० लि० मा० की वायुपुराण से कुछ निकटता के सूचक माने
जा सकते हूं । र
मेवाड़ के इतिहास-प्रसिद्ध सूयवंशी राजकुलके अधिष्ठाता देव
एकलिङ्ग का यह स्थलपुराण या माहात्म्य है--यह बात इसके नाम से
ही स्पष्ट है ।* मेवाड़ के शासक दीवान कहलाते थे और राजा एकलिज-
जी को ही माना जाता था । एकलिङ्ग का मन्दिर उदयपुर से १२ मील
उत्तर दो पहाड़ियों के बीच स्थित है । गाँव का नाम केलाशपुरी है ।॥
मन्दिर के चारों ओर ऊँची प्राचीर या कोट है। जनश्रुति है कि इस
मन्दिर को बप्पा रावळ ने बनवाया था और महाराणा मोकल (कुम्भा
के पिता) ने इसका जीर्णोद्धार कराया था। राणा रायमल (सन्
१४७३ से १५०९ ई०) ने नये सिरे से वर्तमान मन्दिर का निर्माण
कराया । चौमुखी मूर्ति की प्रतिष्ठा भी राणा रायमल ने की थी।
मन्दिर के दक्षिणी द्वार के सामने एक ताक में महाराणा रायमल को
१०० इलोकों की प्रशस्ति है जो मेवाड़ के इतिहास ओर मन्दिर के
१. यहाँ से प्रस्तुत अनुच्छेद के अन्त तक की जानकारी का आधार ओझाजी
का उदयपुर का इतिहास पु० ३२ है
00-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २६ ]
वृत्तान्त के लिये महत्त्व की है । मन्दिर के अहाते में कई छोटे-बड़े मन्दिर
हैं, जिनमें से एक महाराणा कुम्भा का बनाया विष्णुमन्दिर है, जिसे
आजकल लोग मीराबाई का मन्दिर कहते हैं ।
ए० लि० मा० का अध्यायानुसार कथासंक्षेप हम पहले ही दे चुके
हैं। यहाँ उसकी पुनरावृत्ति अनावश्यक है। इतना ही कहना पर्याप्त है
कि राजवंश-वर्णन तो ए० लि० मा० के केवल दो अध्यायों (२५-२६)
में है। ३१ वे अध्याय को पुष्पिका में उस अध्याय को 'बाष्पान्वय' नाम
अवश्य दिया गया है, किन्तु वास्तव में उसमें बाष्पवंश को कोई चर्चा
नहीं है । पूरे ग्रन्थ की विषयवस्तु को पाँच खण्डों में बाँटा जा सकता है--
(१) एकलिङ्ग के प्राकट्य की पौराणिक कथा--प्रथम नौ अध्याय |
(२) अन्य क्षेत्रों का माहात्म्य व्णन-- १३ वें से १८ वें अध्याय तक
लोमश आश्रम, सामनाथ, माहेन्द्री, क्षीरेश्वर, गौतम, गौतमेखवर, महा-
काल,--इन क्षेत्रों का माहात्म्य वणित है।
(३) बाष्प (बप्पा) की मन्त्रसाधना ओर वंशवणंन (अ० १९-२१,
२५-२६) | विस्तृत बंशवणन २५-२६ वे अध्याय में ही हे, २० २१ में
तो केवळ बाप्प आर उसके पुत्र की साधना का ही वर्णन है ।
(४) पुजापृद्धति-वर्णन--२४, २९, ३०, ३१ अध्याय ।
(५) प्रकोर्ण विषय--१०- मे
2 हि १२, २२, २३, २७, २८, ३२ अध्याय में
मन्त्राराधन श्रीनारायण क ee
ड i व,त क्रम, यात्र न ना 2
ये विषय ह । ॥विघि-महोत्सव--क्रमरा:
एकलिङ्ग एवं अन्य क्षेत्रों के. प्राकट्य और मे
माहात्म्य के प्रसद्ध में
पुराण ओर जनश्रुति का आधार स्पष्ट है। बप्पा-विषयक विवरण में
उसकी साधना के प्रसङ्ग में पुराण और तन्त्र एवं वंशवर्णन में इतिहास
न पुजापद्धत्त में त्तत्त्र-प-म्परा निकी हे, ओर अन्त में
पर्या में पुनः पुराण और जनश्रुति के दर्शन होते हैं ।
काव्यमय ए० लि० मा० में मुख्य रूप से विशुद्ध ऐतिहासिक
हे, जिसमें कवि (अथवा कवियों) की राजभक्ति के नक
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २७ ]
(ग) भाषा, शलो--
पौराणिक ए० लि० मा० में पुराण की प्रश्नोत्तर-शेली अर्थात् मुख्य
एवं अवान्तर वक्ता-श्रोताओं की श्युंखला का परम्परागत रूप मिलता '
है । इसमें भाषा और “शेली की दृष्टि से दो सवंथा भिन्न स्तर दिखाई
देते हैं। एक स्तर में भाषा अत्यन्त सामान्य और कुछ स्थलों पर
अशुद्ध है। स्तुतियों को छोड़कर ग्रन्थ में सवंत्र प्रायः इसी स्तर की
भाषा मिलती है । स्तुतियों की भाषा परिमाजित, शुद्ध ओर ललित है।
ऐसा लगता है कि प्रणेता ने स्तुतियाँ कहीं अन्यत्र से उद्धत कर लो हैं,
अन्यथा एक ही व्यक्ति को भाषा में इतना अधिक स्तरभेद नहीं हो
सकता पूरे ग्रन्थ में प्राप्त स्तुतियों की सूची यहाँ प्रासंगिक होगी ।
स्तोता स्तुत पृष्ठ
१. देवगण एकलिङ्ग १३-१५
२. देवगण नारायण १९-२१
३. इन्द्र विन्ध्यवासा २३
४. हारीत. एर्कालङ्गः २७-३०
५ चन्द्रमा सोमनाथ . ५०-५१
इन स्तुतियों में से हारोत की गद्य-स्तुति को भाषा और शेली विशेष
लालित्यपूणं हे । अन्य सब स्तुतियाँ पद्यमय हें । देवगण द्वारा की गई
एकलिङ्ग की स्तुति में उपनिषत् की “यन्मनसा न् मनुते, येनाहुमंनो
मतस्” ( केन० १.४-८ ) को विरोधाभास वाली शलो की सुन्दर
प्रतिक्कत है । यथा:--
सर्वेस्यादिस्त्वं न कोऽपि त्वदादि-
रीशो नेशस्त्वहृतेऽन्योऽस्ति भूयः ॥२३॥
त्वं वे वन्द्यो नो तवेवास्ति वन्द्य
आराध्यस्त्वं न त्वदाराधनीयः ॥२४॥
आधारस्त्वं न त्वदाधारताऽस्ति
विशं रूपं नेव रूपं तवास्ति ॥३०॥ इत्यादि ॥ .
स्तुतियों के अतिरिक्त प्रायः सर्वत्र भाषा दुर्बल ओर कहीं-कहीं
अशुद्ध भी है । सभी पुष्पिकाओं में “श्री एकलिङ्गमाहात्म्ये' ऐसा प्रयोग
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २८ ]
है जिसे हम ने “श्रीमदेक०” के रूप में शुद्ध किया है। 'वाच्य' को
अशुद्धि का एक उदाहरण देखें
गत्वा सा पुर्वविधिना स्मृतो देवो वृषध्वजः ॥५७॥ (पृ० १७)
पाणिनि के 'समासेऽनञ्रूपु+ क्त्वो ल्यप्’ (७।१।३७) का व्यतिक्रम
एवं मत्वा तु सा देवी प्रादुभूंत्वा वचोऽब्रवीत् ॥३४॥ (पृ० २७)
विभक्ति एवं प्रत्यय के प्रयोग-दोष का एक उदाहरण--
“सर्वान् कामान् पुरयघ्वं निजभक्तान् प्रसन्नतः' ॥१०८॥ (पृ०१६६)
स्तुतियों को छोड़कर प्रायः सवंत्र अनृष्टुप् छन्द का ही प्रयोग है ।
क्वचित् अपवाद भी हें, यथा पृ० १६ पर पद्य ५२-५४ उपजाति में हैं ।
स्तुतियो में सवत्र उपजाति छन्द है । केवल मङ्गलाचरण के दो पद्य
आर्या में हैं ।
काव्यमय ए० लि० मा० में छन्दों की विविधता, शब्दालड्भारों और
अर्थालड्कारों की बहुलता, कल्पना की उड़ान इत्यादि उस को भाषा ओर
शली को पौराणिक ए० लि० मा० से सवथा भिन्न बना देते हैं । छन्दों
में आर्या, उपजाति, वसन्ततिलका, शादूलविक्रोडित, स्रग्धरा इत्यादि
का प्रयोग है । छन्दोजातियों के नाम सहित उदाहरण जिस लूघुखण्ड में
प्रस्तुत किये गये हैं वहाँ एक अक्षर से ले कर छब्बीस अक्षर तक की
सभी छन्दोजातियों और माळावृत्त का भी ग्रहण हुआ है ।
पाद की
अक्षर सं० जाति छन्द
१ उक्ता श्री
२ अत्युक्ता स्त्री
३ मध्या नारी
४ प्रतिष्ठा कन्या
५ अतिप्रतिष्ठा विद्यदभ्रान्ता
६ गायत्री शशिवदना
७ उष्णिक् मदलखा
ह् अनुष्ट्पू चित्रपदा
0 वृहती भुजगरगिभृता
र पक्ति चम्पकमाला
त्रिष्टुप् सुमुखी
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
१२ जगती मौक्तिकदाम
१३ अतिजगती उवंशो
१४ शक्वरी उपचित्र
१५ अतिशक्वरी चामर
१६ अष्टि पञ्चचामर
१७ अत्यष्टि शिर्खरणी
१८ घृति ? यसजजरर
१९ अतिधृति शादूंलविक्रीडित
२० कृति ? सज जजरसलग
२१ प्रकृति स्रग्धरा
२२ आकृति मदिरा
२३ विकृति शङ्क
२४ संक्रति घोटक अथवा दुमिल
२५ अतिक्रति ? तनननससससंग
२६ उत्कृति अपवाह
२७ से ३० अक्षरों तक के मालावृत्त उदाहृत हे ।
पंचायतन-स्तुति में विभिन्न तालों का नामोल्लेख हे जिससे प्रकट
होता है कि वे रचनायें गेय मानी गई हैं, किन्तु सभी पद्य वाणिक वृत्तो:
में बद्ध हैं, इसलिये ऐसा नहीं लगता कि ये 'प्रबन्ध' हों । प्रबन्धं में प्रायः
वाणिक वृत्तों का प्रयोग नहीं होता । तालों के विषय में यह उल्लेखनीय
है कि निम्नलिखित नामों का ही प्रयोग हुआ है। यथा आदिताल, प्रति-
मण्ठताल, यति ताल, अद्भुत ताल, झम्पा ताळ, मण्ठ ताल, त्रिपुट ताल, '
एकताली ताल । कुल मिला कर ५० पद्यों में पञ्चायतन स्तुति पुरी
हुई है। इसीलिये इसे छन्दःपञ्चाशिका कहा गया है । अन्त में कुछ
प्रसिद्ध प्रकीण पद्य उद्धृत हैं ।
राजवंशवर्णन ओर कुम्भ स्तुति में से कुछ विशिष्ट उदाहरण यहीं
प्रासंगिक होंगे
आक्रण्यं पन्नगोगीतं यस्य बाहुपराक्रमस् ।
शिरश्चालनया शेषश्चक्रे कम्पं परं भुवः ॥५५॥ (पृ-१७४)
भुगुपतिरिव हप्तारातिसंहारकारी
सुरगुर्रिव शर्वन्नीतिमार्गानुसारी ।
स्मर इव सुरतेषु प्रयसाचित्तहारी
शिंबरिव स बभूव त्रस्तसत्वोपकारी ॥५७॥ (पु० १७५)
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३० ]
मन्ये$भत् सुरगौरगो: समभवत् कल्पद्रुमः कल्पना-
ऽत्तीतो रोहणपवंतोऽपि सुधियां नो मानसं रोहति ।
चित्तस्याधिपतेजंडाच्च जडतां घत्तेऽधिकां भूधवे
दानप्रोन्ततचारुपाणिकमले कर्णादयः के पुनः ॥८४॥
॒ (पृ० १७७)
ऐस्वर्येण दिवर्स्पात, मुगर्पात शोर्येण, पाथः पति
गम्भीर्येण, वपुःश्रिया रतिर्पात, कीर्त्या त्रियामापतिस् |
ओदार्यात्तिशयेन कर्णनुपति, न्यायेन सीतापति,
चातुर्येण बृहस्पत, व्यजनयत् श्रीमोकलोर्वीपतिः ।।१०५॥
(पु० १८०)
भङ्गाः सम्प्राप्तभङ्गा: स्मृतवनविटपा: कामरूपा विरूपाः,
बडगा गङ्गेकसङ्गा गतविरुदमदा जातसादा निषादाः |
चीनाः सङ्ग्रामदीनाः स्वलदसिधनुषो भीतिशष्कास्तुरुष्काः
५ भूमेः पृष्ठेगरिष्ठे स्फुरति महिमनि क्ष्मापतेर्मोकलस्य ॥
| ॥१२१॥ (पृ० १८२)
साधारा येन भूमिः प्रतिभटवसुधा राजजेत्रोग्रधाम्ना |
दीनेषु स्वणंधाराधरणिवितरणादेकधाराधरो य: |
निर्धारा यस्य चानागुणगरिमगतेः कः सुधाराशिमौलि-
यंतुखड्गस्योग्रधारामसहत समरे नेव घारापुरीन्द्रः ॥१५॥
| (पु० १८४)
कुम्मस्तुत्ति के प्रसिद्ध पद्यो का उदाहरण देना हमने अनावश्यक
- समझा है |
(घ) सम्पादन--
पौराणिक ए० 6० मा० का सम्पादन उदयपुर के भतपूर्व महाराणा
` श्री भगवत्तसिहजी के निजी संग्रहालय में सुरक्षित पाण्डुलिपि के आधार
पर किया गया है । यह पाण्डुर्लिप संवत् १९१५ में महाराणा श्री स्वरूप-
सिहजी के वस बनाई गई थी, ऐसा उसमें उल्लेख है । उसी संग्रहालय से
५% परवत हस्तलिखित प्रतिलिपि भी मिली थी ,किन्तु वह पूर्वोल्लिखित
पाण्डुलिपि की प्रतिलिपि-मात्र थी | इसलिये सम्पादन में उसकी कोई
उपयोगिता नहीं जान पड़ी ।
उपयुक्त पाण्डुलिपि काफी स्पष्ट है। किसी पद अथवा पदांश के लिये
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
El
जहाँ हमने संशोधित पाठ सुझाया है वहाँ अपना पाठ( ) में रखा
है । जहाँ अपनी ओर से कोई पद या पदांश जोड़ा है वहां. ]का
प्रयोग किया है। सन्दिग्ध स्थलों पर अपनी ओर से (?) रखा है। एक
बात यहाँ विशेष उल्लेखनीय है कि मन्त्रसाधना के प्रसङ्ग में कई स्थलों
पर अपनी ओर से हमने प्रश्नचिह्न रखे हैं । इनमें से जिन स्थलों का
स्पष्टीकरण भूमिका-लेखन से पुवं हो गया, उन्हें शुद्धिपत्र में प्रश्नचिह्व
हटा कर दिखा दिया गया है। |
परिशिष्टों के सम्बन्ध में परिचयात्मक टिप्पणियाँ का. यथास्थान
समावेश भूमिका और परिशिष्टो में किया गया है ।
ए० लि० मा० के काव्यमय रूप का सम्पादन राजस्थान प्राच्यविद्या
प्रतिष्ठान, शाखा उदयपुर (प्राचीन सरस्वतीभण्डार पुस्तकालय) में
सुरक्षित हस्तलेख संख्या १४७७ की प्रतिलिपि के आधार पर किया गया
हैं | इस प्रतिलिपि से पता चलता है कि मूल हस्तलेख काफ़ी भ्रष्ट और
कहीं-कहीं खण्डित भी है । हमने यथासंभव पाठ-संशोधन का यत्न किया
है । जहाँ तक शिलालेखों (प्रशस्तियों) से पाठ मिलाने का प्रश्न है, हमारा
प्रयत्न केवल हरविलास शारदा की पुस्तक 'महाराणा कुम्भा' के परिशिष्टों
में प्रकाशित प्रशस्तियों तक ही सीमित रहा है। यह उल्लेखनीय है कि
हमारे संशोधित पाठ अनेक स्थलों पर उक्त पुस्तक में प्रकाशित पाठों
को अपेक्षा समीचीन हैं । कुछ पद्य 'संगीतराज' और गोत्तगोबिन्द की
कुम्भक्कत टीका 'रसिकप्रिया' में भी प्राप्त हैं, उनका हमने सन्दर्भ दिया
है। ऐसा लगता है कि राजवंश-वर्णन और कुम्भस्तुति के प्रायः सभी
पद्य किसी न किसी शिलालेख में प्राप्त होंगे , किन्तु हमने सभी पद्यो का
मूल स्रोत खोजने का प्रयत्न नहीं किया है, क्यों।क ए० लि० मा० का
पोराणिक रूप हो हमारे अध्ययन का मुख्य विषय है। काव्यमय रूप को
` तो हमने परिशिष्ट के रूप में ही देना उचित समझा है, क्यो।क वास्तव
में वह एकलिङ्गमन्दिर का 'माहात्म्य” है ही नहीं, वह तो उक्त मन्दिर
से सम्बद्ध राजाओं के वंश-वर्णन, कुम्भस्तुति, पञ्चायतन स्तुति और
छत्दोजाति-निरूपण--इस प्रकार अनेक प्रकीणे विषयों का समुच्चयमात्र
है । इसे एकलिङ्गमाहात्म्य नाम देने का औचित्य भी सन्दिग्ध है | इसके
आरम्भ में ८ पद्य कामदेव स्तुतिपरक हैं, जो 'कामराजरतिसार' नामक
१. बीच बीच में 'यदुक््तं पुरातनेः कविभि: ऐसा उल्लेख मिलता है जिससे
लगता है कि यह मौलिक रचना नहीं, संकलन मात्र है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३२ ]
लघग्रन्थ के आरम्भ में प्राप्त हैं । इसकी प्रतिलिपि श्री अगरचन्द नाहटा
से हमें प्राप्त हुई है। इसे महाराणा कुम्भा-रचित बताया जाता है।
कुम्भा की मुद्रा इसमें अनेक स्थलों पर प्राप्त है। इसके वाद पौराणिक
ए० लि० मा० के चतूर्थाध्याय की विषय वस्तु आर्याछन्द में और अष्टम,
नवम एवं दशम अध्यायों का पाठ यतकिञ्चित् भेद से उद्धत है । तदनन्तर
वंगवर्णन आरम्भ होता है । स्पष्ट है कि यह कुम्भा के काल मे प्रस्तुत
संकलन है ।
ए० 6० मा० के दोनों पाठ 'वीरविनोद” नाम के विराट् इतिहास
ग्रन्थ में मुद्रित हुए थे । किन्तु वह ग्रन्थ अप्रकाशित ही रह गया । अतः
प्रस्तुत, प्रकाशन सर्वप्रथम है । पाठसंशोधन के लिए हमें ' बी रविनोद'
उपलब्ध नहीं हो सका ।
२. पुराण परम्परा ओर इतिहास को पाइचात्त्य धारणा
'इतिहासपुराणाभ्यां वेद समुपबुंहयेत्' --इस प्रसिद्ध उक्ति का ममं
है कि इतिहास और पुराण दोनों वेद का ही वितान हैं । वेद--भर्थात्
स्वयंप्रकाश ज्ञान का हा विस्तार इतिहास और पुराण में है इस उक्ति
को बहिरङ्ग और अन्तरङ्ग दो प्रकार से समझना आवश्यक है । बहिरद्ध
रूप से तो यह समझा जा सकता है कि वेदिक वाङ्मय में कथा-विन्यास
के जो सूत्र उपलब्ध हैं, उन्हीं की रीति का अनुसरण करते हुए कथा के
परिवेष्टन में जो ज्ञान परम्परागत रूप से निबद्ध हुआ वही पुराण और
इतिहास की युगलधारा में प्रवहमान रहा । इस हृष्टि से हम सब का
परिचय कुछ न कुछ है, किन्तु अन्तरङ्ग दृष्टि से देखना चाहें तो सर्वाधिक
महत्त्व की बात यह होगी कि यह समझने का प्रयत्न किया जाय कि
कथा के रम्य आवरण में 'वेद' का सूक्ष्म सुत्र कहाँ भौर कसे अनुस्यूत
है । इस प्रसंग में 'वेद' का अर्थ केवल वेदिक वाड्मय नहीं, अपितु
स्वयंप्रकाश ज्ञान की अविच्छिन्न धारा समझना उचित होगा। यह
बना
१. महाराजा सज्जनसिंहजी (सं० १९३१-१९४१) ने कविराज इयामलदास को
उदयपुर राज्य का विस्तृत और प्रामाणिक इतिहास लिखने को नियत किया
था । इस वृहत् इतिहास के लिखने और छपने में १२ वषं का समय लगा
ओर एक लाख रुपये व्यय हुए । किन्तु यह प्रकाशित नहीं हुआ ।
(“उदयपुर का इतिहास'--भूमिका, पु० ८)
२. वायुपुराण १२०१, महा० १।१।२६०
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
5 का ~ 55 St
क जक
[ ३३ ]
धारा देश और काल के अतोत है यह भी स्मरण रखना आवश्यक है ।
कथा का परिवेष्टन देश और काल को बलात् उपस्थित करता है । यह
सत्य है कि वैदिक वाङ्मय में जो कथासूत्र हैं उन्हें देश-काल के सन्दर्भ
से सर्वथा पृथक् रखने में उस परम्परा को पर्याप्त सफलता मिली हे ।
किन्तु पुराण ओर उससे भी अधिक इतिहास में जिस कथा-परम्परा का
विन्यास मिलता हे वह देश और काल के सन्दर्भो को प्रबल रूप से अपने
साथ जोड़े हुए है। 'वेद' को परोक्ष रूप से कहने को यह चरम परिणति
हे । अत्तः इस परम्परा के हादं को समझने के लिये देशकालावच्छिन्न
कथा-विस्तार रूपी बहिरङ्ग और 'वंद' रूपी अन्तरङ्ग--इन दोनों में
ताल-मेल समझना होगा । कहने का तात्पर्यं यह हे कि कथा देश-काळ
से अतात नहीं हे यह सत्य हे, किन्तु उसका प्रयोजन केवल देश-काल में
घटित तथ्य का प्रकाशन नहों हे । इस कारण उसमें देश-काल सम्बन्धी
तथ्यों का सर्वथा अतिक्रमण हो ऐसी बात भो नहीं हे, किन्तु 'वेद' के
'उपबृहण' रूंपी प्रयोजन को लेकर और उसके प्रति ऐकान्तिक निष्ठा
रख कर देश-काल-रूपो तटों के बोच कथा के जिस प्रवाह की सूष्टि
हुई है उसमें हमारो आज को दृष्टि से तथ्यों का निर्वाह खोजना उचित
नहीं । ऐसो खोज से आधुनिक दृष्टि से बहुत कुछ विफलता ही हाथ
लगेगो, और पुराण-परम्परा के अन्तरङ्ग में प्रवेश ता असम्भव ही रहेगा ।
पुराण के बहिरङ्ग के अध्ययन का आदर्श रूप पाजिटर' ने उपस्थित
किया है। इस प्रकार के अध्ययन की भी अपनी उपयोगिता है, किन्तु
अध्ययन की वही एकमात्र रीति नहीं है यहो हमारा निवेदन है । बहिरङ्ग
अध्ययन से पुराण-परम्परा में आपाततः जो विसङ्गतियाँ सामने आती
हें उनका संग्रह पाजिटर ने बहुत सुन्दर रूप से किया है जिसका संक्षेप
यहाँ प्रस्तुत है-- |
“History was mythologised and mythology was given a
historical 8०7०” अर्थात्) पुराण परम्परा में इतिहासः (दशकाला-
1. F.E. Pargiter—Ancient Indian Historical Tradition,
२. वही पृ० ६३। ह
३. यहाँ इतिहास शब्द का इतिहास-पुराण की जोड़ी वाले इतिहास से अभिप्राय
नहीं हैं वह इतिहास देशकालावच्छिन्न होते हुए भी और पुराण की अपेक्षा
तथ्य के प्रति अधिक सजग रहते हुए भी तथ्यों का संग्रह मात्र नहीं है !
'वेद' के 'उपबुंहण' का निर्वाह वह भी अपने ढंग से करता है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
. [ ३४ ]
वच्छिन्त तथ्यसंग्रह) को पुराण बना दिया गया और पुराण को इतिहास
का वेष पहना दिया गया । इस कृत्य के कारण जो अव्यवस्था उत्पन्न
हुई उसके कुछ उदाहरण ये हैँ
१. एक ही नाम के भिन्न-भिन्न व्यक्तियों को मिला देना | यथा पौरव
भरत और. दाशरथि भरत ।
२. राजा, ऋषि ओर अन्यों को तत्तद्नामधारी पौराणिक व्यक्तित्वों
के साथ मिला देना यथा आङ्गिरस बृहस्पति और देवगुरु बृहस्पति को
एक मान लेना अथवा यादव राजा मधु (जिससे कृष्ण को माधव नाम
मिला) को दानवों की जोड़ी मधु-केटभ के साथ मिलाकर दानव मान लेना |
३. काळ में व्यतिक्रम | काल के बहुत बड़े अन्तराल में हुए व्यक्तियों
को एक काळ में रख देना । यथा शान्तिपवं में उल्लेख है कि भीष्म ने
भागंव च्यवन, वशिष्ठ और माकण्डेय से धमं सीखा (जो अत्यन्त प्राचीन
थे) उसी प्रकार भीष्म ओर द्रोणाचायँ जामदरन्य राम (परशराम) से
मिले थे।१ -
४. तथ्य जे बहा का अन्तर मिट गया । यथा बौद्ध-जैन मतों के
साथ ब्राह्मणमत्त सिक संघर्षं को विष्णुपुराण में देवा सुर-संग्राम
-संग्राम
का पोराणिक रूप दिया गया है । र र
५. धामिक य की पूत्ति के लिये ऐतिहासिक परम्परा का
Fis | यथा-हरिष्चन्द्र, कदत और शुनःरेप की कथा को गोदावरी
ट पर छ जाना, उद्देश्य है गोदावरी का माहात्म्यर्याप द
का अतिक्रमण है |) माह न (यह देश
६- ऐतिहासिक परम्परा के किसी व्यक्ति या ळे
घटना को लेक
कया रा को लेकर धार्मिक
__ इन विसंगतियों का मुख्य कारण पाजिटर ने यह बताया है कि कथा
के प्रसंग में दो धारायें प्रचलित रही हैं, एक क्षत्रियधारा और दूसरी
१. द्रष्टव्य पाजिटर पृ० ६३ से ७१ ।
२. ऊपरी दृष्टि से यह विसंगति ठीक है, किन्तु परशुराम और मार्कण्डेय को
चिरजीवी मानने की परम्परा भी यहाँ स्मरणीय है और किसी पूर्ववर्ती
आचार्य से, काळ का अन्तराल रहते भी, शिक्षण लेना दो प्रकार सम्भव हो
सकता ह--एक तो उसी की सीधी शिष्य परम्परा से अभिप्राय हो सकता
हैं और दूसरे योग के माध्यम से कालातीत दशा में पूर्ववर्ती
मिलन अथवा शिक्षण लेना असम्भव नहीं है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३५ ]
ब्राह्मणधारा । क्षत्रियवारा में ऐतिहासिकता को रक्षा अपेक्षाकृत अधिक
हुई और -ब्राह्मणधारा में कम।* पाजिटर को इस स्थापना को अधिक
चर्चा यहाँ अश्रसंगिक है, किन्तु ऊपर का सक्षिप्त विवरण उद्धूत करने का
हमारा प्रयोजन इतना हो है कि देशकालावच्छिन्न तथ्य-संग्रह की
कसौटी पर पौराणिक परम्परा सवंथा खरी नहीं उतर सकती । बहिरंग
इष्टि से यह किसी सीमा तक दूषण माना जा सकता है किन्तु अन्तरंग
इष्टि के सामने ऐसी असंगतियों का अस्तित्व नगण्य हो जाता है ।
इस प्रसंग में इतिहास की पाश्चात्य धारणा का यत्किड्चित् परिचय
देना उचित होगा क्योंकि आज हमारी चिन्तन-सर्राण बहुत कुछ उससे
प्रभावित है ।
पश्चिम मे" History के प्रथम प्रवत्तंक के रूप में यूनान के Herodotus
(हिरोडोटस) का स्मरण किया जाता है। पञ्चम शताब्दी ई० पू में
इन्होंने कपोलकल्पना (1.९६०००) के स्थान पर 15:०) का आविष्कार
१. रायचौधरी ने Political History of Ancient India में पृ० २ से १०
तक भारतीय इतिहास के स्रोतों की चर्चा की है । इन्हें उन्होंने दो धाराओं
में रखा है, एक तो ब्राह्मण साहित्य, जिसमें, (क०) अथर्व वेद का अन्तिम
काण्ड (ख) ऐतरेय, शतपथ, पञ्चविश एवं अन्य प्राचीन ब्राह्मण (ग)वृहदा-
रण्यक, छान्दोग्य एवं अन्य प्राचीन उपनिषदों के अधिकतर अंश--इन सव
का समावेश है और दूसरे बिम्विसारोत्तर काळ के ऐसे ब्राह्मण (बौद्धेतर)
ग्रन्थ, जिनका काल निश्चित नहीं है किन्तु जिनका कम से कम कुछ अंश
विस्बिसारोत्तर काल में अवश्य बना होगा । इस धारा में रामायण, महा-
भारत और पुराण को रखा है ।
क्षत्रिय परम्परा 011० और पुराण की परम्परा में मिलती हे और
वेद निश्चित रूप से ब्राह्मण परम्परा है । ब्राह्मण परम्परा के साहित्य में
जो ऐतिहासिक-भौगोिक नाम आ जाते हैं, वे प्रसंगवशात् आते हैँ और
उनके पीछे कोई कहानी गढ़ने की अभिसन्धि नहीं रहती । किन्तु क्षत्रियः
परम्परा में ऐसी बात नहीं है, क्योंकि वह तो २०० ई० तक संभवत: चली
हो, उसे काम करने को अनेक शताब्दियाँ मिलीं, जिनमें अनेक राजवंशों को
स्वार्थपूत्ति का भरपूर अवकाश था । (यह अनुच्छेद रायचौ परी ने ४. 07१०
(001106 की पुस्तक 110८ 47). पु० ३२ से उद्धृत किया है'।)
२. यह पूरा विवरण २. ७. ७0! lingछ००५ की पुस्तक The Idea of
Hऽ६०79 के आधार पर प्रस्तुत है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३६ ]
किया ऐसा कहा जाता है। इतिहास का पौराणिक अथवा धामिक वेष
उत्तार कर उसे मानवीय वेष' देने का श्रेय इन्हें दिया जाता है । मनुष्यों
ने काल की निश्चित अवधियों में क्या क्या किया, इसका, तकंसंगत
भित्ति पर, विवरण प्रस्तुत करना इतिहास का काम है, यह स्थापना
इनकी थी । वेसे यूनान का प्राचीन दर्शन यह था कि जो परिवर्तनशील है
उसे जानना अनुचित है, इसलिये इतिहास भी असम्भव होना चाहिये ।
अनित्य के प्रति यह विरोध इस बात का प्रमाण है कि अनित्य का उन
लोगों ने विशद दशंन किया था। मनुष्य के व्यवहार में परिवर्तन की
अनिवार्यता को उन्होंने पहचाना था, इसलिये इतिहास के प्रति विशिष्ट
संवेदनशीलता उनमें पनपी थी |
आधुनिक विचार-सरणि का मूल स्रोत समझने के लिये पश्चिमी
संस्कृत के उस युग का यत्किञ्चित् अवलोकन आवश्यक है, जिसे
Enlightenment का नाम दिया जाता हे । सत्रहवी शताब्दी के उत्तराधं
में पश्चिम में प्रत्येक विद्या की चिन्तनपद्धति में क्रान्ति का उन्मेष हुआ
ओर १८ वीं शती में वह क्रान्ति सशक्त बनी | इस काल में धार्मिक
परिवेश से अलग होकर प्रत्येक क्षेत्र में स्वतन्त्र चिन्तन को मक्त अवकाश
मिला | इस काळ को इतिहास-सम्बन्धी सबसे बड़ी घटना यह है कि
काल को सीधी रेखा में देखना शुरू हुआ । अर्थात् घटनाक्रम को पुनः
लोट कर न आने वाले सदा अग्रगामी प्रवाह के रूप में देखा जाने लगा ।
ऊपर के अत्यन्त सक्षिप्त विवरण से इतिहास सम्बन्धो पाश्चात्य
धारणा के सम्बन्ध में दो बातें प्रमुख रूप से समझी जा सकती हैं--
१. मानव के बहिरंग व्यापार को ही इतिहास का विषय माना गया ।
२. भाज जिस चिन्तन-परम्परा का पश्चिम में प्रत्यक्ष प्रभाव है
उपर्मे काळ की चक्रिक गति प्रमुख नहीं है, अपितु सीधी रेखा के रूप
में उसका दशन प्रमुख है । =
क इतिहास के प्रति भारतीय दृष्टिकोण की अपनी विशिष्टता का
डी यहाँ पुनरुल्लेख उचित लगता है । उसे समझ कर यदि
कान 4701 का अध्ययन किया जाय तो निराशा या झु'झलाहट
पोली कं मोर छ श्रद्धा का विकास हो सकता है । मानव
१ जन-सुलभ भाषा ओर होली में 'इतिहास'-
| १. इतिहास का यह मानवीय वेष मानव के बहिरङ्ग व्यापार को ही प्रमुख
विषय बनाकर चला, यह स्मरण रखना चाहिये ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३७ |]
पुराण ने इस प्रकार प्रस्तुत किया है कि बहिरंग भी सर्वथा छूट न जाय |
फिर भी अन्तरंग को ध्रवस्थानीय मानने के कारण बहिरंग के प्रति
अभिनिवेश नहीं रहा, और इसीलिये देश-काल के व्यतिक्रम की बहुत
चिन्ता नहीं की गई। अन्तरङ्ग ओर बहिरङ्ग को एक-साथ लेने को
अखण्ड दृष्टि या पद्धति आज हमारे लिये जटिल या दुरूह अवश्य हो
गई है, क्योंकि हम उस अखण्डता को खो बेठे हें । किन्तु अपनी हृष्टि
को निमंल बनाना आज भी हमारे लिये असम्भव तो नहीं है। हमारा
निवेदन केवल इतना ही है कि पुराण-परम्परा का अध्ययन भारतोय
संस्कृति के ममं या हाद को ध्यान में रख कर ही होना चाहिये । पाश्चात्त्य
मापदण्डों को उस पर लागू करने से उसके प्रति अन्याय ही होगा ।
अन्त में यह उल्लेख प्रासकद्धिक है कि गत बीस-पच्चोस वर्षों में
पश्चिम को युवा पीढ़ी भी, गत ३०० वर्षों में वहाँ जो खण्ड हृष्टि पनपी
है, उससे ऊब कर भारत को अखण्ड हष्टि को खाज में लगो है ।
३.एकलिङ्गमाहात्म्य में प्राप्त ऐतिहासिक तथ्य
पौराणिक ए० लि० मा० में ऐतिहासिक विवरण अत्यन्त अल्प है
यह बात हम भूमिका के प्रथम परिच्छेद के अन्तगंत 'विषय' के प्रसङ्ग
में कह चुके हें । काव्यमय ए० [छ० मा० में जो ऐतिहासिक विवरण
प्राप्त है, उसका संक्षेप हम भूमिका के पूर्ववत्तीं परिच्छेद में दे चुके हैं ।
ए० लि० मा० के दोनों रूपों में ऐतिहासिक सामग्रो राजवंश वर्णन
में ही प्राप्त है। तुलना के लिये दोनों को वंशावली नीचे सारणी में
प्रस्तुत है, साथ ही भतपूर्व उदयपुर राज्य द्वारा प्रकाशित वंशवृक्ष का
विवरण भी इसी सारणी में संकलित है । जहाँ-जहाँ ७ यह चिह्न लगा
है वहाँ विशेष वर्णन प्राप्त है ।
पौराणिक काव्यमय प्रकाशित ऐतिहासिक वंशवृक्ष
ए० लि० मा० ए० लि० मा० नाम संवत्
बाष्प (बप्पा) विजयादित्य गुहिल (गुहदत्त) ६२३
भोज केशव
नागा राउल भोज ६४३
सुषमाण भोगा रावल महेन्द्र ६६३
असाधर ? त्ताग (नागादित्य। ६८३
गोविन्द श्रीदेव शिला दित्य ७०३
. महादेव अपराजित ७१८
आलु ७ गुहदत्त (गुहिल)
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३८ ]
|
विश्वनाथ ७ बाष्प महेन्द्र (द्वि०) ७४५
कालभोज कालभोज (बापा) ७९१
काल ७ खम्माण खुमान ८१० |
शालिवाहन गोविन्द ' मत्तट ८३० |
नरवाहन आलु राउल
विइवनाथ सिंह भतुभट्ट ८५०
कोतिवर्मा शक्तिकमार सिंह ८७०
नरवर्मा शालिवाहन खुमान (द्विश) ८८५
नरवाहन महायक ९१०
| मम्बाप्रसाद खुमान (तृ०) ९३५ |
प्या कोत्तिवर्मा ह
नरवर्मा भतुभट्ट द्वि० ९९९
श्रीपुञ्ज नरपति अल्लट १००८
कणं कर्णेसिह नरवाहुन १०२८ |
भादूक ? शालिवाहन १०३० |
चरणमल्ल गातडि ? शक्तिकृमार १०३४ |
हंस अम्बाप्रसाद १०५० |
खंगार यागराज शुचिवमा १०६४
क्षत्रप वेरड नरवर्मा १०७८
श्रीपुञ्ज कीत्तिवर्मा १०९२
कणं ७ कणं योगराज ११०८
तेर्जासह जिर्तातह बेरठ ११२५
अमरसिंह तेजसिह हंसपाल ११४५ ˆ
सुबाहु ७ समरसिह वेर्रासह ११६०
रत्नसिह रर्त्नासहू' विजयसिह ११६४
अर्थिसह ११८४
१. रत्नसिह स्वयं रावल शाखा में हैं किन्तु यहाँ रत्नसिह के बाद माहप, राहप
इत्यादि राजाओं की एक पृथक् शाखा कही गई है, और राहप को राणत्व
(राणा की उपाधि) प्राप्त हुआ था यह कहा गया है । यहाँ कुछ दुर तक
राहप शाखा के अन्तर्गत शासको के नाम दिये गये हँ । अरिसिंह तक उसी
शाखा का वर्णन है । बीच में कुछ नाम रावल शाखा के भी मिल-जुल गये
६, यथा तेजसिह आदि | उसके वाद फिर सै रावल शाखा का सूत्र पकड़
कर हम्मीर का उल्लेख आ गया है । इस प्रकार रत्नसिह और हम्मीर के
मध्य के नाम राहप शाखा के है । इतना अंश प्रक्षिप्त माना जा सकता हे ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३९ ]
` (पौ०) (का) (प्र०)
जयसिह राहप (शाखा) चौड्सिह ११९५
हरसू ? विक्रर्मासह १२०५
लक्ष्मी सह बबरू ? रणसिह १२१५)
यशःकर्ण रावल शाखा/राहप शाखा ७
हम्मीर नागपाल | (रावल शाखा)
परणपाल : क्षेमसिह १२२५
क्षेत्रप फेखर ? सामन्तसिह १२२८
मोकल भुवर्नासह कुमारसिह १२३६
भीमसिंह मथनसिह १२४८
कुम्भकणं जर्यामह ` पदर्मसह १२६८
राजमल्ल ७ लक्ष्म्यसिह जेत्रसिह १२७०
रसोराण तेजसिह १३१७
० अरिसिंह समरसिह १३३०
९ हम्मोर रतनसिह १३५९
७ क्षेत्रासह हमी रसिह १३८३
लाखाउ क्षेत्रासह (खेता) १४२३
७ मोकल लाखा (लक्षसिह) १४३९
७ कुम्भकणं मोकल १४७८
कुम्भा १४९०
उदर्यासह (प्र०) १५२५
७ (राहप शाखा) रायमल १५३०
(सीसोदिया की राणा शाखा, इनके वंशज बम्बई के निकट धर्मपुर राज्य
में रहे। ) नरपति, दिनकर, जशकरण, नागपाल, पुर्णपाल, पृथ्वोमल,
भुवनसिह, भीमसिह, जयसिंह, लक्षसह--१. अरिसिह २. अजर्यामह् ।
ऊपर की सारणी से स्पष्ट है कि पौराणिक ए० लि० मा० में बाष्प
(बप्पा) से पूवं किसी का नाम नहीं है । किन्तु काव्यमय ए० लि० मा०
१. इस के बाद तीन पृथक् शाखायें दिखाई गई हैँ । एक रावल शाखा, दूसरी
माहप और तीसरी राहप । रावल और राहप शाखाओं का विवरण दिया
गया है । माहप का नहीं । यहाँ हम दोनों शाखायें पृथक् दिखा रहे हैं ।
२. इन्होंने सर्व प्रथम 'महाराणा उपाधि धारण की ।
३. लाखा नाम-मात्र लिखा है, तत्सम्बन्धी कोई पद्य नहीं है, पाठ खण्डित है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ¥° ]
में गुहदत्त से भी पूर्वं सात नाम हैं। इस मुख्य भेद के अतिरिक्त भी
नामों के क्रम में मेद ओर न्यूनाधिकता स्पष्ट दिखाई देती हे । प्रामाणि-
कता को दुष्टि से प्रकाशित ऐतिहासिक वंशवृक्ष को प्रथम स्थान दिया
जा सकता है, किन्तु फिर भी विशेष विवेचन के लिये यह सामग्री
इतिहासकारों को उपयोगी लगेगी ऐसी आशा है। गृहदत्त ओर बाष्प
दोनों के लिये विप्रकुल में उत्पन्न होने का उल्लेख ए० लि० मा० के
दोनों पाठों में है। आटपुर (आहाड) से वि० सं० १०३४ का जो शिला-
लेख मिला है उसके निम्नलिखित इलोक पर ओझाजी ने विस्तृत विचार
किया है।' |
। आनन्दपुरविनिगंतविप्रकुलानन्दनो महीदेव: |
जयति श्रीगुहदत्त. प्रभवः श्रीगुहिलवंशस्य ॥
(Indian Antiquary Vol. ४9 P. 191)
ओझाजी का मत यह है कि यह तो ब्राह्मणों का सम्मान करने का
उल्लेख है, ब्राह्मणवंश का नहीं । ओझाजी का मुख्य तकं यह है कि
बप्पा का जो सोने का सिक्का मिला है उस पर चंवर और छत्र के
चिह्वों के बीच सूर्य का भी चिह्न बना है, अतः बप्पा का सूर्यवंशी होना
इससे सिद्ध है । किन्तु काव्यमय ए० लि० मा० में
'जयत्ति तथा&नन्दपुरे नागरकुळमण्डनो महीदेवः ।
यजनादिकर्मकृशलो विजयादित्याभिधो विप्रः’ ॥२॥
(पृ० १७१)
इस इलोक से गुहिल का ब्राह्मणवंशीय होना स्पष्ट है। उसी प्रकार
पौराणिक ए० लि० मा० में पावती नन्दो से कहती हैं-
` यस्माद् बाष्पं सुजाम्यद्य वियोगाच्छङ्कुरस्य च।
पु्वंदत्ताच्च मे शापाद् बाष्पो राजा भविष्यसि ॥१३॥
कलो प्राप्ते द्विजाग्रयाणां कुले महति पूजिते ।
तव वंशस्य विच्छित्तिने कदाचिद् . भविष्यति | १४।।
| (पु० ८)
यहाँ कक कुल भी ब्राह्मण कुल की ओर स्पष्ट सद्धेत करता
है । इस सम्बन्ध में दो सम्भावनायें हो सकती हैं। एक तो यह कि इस
राजवंश के ब्राह्मणोचित गुणों की महिमा बताने के लिये 'विप्र' विशेषण
रखा गया हो ओर दूसरे यह कि ब्राह्मण ही क्षत्रियोचित गुणों के कारण
काडा द>-->__३--०
१. द्रष्टव्य उदयपुर का इतिहास पृ० ७४-७९ ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ "४१ |
परशुराम के सहश क्षत्रियवत् हो गये हों । दोनों ही सम्भवनाये 'ब्रह्म-
क्षत्रियः--परम्परा के साथ जुड़ सकती हैं। अर्थात् क्षत्रिय का ब्राह्मणवत्
होना अथवा ब्राह्मण का क्षत्रियवत् होना ये दोनों बातें पुराण-परम्परा
में मान्य हैं ।'
मेवाड* में ऐसी जनश्रुति है कि वहाँ के राजवंश के मूलपुरुष गुहिल
(गुहदत्त) के पिता के मारे जाने पर एक ब्राह्मण ने उनका पालन-पाषण
किया था । नैणसी को ख्यात में लिखा है कि सीसोदियों के पुवंज गुहिलोत
थे। पहले इनका राज्य दक्षिण में नासिक त्र्यस्वक को तरफ्र था |
राजधानी नागदा में थी । इनका पूर्वज सूर्य का उपासक था। गर्भवती
रानी को छोड़ कर वह राजा वीरगति को प्राप्त हुआ। गर्भ की रक्षा
के लिये ब्राह्मणों ने रानो को सती नहीं होने दिया । पुत्र के १५ दिन का
होने के बाद रानी सती होने चली और बालक को कोटेश्वर महादेव के
मन्दिर में ब्राह्मण विजयादित्य (जो पुत्र के लिये आराधना कर रहा था)
को सौंप दिया । ब्राह्मण ने उसे लेने में अनिच्छा प्रकट को क्योंकि क्षत्रिय
बालक बड़ा होकर मृगया-प्रेमी बनेगा और हिसा करेगा । रानी ने कहा
कि इस पुत्र के वशधर दस पीढ़ो तक ब्राह्मण के आचार का पालन
करेंगे । तब ब्राह्मण ने बालक को पालना स्वीकार किया ।
ओझाजी ने ऊपर लिखी कथा को प्रामाणिक माना है और काफी
विस्तार से भण्डारकर की ब्राह्मणवंश-पक्षीय युक्तियों का प्रत्याख्यान
किया है ।
मोझाजी ने3 ब्रह्माक्षत्रिय-परम्परा का उल्लेख किया है ओर उसे
ब्राह्मण और क्षत्रिय गुणों के सङ्गम का प्रतीक माना है। प्रमाणस्वरूप
उन्होंने पुराण-परम्परा में सूयंवंशी मान्धाता, विष्णुवृद्ध और हारीत के
नाम लिए हैं।* उसी प्रकार चन्द्रवंश में भी विश्वामित्र, अरिष्टसेन आदि
क्षत्रिय भी ब्राह्मणत्व प्राप्त कर चुके थे ऐसा उन्होंने लिखा है । इन दोनों
वर्णो के गुणों के मिश्रण के कारण प्रशस्तियों में कहीं इस वंश को ब्राह्मण
कहा गया है तो कहीं क्षत्रिय ।
, द्रष्टव्य, पाजिटर, पु० १७ पादटिप्पणी ।
. उदयपुर का इतिहास, पु० ७५-७६ (इस पूरे अनुच्छेद का आधार यही हे ।)
` वही, पु० ७९-८० ।
, पाजिटर ने नीचे का वंश-वक्ष दिया है और विष्णुवृद्ध और हारीत को
ब्राह्मणोचित गुणसम्पन्न क्षत्रिय-त्राह्मण कहा है । पृ० २४६ । (वंदा-वृक्ष ४२ पर)
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
SN ००७
[ ४२ ]
कुम्भाकी मृत्यु ओर उसके बाद के कुछ काल को अराजकता की
स्थितिको पौराणिक ए० लि० मा० में अपने ढंग से कहा गया है।
इतिहास-प्रसिद्ध तथ्य^ यह है कि जीवन के अन्तिम दिनों में महाराणा
कुम्भा को मानसिक विकृति हो गई थी । एक बार वे कुम्भलगढ् से एक-
लिङ्ग जी के दशंनाथं गये । जेसे हो मन्दिर के पास पहुंचे, वहाँ खडी
एक गाय जोर से रम्भाने ओर नाचने लगी । इस प्रकार नाचना गायों
के उल्लास का सूचक होता है। महाराणा ने उस समय तो कुछ नहीं
कहा, किन्तु कुम्भलगढ़ लोट कर वे बार-बार 'कामधेनु तण्डव करिय'--
यही एक वाक्य दोहराने लगे | किसी भी बात का उत्तर वे इसी वाक्य
से देते । सब लोग इससे घबरा गये और महाराणा के छोटे पुत्र रायमल
ने साहस बटोर कर उनसे इसका कारण पूछा । उन्होंने क्रुद्ध होकर उसे
मेवाड़ से निकल जाने को कहा | रायमल ईडर में अपने ससुराल चला
गया । किसी ज्योतिषी ने महाराणा को बता रखा था कि वे चारण के
हाथ से मारे जायेंगे। इसलिये उन्होंने पुरी चारणजाति को मेवाड़ से
बहिष्कृत कर दिया और उनको भूमि जब्त कर ली । किसी प्रकार एक
चारण राजपूत के वेश में एक राजपूत सरदार के साथ रहने लगा । |
उसने सरदार को बताया कि महाराणा के वाक्य का कारण वह जानता
है ओर इस वाक्य का दोहराना बन्द करवा सकता है। सरदार उसे
महाराणा के पास ळे गया ओर अपने सम्बन्धी के रूप परिचय कराया ।
महाराणा ने पुनः वही वाक्य दोहराया । तुरन्त ही वह चारण उठ खड़ा
हुआ ओर महाराणा की ओर मुख करके उसने निम्नलिखित छप्पय पढ़ा--
मान्धाता
| | |
व्यान - अम्बरीष मुचुकुन्द
॥ |
3 पि युवनाइव
सम्भूत
| | ` हारीत
विष्णुवृद्ध अनरण्य र
| हारोत गोत्र
विष्णुवृद्ध गोत्र सूर्यवंश ळे
१. हरविछास शारदा कृत 'महाराणा कुम्भा', पु० १०७-१११ ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[४३६ ७]
जद धर पर जोवती दीठ नागोर धरन्ती।
गायत्री संग्रहण (संघरण) देख मन माँहि डरन्ती ।
सुर कोटी तेतीस आन नीरन्ता चारो।
नहि चरन्त पीवन्त मनः करती हंकारो।
कुम्भेण राण हणिया कलम आजस उर डर उतरिय ।
तिण दोह द्वार शङ्कुर तणय, कामधेनु तण्डव करिय ॥
अर्थात् गायत्री (गाय) जब धरतो पर (विशेष रूप से नागौर पर), दृष्टि
डालती तब गायों का संहार देख कर मनमें बहुत डरती थी । तेतीस
कोटि देवता उसके सामने चारा और पानी लाते। किन्तु वह भय के
कारण न कुछ खाती, न पीती । राणा कुम्भा ने अब मुसलमानों को मार
कर गायों को रक्षा को है, और अब गायत्री का डर उतर गया है।
इसलिये वह शङ्कुर के द्वार पर हषं से ताण्डव कर रही है ।
महाराणा कुम्भा इस पद्य को सुन कर अत्यन्त प्रसन्न हुए और
राजपूत वेशधारी से बोले कि तुम राजपूत नहीं, चारण हो । उसने नम्रता-
पूवंक यह स्वीकार किया और बहिष्कृत चारणों को वापस बुला लेने को
याचना की । महाराणा ने उसकी बात मान ली। उस दिन से उन्होंने
'कामघेनु तण्डव करिय' यह वाक्य बोलना छोड़ दिया । किन्तु उनके
मस्तिष्क में किञ्चित् विकार आ चुका था । ऐसी स्थिति में एक दिन वे
कुम्भलमेरु में कटारगढ़ के उत्तरपूर्व मामदेव कुम्भस्वामी के मन्दिर के
पास एक तालाब के किनारे बैठे हुए थे, उस समय उनके ज्येष्ठ पुत्र
उदयसिह ने चुपके से आकर तलवार से उनकी हत्या कर दी । इस हत्या
के दो कारण हो सकते हैं। एक तो उदर्यासह को यह भय रहा होगा
कि उसका छोटा भाई रायमल,. जो बहिष्कृत हो चुका था, पुतः कूपा-
पात्र बन कर उसके उत्तराधिकार को छीन न ले । दूसरे यह हो सकता
है कि महाराणा कुम्भा के शत्रुओं ने उसे माध्यम बनाया हो। जो हव
हो, प्रजा ने उसके इस अपराध को कभी क्षमा नहीं किया होगा, क्य
उसका नाम ही 'ऊदा हत्यारा' प्रसिद्ध हो गया था ।
कुम्भा की हत्या के बाद जो अव्यवस्था और अराजकता फैली होगी
उसका सङ्केत पौराणिक ए० #० मा० ने इस प्रकार यह कर दिया है
कि कुम्भकणं (कुम्भा) जब योगमागं से अपना शरीर छोड़ कर सायुज्य
को प्राप्त हुआ तब उसके पुत्र परस्पर विरोधी हो गये | ओर नीचःसङ्ग
के कारण शूद्राचार-परायण हो गये । भवानी के शाप से धर्म से च्युत
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४४ ]
होकर वे ब्राह्मणों को क्लेश देने लगे । दिये हुए दान ओर 'देव-स्व' का
अपहरण करने लगे । और क्रूर तथा चौर बन गये । इसी बीच म्लेच्छों
ने आकर उन्हें क्लेश देना शुरू किया । घोर युद्ध के बाद वे लोग (कुम्भा
के पुत्र) हारीत के शिष्य विद्याचार्य को शरण में गये ओर उससे प्रार्थना
की कि वे लोग भ्रष्ट-राज्य हो गये हैं, उन्हें पुनः स्वराज्य में प्रतिष्ठा
दिलाई जाय । आचार्य ने उनसे कहा कि वे शिवा और एंकलिङ्ग की
यथाविधि पूजा करें। उन लोगों ने शूद्राचार से पूजा की) उनका नेता
था राजमल्ळ। एकलिङ्ग ने उस पुजा को भी अङ्गाकार किया ओर
राष्ट्रश्येना को बुला कर उनकी सहायता करने की आज्ञा दी । आदेश
पाकर उस देवी ने उनकी सहायता की ओर चित्रकूट (चत्तौड) में उन्हे
पुनः स्थापित किया । तब से वे लोग शाट्राचार-परायण रह कर क्षात्राभास
के रूप में राज्य करने लगे । जब-जब वे शिव भक्ति नहीं करते तब-तब
उपद्रव होते और वे म्लेच्छाधीन हो जाते । (पृ० १३३-३४, इळो० ४५-५९) ।
कुम्भा की हत्या की घटना को संथा छिपा जाना और पूर्ववर्ती
राजाओं को भाँति योगमागं से शरोर छोड़ने को बात कहना--यह वश
की प्रतिष्ठा की रक्षा को प्रवृत्ति का सूचक्र है। कुम्भा की मृत्यु के
पश्चात् वंश का शाद्राचार ओर क्षात्रामास के रूप में वर्णन यह सडत
करता है कि जिसने भी यह अंश लिखा होगा वह कुम्भा के समय तक
ही वंश को प्रतिष्ठा को अक्षुण्ण मानता था। यह अश कुम्भा को मृत्यु
के बाद भले हा लिखा गया होगा किन्तु इसका लेखक प्रत्यक्ष रूप से कुम्भा
का आश्रित रहा होगा । पु० ९ पर इलो० १६-१७ में भी यह कहा गया
है कि पावेतो ने नन्दो से कहा था कि बाष्प के रूप में तुम इन्द्र की तरह
राज्य करोगे ओर अन्त में स्वगं प्राप्त करोगे । यद्यपि तुम्हारे वंश का
कभी विच्छेद नहीं होगा तथापि तुम्हारे वंशज धीरे-धीरे वर्णाश्रम-निन्दकों
के संसर्ग से धमंरहित, श्रुतिविहित आचार के निन्दक शूद्र जैसे हो
जायेंगे, क्योंकि कलि ही शूद्र रूप है। काव्यमय ए० छि० मा० में तो
वंश-वणंन कुम्भा तक ही है, ओर उसको मुत्यु को कोई चर्चा नहीं है ।
४. एकलिज्ध माहात्म्य में अन्य विविध सामग्री
(क) पात्र-नाम
` ए० छि० मा० में जितने पौराणिक पात्रों के नाम आये हैं उनका
संकलन द्वितीय परिशिष्ट के अन्तगं प्रथम सूची में है। ऐतिहासिक
नाम इस सूची में नहीं रखे गये हैं, अपवाद केवल बाष्प, भोज और
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४५ ]
सुषमाण है । बाष्प तो बाप्पा का संस्कृत रूप है और पुरी कथा का केन्द्र
है, अतः ऐतिहासिक होते हुए भो इस ग्रन्थ में पौराणिक बन गया है |
भोज और सुषमाण वाष्प के पुत्र और पोत्र हें । और उनके विषय में कुछ
विस्तार से वर्णन है, इसलिये उन्हें भी इस सूचो में सम्मिलित कर लिया
गया हे ।
(ख) भूगोल
ए० लि० मा० में जिन भौगोलिक नामों का ग्रहण हुआ है उनका
सङ्कलन परिशिष्ट २. के अन्तगंत स्थान नाम-सूची में और विवेचनात्मक
विवरण परिशिष्ट ३. में हम ने प्रस्तुत किया है। यहाँ केवल इस विषय
में कुछ सामान्य टिप्पणी देना इष्ट है |
स्थान नामों के सम्बन्ध में सर्व-प्रथम यह बात ध्यान में आती है कि
प्रणेता ने इस सम्बन्ध में कोई योजनाबद्ध काम नहीं किया है । अधिकांश
नाम तो तृतीय अध्याय के आरम्भ में (प० ४ पर) इस प्रसङ्ग में यों ही
गिना दिये गये हैं कि जैसे इतने देशों का परिचय दिया जा चुका है वैसे
ही 'मेदपाट' का भी परिचय दिया जाय । स्पष्ट है कि इस नाम-संकलन
में कोई क्रम अथवा योजना अभिप्रेत नहीं है। अन्य नाम अधिकतर
एकलिङ्ग की कथा से ही किसी न किसी प्रकार सम्बद्ध हैं, कुछ तो भोगो-
लिक दृष्टि से उक्त मन्दिर के बिल्कुल आस-पास के स्थल हैं जेसे नाग-
हद, इन्द्रसर । इस प्रसद्ध में कुटिला नदी का नाम विशेष रूप से
उल्लेखनीय है, एकलिंग की कथा के साथ यह नाम अविच्छिन्न रूप से
जुडा हुआ है, और भौगोलिक दृष्टि से भी यह नदी उक्त मन्दिर के
सान्निध्य में होनी चाहिये ऐसा पूरी कथा से समझ में आता हें । किन्तु
मेवाड प्रदेश में जो भी नदियाँ हैं उन में से किसी का भी नाम कुटिला से
मिळता-जुलता नहीं है । केवल एक नाम में थोड़ा-सा साहश्य दिखायी देता
है, और वह है कोटेसरी नदी । “इसे कोटारी भी कहते हें । यह अरबली
की पर्वत श्रेणो से निकल कर दीवेर से दक्षिण में ९० मील बहने के
पश्चात् नन्दराय से दो मील की दूरी पर बनास से जा मिशती है।
कुटिला को गङ्गा के तुल्य बताना उस सामान्य प्रवृत्ति का द्योतक है,
जिसके अनुसार नदी मात्र में गङ्गा सहश पवित्रता का आधान कर छिया
जाता है। लोक-व्यवहार में नदी-मात्र के लिए गङ्गा संज्ञा स्वीकृत है ।
१. ओझा--उदयपुर का इतिहास, पु०-४
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४६ ]
मिला कर इस विषय में यही कहा जा सकता है कि हमारे लेखक
की ee कल्पना एकलिङ्ग की कथा में ही यत्किञ्चित्
दिखायी देती है किन्तु वहाँ भी वस्तुस्थिति से पूरा-पुरा ताळ-मेल
नगण्य-सा है। |
'मेदपाट”' नाम पर ए० लि० मा० के आरम्भ में हो प्रश्नोत्तर हैं ।
यह नाम पूरे ग्रन्थ का एक प्रकार से केन्द्र है । अतः इसे भूगोल-सम्बन्धी
तुतीय परिशिष्ट में रखना उचित नहीं लगा | इसके सम्बन्ध में निम्न-
लिखित जानकारी यहां प्रासंगिक होगी ।
“इस देश पर पहले 'मेद' अर्थात् 'मेव' या 'मेर' जाति का अधिकार
रहने से इस का नाम मेदपाट (मेवाड) पड़ा । मेवाइ का एक हिस्सा अब
तक मेवल कहलाता है, जो मेवों के राज्य का स्मरण दिलाता है । मेवाड़
के देवगढ़ की तरफ़ के इलाके में और अजमेर-मेरवाड़े के मेरवाड़ा प्रदेश
में, जिसका अधिकतर अंश मेवाड़ से ही लिया गया है, अब तक मेरों को
आबादी अधिक है । कितने एक विद्वान् मेर (मेव, मेद) लोगों को गणना
हणों में करते हैं, परन्तु मेर लोग शाकट्रीपी ब्राह्मणों की नाई अपना
निकास ईरान को तरफ़ के शाकद्रोप (शकस्तान) से बतछाते हें ओर मेर
(मिहिर) नाम भी यही सूचित करता है, अत एव संभव है कि वे लोग
पश्चिमी क्षत्रपों के अनुयायी या वंशज हों ।” (ओझा, उदयपुर का इतिहास
पु० १, पादटिप्पणी १ में उद्धृत नागरीप्रचारिणीपत्रिका भाग २ पृ० ३३५)।
“चित्तोड के किले से ७ मील उत्तर में मध्यमिका नाम की प्राचीन
' नगरी के खण्डहर हैं, उसे इस समय 'नगरी' कहते हें । वहाँ से मिलने
वाले कई तांबे के सिक्कों पर वि० सं० के पूव की तीसरी शताब्दी के
आसपास को ब्राह्मो लिपि में 'मझिमिकाय शिबिजनपदस' (शिबिदेश को
मध्यमिका का सिक्का)--ऐसा लेख है। इससे अनुमान होता है कि उस
समय मेवाड़ (या उसका चित्तौड़ के आसपास का अंश) शिबि नाम से
प्रसिद्ध था । पीछे वही देश मंदपाट या मेवाड़ कहुलाया और उसका
प्राचीन नाम (शिबि) लोग भूल गये” । (वहो पु० ३३४-३५) ।
_ ` करनबेल (जबलपुर के निकट) के एक शिलालेख में प्रसङ्गवशात्
मवाड़ के गुहिछवंशी राजा हंसपाल, वेरिसिह ओर विजयर्सिह का वर्णन
आया है जिसमें उनको 'प्राग्वाट' के राजा कहा गया है । अतएव प्राग्वाट
मवाइ का हां दुसरा नाम होना चाहिए । संस्कृत शिलालेखो तथा पुस्तकों
म पारवाइ' महा[जनों के लिए 'प्राग्वाट' नाम का प्रयोग मिळता है और
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४७ ]
वे लोग अपना निकास मेवाड़ के 'पुर' कस्बे से बताते हैं, जिससे संभव है
कि प्राग्वाट देश के नाम पर से वे अपने को प्राग्वाटवंशी कहते रहे हों” ।
(वही, पृ० ३३६)
इस प्रसंग में यह तथ्य रोचक होग। कि नन्दलाल डे ने अपने भौगोलिक
कोश में हारीत आश्रम के साथ एकलिङ्ग का तादात्म्य स्थापित किया है ।
(ग) वनस्पति एवं पक्वान्न
ए० ० मा० में उल्लिखित वनस्पतियों के नामों का संग्रह द्वितीय
परिशिष्ट के अन्तगंत तृतीय सूची में है। ये नाम मूल ग्रन्थ में मुख्य रूप
से प० २८, ६५, और १३८ पर क्रमशः हारीतस्तुति, गौतमाश्रम-चणंन
और पूजा-पद्धति-वणंन के प्रसङ्ग में आये हैं ।
पक्वान्नों के नाम उसी परिशिष्ट की चतुर्थ सूची में संगृहीत हैं। ये
नाम मूल ग्रन्थ में पृ० ८८ पर बाष्प द्वारा एकलिङ्क की पूजा के प्रसङ्ग
में आये हैं ।
(घ) आयुध
आयुधों के नाम उक्त परिशिष्ट के अन्तगंत पञ्चम सूची में संकलित
हैं। इन नामों का उल्लेख मूलग्रन्थ में पु० २९ पर हारीत-स्तुति में
हुआ है।
(५) एकलिङ्कमाहात्म्य को पुजापद्धति
कहना न होगा कि पूजा-पद्धति के प्रसङ्ग में केवल पौराणिक ए०
० मा० ही विचारणीय है । पञ्चम परिशिष्ट में हमने ए० लि० मा०
की पूजा पद्धति का संक्षिप्त विवरण एवं तुलना के लिए शारदातिलक
और लिङ्गपुराण में से कुछ अंश प्रस्तुत किये हैं । इस तुलनात्मक विवरण
से यह स्पष्ट है कि ए० 6० मा० में वर्णित पूजा-पद्धति किसी प्रसिद्ध
परम्परा के अनुसार नहीं है। इसके खोत के सम्बन्ध में जो संभावनायें
हमें दिखाई दीं उनका परीक्षण करने पर कोई स्पष्ट साहश्य सामने नहीं
आया । सामान्य रूप से प्रचलित विधियों का भी ए० छि० मा० में व्यतिक्रम
मिलता है। उदाहरण के लिये २४वें अध्याय के आठवें शलोक में पञ्चामृत
के प्रसङ्ग में दांध, क्षीर, सिता, मधु भोर घृत यह क्रम दिया है किन्तु
प्रचलित क्रम इस से भिन्न है, यथा--दुरध, दधि, घृत मधु, शकरा |
कहना कठिन है कि यह व्यतिक्रम केवल छन्द के अनुरोध से हुआ है
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४८ ]
अथवा इस में कोई विधि भेद अन्वित है अथवा विधि की कठोरता के प्रति
अनवधान-मात्र इस का कारण है।
पञ्चवक्त्र पूजा चतुविंश अध्याय में वणित है । उसका विवरण पंचम
परिशिष्ट में द्रष्टव्य: है | ॒ -
पञ्चवक्त्र पूजा की परम्परा एकलिङ्गजो के अतिरिक्त नेपाल में
पशुपत्तिनाथ के मन्दिर में है । इन दोनों मन्दिरों की पूजा पद्धति में क्या
समानता और भिन्नता है, यह स्वतन्त्र अनुसन्धान का विषय है, दोनों
'मन्दिरों कां परस्पर सम्बन्ध अनुमान-सिद्ध है, क्योंकि नेपाल के राजवंश
से मेवाड़ के राजवंश का घनिष्ठ सम्बन्ध रहा है।' किन्तु दोनों
मन्दिरो की प्रचलित पूजा पद्धति की तुलना सुगम नहीं है, क्योंकि
रहस्यात्मकता का आवरण दुर्भेद्य है।
पशुपतिनाथ के तत्त्व-निरूपण क्रा विशद रूप ब्रह्माषि देवरात के लघु
ग्रन्थ 'पशुपति-हृदयम्' में प्राप्त है । 'पञ्चवक्त्र' का तत्त्व एकलिद्धजा के
सन्दर्भ में भी उसी प्रकार समझा जा सकता हे । इस दृष्टि से हमर यहाँ
उक्त ग्रन्थ में से कुछ पद्य उद्धत कर रहे हैं ।
पद्चमुखानां पञ्चप्राणात्मकत्वम्
सर्वान्तर्यामिणोऽन्तहंदयचितिमतो सद्रहद्यात्मनस्तै
पञ्च प्राणाः प्रमुख्या मुखवदर्भिहिता ।दकस्थिता द्वारपालाः |
प्राण: पूर्वस्त्वप।ना वरुणदिशिहितो दक्षिणो व्यानसंज्ञः
सोमाख्यो वे समानो. ह्य परितनमुख: सन्तुदानः श्रुताष्टः ॥१३॥
परवंमुखस्. ` |
रुद्र: १र्वामुखस्तत्पुरुष इति नुतः पारमेव्वयंयोगात् `
इन्द्रः सन् सवंदेवाद्यधिपतिरमलो वेद्युतः पुरुषोऽयस् ।
भ्राच्यामन्तः स इष्टः सकलचिदुदय।द् ब्राह्वाशक्त्या प्रपन्नो
| चाम्ना धाम्ता महिम्ना भुवि भवति भवो भद्ररूपस्त्रिनेत्र: ॥७॥
दक्षिणमुखम् |
रुद्रो घोरो$पयघोरो भवति पशुपतौ दक्षिणास्यः परः सन्
दक्ष: कालाग्निरुद्र: शिव इह यमराड्ग्ररूपस्त्रिनेत्र: । `
वामे सर्पावतंसादपि तदितरतः कुण्डलाद् वृत्तरूपाद्
` ` घोराघोरस्वरूपो लसति पशुपतिर्भीषणः शर्वनामा ॥८॥
त = ` ०
१. द्रष्टव्य “उदयपुर का इतिहास” पु० १३९९, १४०० ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
९)»
» = { ८
१८ क्र
“ WSS eee oD - & Sri | ५
roe
+ ३ PEAT ७2 । NT)
pa
5
र हर
व 5
नल
TE
~ ४“ ॥: ३ ४
“क 6
4
9,0५ ।
tha
य
हि. ४
Do
i
2,
°»
५) २.
न
>. 0 ५ lo न
ई 2४४2”
शश ७ ८ Se ॥॥ है
Sos ee es कजा ff
आलय >> त» = तबल
८ १९ ४२०५०! ७.
_ ० क am = *
= च क Re SEER, Hi fe hts SS
श्रीमदेर्कालङ्ग का अर्चा-विग्रह
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४९ ]
उत्तरमुखम्
रुद्रोऽसौ वामदेवः परशिव उदगादुत्तरास्यः स सोमः
उग्रो वामार्घभागे स भवति जटया कुण्डलान्नागरूपात् |
दक्षा्वे स्त्रोविलासाभरणगुणकल। भूषितः सत् विचित्रः
संसिद्धः सुन्दरोऽयं पृथगुदितकचाच्छक्तिवृत्तावतंसात् ॥२॥।
परिचसमुखम्
सद्योजातोऽय्मीशो जगति समुदितः पछ्चिमास्यः प्रचेताः
मिद्धोऽयं वाळभावात् प्रथमगुणदशायोगतो निविशेष: |
दिव्यः सोऽयं किरीटी त्रिनयनलसितः पद्मसत्कुण्डळाप्तः
श्रुत्योहिष्टः प्रतीच्यां भवति पशृपतिः पूरुषः प्रत्यगात्मा ॥१०॥
प्रत्येकस्मिन् मुखे हस्तद्वयम
प्रत्येकं श्रीमुखं तत् करयृगक्रलितं सत् स्वराणें रसाणें:
पणं वाक्प्राणशक्तिप्राणहितकरयुक् साक्षमालोदकुम्भस् ।
वाक्छक्त्या गङ्गया च प्रतिदिशमुदितः सोऽष्टशक्तिप्रपूणंः
वेदास्यो ब्रह्ममृत्तिः पशुपतिरुभये: संहितः सोऽष्टमूत्तः ॥११॥
ऊध्वंमुखं लिङ्गरूपस्
ऊधध्वंजोतिः स “िङ्गात्मकमुः्वतनुभृत् सर्वेविद्येव्वरोऽसो
ईशानः जाक्तपूणस्त्रिजगदत्रिपतिस्त्र्यम्बुक्रस्त्रोक्षणः सः |
मध्ये बिन्दौ स्थितः सनु दशदिगनुगतज्योतिषेकादशात्मा .
श्रीरुद्रो रोरवीति श्रुतिवचनमु'ाज्ज्ञानसञजोवनीयस् ॥१२॥
पञ्चवक्त्र-वर्णंन में पूर्व-दक्षिण-उत्तर-पछ्चिम-क्रम रखा गया हे ।
इजमें प्रदक्षिणा-क्रम का भङ्ग है, किन्तु 'शिवस्याद्धंपरिक्रमा' इस प्रचलित
रीति के अनुसार यह उचित ही है। एकलिङ्ग की पूजा-पडति में भी
पच्चवकत्रों में प्रदक्षिगा-क्रम का भङ्ग तो है, किन्तु वहाँ आरम्भ पश्चिम
मुख से किप्रा गया है । परिचम-उत्तर-दक्षिण पूवं ओर ऊध्वं यह क्रम
वहाँ है ।
६. साम्प्रदायिक स्थिति
एक्ररिङ्ग का साम्प्रदायिक सम्बन्ध लकुलीश पाशुपत मत से माचा
जाता है । म० म० ओझा का कहना है “एकलिङ्ग मन्दिर के दक्षिण में
कुछ ऊँचाई पर यहाँ के मठाधिपति ने ईस्वी सन् ९७१ में लकुलोश का
मन्दिर बनवाया था, इस मन्दिर के कुछ नीचे विन्ध्यवासिनी का मन्दिर
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
|
|
|
|
|
|
[ ५० .]
है। बापा का गुरु नाथ (साधु) हारीत र राशि एकरिङ्ग के मन्दिर का
महन्त था । और उसके पीछे पुजा का कायं उसकी शिष्य-परम्परा के
अधीन रहा । इन नाथों का पुराना मठ एकलिङ्गजी के मन्दिर से पश्चिम
में बना हुआ है । पीछे से नाथों का आचरण बिगड़ता गया और वे स्त्रियाँ
भी रखने लगे । जिससे उनको अलग कर संन्यासी मठाधिपति नियत
किया गया । तभी से यहाँ के मठाधीश संन्यासी ही होते हैँ ओर वे
गोसाई जी कहलाते हैं। गोसाइं जी की अध्यक्षता में तीन-चार ब्रह्मचारी
रहते हैं, वे ही पुजन करते हें ।” (उदयपुर का इतिहास पु० ३३)
प्रस्तुत उद्धरण में 'लकुलीश' पर निम्नलिखित पादटिप्पणी ओझा
जी ने दी है--
“लकुलीश या लकुटीश शिव के १८ अवतारों में से एक माना
जाता है । प्राचीन काल में पाशुपत (शैव) संप्रदायो में लकुलीश सम्प्रदाय
बहुत प्रसिद्ध थाऔर अब तक सारे राजपूताने, गुजरात, माळवा, बंगाल,
दक्षिण आदि में लकुलोश मृत्तियाँ पायी जातो हैं | मूर्ति के सिर पर जेन
मृत्तियों के समान केश रहते हैं, दो भुजायें रहती हैं। बायें हाथ में लकुट
(दण्ड) और दाहिने हाथ में बिजोरा (बीजपूर) रहता है। जो शिव की
त्रिमूत्तियों के मध्य के दो हाथों में से एक में पाया जाता है। यह मृत्ति
पद्मासन से बेठी होती है ।
न (ल) कुलीशामुर्ध्वमेढ पद्मासनसुसंस्थितम् |
दक्षि। मातुलिङ्गं (?) च वामे दण्डं प्रकोतितस् ॥
(विश्वकर्मावतार- वास्तुशास्त्र)
“लकुलीश को किसी-किसी मति के नीचे नन्दी और कहीं कहीं दोनों
तरफ़ एक-एक जटावारो साधु भां बना होता है। लकुलीश ऊध्वरेता
माना जाता हे; जिसका चिह्न (कध्वंलिङ्ग) मृत्ति पर स्पष्ट होता है।
इस समय इस व सम्प्रदाय का अनुयायी कोई नहीं रहा, परन्तु
प्राचीन काल में इस के मानने वाले बहुत थे जिनमें मुख्य साधु होते थे ।
माधवाचार्य के स्वंदशनसंग्रह में इसके सिद्धान्त का कुछ विवरण है।
विशेष वृत्तान्त प्राचीन शिलालेखों तथा विष्णुपुराण आदि में मिलता
है । इस सम्प्रदाय के साघु कनफड़े (नाथ) होते हें ऐसा अनुमान होता है!”
_ पत्य एक स्थल पर म० म० ओझाजी ने कहा है, “इस सम्प्रदाय
वाळे शिव के कई अवतार मानते हैं, जिनमें से लकुलीश अवतार का
प्रभाव मवाड़ में विशेष रहा । एकलिङ्ग, मेनाल, तिलिस्था, बालोड़ी
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
JNANA SIMHASAN JNANAMANDIR.
LIBRARY
[ ५१] Jangamawad | |: ४388
Ac6, No, vespa>sasegsse ९९०४३२४१४७ ४१५१७३०४७०६6
आदि स्थानों के प्राचोन शिव-मन्दिर इसी सम्प्रदाय के हैं । इन मन्दिरों के
पुजारी कनफड़े साधु होते थे, जो ञरीर पर भस्म रमाते और आजीवन
ब्रह्मचारी रहते थे । लकुलीश के चार सिष्यों-कृशिक, गाग्यं, मित्र (मैत्रेय)
कोरुष-से चार सम्प्रदाय चले । उनमें से एकलिङ्गजी के मठाधोश कशिक
सम्प्रदाय के अनुयायी थे। कई शेव सम्प्रदायों के मन्दिरों के द्वार पर
लकुलीश की मृत्तियाँ बनी हुई हैं ।**“'इस सम्प्रदाय के साधु वर्तमान
समय में लकूलीश का नाम तक भूल गये हैं और वे (कनफड़े नाथ) अपने
को गोरखनाथ आदि के शिष्यो में मानने लग गये हैं ।”
(उ० पु० का इति० पृ० १४१५)
लकुलीश पाशुपत सम्प्रदाय के सम्बन्ध में डॉ० विश्वम्भरशरण
पाठक कत अंग्रेजी पुस्तक ‘History of Shaiva Gults in Northern
1142 —में कुछ अधिक व्यवस्थित विवरण मिलता है। गोरखनाथ का
इस सम्प्रदाय से क्या सम्बन्ध माना जा सकता है इस विषय में गवेष-
णात्मक विवेचन डॉ० नागेन्द्रनाथ उपाध्याय की पुस्तक 'गोरक्षनाथ--
नाथ-सम्प्रदाय के परिप्रेक्ष्य में' में उपलब्ध है | इस सम्प्रदाय का कनफड़े
नाथों से कुछ न कुछ सम्बन्ध था ऐसा तो ओझाजी के उद्धरणों से ही
स्पष्ट हे । इधर हाल को गवेषणाओं से इस विषय पर अधिक प्रकाश
पड़ा है । संक्षेप में एतद्विषयक नवीनतम विचार यहाँ प्रस्तुत हैं ।
पहले डॉ० पाठक द्वारा प्रस्तुत विवरण का सारांश उपयोगी होगा ।१
आदि मध्ययुग में उत्तर भारत में शेवोपासना अत्यधिक प्रचलित रही ।
गहढवाळ, चेदो, चन्देल भौर उड़ीसा के शासक परम माहेश्वर कहलाते
थे । आसाम के हर्जर वर्मा और वेद्यदेव, बङ्गाल के विजय सेन और
बल्लाळ सेन, पश्चिम भारत के देवपाल, परमार, और भतुंवढचाहमान
भी इस उपाधि द्वारा अलंकृत थे । अनेक शासकों ने अपने राज्य शिव
को अथवा शेव साधुओं को समपित किये थे, इस प्रकार मत्तमायूर
क्षेत्र के अवन्तिवर्मन् और दाहल के एक चेदिराजा ने शेव-सिद्धान्त मत
के गुरुओं को अपने राज्य समित कर दिये थे । प्रबन्ध चिन्तामणि' में
यह उल्लेख है कि किसी सोलंकी शासक ने पुरा मालव-प्रान्त उज्जैन के
महाकालेश्वर को भेंट कर दिया था ओर उसकी शासन-व्यवस्था के
लिये परमारों को नियुक्त किया था । शेब सिद्धान्त मत की गुहा-वासी
परम्परा के कुछ साधुओं ने पजाब के वर्मन् राजवंश को और मध्यदेश
1. History of Shaiva cults in Northern India pp. 1-18.
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५२ ]
के चेदि, परमार और चन्देरी प्रतिहार राजवंशों को इस मत में दीक्षित
किया था । इस परम्परा ने अपनी शाखा-प्रशाखाओं को सुदूर दक्षिण में
तमिल, आन्ध्र तक भेजा और तदन्तगंत साधुओं ने वहाँ राजगुरुओं का
स्थान ग्रहण किया । चेदि राजाओं के शेव राजगुरुओं की प्रायः २५०
वर्ष तक की अविच्छिन्न परम्परा शिलालेखों में सुरक्षित है ।
` कभी-कभी पुराणों में शेव मत का तीन कोटियों में विभाजन मिलता
है । १--वैदिक २--तान्त्रिक ३--मिश्र ।' इनमें से मिश्र मत तो स्मातं
अथवा पञ्चदेत्रोपासनां हो है । वेदिक कोटि में लकुलोश पाशुपत आता
है ऐसा लगता है. और तान्त्रिक के अन्तगंत कालानन, कापालिक आदि
को माना जा सकता है। यहाँ यह स्मरण रखना चाहिये कि लकुलोश
पाशुपत भी मूलरूप में आगमिक ही था किन्तु इसे पुराणों में वेदिक .
कहा गया है क्योंकि यह अपेक्षाकृत अविक परम्परानुयायो था और
आरम्भ में इसने वैदिक वणव्यवस्था को स्वोकार किया था । शेवसिद्धान्त
मत आगमिक था ।
अनेक प्रमाणों के आधार पर डॉ० पाठक ने यह कहा है कि चार
मुख्य सम्प्रदाय और उनके उपसम्प्रदाय देश में प्रचलित थे |
१. शेव अर्थात् शेव-सिद्धात्त मत ।
२. कालानन जिसका अपर नाम कारुक भी था ।
३. पाशुपत-जिसक्रो एक शाखा थी लाकुलीश पाशुपत ।
४. कापालिक--और उसका सहसम्प्रदाय सोम |
कहीं-क्रहीं दाक्षिणात्य शिलालेखों में ६ आम्नाय अथवा सम्प्रदाय
कहे गये हे--१. भैरव २. वाम ३. कालमुख ४. महाब्रत ५, पाशपत
६ शेत्र | इनमें से प्रथम दो नाम ही नये हैं जो शायद कापालिक के अन्तगंत
आ सकते हँ | इसके अतिरिक्त भी कुछ नामावलियाँ मिळती हैं ।
१. श्रोकरभाष्य में उद्धृत कूर्मपुराण के निम्नलिखित वचन का डॉ० पाठक ने
प्रमाण दिया है ।
तान्त्रिक वैदिकं मिश्रं त्रिधा पाशुपतं शुभम् ।
र्ताळङ्गाङ्कशूलादिधारणं तान्त्रिक मतम् ॥
लिङ्गरुद्राक्षमस्मादिधारणं वैदिकं भवेत् ।
रवि शम्भुं तया शक्ति विघ्नेशं चः जनार्दनम् ।
यजन्ति समभावेन मिश्र पाशुपतं हि तत् ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
PS SE "PET PSY
५ e ७
४७: -
हा 00 Sis
[ ५३ ]
महाभारत में पाशुपत को पाँच मतों में से एक कहा है ।* श्रीकण्ठ
को इसका प्रवर्तक माना गया है; यह उल्लेख देश के विभिन्न भागों में
प्रणीत शेव मत्त के अनेक ग्रन्थों में समान रूप से मिलता है। यथा
तन्त्रालोक, शिवदृष्टि, बृहृद्यामल, पिङ्गलामत और शिवपुराण इत्यादि ।
श्रीकण्ठ द्वारा प्रणीत ग्रन्थों का भी यत्र-तत्र उल्लेख मिलता है । उदाहरण!
के लिये तन्त्रालोक में माङ्गल्यशास्त्र के प्रणेता के रूप में श्रीकण्ठ का ति
उल्लेख है । [
लकुलीश, गोरक्ष इत्यादि मानव-देहधारी गरुओं को जिस प्रकार
देव माना गया है, वेसा ही श्रीकण्ठ के विषय में भी समझना चाहिये ।
त्रिक मत में उन्हें कई स्थानों पर देवता के रूप में कहा गया है। कभी-
कभी उन्हें पञ्चमुख सदाशिव के साथ अभिन्न माना जाता है क्योंकि
उन्होंने पञ्चस्रोतोरूप सिद्धान्त का प्रवर्तन क्रिया था | पञ्चमुख श्रीकण्ठ] ,
को ल कुलीश सम्प्रदाय में भी मान्यता मिली है। _ |
लकुलीश का पाशुपत मत की जाखा विशेष के 'प्रवतेक के रूप में
सर्वेदर्शनसंग्रह में उल्लेख है । पुराणों में उन्हें शिव का अवतार कहा
गया है ।' अनेक शिलालेखों में भी उनका नाम मिलता है । पाशुपतसूत्र,
जिउका नाम पञ्चाध्यायी है, को लकुलीश-कृत माना गया है । इस प्रकार
थोड़ा-मा मतिश्रम उत्पन्न होता है कि पाशुपत मत का प्रवतंक श्रीऋण्ठ
को माना जाय अथवा लकुरीश को | तन्त्राछोक ने दोनों को यह श्रेय
दिया है। उसमें द्वादश आह्विंक पृ० ३९६ पर लकुलीश और श्रीकण्ठ |
दोनों को शिव-शायन में आप्त' कहा है। उसी ग्रन्थ में लकुछीश को;
शिव के अन्य अवतारों के अन्तर्गत रखकर श्रीकण्ठ के यश का उद्घोषक |
बताया है । (वही, पृ० ३४०)
१. शान्तिपर्व अध्याय ३४९ में से निम्नलिखित इलोक डॉ० पाठक ने उद्धृत
किये है--
सांख्यं योगं पाञ्चरात्रं वेदा: पाशुपतं तथा।
ज्ञानान्येतानि राजर्षं विद्धि नानामतानि वै ॥६४॥
उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः।
उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥६७॥
२. वायुपुराण अध्याय २३, रिङ्गपुराण अध्याय २४ का सन्दर्भ डॉ० पाठक ने
दिया है । |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५४]
किन्तु लकुलीश को श्रीकण्ठ का प्रत्यक्ष ल् नहीं माना जा
सकता । किसी ग्रन्थ में अथवा शिलालेख में दोनों का गुरुशिष्य-
सम्बन्ध उल्लिखित नहीं है । डॉ० पाठक का अनुमान है कि पाशुपत
मत के प्रवर्तक तो श्रीकण्ठ ही थे, बाद में उसमें से अनेक शाखायें
निकलीं । लकुलीश द्वारा प्रवरततित शाखा उन्हीं के नाम से लाकुलीश
पाशुपत कहलायी ।
'लकुलीश का समय ई० पु० द्वितीय शताब्दी अथवा प्रथम शताब्दी
ईस्वी माना जाता है । इस सम्बन्ध में अभी कोई सवंमान्य मत नहीं बना
है। इम की चार शाखाओं का उल्लेख हम ऊपर म० म० ओझाजी के
उद्धरण में कर चुके हैं। वि० सं० १०२८ (5९७८ ई०) के नरवाहन
(उदयपुर। शिलालेख में इन चार में से प्रथम कुशिक का उल्लेख है और
यह कहा गया है कि उस धारा के साधु भस्म रमाते, वल्कल पहनते और
जटा धारण करते हैं। संभवतः इसी आधार पर म० म० ओझाजी ने
एकलिङ्ग का सम्बन्ध इस धारा से बताया है।'
लाकुलीश पाशुपत मत के दर्शन को पञ्चार्थ दशन अथवा पञ्चाध्यांयी
अथवा पञ्चार्थ लाकुल आम्नाय इत्यादि नामों से अभिहित किया गया
है । इस मत के एकमात्र उपलब्ध ग्रन्थ गणकारिका में भी आठ गण तो
पञ्चको के हैं, केवल नौवाँ त्रिक का है ।* इस से ऐसा लगता है कि पाँच
१. यहाँ तक डॉ० पाठक के आधार पर लाकुलीश पाशुपत मत का परिचय
दिया गया ।
२. गणकारिका का मूल पाठ केवल आठ इलोकों में हँ, जो ये हुं
पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेया गणइचैकस्त्रिकात्मकः ।
वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुरुच्यते ॥१॥
लाभा मला उपायाशच देशावस्थाविशुद्धयः ।
दीक्षाकारिबलान्यष्ट पञ्चकास्त्रीण वृत्तयः ॥२॥
गुरुभक्तिः प्रसादशच मतेद्व न्द्र जयस्तथा ।
घर्मश्चैवाप्रमादशच वलं पञ्चविधं स्मृतम् ॥३॥
अज्ञानहान्यधर्मस्य हानिः सङ्गकरस्य च।
च्युतिहानिः पशुत्वस्य शुद्धिः पञ्चविधा स्मृता ॥४॥
व्यक्ताव्यक्तं जयच्छेदो निष्ठा चैवेह पञ्चमी ।
द्रव्य कालः क्रिया मूत्तिः "गुरश्चैवेह पञ्चमः ॥५॥
गुरुजनगुहादेशः स्मशानं रुद्र एव च।
ज्ञानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थितिः सिद्धिश्च पञ्चमी ॥६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५५ ]
की संख्या का इस मत में विशेष महत्त्व रहा होगा, जिसके साथ शिव की
पञ्चमुखोपासना का सम्बन्ध समझा जा सकता है ।
गोरक्षनाथ का उक्त संप्रदाय से क्या सम्बन्ध था, यह हमारे ग्रन्थ की
दृष्टि से विचारणोय है क्योंकि म० म० ओझाजी ने एकलिङ्ग के साथ
कनफटे साधुओं के घनिष्ठ सम्बन्ध की चर्चा का है । इस सम्बन्ध में डॉ०
नागेन्द्रनाथ उपाध्याय को पुस्तक 'गोरक्षनाथ' में विस्तृत विवेचना मिलती
है । हम यहाँ उनके कुछ निष्कर्षों को हो प्रस्तुत कर रहे हैं ।
१. प्राचीन माहरवर सम्प्रदाय में अनेक उपसम्प्रदाय थे जिनमें
पाशुपत मत भो एक था । इस मत में श्रीकण्ठ और लकुलोश के साथ ही
गोरक्ष की भी गणना होती थी, किन्तु गोरक्षनाथ पाशुपत मत के किस
सम्प्रदाय से सम्बद्ध थे इसका उल्लेख नहीं मिलता । यदि यह मान लिया
जाय कि पाशुपत मत में नाथ सम्प्रदाय जेसा काई सम्प्रदाय था तो
मत्स्येन्द्रनाथ के काल तक केवल गोरखनाथ हो उसके प्रतिनिधि रह
जाते हैं ।
२. लाकुलीश सम्प्रदाय के सिद्धान्त प्रायः पाशुपतों के ही हैं, केवल
साधना में थोड़ा अन्तर माना गया है ।
3. यह कहा जा सकता है कि त्र्यम्बक द्वारा प्रवत्तित एवं श्रीकण्ठ
और वसुगुप्त द्वारा अद्वेतवादी शैव दर्शन से पुष्ट पाशुपत मत की योग
प्रधान शाखा के प्रसिद्ध अनुयायियों में गोरक्षनाथ की गणना अधिक
समीचीन है ।
४. पाशुपत संन्यासियों में गोरक्षनाथ अपने को माहेश्वर घोषित
करते थे । इसका प्रमाण उनकी रचनाओं से मिलता है । दूसरी ओर
गोरक्षनाथ को नाथ सम्प्रदाय के प्रधान उपदेष्टा अथवा संगठनकर्ता के
रूप में भी स्मरण किया जाता है । इन दोनों तथ्यों के संयोग के आधार
पर यह अनुमान किया जा सकता है कि परम माहेश्वर गोरक्षनाथ ने
प्राचीन .माहेष्वर मतों का पुनगंठन किया था, जिसमें शद्धुराचायं के
संगठन में आने से अवशिष्ट उन विभिन्न शेव सम्प्रदायों का अन्तर्भाव
हो गया जो वैदिक नहीं थे अपितु भागमानुयायी थे ।
वासश्चर्या जपष्यानं सदा रुद्रस्मृतिस्तथा ।
प्रसादरचेव लाभानामुपायाः पञ्च निद्चिताः ।।७।।
मिथ्याज्ञानमधर्मशच सक्तिहेतुरच्यु तिस्तथा ।
पशुत्वमूळू पञ्चते तन्त्रे हेयाधिकारिकाः ॥८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५६ ]
५. प्राचीन काल में प्रचलित माहेदवर शब्द पाशुपत का पर्याय हो है !
इसी प्रकार और आगे चलकर यह शब्द लकुल और शेव सम्प्रदायों के लिये
व्यवहृत होने लगा था । कापालिक लोगों का घनिष्ठ सम्बन्ध कनफटा
लोगो से स्वीकार किया जाता है। भोघड़ लोगों को प्रायः अघोरो से
सम्बद्ध किया जाता है । नाथपन्थी योगियो के दो वर्गा में एक कनफटा है
दूसरा औघड़ | ओघड़ लोग नाथ सम्प्रदाय की सम्पूर्ण दीक्षा प्रक्रिया में
सम्मिलित नहीं होते और अपने नाम के अन्त में वे नाथ के स्थान पर
दास शब्द का प्रयोग करते हैं। फिर भी ये अपने आप को नाथ-पन्थी
कहते हैं तथा गोरखनाथ के प्रति श्रद्धा रखते हैं ।'
कान फाडने की क्रिया के बारे में डॉ० नागेन्द्रनाथ का कथन है कि
कनफटा लोग गोरक्षनाथ को अपना आदि गुरु बताते हँ। इन्हें दशंची
ओर गोरखनाथी नाम भी दिये जाते हं । दश" = कृण्डल | इस दर्शन को
योगी लोग दीक्षा के समय धारण करते हैं जिसका अथ है कि साधक ने
परमात्मा का दर्शन कर लिया है। कणंभेद से सम्पन्त विशिष्ट नाड़ी के
भेदन से योगज सिद्धियाँ मिलती हैं ऐसा कहा जाता है ।:
ऊपर उद्धुत निष्कर्षो के आधार पर यह प्रबल अनुमान किया जा
सकता है कि गोरक्षनाथ माहेश्वर अथवा पाशुपत मत की किसी उपधारा
से सम्बद्ध थे। किन्तु एकलिद्ध मन्दिर के साथ कनफटा जोगियो का जो
सम्बन्ध ओझाजी ने बताया हे ओर साथ ही इस मन्दिर का लाकुलीश
पाशुपत सम्प्रदाय से जो सम्बन्ध प्रमाणों द्वारा मिद्ध है इन दोनों पर एक
साथ विचार करने से कुछ प्रश्न उठते हैं जो इस प्रकार हैं--
१. लाकूलीश पाशुपत ओर गोरखनाथी साम्प्रदायिक धारा में भेद
ओर अभेद की सीमारेखा क्या मानी जाय ? यदि ओझाजी का यह कथन
सत्य हो कि एर्कालङ्गजी के मन्दिर के पुजारी आरम्भ में कनफटे योगी
होते थ तो क्या ऐसा मान लिया जाय कि ये योगी लाकूलीश सम्प्रदाय के
अन्तभुक्त थे अथवा भिन्न सम्प्रदाय के होते हुए भी किसी प्रकार वहाँ
प्रतिष्ठित हो गये थे ?
२. गोरखनाथ और कनफटे योगियों का सम्बन्ध तो पूरे देश में विश्रुत
है। ओझाजी एक भोर तो यह कहते हैं कि एकलिङ्ग मन्दिर के पुजारी
कनफटे होते थे, दूसरी भोर यह कहते हैं कि आज वहाँ के पुजारी लाकु-
१. निष्कर्ष ‘गोरक्षनाथ’ के पु० ७१-७७ में से प्रस्तुत किये गये हैं ।
` २. वही पृ० ४, ५।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५७ ]
लीश सम्प्रदाय को भूलकर गोरखनाथ से अपना सम्बन्ध जोडते हैं। इन
दोनों बातों में विरोध प्रत्यक्ष है । यदि कनफटे योगी गोरखनाथ से अपना
सम्बन्ध जोड़ें तो यह उचित ही है, किन्तु इस से लकुलीश और गोरखनाथ
के परस्पर सम्बन्ध की गुत्थी ओर उलझ जाती है । स्पष्ट है कि ओझाजी
इन दोनों की साम्प्रदायिक धारा को भिन्न मानते हैं । '
३. ए० लि० मा० में लकुलीश का नाम केवल एक बार आया है
(पृ० ९५ इलो० ५९) ओर उसकी साम्प्रदायिक धारा का कहीं कोई वर्णन
नहीं है | पृ० ४४ इलो० ६-८ में कई सम्प्रदायों के नाम अव्यवस्थित रूप
से दिये गये हे । इस अंश से निश्चित रूप से ऐसा लगता है.कि लेखक को
अपने सम्प्रदाय का ज्ञान नहीं है | जहाँ लकुलीश का नाम आया है, वहाँ
भी शङ्कराचायं की गुरु परम्परा से ला कर सम्बन्ध जोड़ दिया गया है।
यहाँ भी साम्प्रदायिक धारा की शुद्धि के दर्शन किञ्चित् भी नहीं होते ।
ऐसा लगता है कि एकलिङ्ग माहात्म्य का सम्प्रदाय सम्बन्धी अंश
` जब लिखा गया होगा तब तक लकुलीश की धारा से एकलिज्भ मन्दिर
का सम्बन्ध विच्छिन्न हो चुका होग़ा। शङ्कर सम्प्रदाय के दशनामी
संन्यासियों को इस मन्दिर को सेवा पूजा में कभी स्थान मिला होगा
ऐसा नहीं लगता । सम्भवतः आगमानुयायी संन्यासी ही वहाँ प्रतिष्ठित
रहे होंगे । आज एकलिङ्ग मन्दिर के पुजारी संन्यासी नहीं किन्तु ब्रह्म-
चारौ ही होते हे और गुमाई कहलाते है । ब्रह्मचारियों का चुनाव
'पञ्चद्राविड' ब्राह्मणों में से ही होता है, जिनके नाम हँ--१. श्रीमाली
२. नागर ३. ओदोच्य ४. सांचोरा ५. आमेटा । बाद में 'पञ्चद्राविड' में
दो और नाम भी सम्मिलित कर लिए गये १. वटमेवाड़ा २. चोइशा |
ए० लि० मा० में पौराणिक रीति से, एकलिङ्ग की पुजा की व्यवस्था
उच्छिन्न होने का सशक्त उल्लेख अवश्य मिलता है। २६ वें अध्याय में .
कुम्भा को मृत्यु के बाद की अव्यवस्था के वर्णन के बाद इलोक ६१ से
८७ तक एकलिद्ध को पुजा के अधिष्ठाताओं की परम्परा टूटने को बात
कहो गयी । हारीत के शिष्य विद्याचाये को परम तपस्वी ओर सर्व-
शास्त्राथंतत्त्वज्ञ कहा गया है । हो सकता है कि ये लकुलीश सम्प्रदाय -
के अन्तिम आचार्य रहे हों । वे शिष्य-प्रशिष्यों सहित मठ में रहते थे और
ब्राह्मण-क्षत्रिय-वेश्यों को विद्या देते थे। कुम्भा आदि राजा उत्तकी आज्ञा
के परिपालक थे | वे लोग हाथ में र्याष्ट (लाठी) ले कर और अपना
औद्धत्य छोड़ कर प्रतिहार की भाँति आचाये के द्वार पर रहते थे और
अपची राजधानी में पहुंच कर राजचिन्हों को धारण करते थे। आचार्य
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५८ ]
काल-वश निधन को प्राप्त हुए । उनके अनेकों शिष्य-प्रशिष्य मठ में रह
कर श्रति-स्मति विहित आचरण करते हुए ब्राह्मणादियों को अपने-अपने
धर्म-पालन की प्रेरणा देते रहे। इस प्रकार बहुत वर्ष बीत गये। इस
बीच कलि का आविर्भाव हो गया । कलि ने राजा के हृदय में प्रवेश कर
के उस की मति को अन्यथा कर दिया । यहाँ राजा का नाम नहीं दिया
गया है । सम्भव है यह कुम्भा का हत्यारा उदय ही रहा हो । “वह राजा
एकलिङ्ग के निकट आ कर शम्भुनारायण नामक गुरु का उपहास. करने
लगा । शिव ने. उसे रोका भी, किन्तु वह उसी प्रकार बोलता रहा ।
तपस्वी गुरु ने क्रोध से रक्त नेत्र हो कर उसे राज्य भ्रष्ट होने का शाप
दिया । शाप दे कर गुरु देश छोड़ कर शिष्यों-सहित काशी चले गये ।
इस बीच छ मास के भीतर ही म्लेच्छों से घोर युद्ध हुआ । १२ वर्ष तक
राज्य में सुख नहीं रहा । इसी प्रकार कुछ वर्ष बीतने पर उस राजा की
सन्तति में फिर से कोई धर्म॑निष्ठ प्रतापवान् राजा होगा जो पुर्वंजो के
राज्य का पालन करेगा और परम्परागत गुरु मार्ग का अनुगमन करने
वालों का सम्मान करके उन्हें मठ में स्थापित करेगा । शम्भुनारायण के
शिष्यो को बुलाकर यथा पूवं महतो पुजा करायेगा। वे शिष्य यथा शास्त्र
एकलिङ्ग का विधिपुवंक जीर्णोद्धार करायेंगे।” इस विवरण से ऐसा
अवश्य लगता, है कि कुम्भा की हत्या के बाद एकलिङ्ग की सेवा पुजा के
अधिष्ठातु-वगं में कोई भारी उथल-पुथल हुई होगी ।
एकलिङ्ग-मन्दिर की सेवा-पूजा के अध्यक्षों का सम्प्रदाय-परिवतँन
कब-कब भौर केसा-केसा हुआ-यह स्वतन्त्र अनुसन्धान का विषय है ।
हमने तो केवल कुछ सूत्रों का सङ्केत-मात्र किया है । ए० लि० मा० के
रचयिता का सम्बन्ध किसी भी साम्प्रदायिक धारा से रहा हो ऐसा नहीं
लगता | शङ्कुर-सम्प्रदाथ के प्रति उसका कुछ अभिनिवेश अवश्य लगता है ।
७. स्थलपुराण-परम्परा में ए० लि० मा० का स्थान
इस प्रसंग में केवळ पोराणिक ए० लि० मा० विचारणीय है । नीलमत-
पुराण, चिदम्बर-माहात्म्य\ ओर कारबण-माहात्म्य इन तीन स्थल पुराणों
१. चिदम्बर माहात्म्य चिदम्बर-पुराण के पाँच भागों में से प्रथम है । शेष
चार भाग हूँ--पुण्डरीकपुर, व्याघ्रपुर, हेमसभानाथ और तिल्ववन के
माहात्म्य । ये चारों अभी अप्रकाशित हैं ।
(चिदम्बरमाहात्म्य की भूमिका पु० ५)
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
or Sm मम
कट a > “आळ कछ
[ ५९ ]
के साथ तुलना करने पर ए० ० मा० की दो विशेषताएँ उभर कर
सामने आती हैं--(१) ऐतिहासिक राज-वंश के साथ प्रत्यक्ष सम्बन्ध और
(२) स्पष्ट तान्त्रिक प्रभाव । इन दो विशेषताओं को लेकर कोई अन्य
स्थलपुराण भी बने होंगे, यह संथा सम्भव है, किन्तु अभी तक ऐसी कोई
अन्य. रचना हमारे देखने में नहीं आई है । अतः एकलिङ्ग माहात्म्य स्थळ-
पुराण-परम्परा के एक विशिष्ट अङ्ग के रूप में प्रकाशित हो रहा है ।
भविष्य में इस परम्परा के जो भी अंग प्रकाशित होंगे उनके अध्ययन के
लिए ए० छि० मा० दिग्दशंक के रूप में उपयोगी होगा, इस में सन्देह
नहीं । ए० लि मा० की कुछ अन्य विशेषताएं इस प्रकार हैं--
(१) जनश्रुति अथवा स्थानीय लोक-कथाओं की विपुलता । आरम्भ
में पावती द्वारा शंकर से मुनि पत्नियों का चित्तश्रंश करने की प्रार्थना
किसी पौराणिक कथा से नहीं, अपितु जनश्रृत्त से ही प्रभावित लगती है ।
तद्वत् राष्ट्रसेना नाम की देवी भी स्थानीय भोलों की देवी हो सकती है ।
(२) पौराणिक परम्परा के अनुसार चतुयुंग का विशद वर्णन, विशेषत:
कलि के दोषों का निरूपण और कलि का आविर्भाव कुम्भा की मृत्यु के
बाद के काल में मानना । यह उस काल में व्याप्त अनाचार, अव्यवस्था
का सूचक है, साथ ही कुम्भा के राज्यकाल की प्रशंसा इस में ध्वनित है। .
(३) दुर्गासप्तशती का विशेष प्रभाव ओर श्रीमद्भागवत का कहीं-
कहीं स्पष्ट प्रभाव ।१
(४) दशावहार-वर्णन पर गीतगोविन्द का सामान्य प्रभाव । किन्तु
दशावतारों में दत्तात्रेय का ग्रहण विचित्र लगता है । यहाँ वणित दशावतार
इस प्रकार हैं-मत्स्य, कूम, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, दाशरथिराम,
कृष्ण, दत्तात्रय, वेदव्यास ।2 अन्यत्र (पृ० ३७, इलोक ४३) दत्तात्रेय और
वेदव्यास के स्थान पर बुद्ध और कल्कि का ही ग्रहण है । इस से ऐसा लगता
है कि एक ओर तो लेखक को गीतगोविन्द के दशावतार का स्मरण है
ओर दूसरी ओर श्रीमद्भागवत के चतुर्विशति लीलावतारों का |
१. द्रष्टव्य : पु० २, लोक ७-१३ तथा पु० ३१, इलोक १८, १९ ।
२. द्रष्टव्य : पु० १३, इलोक २०, २१ । यहाँ एकलिङ्ग के आविर्भाव का
वर्णन श्रीमद्भागवत के कृष्ण-जन्म के वर्णन से मिलता-जुलता है ।
३. पृ० १९, इलोक १८ में दत्तात्रेय के बाद बुद्ध और कलि का नामोल्लेख
है, किन्तु स्तुतिपरक पद्यों में ये दोनों प्राप्त नहीं हैं। गीतगोविन्द में
रघुपति राम, के वाद बलराम, बुद्ध और कल्कि का ग्रहण है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६० .]
श्रोमद्धागवत में “कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्” (श्रीमद्भागवत 0 १।३।२८) इस
वचन से अवतारी रूप से वर्णित कृष्ण को दशावतारों में रखना कुछ
लगता हं । ट
र (पत्थर की) मूर्तियों की गाँव-गाँव में स्थापना की नवीन
कल्पना । (पू० १८, श्लोक २, ३ तथा पृ० ५२, दलोक ५३) ।
(६) जन्म की अपेक्षा कमं की महिमा का ख्यापन | (पृ० ४१, इलोक
११०, १११) इस सन्दर्भ में वृद्धहारीतस्मृति (अध्याय १ इलो० २०, २६)
और लघुहारीतस्मृति (७1१५-१६) के वचन तुलनीय हैं जिनमें क्रमशः यह
कहा गया है कि जो ब्राह्मण नारायण का दास न हो, वह चाण्डालवत् है।
और ब्राह्मण के विहित कर्म से. जिसका अन्यथा व्यवहार हो वह जाति
से पतित हो जाता है । (स्मृति सन्दर्भ, द्वितीय भाग, प्रकाशक-मनसुखराय
'मोर', सन् १९५२) |
(७) श्रीमद्धगवद्गीता का स्पष्ट प्रभाव । यथा--पृ० ७०, ७१ पर
इलोक ८-१५ तक गौतम-स्तुति में गीता के विश्वरूप का प्रभाव दिखाई
देता है ।
(८) मन्त्र साधना के प्रसंग में तो तन्त्र का विशद प्रभाव है ही,
' अन्यत्र भी यह प्रभाव विकीणं है।. यथा- अहोरात्र में षड्ऋतुओं की
कल्पना अर्थात् दिन को संवत्सर मानने की तान्त्रिक दृष्टि । (पृ० ९१;
इलोक ३, ४)
(९) स्त्रियों का ब्रह्मकर्म में अधिकार-ख्यापन--
यथाऽधिकारः श्रौतेयो योषितां कर्मसु स्मृतः ।
एवमेवानुमन्यस्व ब्रह्मण ब्रह्मवादिनीम् ॥
(पृ० ११२, इलोक १९)
(१०) जिस राजवंश का वर्णन अभिप्रेत है, उसके मूळपुरुष बप्पा का
का संस्कृत नाम बाष्प कल्पित कर के उसे केन्द्र में रख कर कथा-योजचा
और हारीत के साथ उसके साहचर्यं का नर-नारायण के प्रसिद्ध पौराणिक
युरम के सहश वर्णन । स
(११) गोमाता की महिमा का वर्णन (पृ० १६, १७ इलोक ५१-५५)
गो की अवध्यता का वर्णन तत्कालीन अवस्था का सूचक है,
मुसलमान शासन में गोवध के कारण यह समस्या प्रासङ्गिक थी ।
(१२) वाल्मीकि रामायण का किञ्चित् प्रभाव (पृ० ९७, इलोक ९
९५) । यत्र-तत्र अन्य पुराणों, स्मुंतियो आदि का प्रभाव ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६१ ]
८. उपसंहार
पुराण, जनश्रुति, स्थानीय लोक-परम्परा, तन्त्र, स्मति आदि का
जो सम्मिश्रण पौराणिक ए० लि० मा० में उपलब्ध है, उसमें अध्ययन.
की विपुल सामग्री निडित है । पुराण के पञ्चलक्षण इसमें घटित नहीं
होते । यह बात सभी स्थलपुराणों के लिये सत्य है । पौराणिक शैली का
और अनेक पौराणिक पात्रो (यथा हारीत, नारद, सूत, शोनक, वायु
आदि) का ग्रहण इस रचना को निश्वित रूप से पुराण-परम्परा की
बृहती धारा की उपधारा में प्रतिष्ठित करता है । पुराण के साथ मध्य-
युगोन इतिहास का योग, उसमें स्थानीय परम्परा का प्रबल पुट, तन्त्र
का विशद प्रभाव इत्यादि इस ग्रन्थ के वेशिष्ट्य के साधक हैं | काव्यमय
ए० लि० मा० इतिहास के अध्येताओं के लिये उपयोगी है। इन दोनों
कृतियों का एकत्र प्रकाशन मध्ययुगीन इतिहास और पुराण-परम्परा के
तत्कालीन स्वरूप के अध्ययनाथं मूल्यतान् सिद्ध हागा, ऐसा हमारा विश्वास
हे । पद्धति और सिद्धान्त को लेकर जो अव्यवस्था पौराणिक ए० लि०
मा० में दिखाई देती हे वह उस हासोन्मुख काल की द्योतक है जिसमें
इसका प्रणयन हुआ होगा । यह अव्यवस्था भी आज के अध्येता के
लिये सवंथा अनुपयोगी नहीं कही जा सकती । भविष्य में इस कोटि का
अन्य साहित्य जब प्रकाश में आयेगा तब प्रस्तुत प्रकाशन का समीचीन
मूल्याङ्कन हो सकेगा। पुराण की उपयुक्त उपधारा के अध्ययन का
सूत्रपात इस प्रकाशन से हो सकेगा, इसका हमें सन्तोष है ।
१. सगंश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च।
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
(माळण्डेयपुराण १३४/१३)
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
मूलग्रन्थः
ध
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
श्रीमदेकलिङ्को जयति ॥ श्रीगणेशाय नस: ॥
अथ एंकलिडूगमाहात्म्यं लिख्यते
तत्र प्रथमोऽध्यायः
यस्योदयास्तसमये सुरमुकुटनिघुष्टचरणकमलोऽपि ।
कुरुतेऽञर्जालि त्रिनेत्रः स जयति सूर्यो निधिर्धाम्नास् ॥ १॥
जयति जगति ज्ञानकरी तस्करदुगहरी [हंस] वाहनी ।
सुवहा मोक्षस्य कृतौ या सा स्याद्विदुषामलङ्कुरणम् ॥ २॥
नारद उवाच--
भुवनत्रितयं हृष्टं त्वया वायो समन्ततः।
तेषां यथा यथा वृत्तं विस्तरात् कथितं मम ॥३॥ .
सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं सशलवनकाननास् ।
त्वद्क्ता श्रृतवानस्मि यतस्त्वं सर्वेतोगतिः ॥ ४॥
त्वया सवै जगद् व्याप्तं त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ।
त्वत्सृष्ट मोदते विश्वं त्वद्युक्तमथ पावनम् ॥ ५॥
सवंज्ञस्त्वमतो वायो संशयं छिन्धि मेऽनघ।
कस्मात् पृथ्वीति विख्याता मेदिनीत्ति कथं स्मृता | ६॥
वायुरुवाच --
कथयिष्याम्यहं ब्रह्मन् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।
अतीन्द्रियज्ञाननिधे यन्मां त्वं परिपुच्छसि ॥७॥
तथापि कथयाम्यद्य सर्वलोकहिताय वे।
भृगुगोत्रोद्भवः श्रेष्ठः शोनको नाम विश्रुतः ॥ ८॥
तस्यव वतमानेऽत्र यज्ञे द्वादशवाषिके |
तत्रागच्छन्मुनिगणा आहुता ब्रह्मवादिनः ॥ ९ ॥
तपःकृशा संयमिनो गृणन्तः परमव्ययम्।
वसिष्ठः कश्यपोऽत्रिष्च मरीचिर्भगवान् मुनिः ॥१०॥
गालवो जमदरिनशच विश्वामित्रोऽथ गोतमः। |
भारद्वाजोऽङ्गिराश्चेव ङृष्णाद्वपायतः शुकः ॥११।।
पराशर ऋचीकश्च दुर्वासा गग एव च।
उद्दालकस्तथा कङ्कः कचः कण्वोऽय देवलः ॥१२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
२]
अगस्तिलोमशो रेभ्यो याज्ञवल्क्यो बृहस्पति: |
उशनाः पुलहश्चैव पुलस्ति: कपिलस्तथा ॥१३॥
आसुरिर्वामदेवश्च हारीताद्या महषयः ।
इन्द्राद्या: सकला देवा यक्षविद्याधरादय: ।॥१४॥
तत्रागच्छन्मुनिगणा आहुताः शौनकेन ह् ।
आसनेषूपविष्टेषु सतां संसदिते तदा ॥१५॥
सूतं योगिषु मान्यं च . शोनको वाक्यमब्रवीत् ॥१६॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्य प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
_ अथ द्वितीयोऽध्यायः
शौनक उवाच--
अष्टादश पुराणानि कथितानि त्वयानघ ।
इतिहासानि सर्वाण रामस्य चरितं महत्॥ १॥
भारतानां कथार्चित्रा यथावत् परिकीततिताः ।
पौराणिको भवान् तात वरदानाच्न संशयः ॥ २॥ |
वायोः पुराणमखिलं त्वयोक्तं सूतनन्दन। |
जगत्त्रयस्य यद्वृत्तं कथितं च समासतः॥३॥ |
कथं पृथ्वीति विख्याता मेदिनीति कथं हिज | |
एतद्विस्तरतो ब्रहि श्रतं यच््चारतं महत् ॥४॥ |
सुत उवाच |
| पुराणमेतदुविपुल वायुना परिकीतितम् । |
| तदहं कथयिष्यामि यथाज्ञातं यथाश्चृतम् ॥ ५॥ '
| एकाणंवे पुरा भूते जगत्स्थावरजङ्भमे । |
तत्र सुप्तो जगन्नाथः रोषमास्तीर्यं वीर्यवान् ॥ ६॥
मधुकेटभो महादेत्यौ विष्णुकणंमलोदभवौरू ।
नाभिपङ्कजसंस्थो तो हन्तु ब्रह्माणमुद्यतो॥७॥
पितामहस्ततो हष्ट्वा दुष्टभावं दुरात्मनोः ।
तुष्टाव योगनिद्रां तांतया मुक्तो जनाईनः॥८॥
उत्तस्थो भगवान् विषणुर्बाहुयुद्धमथाकरोत् ।
पञ्चवर्षसहस्राणि बहुमायापरो विभुः ॥ ९॥
ततो विमोहितो देत्यौ मायया पद्मयोनिना |
उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम् ॥१०॥
SR 5552 Se
* प्रष्टव्य दुर्गा-सप्तशती १।६८
- CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[.:*२ ३]
श्रीभगवानुवाच--
भवेतामद्य मे तुष्टो मम वध्यावुभावपषि।
किमन्येन वरेणात्र एतावद् विवृत्तं मया ॥११॥
सुत उवाच-- »
तावृचतुर्हा र देत्यौ महामायाविमोहितो ।
मधुकेटभो दुरात्मानौ दुप्रधष्यौं सुरैरपि॥१२॥
प्रीती स्वस्तव युद्धेन इलाध्यस्त्वं मृत्युरावयो: ।
आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता ॥१३॥
सुत उवाच--
तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्खचक्रगदाभृता ।
कृत्त्वा चक्रण वे छिन्ने जघने शिरसी तयो: ॥१४॥
ततो वे मेदसाप्लाव्य पुरितेय वसुन्धरा |
मेद्नीति च. विख्याता पृथ्वीसंज्ञामतः शुणु ॥१५।
पथुर्वन्योऽभवद् राजा धामिको यज्ञकृच्छुचि: |
मधुकेटभ-देहोत्थमेंदोऽसु रिभस्तथाऽस्थिमिः ॥१६॥
पुरितामवनीं इष्ट्वा समां चक्रे पृथुस्तदा।
तस्या मह्याः स्वक रूप प्रादुश्चक पृथुः पुरा ॥१७॥
घेचुरूपं समास्थाय वरदेत्यब्रवीन्नृपस् |
धेनुरुवाच-- |
वरदाऽहं ` नृपश्रेष्ठ वृणीष्वावहितो वरम् ॥१८॥
पृथुरुवाच
यदि प्रसन्ना वरदे सस्यं देहि ममाथ वे।
मम नाम्ना सुता भूत्वा ख्याति यातुं त्वमहंसि ॥१०॥
वायुरुवाच
एवं नारद तद्वाक्यं मेदिनी हषंसंयुता ।
तथेत्युक्त्वा' नृपश्रेष्ठं वरदानेन तोषितम् ।।२०॥
अन्तर्द्धानं ययौ घेनुः पृथुः पृथ्वीं शंशास ह।
इति पृथ्वीति नाम्नेयं मेदिनीति बभूव ह॥२१॥
किमन्यत् कथयाम्यद्य तद् भवान् वक्तुमर्हसि.॥ २२]
इति शरोवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहातम्ये द्विती योऽष्यायः ।
[४]
अथ तृतीयोऽध्यायः
शौनक उवाच-
जम्बुद्वीपस्य माहात्म्यं प्रमाणं कथित त्वया।
यानि तीर्थानि ये देशा यथावत् परिकीतिताः ॥ १॥
अङ्गबङ्गकलिङगाइच शूरसेनाइच केरलाः ।
महाराष्ट्रास्तथान्भ्राशच कार्णाटा कुङ्कणास्तथा ॥ २॥
मागधाइच कुरूषाइच विदेहाः कँकणाइच ये |
कोरालाः कुरवश्चेव चेद्या द्रविडपुण्ड्काः ॥ ३॥
कृन्तिभोजप्रभृतयः सर्वे ते परिकीतिताः |
मेदपाटं कथं प्रोक्तं तद्भवान् वक्तुमहंति ॥ ४॥
सुत उवाच--
देव्युवाच
जम्बुद्वीपस्य मध्ये तु जातं दारुवनं महत्।
सदाफल सदापुष्पं कान्तं चेव वनं महत् ॥ ५॥
वसन्ति तत्र मुनयः सदा संयममास्थिताः ।
गोतमरच भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः ॥ ६॥
वशिष्ठो ह्यङ्गिरास्त्वत्रिः पुलस्तिशच तपोधनाः ।
न तत्र वातदण्डः स्यान्न शोषयति भास्करः ॥ ७॥
कामवर्षी ' सदा मेघो न चारि्निस्तत्र बाधते ।
सत्त्वाचां न विरोधोऽस्ति मैत्री सत्त्वानि भेजिरे ॥ ८॥
मुनीनां नियमान् मत्तः शृणुष्वावहितो द्विज ।
सदा त्रिषवणस्नाताः सदाशोचा दयालवः ॥ ९॥
पञ्चयज्ञरता नित्यं नित्यं चातिथिपूजकाः ।
पितुदेवमनुष्याणां सदा ` तृप्तिकरा मुने ॥१०॥
ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्था वर्षासु स्थण्डिलेशयाः ।
भाद्र वासाएच हेमन्ते तपस्युग्रे व्यवस्थिताः ॥११॥
एकाशिनो निराहारा दन्तकुट्टाइमकुट्रकाः ।
पर्णासिनोऽम्बुभक्षाच वायुभक्षास्तपस्विनः ॥१२॥
तद्वनं मुनिभिः पूणं शुशुभे मुनिसत्तम।
एकदा तद्वनं प्राप्य (प्राप्तः) शङ्करः पावंतीयुत्तः ॥१३॥
भावित्वात् पार्वती देवी शङ्करं वाक्यमब्रवीत् ।
तत्त शम्भो वनं रम्यं मुनीनामिव मानसम्।
नऋषिपल्यः प्रकाशन्ते पातित्रत्यं समाश्रिताः ॥१४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
Co
पतिभक्तिपरा नित्यं नित्यं पतिपरायणाः |
| चित्तमासां यथा भ्रश्येत्तथा कार्य त्वया विभो ॥१५|
` ईश्वर उवाच--
मेवं .वदस्व कल्याणि ब्रह्मतेजो महत्तरम् ।
शपेयुर्मा महाकोपादकृत्य॑ क्रियते कथस् ॥१६॥
देव्युवाच--
यदि कृत्यमकृत्यं वा क्रियतां वचनान्मम ।
कथं पेयुमुनयो भवन्तं विश्वरूपिणम् ॥१७॥
सुत उवाच
इत्यादिष्टो जगन्नाथः कामरूप इवाभवत् ।
संविन्मयो द्यरणभानुसहस्रकान्तिः
पाशाङ्कू शप्रवरकामुःकपञ्चबाणान् |
ध्येयस्त्रिलोकविजयी स्वकरेदंधान:
श्रीसुन्दरो मणिविभूषणभूषिताङ्ग: ॥१८॥
विचचार वने तस्मिन् मुनीनां भावितात्मनाम् ।
कुरोध्माहरणे याताञ्चेकचित्ता बभूविरे ॥१९
वृद्धास्तरुण्यो मोहेन तद्दशंनपरायणाः ।
चित्तमासां समादाय जगामादर्शनं विभुः ॥२०॥
मुमूच्छु स्ता मुहुः स्वस्था दहशुशच दिशो दश |
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् मुनयस्ते समागताः ॥२१॥
स्वपत्न्यो विधुरा हष्टाः प्रोचुस्ते च परस्परम् ।
ध्यानेन कारणं ज्ञात्वा सर्वे चेकमते स्थिताः ॥२२॥
अशपन् शङ्करं देवं क्रोधयुक्तास्तपस्विनः |
यस्मान्मोहयसे शभ्भो भार्याचारित्रमाश्चिताः ॥२३॥
अस्मच्छापान्महीपृष्ठे तव लिङ्ग पतिष्यति ।
एवं शप्तो मुनिगणेगंतः सम्भुर्यथागतः ॥२४॥
नातिव्यग्रा मुनिगणास्तेपुस्ते परमं तपः।
इति श्चीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये तृतीयोऽष्यायः ॥३॥
अथ चतुर्थोऽध्यायः
वायुरुवाच
अथ तारकनामाऽभूद देत्यः परमकोपनः |
लुप्ताधिकारास्त्रिदशास्तेनेशं शरणं गताः॥ १॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
\
[ ६]
तुष्टुवुः संयता देवास्तं देवं वृषभध्वजम् |
पुत्राथे दैत्यनाशाय गौर्या चेकान्तमास्थितस् ॥ २॥
भित्त्वा ते समयं देवा ओत्सुक्याच्च समागमन् |
पिनाकी तान् स्थिरान् हष्ट्वा त्यक्त्वा तल्पं समुत्थितः ॥३॥
ततो रेतोऽपतत्तस्य तद्रेतोऽग्निरगृह्यत ।
पारावतेन रूपेण जाह्नंव्यामुत्क्षित् स ह॥४॥
ततो देवी विरेतस्कं शङ्करं वीक्ष्य चामरान् |
गर्भहीनेति मत्वा सा व्यशपत्तान् दिवौकसः ॥ ५॥
यस्माद्रहोषितं शम्भु याचितारोऽत्र बालिशाः |
अहं गर्भेण हीनाऽथ कृता काठिन्यमाञ्चितैः ॥ ६॥
तस्मादपत्यरहिता आारभ्येतो भविष्यथ |
काठिन्यादचिरादुर्व्या हृषत्त्वं प्राप्स्यथामराः || ७॥
यदीञवरोऽपि मां त्यकत्वा भवदन्तिकमागतः ।
अतो मुनिगणः शप्तो लिङ्गभ्रशो भविष्यति ॥ ८॥
तदद्य सत्यतां यातु मम शापान्न संशयः ।
सुत उवाच--
ततो हाहा कृते शब्दे देवानां सर्वतो दिशि।
वासुदेवो जगद्धात्रीं सान्त्वयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ ९॥
. श्रीभगवानुवाच--
कोपं मातः संहराशु त्वदीयः पुत्रो भावी जाह्नवीतीरसंस्थः ।
सेनानीस्ते भाव्यसौ शत्रुहन्ता गाङ्गेयो वै वह्लिभू: षण्मुखो यः १०
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये चतुर्थोऽध्यायः ।
अथ पञ्चमोऽध्यायः
सुत उवाच--
अनुनीता तदा ब्रह्मन् वासुदेवेन चण्डिका ।
त्यक्त्वा शोकं सुतं लब्ध्वा चारायणमुवाच हृ ॥ १॥
देव्युवाच--
पया वचनं सकी यथा भवति मारिष।
कायं मया विष्णो
मेदिनी मेदसां पुरे: र ह
मान्धातुरचेति नगरी शुभकर्यतिसुन्दरी ॥ ३॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ७ ]
लिङ्ग पततु तत्रास्य न चिरात् शङ्करस्य च।
देशेऽस्मिन् कण्टकाख्ये तु तूलराशाविव स्फुटम् ॥ ४॥
भूमि भित्त्वाऽथ तत्राप पातालं तद्गमिष्यति ।
मेदपाटे पुनर्धेन्वा स्मृतं प्रादुभं विष्यति ॥ ५॥
पाषाणत्वं सुरा यान्तु रिङ्गस्यास्य समीपतः ।
कुटिलत्वादियं गङ्गा मम गर्भापहारिणी ॥ ६॥
कुटिलेत नदी तस्मात्तत्समीपे भविष्यति ।
सवंतीर्थानि सरितः सागराइच दिवौकसः ॥ ७॥
मुनयो गणगन्धर्वा उरगाशइच सहस्रशः |
रिङ्गाभ्यर्णं भविष्यन्ति शापानुग्रहकारणात् ॥ ८॥
नारायणोऽथ भविता गण्डक्यां मुनिपुजितः।
विशेषेण कलो प्राप्ते झालग्रामाख्यतां गत: ॥ ९॥
याहशं यस्य देवस्य रूपमायुधवाहनस् |
ताहशीं दाषंदीं मूत्तिं प्राप्य पूज्या भविष्यथ ॥१०॥
ये मानवा भवन्मू्तिमचयिष्यन्ति सर्वदा।
शिष्येभ्यः सहिता विप्राः क्षत्रवेश्याइच भक्तितः ॥११॥
तेषां यथा यथाकामं पूरयध्वं दिवोकसः |
कलो न हष्टिविषयं देवा यास्यन्तु कहिचित् ॥१२॥
तस्मान्मानवपुजाभिः प्रीताः कामानु प्रयच्छथ |
अहं स्नेहाचित लिङ्ग परिवेष्ट्य समन्ततः ॥१३॥
स्थास्यामि भक्तलोकस्य चतुवंर्गफलप्रदा ।
पाशाङ्कुशघनुर्बाणा सर्वाभरणभूषिता ॥१४॥
रक्तवस्त्रपरीधाना सदा घषोडशवाषिकी |
अपरां मूतिमास्थाय विन्ध्यवासेति विश्रुता ॥१५॥
सवंकामप्रदा देवी कृूटिलातीरवासिनी |
सुत उवाच--
तथेत्युक्त्वा प्रणम्येनां देवा जगम्मुर्यथागताः ।
सापि देवी मेदपाटे स्थानं चक्रऽतिसुन्दरस् ॥१६॥
शापस्यानुग्रहं कृत्वा प्रत्ये सा दिवौकसः |.
विन्ध्यवासा5भवह वी भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ॥१७॥
इत्येतत् कथितं ब्रह्मन् किमच्यच्छ्योतुमहंसि ॥१८॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये पञ्चमोज्ध्यायः ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
हैं
Ed
अथ षष्ठोऽध्यायः
शौनक उवाच--
विचित्रमिदमाख्यानं त्वयोक्तं सूतनन्दन ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तराद् वक्तुमहेसि ॥ १॥
कथं तदपतल्लिङ्ग शाङ्करस्य महात्मनः |
कस्मिन् देशे महाभाग कथ्यतामनुपुवंशः ॥ २॥
सुत उवाच--
ततो$पतच्छद्ठुरस्य लिङ्ग तस्य महात्मन: |
ब्रह्मशापान्मुनिश्रेष्ठ कम्पयत् सकलं जगत् ॥३॥
चचाल वसुधा देवी सशैलवनकानना |
सूर्यबिम्बमिव व्योम्नो वस्त्र शक्रकरादिव। ४॥
उल्केव नभसस्तूणं धूञ्रकेतुरिवापरः ।
विद्युज्ज्वालेव नभसो मेरुश्ङ्गमिव च्युतम् ॥ ५॥
ब्रह्माण्डमिव कल्पान्ते यथा भोम इव ग्रहः।
चकिता विस्मिता हष्ट्वा किमेतदिति ऊचिरे ॥ ६॥
देवासुरमनुष्येरच यक्षविद्याधरोरगः ।
भ्रमद्वात्याभिसंयुक्तेः प्तन्नक्षत्रसं युते: ।। ७॥
दिशोऽचलन् विकम्पेन प्राचलन्मकरालयाः ।
पतितं तस्य तल्लिङ्ग पातालमगमत् क्षणात् ॥ ८॥
पतिते शङ्करो देवो व्रीडापीडासमन्वितः |
गोलोकमगमच्छीघ्र' गर्भवासाय स प्रभु: ॥९॥
तत्र गभंगतो धेनौ स्रष्टा यो जगतां प्रभुः ।
कामधेनुस्ततो जज्ञे नीलं वृषभसंज्ञकम् ॥१०॥
छोहितोऽथ सुवणन मुखे. पुच्छे च पाण्डु र; ।
वेतं (तः) खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते ॥११॥
वायुरुवाच
अथ लालाला ब्रह्मन् शोकव्याकुललोचना ।
नन्दिनं प्रथमं बाष्पं सृजन्ती तमुवाच ह ॥१२॥
यस्माद बाष्पं सुजाम्यद्य वियोगाच्छङ्करस्य च ।
पुवदत्ताच्च मे शापाद् बाष्पो राजा भविष्यसि ॥१३॥
कलो प्राप्ति द्विजाग्र्याणां कुले महति पूजिते ।
तव वंशस्य विच्छित्तिने कदाचिद् भविष्यति ॥१४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
छ
आराध्य त जगन्नाथं तीर्थे नागहदे शुभे ।
राज्य शक्र इव प्राप्य ततः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥१५॥
तव वंश्याः शनेश्चाथ वर्णाश्नमविनिन्दकैः |
संसर्गाद धर्मरहिताः श्रृत्युक्ताचारगहंकाः ॥१६॥
शूद्रा एव भविष्यन्ति शूद्ररूपः कलियंत्त: ।
जयां च विजयां प्राह देवी वाष्पाकुला सती ॥१७॥
जये त्वं वर्णनाशाच्च वर्णनासा सरिद्वरा।
भविष्यसि कलौ प्राप्ते मेदपाठेऽघनाशिनो ॥१८॥
विजयां चाशपद् देवी क्रोधेन कलुषानना ।
गाम्भीयंरक्षणे त्यक्ते गम्भीरा त्वं नदी भव ॥१९॥
मा कुरुष्वेत्यतः कोपमित्युवाच सरिद्वरा-।
तां शशापातिरोषेण कुटिलेति सरिद्धव ॥२०॥
गङ्गोवाच
किमर्थं मां शपस्यद्य सखि शङ्करवल्लमे।
हितोपदेशदां देवि शापान्मोचय सुन्दरि ॥२१॥
पावत्युवाच--
एकलिङ्गस्य पुरतो वारुण्यां दिशि नित्यशः ।
प्रवाहेण प्रवतंस्व लोकानां च हिताय वे॥२२॥
तत्र त्वं न्रिकुटागेन्द्रमध्ये धारास्वरूपिणी |
निःसर स्वर्गसंसिद्धये त्वन्माहात्म्यं भविष्यति ॥२३॥
तत्राविच्छिन्तधारा ते दानहोमजपादिकम् ।
करिष्यत्यक्षयं सर्वं शम्भोः सान्निध्यदं सदा ॥२४॥
तत्र करिङ्गसामीप्ये कुटिले ते सहस्रशः।
धाराइच सम्भविष्यन्ति प्रायशो गुप्तभावत: ॥१५॥
कूपे वाप्यां च नद्यां च सरसि निझरे तथा।
गुप्तभावं समासाद्य वतंयिष्यन्ति सर्वतः ॥२६॥
तत्र धारेशवर' तीर्थ त्वन्नाम्ता सम्भविष्यति ।
तत्र यो मातृपितृणां तपंणं च करिष्यति ॥२७॥
तस्य ते पितरस्तुष्टा दास्यन्ति पुत्रपौत्रकान् ।
वेशाखे तु विशेषेण पूणिमायां विधानतः ॥२८॥
यास्यन्त्यमुक्ताः सन्मुक्ति गयापिण्डप्रदानतः |
कि बहूक्तेन मेदिन्यां गङ्गासागरसङ्गमात् ॥२९॥
विन्दन्ते यां गति लोकाः सा गतिस्तत्र तोयतः ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १० ]
भूमण्डलमभिव्याप्य तोयेनान्तःप्रवतिनी ॥३०॥
पुनीष्व सवंतीर्थानि राहुस्पर्शे विशेषतः |
सुत उवाच-- ।
एवं सा स्वगणान् शप्त्वा गोधामारुह्य सत्वरम् ।
सुधाढयकलश हस्ते गृहीत्वा हिजसत्तम ॥३१॥
भक्तत्राणपरा नित्यं वरमालां करद्वये।
कृत्वा चान्येन हस्तेन वरं दातुमिहेब सा ॥३२॥
सर्वालङ्कारसंयुक्ता सवंदेवनमस्कृता ।
रक्ताम्बरधरा देवी पार्वती सुमहत्तपः ॥३३॥
विन्ध्याद्रिशिखरे रम्ये तीर्थे नागह्वदे शुभे ।
चचार लोकजननी लोकानां हितकाम्यया ॥३४॥
एकलिङ्गस्य चाभ्यर्णे विधिना न परेच्छया ॥३५॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये पष्ठोऽव्यायः ॥।६॥
अथ सप्तमोऽध्यायः
शोनक उवाच--
ततः किमभवत्सूत धेनो जाते वृषे शिवे
विन्ध्याद्रौ विन्ध्यवासायां गतायां तद्वदस्व नः॥ १॥
कोतूह्लमिदं सूत नारदाय महात्मने ।
वायुनोदीरितं याहक् ताहृग् नो वद विस्तरात् ॥ २॥
सुत उवाच
कामधेन्वा हरे जाते सर्वे ` देवाः सवासवाः ।
सगणाः सहृगन्धर्वा ऋषिभिः पन्नगयुंताः ॥ ३ ॥
ुष्टुवुस्तत्र गत्वा ते. सुरभीं (भि) नीळसंयुतास् ।
प्रणम्य शिरसा घेनु' कामदोरध्ीं यशस्विनीम् ॥ ४॥
ताम्रकर्णा च कपिलां पीनोघ्नीं पीवरस्तनीम् ।
द्वितीयेन्दुसमां लेखां ललाटे बिभ्रती सदां॥५॥
बालेन्दुनेवे सहितां सन्ध्यां पापप्रणाशिनीम् ।
सुत उवाच--
देवाः सिद्धाउथषंयस्तां प्रणमुर्मातविद्वं पाहि पाहीत्युदीयं ।
रुद्राणां वे वेदमाता वदन्ति सा नो धेनुः सर्वलोकस्य माता ॥ ६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ११]
अब्धौ जातां मन्थने रत्नहेतोः प्राहुश्चेके दक्षपुत्रीति भूयः ।
द्रोणोद्भूतां केचिदन्ये वदन्ति शब्वद्भतां त्वां परे ज्ञानवन्तः ॥ ७॥
सुत उवाच--
_ एवं देवान् स्तूयमानान् विलोक्य हृष्टा वाक्यं व्याजहाराथ विद्वन् ।
धेनुरुवाच--
कि वः कार्य करणीयं यदस्ति तन्नो देवा वीतशङ्का वदन्तु ॥८॥
नाहं दोग्धी केवलं पायसानां सर्वान् कामान् दातुमिच्छामि तुष्टा |
यो यः कामो यस्य यस्यास्ति देवास्तं तं कामं प्रार्थयध्वं समेताः ॥९॥
सुत उवाच--
एवमुक्ते तया घेन्वा मुमुदुस्ते दिवोकसः |
प्रणम्य तां जगद्धात्रीमूचिरे वचनं तदा ॥१०॥
देवा ऊचुः
शङ्करस्यापि तल्लिङ्गघ तीर्थं चामरकण्टके ।
मुनिशापाज्जगन्मातः पाताळमगमत्क्षणातु ॥११॥
नीळग्रीवस्त्वयि जातो नीलो वृष इति श्रुतः |
अतो माता च रुद्राणामस्माकं तु पितामही ॥१२!:
लिङ्गमुद्धर कल्याणि पातालाद् भुवनेशवरि | |
भुवस्तले तु तल्लिङ्ग स्थितिमाप्नोति सुन्दरि॥१३॥
तथा कार्यं च पार्वत्या वचनाद् दाषंदं भवेत् |
श्रुत्वेतद्वचनं धेनुर्वाक्यं तान् प्रत्यभाषत ॥१४।। `
मेदोऽस्थिपूरितां भूमि मत्वा देत्यवरस्थ ह् ।
कृष (श्) या पातितं लिङ्ग पावंत्याऽमरकण्टके ॥१५॥
पातालमगमतु , शीघ्नमुद्धरिष्ये दिवौकसः ।
गच्छन्त्वथ पुनर्देवा ञरषिकिन्नरपन्तगा: ॥१६॥
प्रदेशं कथयाम्यद्य सुकुमारं च पावनस् ।
मेदसां पाट इत्यासीद् देशो लोकेषु ` विश्रुतः ॥१७॥
मेदपाट इति ख्यातः कोमरूस्तूलराशिवत् ।
तत्र गच्छाम्यहं देवाः स्थाने चागह्वदे शुभे ॥१८॥
भवद्धिस्तत्र भाव्यं वे दाषंदीमृतिभिः सह ।
शापो भवान्याः सत्योऽस्तु मा विलम्बं कृथाः सुराः ॥१९॥
सुत उवाच--
ततो ययौ . कामदुधा जयवाद्यादिपुजिता ।
मेदपाठमनुप्राप्य तीर्थे नागह्लदे शुभे ॥२०॥
` CC-0. Jatgamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२. 1
सवंतीथंमयं ब्रह्मन् सर्वदेवमयं शुभम् ।
नानापुष्पलताकोणं मुनिसिद्धनिषेवितस् ॥२१॥
कि बहुक्तेन सर्वष्टदायि नित्यं न संशय: ।
इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये सप्तमोऽध्यायः ॥।७॥
अथाष्टमोऽध्यायः
नारद उवाच
सवंगस्त्वं सदा वायो सततं पद्य मेऽनघ ।
कियन्तो देवतास्तत्र दाषंदीं मृ्तिमाश्रिताः॥ १॥
तेषां पराक्रमं चापि पृथक्त्वेन वदस्व मे।
वायुरुवाच
भवान्या वचनाद् ब्रह्मन् सर्वे पाघाणतां गताः ॥ २॥
ब्रह्मा विष्णुमंहेशरच शक्रो वेश्रवणो यमः।
वरुणो वायुरग्निशच ग्रहाः सर्वे सतारकाः॥ ३॥
सिद्धा गणाश्च गन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः |
साध्याइच मुनयः सर्वे दाषंदीं प्राप्नुवंस्तनुस् ॥ ४॥
पर्वताः पर्वतेष्वासन् मेस्प्रभृतयोऽचलाः ।
पारिजातादयो वृक्षा वृक्षेषु स्थितिमाप्नुयुः ॥ ५॥
गङ गाद्या: सागराद्यारच वापोकूपसरित्सु च ।
सव॑ जगदिदं हृश्यं तत्रासीद यत्र शङ्करः ॥ ६॥
तेऽप्यूचुस्तां तदा सर्वे सुन्दरीं शिववल्लभाम् ।
त्वद्चाक्यादेव श्रीमातः सर्व दाषंत्त्वमाश्रिता: ॥ ७॥
त्वमप्यस्मिन् प्रदेशे वे दार्षदी मू्तिमाश्रिता ।
वरदा भव सर्वेषां लोकत्राणहितेऽनघे ॥८॥
श्रीदेव्युवाच--
स्थास्यामि वो यथामीष्टमेकलिङ्गस्य सन्निधौ ।
सुत उवाच--
तत्र गत्वा तु सा धेनुः सवंदेवसमन्विता।
सस्मार शङ्करं देवं पय:प्रश्रवणी तदा॥ ९॥
मातृस्नेहादतो ब्रह्मन् शङ्कुरस्य महात्मनः ।
पाताळादुत्थितं लिङ्गमेकलिङ्गमिति श्रुतम् ॥१०॥
पस्य रूप प्रवक्ष्यामि भजतां सवेसिद्धये ।
ज्वद््प्रतीकाशं सुयंकोटिसमप्रभम् ॥११।।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १३ ]
पात्तालादेव निष्क्रान्तं दिव्यं रत्नचयत्विषस ।
बडवाया मुखादेव बडवानलमुत्थितम् ॥१२॥
वहद्गङ्गाम्भसः स्रोतः शगाङ्कक्कतशेखरस् ।
सुरभीपयसा स्नातममृतेनेव सिञ्चितम् ॥१३॥
गजचमंपरीधानं महावृषभवाहनस् |
भस्माछिप्तं चलत्सर्पेकुण्डला ङ्गदभूषणस् ।। १४।।
पञ्चवक्त्रं चतुर्बाहुमुमया सहितं प्रभुस्।
शूळ कपालं वरदं त्रिनेत्रमभयप्रदस् ॥१५॥
दिव्याम्ब रस्रगालेपदिव्याभरणभूषितम् |
कस्तुयंगरुकपु रकुङ्कुमोदकचन्दनँ: ॥१६॥
मृगमदादिकेदिव्येदिव्यभूषणविग्रहस् |
रत्नसिंहासने दिव्ये विमानान्तगंतं शिवम् ॥१७॥
श्रिया च परया युक्तं सर्वलोकहिते रतम् ।
प्रेक्य तं मुदिता देवा जयपूर्वं प्रणम्य च॥१८॥
पुष्पवृष्टि तदा चक्रर्वादित्राण त्ववादयन्।
मृदद्गपणवाः शङ्का भेरीदुन्दुभिनिःस्वनाः ॥ १९]
झल्लरीपटहादी्ति वादित्राण प्रदध्मिरे।
सरितो मागंवाहिन्यो दिशो नेमंल्यमाययुः ॥२०॥
सुखस्पशंस्तथा वातो बभूव विमलं नभ: |
शुभमासीज्जगत्यस्मिन्नाविभूते जगत्पतो ॥२१॥
सुत उवाच--
अथ देवा नमस्कृत्य शाङ्करं लोकशङ्करम् ।
तुष्ट्वुर्वाग्भिरर्थ्याभिर्वृंहस्पतिपुरोगमाः ॥२२॥
देवा ऊचुः--
लोकानां त्वं सृष्टिकर्ता महेशः
| पाताऽमीषां भुवनानां हिताय ।
सवंस्यादिस्त्वं न कोऽपि त्वदादि-
रीशो नेदास्त्वहते$न्योडस्त भूय: ॥२३॥ .
स्थूलः सुक्ष्मो व्यक्तव्यक्तेतरश्च
दीघंत्वेपि त्वं गुरुत्वे वृतोऽसि।
त्वं वे वन्द्यो नो तवेवास्ति वन्द्य
आराध्यस्त्वं न त्वदाराधनीयः।२४।।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४ ]
धाता विश्वस्यापि धाता न ते$स्ति
पाता लोकस्यापि पाता न तेथ्भूत् ।
संहर्ता त्वं संहरेत्वां न कर्चित्
सर्वज्ञस्त्वं सवंदा सवंगोऽसि ॥२५॥
विद्यां वेत्थ त्वां न विद्या विदन्ति
दाता त्वं वे नेव दाता तवास्ति।
स्तुत्यो लोके स्तुत्य एवास्ति नो ते
पूज्यो लोके . नैव पुज्यस्तवास्ति॥२६॥
त्वं वे ब्रह्मा विष्णुरूपोऽमरेन्द्र-
स्त्वं वै सूर्यस्त्वं च सोमो नभस्वान् ।
पृथ्वी व्योम ह्यग्निरूपः प्रचेता
भूतात्मा त्वं -विश्वरूपस्त्वमेव ॥२७॥
एतन्मुक्त्वा पावनं नेव कर्चिद्
भोज्यं भोक्ता ज्ञानवान् ज्ञानमग्यम् ।
शास्ता शास्यं सृष्टिकर्ता च सृज्यं
हव्यं होता यज्ञयाञ्यस्त्वमाहुः ॥२८॥
एतद् हीनं विद्यते नेव किञ्चिद्
हीनस्त्वं वा केनचिन्नेव शम्भो।
विद्यापृणंस्तद्गुणस्तानपूर्णं (गुणे: स्तादपूणंः)
सवं पश्ये[सू]त्वां न पश्यन्ति केचित् ॥२९॥
विश्व तेऽन्तस्त्वं न तस्यान्तरीश
तस्यादिस्त्वं नेव ` किञ्च्ित्तवादिः
आधारस्त्वं न त्वदाधघारतास्ति |
विश्वं रूपं नेव रूपं तवास्ति ॥३०॥
एको रुद्रो न द्वितीयस्तथाऽऽहुः
पाताले वा चान्तरिक्षे च नाके।
वृक्ष तोये खे तडित्तोयदेष
कूपे वाथो सागरे हत्सरित्सु ॥३१॥
देशे देशे लिङ्गरूपेण सर्व
__ गुहापाथः पवंतेष्वाटवीषु ।
क्षत्रे सस्ये सवंवस्तुस्वरूपं
विश्वं धत्से सवंमूर्ते नमस्ते ॥३२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५]
सर्गादो ये कमका रादयोऽपि
शिल्पा ये त्वां नित्ययुक्ता यजन्ते ।
आसंख्येय रात्मभिश्चेव सुष्टा
यज्या [: ] पुत्रा औरसा विर्चमूर्ते ॥३३॥
तथा विप्रान् क्षत्रियान् वश्यशद्रान्
अन्यान् स्वे स्वे कर्मणि त्वं नियु(यो)ज्य ।
राज्ञो नीत्या पालने यत्प्रजानां |
चातुवंण्य वेदमागे निवेशय ॥३४॥
ये ये भक्त्या त्वामुपासन्त ईश
नेशं पापा मन्यमानाः कुतकः ।
ते ते स्वः कर्मभिः पुण्यपापे-
| लिप्यन्ते वे नाभवत्त ष्वभेद: ॥२३५॥
त्वं वे ज्येष्ठो नेव ज्येष्ठास्तु ते ते
वाचामीशस्त्वं न ते वाच इशा: |
काव्ये काव्ये त्वं कविर्नेव चान्यः
कस्ते विन्द्यादेवमन्यो (मन्तं) महिम्नः ।।३६॥
दुष्टात् सर्वान् संहराश्वेकलिङ्ग
पुष्पे बाणे: पञ्चकैराशु शम्भो।
म्लेच्छान् पापान् धमंमागंस्य दात्रून्
बद्धवा शीघ्र नागपाशेन दूरे ॥३७॥
क्षिप्त्वा सर्वा देवताः सोम्यरूप
त्राहि प्रीत्या सेवकान् विश्वमूतं ।
संसाराब्यो पातितं विइवमीक्ष्य
धृत्वा हस्ते चाङ्कुशं तेन पाहि ॥३८॥
सूत उवाच--
एवं स्तुतश्चामरेरेकलिङ. गः .
प्रीतो देवान् व्याजहारेति वाणीस्।
यस्माच्छप्ता हैमवत्या भवन्तो
वस्तव्यं मे सन्निधाने भवद्धिः ॥३९॥
मदेकलिङ्गः उवाच--
दाषंदी मूतिमास्थाय वस्तव्यमकुतोभयः ।
इह् वासोऽस्तु देवानां मत्समीपे समन्ततः ॥४०॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६ ]
कृटिलायां च विधिना स्नात्वा इन्द्रसरस्यथ ।
वृषं पूर्वं समभ्यच्य॑ द्वारदेशे विधानतः ॥४१॥
मत्पूजानन्तरं पुज्या यूयं चात्र मदाज्ञया ।
मदाबत्तित्वमायातु मद्भक्तानां हिताय वे ॥४२॥
अर्चयिष्यन्ति भवत्या ये मानवा भुवि मत्पराः ।
तेषां कामान् प्रयच्छध्वं भक्तिमुबत्यादिकान् बहून् ॥४३॥
गीतेन त्येस्तथा वाद्येधूपगन्धानुलेपनेः ।
दीपेश बलिनेवेद्यः सुमनोभिः सुगन्धिभिः ॥४४॥
ददध्वं तेषु कामांश्च भुक्तिमुक्त्यादिकांस्तथा ।
सदा मूत्तिषु वस्तव्यं नान्यलोष्टेषु देवता (:) ॥४५॥
रेवामृते गण्डकी वा एष वोजनुग्रहः कृतः ।
सुत उवाच
ततोऽन्रवीत्स तां घेनुमेकलिद्धो जगत्पतिः ॥४६॥
श्रीमदेकछिङ्गः उवाच--
यस्मात् स्मृतो भवत्याऽहं पातालादिह सुव्रते ।
तस्माद भवस्व रुद्राणां माता त्वं वचनान्मम ॥४७॥
चरस्व जगतीं कृत्स्तां जम्बुद्वीपे विशेषतः ।
न च प्राप्स्यन्ति मां लोका एकलिङ्गं विदूरतः ॥४८॥
बहुलिङ्गं तु मां धेनो कुरुष्व वचनान्मम ।
अविच्छिन्नप्रसूतिस्त्वं वरदानाद् भविष्यसि ॥४०॥
इति तस्थे वरान् दत्वा मातुस्नेहात् स्तुति व्यधात् ।
अघीशोऽपि परानन्द एकलिङ्ग जगत्पतिः ।।५०॥
त्वं धेनो पावनी सत्यं स्नानं त्वत्पादपांशुना ॥५१॥
दुग्ध मूत्र गोमयं वे घृतं च दध्ना युक्तं पञ्चगव्यं वदन्ति ।
त्वत्सस्भता धेनवो या भवेयुयंज्ञाना ता अग्यमङ्ग' प्रधानम् ॥५२॥
सीमायां त्वं शासने ब्राह्मणानां मूर्ति प्राप्याळङ्कतीया भवस्व ।
क्षेत्र ग्रामे देवदायेऽथ सीम्नि त्वामुल्लङघ्य ब्रह्मघ्नास्ते भर्वान्त ॥५३॥
ये वे पापा गोचरं रोधयन्ते ते ते यान्ति तामसा रौरवं वै ।
घेनुग्रासं यो ददाति द्विजो वै भक्त्या नित्यं प्रीतये कामधेनो ।
सस्यात् सत्यं सवंसम्पत्प्रदायी भोक्ता भोगान् घेनवं प्राप्य लोकम्॥।५४। |
तुणमन्तजल यद्यत्तत्सर्व स्वल्पमप्युत ।
स॒विधूथेह पापानि प्रेत्यानन्दसुखे लभेत् ॥५५॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७ ]
अवध्या त्वं भवस्वाद्य गच्छ कामगतिः सुखम् |
सुत उवाच
एवमुक्ता ततो ेनुस्तमापृच्छ्य सुरेश्वरम् ॥५६॥
जगाम त्वरिता देवी तीर्थ चामरकण्टकम् ।
गत्वा सा पूर्वविधिना स्मृतो देवो वृषध्वजः ॥५७॥
(ऽसमरद् देवं वृषध्वजम् )
उत्तस्थो भगवान् रुद्रो अमरेश इति प्रभुः ।
कुण्डमध्यान्महादेवः प्रादुभूतो जगद्धितम् (तः) ॥५८॥
तस्मिन् कुण्डे नमदा च ज्योतिष्मत्यय सवंदा |
शोणभद्र इति ख्यातो नदो हिरण्यगभंजः ॥५९॥
प्रत्यक्षतां हितार्थाय अद्यापि मुनिसत्तम।
वतन्ते तत्र चान्येऽपि हषदरूपा दिवौकसः ॥६०॥
तस्मिन् तीर्थे नरः स्नात्वा चतुवंर्गानवाप्नुयात् ।
ततो ययौ कामधेनुर्यमोङ्कारं विदुबुंधाः ॥६१।।
ऊंकारे यो नरः स्नात्वा रेवाकपिलसङ्गमे ।
पितृन् सन्तप्यं विधिना शराद्धं यः कर्ते गुचिः ॥६२॥
नमस्कृत्य तथोंकार ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ।
वाराणस्यां जले मुक्तिरुज्जयिन्यां जले स्थले ॥६३॥
मञज्चस्थोषि न मञ्चस्थ 5>कारे5मरकण्टके |
शोनक उवाच-- | |
उ्र्कारादथ सा घेनुः क्व गता सूतनन्दन ॥६४॥
शृण्वन्न मे मनस्तुष्टिमुपयाति कृतुहलात् ।
सूत उवाच--
संक्षेपाद् वच्मि ते ब्रह्मन् कामधेतुयंथा यथा ॥६५॥
चचार पृथ्वीमेनां सप्तकृत्वः प्रदक्षिणा (:) ।
ततोऽगमन्महाकालमुज्जयिन्यां च पूर्ववत् ॥
गोवद्धनं ततो गत्वा गोदावर्यास्तटे शुभे ॥६६॥
ततोऽगच्छत्कपालेशं रामलक्ष्मणसंयुत्तम् ।
सीतया सहितं रामं गोदावर्यास्तटे पुन: ।
ततो ब्रह्मगिरि गत्वा त्र्यम्बकं चागमत् पुनः ॥६७॥
सोमनाथं च सौराष्ट्रे सरस्वत्यास्तटे पुनः ॥६०॥
२
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८ ]
कामधेनुस्तमामन्त्रथ ययो ठ्वारवतीं पुन: |
ततोऽगच्छत् सरस्वत्यां रुद्र द्रष्टु महामते॥
अर्बुदं च ततो गत्वा शारणंइवरमेव च॥६८॥
ततो जगाम केदारं स्मतुंकामा पिनाकिनम्।
गङ गाकूलद्वयं तीर्त्वा प्रयागमगमत् क्षणात् ॥७०॥
इष्टा च माधवं देवं वाराणस्यां ययो पुनः ।
विश्वनाथ ततो हृष्ट्वा कोटिलिङ्जानि तत्र सा ॥७१॥
या पुरी भूमिसंस्थाऽपि त्रिशुलस्थेति गद्यते ।
यस्यां तु जन्तवः प्राणांस्त्यक्त्वा मोक्ष व्रजन्ति हि ॥७२॥
अनन्तान्येव लिङ्गानि ततोऽदशंत् ( पश्यत् ) सहस्रशः ।
वाहुल्यान्नेव कथ्यन्ते संक्षिप्य कथितं मया ॥७३॥
एवं सा कामधेनुरच चचार पृ्थिवीमिमास् ।
सप्तकृत्वो भगवती तमापृच्छय खमृद्ययौ ॥७४॥
इति सम्यक् कामधेनोश्चरित्र कीत्तयेत्त यः।
शृणुयाद्वा प्रयत्नेन सर्वानिष्टानवाप्नुयात् ॥७५॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ.गमाहात्म्ये
कामघेनुवरदानो (नं)नामाष्टमोऽध्यायः ॥।८॥
अथ नवमोऽध्यायः
सुत उवाच--
तस्यां धेनो गतायां च गोलोकं शङ्करः प्रभुः ।
देवस्तान् स्थापयामास मूतिभिः स्वसमीपत्तः ॥ १॥
ईइवर उवाच-- न
भर्वाद्धिरिह वस्तव्यं मेदपाटे विशेषतः ।
जम्बूद्वीपेऽथ वे देवा यत्र यस्य रुचिभंवेत् ॥२॥
ग्रामे ग्रामे तथा5रण्ये पत्तने खेटपल्लिषु ।
पर्वतेषू च दुर्गेषु मत्समीपे विशेषतः ॥ ३॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रणम्याथ त्रिलोचनम् ।
तद्विसुष्टास्तथेत्युक्त्वा तेऽपि देवाः खमुद्ययुः ॥ ४॥
वायुरुवाच
एवं स एकलिङ्गोऽपि बहुलिङ्गोऽभवद्विभुः ।
: लोकानां कृपया ब्रह्मन् भक्तानां वरदो हरः ॥५॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
3 छे
। १९ |
आराधितः कृत्तयुगे शक्र णेह महात्मना ।
नन्दिन्या च तथा धेन्वा त्रेतायां पार्वतीपतिः ॥ ६॥ ,
द्वापरे तक्षकेणेह बाष्पहारीतयोः कलो ।
श्रुत्वेतच्छोनको वाक्यं सूतमाह सविस्मयः ॥ ७॥
विस्तरेणेदमाख्यानमनुपूर्वं वदस्व नः।
सुत उवाच--
वायुना कथितं व्रह्मन् नारदाय महात्मने ।
तस्माज्ज्ञातं मया पूर्वं मयोक्तं शुणु शौनक ।
त्वष्टा प्रजापतिश्चासीद् देवश्रेष्ठो महातपाः ॥ ९॥
स॒ पुत्रं वे त्रिशिरसमिन्द्रद्रुहमथासुजत् ।
तस्याशयमनु ज्ञात्वा शक्रो बलनिषृदनः ॥१०॥
वस्त्र' मुमोच पुत्राय त्वष्टुस्त्रिशिरसे रुषा ।
तेन व्त्रप्रहारेण छिन्नमूर्द्धाञ्भवत् क्षणात् ॥११॥
हते तस्मिन् पिता तस्य पुत्रमन्यमजीजनत् ।
इन्द्रशत्रो विवद्ध॑स्व सदेव मम तेजसा ॥१२॥
एवमुक्तोऽत(भ)वत्पुत्रो वृत्रो नामेति विश्रुतः ।
वृद्धिस्तस्य महत्यासीच्छक्र जेतु प्रचक्रमे ॥१३॥
स गत्वा तरसा नाक शक्र जित्वाऽमरान्वितम् ।
इन्द्रोऽभृदथ वृत्रोऽसौ कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥१४॥
कृतञ्चान्यतमः सूर्य: सोमोऽन्या वल्लिरेव च ।
स्वाहाकारवषट्कारे रहितं भूमिमण्डलम् ॥१५॥
दिशो नेव विकाइान्ते विपरीतं त्तदा जगत् ।
अथ देवाइच मुनयो गुह्यकिन्नरयक्षकाः ॥१६॥
साध्याः सगणगन्धर्वा बृहस्पतिपुरोगमाः ।
जम्मूर्नारायणं देवं प्रणिपत्योपतस्थिरे ॥१७॥
देवा ऊचु:--
मत्स्यः कूर्मो वामनस्त्वं नुसिहो
रामो विष्णुः शूकरो भार्गवश्च |
दत्तात्रेयो बुद्धरूपोऽथ भावी
कल्किरूपः पालयामास विश्वस् ॥१८॥
भूमेर्भारं त्वहृते कः समर्थो
वोढ़ं देत्यान् हन्तुमन्यो न चास्ति |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २० ]
मा(स्यं रूपं यो विधायाणंवाम्भ-
स्तूर्णं भित्त्वा सर्वंविद्यामयत्वस् ॥ १९
नावं कृत्वा तत्र विइवं निधाय
वेदान् यो वे ब्रह्मणं तान् ददौ हि।
कूमो भूत्वा स्वस्य पृष्ठे निधाय .
क्षोणीं न्यस्य तत्र चनं शिरस्सु ॥२०॥
विइवं दध्र विश्वकर्ता य एकः
कस्ते पारं ज्ञातुमन्यः समर्थः ।
कृत्वा रूपं शूकरं यो महात्मा
मग्नां पृथ्वीं हेलयोच्चेशचचार ॥२१॥
सेही मृत्तः कशिपुः यो हिरण्य-
पूर्व दद्रे पाणिजैवंक्षसीह ।
अजो जातो वामनो वामनः सन्
हस्वाद्धस्वं यो विधायाच्छरूपम् । २२
घाताऽदित्यां पुत्रतां प्राप्यमानः
पाताले वेरोचनं चच्छलेन ।
रामेण त्रिःसप्तकृत्वो रुषा तु
| हन्तुं क्षत्र हैहयं वे विजित्य ॥२३॥
हद कृत्वाऽसुरिभराशु स्वकीयान्
यो वै पितृनतर्णयद् रामकूपे ।
दशग्रीवं यो निहत्याजिभूमौ
रामौ भूत्वा लक्ष्मणेनानुयुकतः ।२४।।
बध्वा सेतुं वानरैः सागरेऽपि
| र पोलस्त्यं यो वे मेथिलीमानिनाय ।
देवक्यां यः पुत्रतामेति भूयः
कसं जित्वा भूमिभारस्य हर्ता ॥२५॥
हत्वा चेद्यान्नारकादीङ्च सर्वान् | |
भ इन्द्रे राज्यं कल्पयामास नाके ।
[ऽ] गा [द्] यो बुधस्येव रूपो
_ निर्व्यापारो विश्वक्ृदविद्वरूप: ॥२६॥
ध्यान चक्र थोगमालां गृहीत्वा
योगिध्येयो नास्ति पुज्योऽस्य कर्चित् ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[-२१ ]
स्मतु वेदानत्रिपुत्रो भवांश्च `
दत्तात्र यो विश्वयोनेः सकाशात् ॥२७॥
हृतान् मत्वा मायया विप्रपुत्रान्
भूयोऽदाद्वे ब्राह्मणेभ्यो महात्मा ।
यो वेदानां बहुमार्ग व्यधत्त
पाराशर्यो विशवमुख्यस्य हेतोः ॥२८॥
विस्तारत्वं यशचकाराथ वेदे
संसाराब्धो पातितं विइवमीक्ष्य ।
एवं विश्वं यो बिभति स्वरूपे-
रासंख्येयेस्तस्य सङ्ख्यां न विद्मः ॥ २९]
त्राहि-त्राहि त्रातुमेकः समस्तान्
देवान् वृत्राल्लुप्तसर्वाधिकारान् ।
सूत उवाच--
| इति तेभ्यः स्तुतीः श्रृत्वा विष्णुस्तानब्रवीत्तत: ।
सुरा वः सवंदा कार्य कार्यं च हितमिच्छताम् ॥३०॥
गन्तव्यं तत्र युष्माभिर्यत्रासौ वत्तंतेःसुर: ।
सन्धिः कार्योऽथ तेनेव यथा वक्ति तथा तथा ॥३१॥
साहाय्यं वः करिष्यामि समयः प्रतिपाल्यतास् |
छलेन हन्यतां देवा त्वष्ट्रासो वलवान् कृतः ॥३२॥
इति श्रृत्वा ततो देवा वासुदेवस्य तद्वचः ।
प्रणम्य तं तथेत्युक्त्वा कतु सन्धिमनन्तरम् ॥३३॥
गत्वा तस्य समीपं तु मुनिभिः सहिताः सुराः ।
अब्रुवंस्त मदोन्मत्तं सात्त्वपूर्वोमदं वचः ॥३४॥
देवा ऊचुः
त्वया वशीकृतं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
निर्जितास्तु तथा देवा निःसत्त्वास्ते त्वदोजसा ॥२५॥
सख्यं कतु मिहेच्छन्ति त्वया साकं बलीयसा ।
अतो भवान् वचोऽस्माकमनुमन्तुमिहाहंसि ॥३६॥
वृत्र उवाच--
कि तेजसां भवेत्सख्यं तैजसाइचेह देवताः ।
मया हृतं भवद्राज्यं तेन यूयं समत्सराः।३७।।
मयोक्तेनेव विधिना सख्यं वो यदि रोचते।
तदा कार्यं मया साकं भर्वाद्भः कृतनिशचयेः ॥३८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २२]
महास्त्रेण न शस्त्रेण न काष्ठेन न चाइमना |
न दिवान चवा रात्रौ शुष्केनाद्रेण मुष्टिना ॥३९॥
अवध्योऽहं च भविता युष्माकं च सदाऽ्मराः |
तदा सख्यं भवत्वद्य सहास्माक सुरः पुनः ॥४०॥
सत उवाच
एवमस्त्विति ते तस्य वचः स्वीकृत्य पुववत् ।
सख्यं चक्र स्ततो देवाः सह् दिव्येमंहषिभिः ॥४१॥
तयोजति तदा सख्ये वृत्रवासवयोदिवि।
शशास भुवनं देत्यो नातिविशवस्तमानसः ॥४२॥
अर्थेकस्मिन्नवसरे तत्र स त्रिदशः सह।
सन्ध्यां स्मतुः जलनिधो -विवेश परवीरहा ॥४३॥
वासवोऽवसरं ज्ञात्वा हन्तुकामरछलेन तस् |
फेनं हष्ट्वाद्रिकूटाभं स्मरन् विष्णोर्वरं हृदि ॥४४॥
नेतच्छस्त्र न शुष्कं हि नाद्रंमर्म न दारु वा।
नदिं नच रात्रिशच हुन्तव्योऽयं मयाऽधुना ॥४५॥
वासुदेवमनुस्मृत्य फेनमादाय सत्वरम्।
मुमोचासुरनाथाय चक्रवत्त्रान्वितं रुषा ॥४६॥
वेषणवेन प्रभावेण भिन्नो भूमि पपात ह।
निहते दानवास्तत्र शेषाः पातालमाययुः ॥४७॥
वायुरुवाच |
एवं हृत्वा रिपु ब्रह्मन् वासवो ब्रह्माहत्यया ।
पराभूतज्चरोऽभूत् स वृत्रहन्तु (न्ता) निहत्य तम् ॥ ४८1
छझना निहतस्तेन वृत्रः ( : ) स्वामित्वमास्थितः ।
इति सञ्चिन्त्य, मनसा बृहस्पतिमुवाच हृ ॥४९॥
इन्द्र उवाच--
वाचस्पते ज्वरो मेऽद्य ब्रह्महत्यासमुझ्धवः ।
कि करोमि क्व गच्छामि शाधि त्वं मां बृहस्पते ॥५०॥ -
बृहस्पतिरुवाच--
पृथिव्यां भारते क्षेत्रे मेदपाटेऽतििश्रते ।
कुटिलायास्तटे रम्ये सर्वतीथंमये शुभे ॥५१॥
कल्मवृ्वनान्तस्थे रत्नमण्डपमध्यगे ।
| देवदानव--गन्धवंयक्षकिन्नर--सेविते ॥५२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २३ ]
तत्र कलिङ्गदेवोऽस्ति तमाराधय सत्वरम्।
विन्ध्याद्रिवासिनीं देवीं पूर्वमाराध्य भक्तितः ॥५३॥
ततस्तुष्टे जगन्नाथे हत्यायां न भयं तव।
इत्युक्तः स जगामाशु तीर्थं नागह्वदं मुने ॥५४॥
तत्र गत्वाऽथ तां दुष्ट्वा विन्ध्यनासामथाम्विकास्।
सौवर्णाम्बुजमध्यस्थां त्रिनेत्रां च तडित्प्रभास् ॥५५॥
शङ्क चक्रवराभीतीर्दधती मुकुटोज्ञ्वलाम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तां दिव्यवस्त्र-परिष्कृतास् ॥५६॥
पञ्चाननस्य पाइवंस्थां हसत्सखीभिरावृतास् |
प्रणम्य ता च तुष्टाव शक्रः सूनृतया गिरा ॥५७॥
इन्द्र उवाच--
देवि श्रीस्त्व॑ शारदा सिद्धिरूपा
बुद्धिस्मृतिज्ञानभूता त्वमेव।
जाया कीति: सुखदा मोक्षदा च
धात्री पृथ्वी द्योस्तथा चान्तरिक्षम् ॥५८॥
प्रज्ञा मेधा पार्वती कालरात्रि-
निशानिद्रासोम्यरूपाऽप्यरू्पा ।
लज्जा मूत्तिदिव्यरूपाभया च
प्रीति: शान्तिस्तुष्टिदा च क्षुधा च ॥५९]
स्वाहा स्वधालंवषड्योगनिद्रा
कान्तिर्मोहा पापनाशा तथासि ।
कला काष्ठाऽनन्तरूपा च तृप्ता
दयारूपा ब्रह्मायुक्ता तुषा च ।६०॥
अस्मिन् वे ते [5]दुश्यरूपं तथाऽत्यद्
| हृद्य रूपं विद्यते देवि यच्च |
सर्वं ते वे खूपमाहुमु चीन्द्रा- (
स्त्वया हीनं नास्ति नास्त्यद्य किचित् ॥६१॥
हते शुम्भे माहिषे वै निशुम्भे
त्वया देत्या: कोटिशो निजिताइच |
. सूत उवाच--
एवं स्तुताथ शक्र ण विन्ध्यवासा महामुने ।
प्रीता तमब्रवीदिन्द्र वरदास्मीति तं वृणु ॥६२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४ ]
इन्द्र उवाच--
यदि तुष्टासि मे देवि ब्रह्महत्या न बाधते ।
तथा कार्य त्वया मात्तरुपायं' तं वदस्व मे ॥६३॥
देव्युवाच--
| एकलिङ्गं मया सार्धेमाराधथ शतक्रतो ।
तुष्टेऽस्मिन् सकल विइवं तुष्टं स्याच्च मया समस् ॥६४॥
तपः कृत्वा महाशान्तमेकलिङ्गस्य सन्निधो ।
विधूतपापो भविता (भूत्वा वे) पुनः शक्रत्वमाप्स्यसि॥६५॥
सूत उवाच--
तथेत्युक्त्वा तु देवेनद्रस्तपस्युग्रं व्यवस्थितः ।
एकलिङ्गस्य पुरतः पुर्वस्यां दिशि वृत्रहा ॥६६॥
कृत्वा पणंकुटीं रम्यां सरस्तत्र निखन्य च।
वस्त्रेण सितधारेण स्वकीयेन महात्मना ॥६७॥
शिवं ध्यायन् शिवां तद्वत् तत्र संस्मृत्य वासवः ।
तपसा तोषयित्वा तमेकलिङ्गं तदा मुने ॥६८॥
प्राथयामास विप्रेनद्र लोकानां हितकाम्यया ।
एतत्सरसि यो मर्त्यः स्नानसन्ध्यादिकं तपः ॥६९॥
करिष्यतीह देवेश तस्याशु वरदो भव।
इतीन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्योवाच शङ्कुरः ॥७०॥
श्रीमदेकलिङ्ग उवाच--
तव नाम्ना सरश्चेदं ख्यातिमेष्यति वासव।
अस्मिन् सरसि थः स्नात्वा सवंतीर्थफलप्रदम् ॥७१॥
यत्किञ्चित् क्रियते पुण्यं तदक्षयफलं भवेत् ।
सूत उवाच-_
इति श्रुत्वाऽथ देवेन्द्रः स्तुत्वा नत्वा प्रहर्षतः ॥७२॥
स विधूयेह पापानि पुनः स्का जगाम ह।
इति ते कथितं ब्रह्मन् सर्वपापप्रणाशनम् ।
यत्युट च त्वया सवंमन्यच्छोतु किमहंसि ॥७३॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये इन्द्रवरदातं
नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २]
अथ दशमोऽध्यायः.
वायुरुवाच
त्रेतायां नन्दिनी घेनुवेशिष्ठस्य महात्मनः |
आरराधंकलिङ्ग' सा विश्वामित्रकृताद् भयात् ॥ १॥
नारद उचाच- |
विश्वामित्रात् कथं भीता नन्दिनी सा प्रभञ्जन |
एतद्विस्तरतो ब्रूहि विचित्राणि हि भाषसे॥ २॥
वायुरुवाच--
पुरा त्रेतायुगे ब्रह्मन् वशिष्ठो भगवानृषिः ।
तपश्चचार सुमहदरुन्धत्या सहेव सः॥३॥
तस्य सा नन्दिनी धेनुः कामधेनुरिवापरा।
एकान्ताराधिता धेनुः सर्वकामदुघा किल ॥ ४॥
कामदोरध्रीत्वमस्यास्तु विश्वामित्रो नृपात्मजः ।
श्रृत्वा धेनुसह्रण प्राथयामास तं मुनिः॥५॥
नेच्छद् दातु' सह्रण गवांस भगवान् मुनिः ।
विश्वामित्रः क्र रभावादपहतु मियेष ताम् ॥ ६॥
सा तस्य क्र रभावं हि विदित्वाऽथ त्वरान्विता |
एकलिङ्गमगाच्छीघ्रं विश्वामित्रक्कताद् भयात् ॥ ७॥
हन्तु शक्या न तेनेयं न देवेरसुरेरपि।
ततोऽस्य व्यत्ययो मा भूदिति मत्वा जगाम ह ॥८॥
एकलिङ्गं च देवीं सा भक्त्या गन्धादिभिस्तथा।
आराध्य रक्ष रक्षेति विइवामित्रकृताद भयात् ॥ ९॥
तज्ज्ञात्वा देवदेवोऽपि विहस्य च वरान् ददौ।
मा भेषीनेन्दिनी तस्माद भयं ते न भविष्यति ॥१०॥
मत्प्रभावेण त्वं भयो ह्यजेया सवंजन्तुषु ।
इति श्रुत्वा ततो देवी नन्दिनी हषंसंयुता ॥११॥
एकलिङ्गं प्रणम्याथ सहितं विन्ध्यवासया |
ताभ्यां सा साधिता धेनुः पुनः प्राप्ता मुनेवंनस् ॥१२॥
विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं जित्वा सा शुङ्गपट्टिशः ।
वशिष्ठं तोषयामास नन्दिनी मुत्तिनन्दिनी ।।१३॥
एवमाराधितो देवस्त्रेतायां शङ्करः प्रभुः।
नन्दिन्या चेकरिङ्गोऽ सौ सहितो विन्ध्यवासया ॥१४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २६]
द्वापरे तक्षकेणह भयादाराधितस्तथा ।
शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् यथावृत्तं पुरा युगे ॥१५॥
सोमवंशोद्भवो राजा पाण्डवो जनमेजयः |
सपंसत्रे वर्तमानो तक्षकोऽस्य भयान्वितः ॥१६॥
एकलिङ्ग ययौ भीतः कुटिलायां निखन्य च ।
कुण्डं चकार सुमहत्तत्र स्थित्वा सुसंयतः ॥ १७॥
त्रिकालं पुजयन्तित्यं भवत्या परमया पुनः ।
त्राहि त्राहीति सम्प्राथ्यं जनमेजयतः प्रभो ॥१८॥
इत्युदीयं ततो ब्रह्मन् विनयेन प्रणम्य च।
स्थितः शिवस्य पुरतस्तस्य तुष्टो महेश्वरः ॥ १९॥
ददो वरं भक्तियुक्तं ` वाक्यं चेनमुवाच ह ।
हे तक्षक वरो मेऽद्य तव भक्तिमतः सतः ॥२०॥।
सदां सर्पेषु मे प्रीतिः सान्निध्यं मे भविष्यति ।
भागिनेयो हि भवतो ह्यास्तीको वे भविष्यति ॥२१॥
रक्षिता सपंसत्रादुवस्तस्मात् क्षेममवाप्स्यथ ।
सूत उवाच--
भ्रणम्य शङ्कर सोऽथ समयं प्रतिपालयन् ।
भागिनेयं तमास्तीकं प्राप्याऽसौ रक्षितो मखात् ॥२२॥
अथ सर्पाश्चितं स्थानं सवंतश्चाभिपुरितम् ।
न दुष्टा मनुजेष्वासन् तस्मिन्नागह्रदे किल ॥२३॥
तेन नागहूदं नाम जातं तक्षककुण्डतः |
नागल्वद द्विजाग्रेभ्यो नृपैदंत्त युगे युगे ॥२४॥
तनागत्य नरो यस्तु स्नात्वा नागहृदे शुचिः |
विप्रात् सम्पुज्य भक्त्या तान् तेभ्यव्चाशिषमानत: ॥२५॥
एकलिङ्गप्रसादो थः सुलभो जायते चिरात् ।
अथान्यदपि ते वच्मि सावधानतया श्युणु ॥२६॥
प्राप्ति यथावृत्तमेकलिज्ञ प्रसादजम ।
पुरा शप्तो रुषा ब्रह्मन् भवान्या चण्डनन्दिनौ ॥२७॥
भवेतां मनुजो तत्र मेदपाटे उभावपि ।
| हारीतबाष्पनामानो चेरतुस्तावितस्ततः ।।२८॥
भावित्वात् करमणां प्राप्तावेकलिङ्गं महेश्वरस् ।
सिद्धसाधकषमंज्ञ गुरुसिष्यस्वरूपिणो ॥२९॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २७ ]
तत्र तेपे तपो ब्रह्मन् हारीतो मुनिसत्तम: |
वाष्पः सु (शु) श्रूषणं चक्र हारीतस्य शिवस्य च ।३०॥
चक्रे त्रिषवणं स्नानं सदा संयममाश्चितः।
क्षमावान् कृपया युक्तः सर्वभूतहिते रतः ॥३१॥
ग्रोष्मे पञ्चारिनिमध्यस्थो ` वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।
आद्रवासास्तु हेमन्ते भक्त्या चक्र महत्तपः ॥३१॥
एवमाराधयामास विन्ध्यवासा महेश्वरम् ।
तयोभंक्त्या कृपाञ्न्चक्रे ` विन्ध्यवासा कृपान्विता ॥३३॥
अहो कलियुगे प्राप्ते तपस्तप्तु' न शक्यते |
एवं मत्वा तु सा देवी प्रादु भूंत्वा (य) वचोऽब्रवीत् ॥३४॥
देव्युवाच |
गच्छ हारीत वेगेन गद्यस्तोषय शङ्करम् ।
मत्प्रसादाच्च ते वाणी गद्यपद्या भविष्यति ॥३५॥
सूत उवाच--
तां नमस्कृत्य हारीतः स्तुति गद्योइचकार ह।
. शौनक उवाच--
तानि गद्यानि सूत त्वं पवित्रं श्रावयाशु मास् ।
यंगंद्येस्तोषयित्वेशं हारीतो हरतां गतः॥३६॥
सूत उवाच--
तद्गद्यं त्वां प्रवक्ष्यामि सद्यः पापहरं परम् ।
यत्स्तोत्रपठनादेव देवदेवोपमो भवेत् ॥३७॥
हारीत ऋषिरुवाच
इन्द्रः सवंसुरेशवरः कृतयुगे भवत्या यमाराघयत्
चर तायां सकलाभिलाषफलिनी घेनुस्तथा द्वापरे ।
नागेशः किल तक्षकः कलियुगे हारीतनामा मुनि:
सोऽयं सवंजगद्गुरुविजयते श्रीदेकरिङ्गः प्रभुः ॥३८॥
कुटिळासरित्समीपे त्रिकूटगिरिगहनभूषणी नित्यम्।
अभिमतफलप्रदात्री देवी श्रीविन्ध्यवासिनी जयति ॥३९॥
घनवंशकदम्बकमध्यगतं रसकूपमवेहि दुरापतरस्। |
परिगृह्य रसं सरसं वपुषः स्थिरतां कुरु तापसवीर ततः ॥४०॥
जयति जगत्त्रयनाथो जयति परिपूजित्त: सदा दाम्भुः ।
वाञ्छितफलप्रदोऽयं श्रीमानित्येककिङ्गाख्यः ॥४१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २८ ]
जयत्येकशराघातविदारितपुरत्रयः ।
धनुर्धराणां धौरेयः पिनाको भुवनत्रयं ॥४२॥
न स्वधु नी न फणिनो न कपालदाम
नेन्दोः कला न गिरिजा न जटा न भस्म |
यत्रास्ति नान्यदपि किञ्च विचित्रहेतो
रूपं पुराणमुनिसेवितमीश्वरस्य ।४३॥
३ नमः शिवाय--
जयत्यखिललोकशङ्करः शिवः सर्वंसवंपसवंदप्रणतजनपशुपाशपटल-
पाटनलम्पटप्रसादशीलतालंकृतशरीरः,दक्षदक्षमखमथनधातुमुखकुहरनिझ र-
दखिलवेदविद्यासुरसरिज्जात्कारमुखरितत्रिदशकुलरेलराजः, मालतीमल-
थमन्दारकुटजकुन्दकदम्बोन्मत्तकेतकीकल्हा रकपु रपारिजातकमधुरमधुकर-
कनकचम्पकमल्लिकाबिल्वपत्रपाटलीशतपत्रिकाकेकिशुकवकुलकमलरकाण -
कारत्निसन्भ्यागस्त्यबर्बरिकाकंकोलकाञ्चनारकरवीरागरु-श्रीखण्डयक्षकह -
मलिप्ताङ्गशरीर:,सततसंयुक्तकिन्नरका मिनी भृङ्ग (वृन्द)गीतनृत्यवंशवाद्-
वीणावेदभ्वनिभरितभुवनकेलारशिखरशिखराग्ररीलराजः, पञ्चार्थतीर्थर-
तरतिभुवनरतितृप्तयोग-योगदयोगिनिर्वाणदः, = पार्वंतीनखब्रणचिह्नित-
शरीरनिर्मलनिष्कळनिष्कलड्ु:, विषविषमविषयमृत्युमकरकुलाकुलान्दोलि-
तकाछिजलजरास्फीतफेनजन्मो मिमालासंसारसागरसमृत्तरणेकपोत्तः, सद-
सदुत्मत्तिपालनविरूयकारणधराष्यष्टतनुपरिपालि तजगत्त्रितयसकळसुरासुर-
कराकर्षणजनितजवमन्दरपरिवतितघोराघातनिमंथितदुग्धोदधिजातकार-
कूट चढुलानलकवलनकुृष्णकण्ट: श्रीकण्ठः, ब्रह्मचक्रलब्धलिङ्गावसानपरिः
पणः, परतृप्तदशवदनप्रचण्डदोदंण्डमण्डपोत्कलितकेलाशश्पुङ्गचलत-
तरमणीयमणिखचितकनकनूपुरमधुररवमुखरित "
चरणकमलःगीरीकुचकलवाकुङ्कुमपङ्कलाञ्छितशरीरः, विपुलपीनाङ्ञः
शशिशेखरः शिव: शान्तः शार्वतः, हरिकरखरनखरसमूहतीब्रकिरणपटः
शहाटहासभासुरकरतळचपेटापाटितविकटक रिकुम्भस्थलोच्छलितविमल -
भुकताफलखचितहरिनारीचर्मविचित्रनितम्बबिम्बः , प्रणतशचीपतिकणं पूर-
De । कण्ठोल्लुठितकपालमालाभरणभूषितशरीरः
मल्लसित र पि :, त्र्यम्बको बकुलकुसुमसू रभितमणिशिलात
सामभ्वनिसंस्तयमान: ढेसमधुरघ्वतिनिमँलयोनिमधुमथनमधु_
| १ सहजानन्दोऽतिबलोऽणिमादिसिद्धिगुणनिधाः
१ तजननत्सलप्रलयजलदतडिदंशुदुधेरधगघगितनि | गंतकिरणश्रेणि
" बरडळाटळोचनोच्छलच्चटुलशिखानिह'ग्धमकरध्वजशरीर: , हरो निर्खिः
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २९ ]
लदुःखहरस्त्रिदशशेखरः, क्षरज्जलक [च] चक्रवालकवलितसकलदिग्वल-
यशूलनिभिन्नदुर्रान्धकमहासुरः प्रमथनाथः, सप्तलोकेशवरप्रवरपिनाकमु-
क्त करारनि गंतविषयविशिखशिखासितप्रतापताप्यमानदनुजेन्द्रकर्णपुरभुज -
बुगलभस्मीकृतत्रिपुरत्रितयः, रुद्रो रोद्रो रौद्रभूताटसंग्रामलम्पटनिशितनि-
स्त्रशशूरप रशुपाशाङ्कुशाशनिशक्तितूणतोमरभल्लिकर्णंनालिकनाराचशर -
शाङ्खेचक्रगदावप्त्रमुद्गरदण्डभिन्दिपालहलूमुसलशम्बलखड्ग [च]छुरिका -
कर्तरीकुणपकुन्तफलकफलिकाभु शुण्डीशङ्कुस्फोटपरिधपट्टिशप्रभृतिवरायु -
धधरः,प्रहतपट्पटहतटतटितबधिरितगगनगमनदुलंलितसकलूसुरासुरमौलि-
लीनचरणकमललीलालसाङगुलीतलनिईलितदशवदनमुखासुरसेवितविकट-
किरीटकोटीरभारः, वलिताङ्गभुजङ्गाभरणो भवो भव्यो भाव्यो भूतेशो
विभवप्रदो भवातिहरो विशुद्धवदनो भुजङ्गमणिविस्फूजितहृदयः,
कालकालमहाकालानलकर्णपुरशिरोमणिः, कपालमालाखण्डमण्डितजटाजू-
टहरिबलवदनकालकूटलेखोद्धटनाड्टितकण्ठेकदेशः, इमशानभस्मोद्धूलितस-
कलविग्रहो हारीकृतमहाभुजङ्गः, कपिलकृत्तसकलविग्रहो विग्रहादर्धनारी-
घरो भैरवमहाभेरवभेरववेत्तालमातुपरिवृत्तः, शुभदशनमुखमयूखखचित-
हसितदीप्तिविदलितबहुळान्धकारः पितृवनसमारब्धताण्डवप्रसारितभुज-
सहस्रदुनि रीक्षिताकाण्डब्रह्माण्डमण्डपो वरो वरपरशुधरः,परापरः पवित्रः
पवमान: पवनकम्पितकनकचम्पकलतापतितकुसुमधूलिधवितत्रिशूलः पुथु-
कैलाशगिरिकन्दरनिवासः, शरणदध्यानदज्ञानदमोक्षदः, शुद्धस्फटिकमणि-
सङ्घशुश्रदेहः, हिमधामधवलितसकलभुवनान्तरालः, शशिकोटिविघटन-
विकटकिरीटकोटीरभारः, सजलजलदजलशुदज्ञानेकतत्त्वकठिनपापानङ्गा-
ङ्कुरकुट्नाकुण्ठितकुठारः, सुरकरिकपोलामलविगलितबहुलसमुज्ज्वछगन्ध-
लुब्धमधुपपददलितकत्तकपदूजरज:पुऊ्जपिऊजरितगगनगमनमन्दाकिनी प्र-
वाहप्रोक्षिततृत्तीयनयनः, पाञ्चजन्यकुटिलाद्ध॑लोचनवरवरवृषभस्कन्धरतः,
गजासुरकृत्तिवसनो बाणासुररिपुदपंनाशनः, तत्त्वहृष्टिमार्गाचुरतः,
क्षुभितलक्षमीकरकमलान्दोलितोद्ामहेममणिमयदण्डमण्डितचारुचामर-
मरुद्वीजितचरणशतपत्रः, सत्यासत्यवृतः, त्रिभुवनेकनाथप्रभुः ।
श्रीमदेकलिङ्गदेव भक्तजनोपजीव्यमानमोक्षाद्यनन्तकल्पपादप, अभि-
रूलितनीलोन्मीलितसान्द्रमन्दारकुड्मलोद्दामहेममकरन्दपानमदिरामत्तष-
ट्पदक्लसन्दोहसुन्दरसुन्दरीझड्कारभूषितांध्रितामरसयुगलाव्ययाक्षयन्रह्म-
प्राजापत्यद | विष्णुचक्रद ! इन्द्र राज्यद ! वज्चिवज्जद ! नन्दिगणाधिपत्यद !
उपमन्युक्षीरोदधिदुग्धद ! नरकोदधिमुह्यमानासिपत्रवनसमुत्तरणेकप्रसाद-
पोत ! यमनीत्तिकालकूट !जननीजनजीवितेदवयंद: (द) शङ्कुकणंधनदकम-
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २० ]
लजशक्रचक्रधरप्रमुखसुरासुरसेवितमन्दिरद्वारः (र) त्रिविष्टपघ्रकटाटन
विजयकरणकृष्णरुक्िमणीयुक््तरथगमनतुहिनपवंतनितम्वबिम्बचुम्बितसुर-
सरिदम्बुप्रवाहधाराधौतधवलोपलतमोपविष्टमुनिजनविशुद्धभ्यानसन्तानप् ५
जितदत्तभेरवहस्तावलम्बनः, (न) भेरवरूपसंत्रासितासुरगण: ( ण॒)
अवज्ञालसवामकराङ्गुष्ठनखनिङृन्तितपितामहपञ्चमशि रःकमलः ( ल)
शरभवच्चञ्चुनखमुखाहतर्षितनरसिंहविग्रहः ह) विग्नहाद्ध॑नारीधरः (र)
पुष्णोः दशनपातनः (न ) पातितङ्ृण्णकेशस्तम्भितवत्त्रिञ्रः ( ज्ञ)
बाहुलेयसनत्कुमारयोगापहारकारकः (क) तीव्रतरणिकिरणनिवहविकसिः
तकमलदळविपुछनयनः ( न) शशिकरनिकरवर्षेशतशङ्कुकर्ण: ( ण॑ )
हारीतनऋषिशोकानलहरो (र) हर नमस्ते हर नमस्ते हर नमस्ते ।
[ इति पूर्वार्धः । अथोत्तराद्ध: ]
कीततनेनेकलिङ्गस्य पापं याति सहस्रधा |
प्रचण्डपवनेने (ने) व सघन घनमण्डलम् ॥ १॥
इति सुललितमिष्टं यस्तु हारीतगद्यं
परिपठति मनोज्ञं भावयुक्तः प्रान्तः ।
भवति स इह् लोके वल्लभ: सुन्दरीणा--
मुपरमति च लोके चेश्वरत्वं प्रयाति ॥ २॥
सूत उवाच--
` हारीतेन स्तुतश््चेवं तुष्टः प्रादुरभूच्छिवः ।
उवाच वचनं प्रीत्या स्तुत्या भवत्या च तोषितः ॥ ३ ॥
वर वरय हारीत यत्ते हृद्यं हृदि स्थितम्।
वायुरुवाच
तयोरेको दिवं गन्तुः स्वशरीरेण शङ्कुम् |
विमानेनाकंवरणेन प्राथंयामास सत्वरम् ॥ ४॥
अपरो बाष्पनामापि राज्यमेच्छदविच्युतस् । .
जवा मेदपाटे च विपुले चित्रकूटे स्थिति . पुनः ॥ ५॥
* उवाच--
गच्छ क हारीत शीघ्रं त्वं विमानेनाकंवचंसा ।
बट र मोदस्व मम सन्निधौ ॥ ६॥
त्वमांप भूपृष्ठे चित्रकूटाधिपो भव।
वदान्यो धार्मिकः श्रीमान् प्रजानां परिपालकः ॥ ७॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
EE TS ES Si i ise i iii, 0 ९९
[ २१ ]
सर्वेनृंपगणेयुक््त: सत्यवादी सदा शुचि: |
अविच्छिन्ना$स्तु ते कीतिः सन्ततिङच भविष्यति ॥ ८॥
राज्यं वै मेदपाटस्य मत्प्रसादान्न संशय: |
सान्निध्यान्मम देशोऽयं हृष्टपुष्टजनः सदा ॥ ९॥
गोभिरश्वादिभिः पूर्णो रोगहीनो भविष्यति |
दुभिक्षस्य भयं नास्ति यवनानां न वे भयम् ॥१०॥
सदाफलः सदापुष्पः सदासस्यः सदाजलः।
कृपाळुजनसम्पन्नः परिपु्णमनोरथः ॥११॥
राष्ट्रसेनेति नाम्नी च देवी रक्षां विधास्यति ।
सूत उवाच--
एवं दत्त्वा तयोः शम्भुर्वेनमन्तर्दधे पुनः।
हारीतोऽप्यगमत्स्वर्गंवाष्पो राजा वभूव हृ ॥१२॥
क्षात्रेण कमणा पृथ्वीं शशास स द्विजोत्तमः ।
नित्यं शिवे रतिस्तस्य राज्ञोऽमात्यपुरोहितैः ॥१३॥
शिव एव गतियंस्य न. तस्थ विद्यते भयम् ।
अस्मिन् देशे विशेषेण शिवभक्तिपरा नरा: ॥१४।।
भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठ शिवाज्ञापरिपालका: |
इति ते कथितं सर्वमाख्यानं परमाद्भुतस् ॥१५॥
य इदं कीततयेद् भक्त्या शिवलोक स गच्छति ।
श्युणुयादू वा प्रयत्नेन भक्त्या परमया पुनः ॥१६॥
सर्वा(व)वाधाविनिमु क्तो धनधान्यसमन्वितः |
पुत्रपौत्रादिकैयुंक्तः सदा भक्त्या शिवो भवेत् ॥१७॥
सर्पंतो न भयं तस्य दस्युतो वा न राजतः।
न शस्त्रानलतोयौघात् कदाचिन्न भविष्यति ॥१८॥
ग्रहपीडा न वा तस्य दुष्टाणां न भयं ततथा।
यं यं प्रार्थयते कामं तं तं प्राप्नोत्यसंशयस् ।।१९॥
सवंतीर्थफलं तस्य सर्वक्रतुफलं तथा।
सवंत्रतफलं तस्य इष्टापूर्तफलं लभेत् ॥२०॥
मोक्षमागंमवाप्नोतति देहान्ते नात्र संशयः।
तत्र स्नात्वा तु यः श्राद्धं पितृणां तर्पणादिकम् ॥२१॥
कृत्वाप्नोति सदा मर्त्यो वाञ्छितं शिवशासनात्। |
एकलिङ्ग समभ्यच्ये विच्ध्यवासासमन्वितस् ॥२२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by oad
[ ३२ |
सर्वमेतत्फलं प्राप्य यन्मयोक्तं महामुने ।
प्राप्तोति परमं स्थानं यद्गत्वा न निवत्तंते ॥२३॥
एकलिङ्गस्य चरितं ताप्त्रयहरं मुने।
कीर्तनादपि तत्सवं भवेन्नात्र विचारणा ॥२४॥
इह तीर्थे नरो यात्रां कुर्यात् पर्वण पर्वणि ।
्रह्महत्यादिपापानामुपपातककमंणाम् ॥२५॥
क्षयं करोति भूतेश एकलिङ्गः कलो युगे ।
न तीर्थन॑ तपोदानेने यज्ञेंबंहुविस्तरे: ॥२६॥
यत्फलं प्राप्यते ब्रह्मन्नेकलिङ्गावलोकनात् ।
केदारं विश्वनाथं च माधवं चाबु दं तथा ॥२७॥
हरिद्वारं प्रयागं च पूवंसागरमेव च।
त्र्यम्बकं च तथोङ्कारं महाकालवनं तथा ।।२८।।
द्वारवत्यां हृषीकेशं सेतुबन्धं च नेमिषम् ।
गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः सप्त ये (याः) [शुचयः] स्मृताः ॥२९॥
पुष्कराद्यानि तीर्थानि दुष्ट्वा स्तात्वा फळं च यत् ।
तत्फलं समवाप्नोति चेकलिङ्गे युगे युगे ॥
इष्टापृतं वरते रन्येनं तत्फलमवाप्नुयात् ॥३०॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीयें श्रीमदेक लिङ्गमाहातमये तीर्थयात्राफलं नाम
दशमोऽष्यायः
अथेकादशोऽष्यायः
नारद उवाच--
एरकालङ्गस्य माहात्म्यं त्वयोक्तं च श्रुतं मया ।
समीपे यानि लिङ्गानि यानि तीर्थानि शंस मे ॥ १॥
राष्ट्रसेनेति या देवी तन्ममाचक्ष् सर्वग ।
वायुरुवाच--
एकलिङ्गे गते तत्र कँलाशः पर्वतोत्तमः ।
स॒ त्रिकृटोञ्मवच्छुङ्गी सवंवृक्षसमन्वित: ॥ २॥
भानसं तत्सरो जातं जाह्नवी कुटिलाऽभवत् ।
अथर्काछङ्गस्थाननेय्यां दिशि कुण्डं महत्तरम् ॥ ३॥
भवान्या कामघेनृत्यं पञ्चगव्यं निवेशितम् ।
स्वकरेणव कुण्डेऽस्मिन् तत्करज इति कथ्यते ॥४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३३ ]
लोकानां पावनार्थाय सवंतीर्थमयं पुनः ।
तस्मिन् कुण्डस्थतोयेन उद्वृत्त समाहितः ॥ ५॥
स्नात्वा तत्रेकलिङ्गस्य प्रीतये शुभमाचरेत् ।
सर्वान् कामानवाप्यान्ते शिवलोकमवाप्नुयात् ॥ ६॥
दशने करकुण्डस्य यत्फलं समवाप्नुयात् ।
तत्फलं समवाप्नोति स्मरणादेव नित्यशः॥ ७॥
झिवपारव्वन्द्रसरसि यज्जलं दुश्यते मुने।
अर्नीपोमस्वरूपं तज्जानीहि सर्वकामदम् ॥८॥
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् स्वंतीर्थफलं रमेत् ।
तस्मिन् सरसि थः स्नात्वा करोति पितृतपंणस् ॥ ९॥
श्राद्धं कृत्वा नमस्कृत्य विन्ध्यवासां ततो हरम् ।
सर्वान् कामानवाप्नोति रुद्रलोकं स गच्छति ॥१०॥
एकलिङ्गादुंदीच्यां वै जातं तीथद्वयं परस ।
केदारकुण्डे य: स्नात्वा स्नात्वा कुण्डेऽमृताख्यके ॥११॥
केदारेशवरमभ्यच्यं अमृतेशं तथा मुने।
सर्वान् कामानवाप्यान्ते ह्यमरत्वमवाप्नुयात् ॥१२॥
सुत उवाच--
अथ सा विन्ध्यवासा तु पूर्वस्यां दिशि नारद ।
पवंताग्रे ह्यथारामे सर्वत कुसुमोदभवे ॥१३॥
प्राकारान्तगंते हम्ये स्वर्णसिहासने शुभे।
स्थित्वा तत्र मति चक्र राष्ट्ररक्षणहेतवे ॥१४॥
स्वदेहाद्राषट्रसेनां तां सृष्ट्वा स्थाप्याथ तत्र सा ।
तस्याः स्वरूपे इष्ट्वा वै हृष्टा वाक्यमुवाच ह् ॥१५॥
व्येनारूपं सम्यगास्थाय देवि
राष्ट्र त्राहि त्राह्मतो वप्त्रहस्ता ।
दुष्टान् दैत्यान् राक्षसान् वै पिशाचान्
भूतात् प्रेतान् योगिनीजृम्भकेभ्यः ॥१६॥
दुष्टग्रहेभ्योऽन्यतमेभ्य एवं
दयेने त्राणं मेदपाटस्य कार्यम् ।
येऽस्मिन् देशे प्रातियोत्स्यन्ति केचित्
ते इन्तव्या मायया दुष्टरूपाः ॥१७॥
जयः कार्यः स्वदेशीये भूपाले च तथा जने।
अस्य लोकस्य भूपस्य नित्यं पुजा भविष्यति ॥१८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
च
शौनक उवाच--
सुत उवाच--
[ २४ |
'अष्टम्यां च चतुदेव्यां संक्रान्त्यादिषु पर्व॑सु ।
पुजयेत्तां राष्ट्रसेनां तद्रूपां च स्त्रियं तथा ॥१९॥
ब्राह्मणानपि सम्पूज्य देवी प्रीत्ये विशेषतः ।
तेत तुष्टा राष्ट्रसेचा पुजकानां वरप्रदा ॥२०॥
` तस्मात् सम्पुजयेद भक्त्या राष्ट्रसेनां विधानतः ।
चेत्रमास्यसिते पक्षे भक्त्या नित्यं प्रपुजयेत् ॥२१॥
राष्ट्रसेनेति नाम्नीयं मेदपाटस्य रक्षणम् ।
करोति न च भङ्गोऽस्य यवनेभ्योऽपराग(द)पि ॥२२॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये राष्ट्श्येना-
प्रादुर्भावो नामेकादशोऽध्यायः
अथ द्वादशोऽध्यायः
एकाळङ्गस्य माहात्म्यं त्वयोक्तं विदितं मया ।
यानि लिङ्गानि देशेऽस्मिन् यत्र यत्र स्थितान्यृत ॥ १॥
कथयस्व समासोन मूर्तयश्चात्र याः स्थिताः |
स्वयंभूताति लिङ्गानि धेनुसंस्मरणादपि ॥ २॥
जातानि कथमन्यानि मृत्तयश्चाभवन् कथम |
के देवाः परितस्तस्थुरेकलिङ्ग वदस्व न:॥३॥
आ कथितं ब्रह्मन्नारदाय सुविस्तरम् ।
या पृष्ट च तत्सवं कथयिष्याम्यशेषतः || ४॥
सर्वविषवमयो देव एकलिङ्ग इति स्मृतः।
तरस्मिल्लिङ्ग स्थितो ब्रह्मा वासुदेवो जगद्विभुः ॥ ५॥ .
शक्रो वेश्रवण: सूर्यो वायुवेरण एव च।
वह्निग्रहास्तथा तारा यमो देवा महषंय: ॥ ६॥
यक्षाः सिद्धाः सगन्धर्वाः साध्या: किन्नरपन्नगा: ।
` सव देवगणास्तत्र स्थिताषच परमात्मनि ॥७॥
यौभूमिरन्तरिक्ष च तथा पातालमेव च।
प सरितः सर्वास्तथा सप्तैव सागराः ॥ ८॥
ड सव जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
/ च यथा तोये प्रतिबिम्बं प्रहृद्यते ॥
` तदुवदस्मित् जगत् सर्वं हृष्यते परमात्मनि ॥९॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३५ ]
सवंदेवमयः शम्भुरेकलिङ्ग इति स्मृतः।
तत्समीपे गणाध्यक्षः सिद्धिबुद्धिप्रदः प्रभुः ॥१०॥
निवसन्ति सुराः पूज्या यक्षकिन्नरपन्नगाः |
सर्वकार्यसमारम्भे मन्यन्ते ये सदा बुधेः॥११॥
प्रथमं प्रार्थयन् सिद्विमाराध्यः सवंकमंसु ।
सेनाधिपत्यं देवानां चक्र ` योऽमितविक्रमः ॥१२॥
विजघ्ने तारकं दैत्यं जन्मतः प्रथमेऽहनि ।
हेलया क्रोंचमभिद(न)त् शक्त्या यो जाह्नवीसुतः ॥१३॥
षण्मुखस्य विशेषेण पुजनाद् भयनाशनस्।
करिष्यति न सन्देहो भक्त्या तुष्टश्च षण्मुखः । १४
मयूरवाहनो नित्यमेकरिङ्गस्य सन्निधो ।
आस्ते ह्यत्रेव सर्वेषां दुःखनाशनहेत्तवे ॥१५॥
असुरानजयत् संख्ये देवानां हितकाम्यया |
तत्र ते प्रमथाः सरवे नन्दिप्रभृतयस्तथा॥१६॥
वानरास्यास्त्वहिमुखा महिषोष्ट्मुखास्तथा |
खरोलूकमुगास्याइच मकराश्वमुखास्तथा ॥१७॥
नानास्याञच तथा त्र्यक्षा द्विशीर्षा भयवद्धंताः ।
त्रिमुखाइच चतुर्वक्त्रः पञ्चवक्त्रा: षडाननाः ॥१८॥
लम्बोष्ठा दन्तुराः कुब्जा दीघंजङ्काः कृशोदराः ।
लम्बग्रीवाशचलज्जिल्वा हस्वंहस्ता दिगम्बराः ॥ १९)
गजचर्मपरीधाना एणसिहाजिनाम्बराः |
याहरं यस्य वदनं ताहशं तस्य वाहनस् ॥२०॥
एवं ते प्रमथा ब्रह्मन्नानारूपाः समन्तत्तः।
वसन्ति चैकलिङ्गस्य सामीप्येऽ्यः सहस्नशः ॥२१॥
तथा भवानी बहुभी खूपेस्तस्य समीपतः ।
उवाच जगतां धात्री बहुनामा(म्त्य)भवद् भुवि ॥२२॥
चामुण्डा विन्ध्यवासेति कालिकाथाम्बिकेति च |
ग्रामनाम्ती क्वचिद्देवी तीर्थपरवेतगोत्रजा ॥२३॥
विघ्नेभ्यः पाति लोकांस्त्रीन् यथा माता सुतानि च |
उवाच तत्र मातंण्डो द्वादशात्मा त्रयीतनु: ॥२४॥
शुभाशुभानां यो देवः सदा साक्षी च कमंणास्। |
प्रत्यक्षो दुस्यते व्योम्नि सर्वदेवमयो विभुः॥२५॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३६ ]
प्रातः . पेतामहं रूपं धत्ते योऽसो चतुमु'खः ।
मध्याह्ने शाम्भवं रूपं जटाभस्मास्थिभूषितम् ॥२६॥
आस्ते नारायणं रूपं शङ्खचक्रगदाधरम् |
प्रत्यूषे ऋग(ङ)मयो देवो मध्याह्ने स यजुर्म॑यः ॥२७॥
अपराह्ण सामरूपस्त्रयीरूपो निगद्यते।
चतुदंश तथा विद्या भुवनानि चतुदश ॥२८॥
तत्सवं विद्यते तस्मिन्नातोऽन्या देवताः क्वचित् |
आहुत्या[ऽऽ]प्यायते सूयंस्तस्माद वृष्टिः प्रजायते ॥२९॥
वृष्ट्या सस्यादिसम्पत्तिः सस्यप्राणा हि जन्तवः ।
कल्पान्ते युगपद् विश्वं तप्त्वा द्वादशमूतिभि: ॥३०॥ '
समुद्रानपि संशोष्य प्रदहत्यखिलं जगत्।
उदयास्तं व्रजन् विश्वं पात्ति घातं निवारयन् ॥३१॥
स्वाहा स्वघादिकं कमे प्रवर्तयति स प्रभुः ।
वह्निर्पेण यो विश्वं पुष्णात्याहारभक्षणात् ॥३२॥
स्वाहाकारवषट्कारेस्तपंयत् देवतान् पितृन्।
स॒ मात्तण्डश्च भगवान् जगत्तिमिरनाशनः ॥३३॥
उवास परितस्तस्य देवो द्वादशमूतिभिः ।
अचलछाया च सप्तम्यां माघमासे समाहितः ॥३४॥
` कुटिलायामथ स्नात्वा सूर्य॑ सम्पूज्य भक्तितः ।
अर्ध्यादिना विशेषेण प्राप्नोति परमां गतिम् ॥३५॥
गण्डक्या यः शिलास्थानं धत्ते नारायणो विभुः।
योगिध्येयः स भगवान् शालग्रामाख्यतां गतः ॥३६॥
अवतारो न मे ग्राह्यः कलाविति शिलामयः ।
पाति विशवमरूपोऽपि कृपया भक्तवत्सलः ॥३७॥
शालग्रामं तु यो भक्त्या कलावभ्यचंयेन्नरः ।
राजसुयसहस्ने ण तेनेष्टं प्रतिवासरम् ।।३८॥
शिळात्रयं तु यो ्रह्मन्नचंयेद् भक्तितत्परः ।
मन्येऽहं तेन कृतिना पुजितं भुवनत्रयम् ॥३९॥
शिला द्वादश यः कर्चिदचंयेद् वा कलो युगे ।
पस्य पुण्यस्य संरव्यां नो चित्रगुप्तोऽपि वेत्यलम् ॥४०॥
एव द्रारवतीचक्र' सहितं त्वच्चंयेद भुवि।
महापापोपपापेश्च वृतो याति न रौरवम् ॥४१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ३७ ]
शिवनाभं समभ्यच्यी भक्त्या परमया पुनः ।
हरिहरात्मक: सौ (कोऽसौ) वे भवेदेव न संशयः ॥४२॥
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहोऽथ वामन: ।
रामो रामरच कृष्णश्च बौद्ध: कल्की त्वते(त्विमे)दश ।४३॥
भूमेर्भारावताराय वासुदेवो जगत्प्रभुः ।
अवतारैह पद्रूपेरवतीर्णो महीतले ।।४४।
चारायणोऽथ भगवानु दामोदर इति क्वचित् ।
त्रिविक्रमो विश्वरूपो गोविन्दोऽथ इति क्वचित् ॥४५॥
गदाधरो माधवश्च चक्रपाणिरिति क्वचित् |
एवं खूपेबेहुविधेधत्ते यः पृथिवीमिमाम् ॥४६॥
जलशायी क्वचित्तत्वात् बवचिल्लक्ष्म्या युतः प्रभुः ।
ताक्ष्यारूढः ववचिहे वः रेषे सुप्तः क्वरचित्प्रभुः ॥४७॥
नृत्यत् वेणुजनादेन गोपीभिः परिवेष्टितः ।
एवंविधे्बहुविधेर्धत्ते यः पृर्थिवीमिमास् ॥४८॥
सोऽवसत्तत्समीपेऽय एकलिङ्गस्य केशवः |
इन्द्रोऽरिनर्धमंराजश्च वरुणो वायुरेव च॥४९॥
कुबेराद्याः सुराः सर्वे न्यवसंस्तत्समीपत्तः ।
सिद्धचारणगन्धर्वाः पिशाचो रगकिन्नराः ॥५०॥
मुनयः सागरा नद्यः पर्वताः सकलं च यत्।
पर्वताः पर्वंतेष्वासन् वृक्षा वृक्षेषु संस्थिताः ॥५१॥
तीर्थानि कूपवापीषु नदीषु च सरस्सु च।
क्षे त्रपालास्तथा सर्वे दिक्षु सर्वासु संस्थिताः ॥५२॥
भतप्रतपिशाचाश्च रक्षां कुर्वन्ति ये सदा ।
उवास हनुमांस्तत्र शाकिनी रक्षसां गणः॥५३॥
विषमज्वरदुष्टादिभयहन्ता तृणां भुवि।
एवं मुने ` जगत्सर्वमेकलिङ्गसमीपतः ॥५४॥
हिताय सर्वभूतानां सर्वकामार्थसिद्धये ।
वसन्ति तत्र चान्येऽपि सुक्ष्मरूपसमाश्रिता: ॥५५॥
एकलिङ्गस्य पुरतः पूर्वस्यां दिशि तीर्थराट् ।
तडागं वर्तते तत्र समीपे शङ्करस्य यत्॥५६॥
इन्द्रतीथमिति ख्यातमिन्द्रहत्याविनाशकम् ।
यत्र स्नातः' कृतयुगे मुकतो वृत्रस्य हत्यया ॥५७॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
CC-0. Jangamwadi Math ME
[ ३८ ]
एकलिङ्ग. समाराध्य प्राप्तं राज्यमकण्टकम् |
त्रेतायां नन्दिनी धेनुः स्नात्वा पीत्वा पयोऽथ वे ॥५८॥
प्रणम्य शङ्करं पश्चादजेषीद् गाधिनन्दनम् ।
दवापरे. तक्षको नागस्तत्र स्तात्वा च शङ्करम् ॥५९॥
समाराध्य. भयं लेभे सपंसत्रान्निरामयः।
ददौ नागहदं ग्रामं दिजाग्रेभ्यः स॒ तक्षकः ।।६०॥
अतो नागह॒दं तीर्थं विख्यातं भुवि संतः ।
ह्रदो नागेन विहितस्तक्षकेण महात्मना ॥६१॥
तत्र स्नात्वा भयं नास्ति विषात् स्थावरजङ्गमात् ।
श्रावणस्य सिते पक्षे पञ्चम्यां स्त्री नरोऽपि च ॥६२॥
तत्र स्नात्वा तक्षकेशं दुष्ट्वा स्वगंमवाप्नुयात् ।
सपंतो न भयं तस्य दस्युतो वा न रोगतः ॥६३॥
तत्र स्नात्वा प्रदातव्यं सर्पाणां प्रीतये नरे: |
ततः कळो तु सम्प्राप्ते वाष्पहारीतकावृभौ ॥६४॥
इन्द्रतीर्थं कृतस्नानौ स्वं स्वं काममवापतुः |
तस्मिन् सरसि यः स्नानं कृत्वा तु पितृतपंणम् ॥६५॥
` नमस्कृत्येकलिङ्ग' तु विन्ध्यबासां तथाम्बिकाम् |
सुरानन्याच्नमस्कृत्य शिवलोकं च गच्छति ॥६६॥
माघस्नानं तु यः कुर्यात् प्रातः स्तानमथापि वा ।
सर्बपापविनिमुक्तो मोदते शिवसन्निधौ ॥६७॥
उपोष्य शिवरात्रि यः स्नात्वा तस्मिन् सरोवरे |
त्राह्मणाय वृष दत्वा सद्रसायुज्यमष्नुते ॥६८॥
ब्राह्मण: क्षत्रियो वेश्यः शृद्रशचान्योषपि मानव: ।
स्नात्वा किञ्चितु प्रदत्वा च सवंमक्षय्यमाप्नुयात् ॥६९॥
महापातकयुक्तोऽपि तथा युक्तोऽपि पातके: ।
स्नात्वा मुञ्चति पापानि जीणंत्वचमिवोरग: ॥७०॥
एकलिङ्गस्य पुरतो वेदपारायणं द्विजः ।
अधीत्य पुरतः शम्भो राजसूयफलं लभेत् ॥७१॥
, गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कृत्वा पूजादिकं नरः।
इहलोके भवेद् राजा व्या रुद्रगणो भवेत् ॥७२॥
पादिक न्नमेव च ।
घृतादिक प्रिय, चान्यद दत्वानन्तफलं लभेत् ॥७३॥
igitized by eGangotri
[३९]
पञ्चामृतेन यो देवं स्नापयेद् भक्तितत्परः ।
गर्भवासं न चाप्नोति न वा रोरवमञ्जनम् ॥७४॥
करजे कुण्डके कछ्चिदभिषेकं सक्कत्कलौ |
कुरुते न च गर्भेषु मज्जते देवरूपभाक् ॥७५॥
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां विन्ध्यवासिनी [स्] ।
सम्पूज्य जप्त्वा हुत्वा च चिन्तितं प्राप्नुयात् फलस् ॥७६॥
गन्धपुष्पादिनेवेद्यर्गतेनंत्येरथाम्बिकाम् |
अच्चंयन् ब्राह्मणो विद्यामितरो धनमाप्नुयात् ॥७७॥
कुटिलायां भवेद् येषां देहदाहं शरीरिणाम्।
गच्छन्ति ते दिवं युक्ताः सगरस्य सृता इव ॥७८॥
अद्धोंदके योऽनशनं कुर्यात् काष्ठाधिरोहणम् ।
वाराणस्यां प्रयागे वा मरणादधिकं भवेत् ॥७९॥
चातुर्मास्ये तु यस्तत्र वसतीह - जितेस्द्रियः ।
'वाराणस्यामामरणं तत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥८०॥
देवीं देवं तु यो भक्त्या परितोष्य प्रदक्षिणास्।
कूर्यात्, प्रदक्षिणी भूमिः कृता तेन ससागरा ॥८१॥
शतैः सहस्त्रैः पुष्पाणां लक्षेर्वा कमलादिकेः ।
अच्चंयेदेकलिङ्गं यो भवेत्पूज्यो जगत्त्रये ॥८२॥
तुणेः काष्ठेश्च पाषाणैयेः कुर्याद् देवालयम् ।
न वसेज्जननीगर्भे मोक्ष याति स निश्चयम् ॥८३॥
जीर्णोद्धारेण द्विगुं तत्फलं प््राप्नुयान्नरः।
वापीकूपतडागानामारामाणां विशेषतः ॥८४॥
देवानामच्चंनायेब कुर्ते . पुष्पवाटिकाम्।
इहलोके भवेद् भोगी मृतः स्वगंमवाप्तुयात् ॥८५॥
यतिभ्यस्तापसेभ्यषच दीनानाथेभ्य एव च।
भैक्ष्यमन्तं तु यो दद्यात् सोऽमृतं पिवते दिवि ॥८६॥
विद्यादानं तु यस्तत्र द्विजातिभ्यः प्रयच्छति ।
अ[1]मोक्षाच्त जहात्येव सो नयत्यमृत्त पुन: ॥८७॥
यो धमंपथिनीं शालां कुर्ते तत्र माचवः।
तापत्रयविनिमूक्तः स स्वर्गे सुखमेधते ॥८८॥
ये चान्ये कुवते दानं जपहोमाचंनादिकम्।
तेनैव संशयो ब्रह्मन्नेकलिङ्ग _ परात्मनि |
विलयं यान्ति कमंभ्यस्तमः . सूर्योदये यथा ।८९॥
( कर्माण तमः )
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४० ]
वायुरुवाच--
अथान्यं मेदपाठेऽस्मिन् लिङ्ग स्थावरजङ्गमस् |
यथा दृष्टं च तत्सर्वं कथयिष्यामि विस्तरस् ॥९०॥
कला द्वादश सूर्यस्य मासे मासे तु या: स्तुताः ।
एकलिङ्गो स्थिति कृत्वा मूतिभिः परितः स्थिताः ॥९१॥
प्रतिमासञ्च या विष्णोमू तयः परिकीतिताः।
अनुग्रामं तथंवोक्तांः समन्तात् सवंदिक्ष्वथ ॥९२॥
विनायकास्तथा ब्रह्मन् दिक्षु सर्वासु संस्थिताः ।
घटितानि तु लिङ्गानि शङ्कुरस्येह भूतले ॥९३॥
व्याकतुः नेव शक्यन्ते मया वकत्रशतेरपि।
कषेत्रपालास्तथा ह्यासन् क्षेत्ररक्षाकरा भुवि॥९४॥
अनुग्रामं स्थिता देशे मेदपाठेऽभयप्रदा ।
भूतप्रेतपिशाचादिराक्षसानां निवारणे ॥९५॥
आञ्जनेयोऽकरोन्मूतं यो लङ्कामदहद् विभुः ।
हनुमद्भक्तिमात्रण एकरलिङ्गस्य सन्निधौ ॥९६॥
तिवसेन्तंव सन्देहो हुनुमत्पूजनात् सदा।
एक देवास्त्रयस्त्रिशत्कोटयो भुवि संस्थिताः ॥९७॥
यक्षा विधाधराः सर्पा मुनयोऽत्र ` समन्ततः ।
प्रत्यक्षता न ते जग्मुर्मनुजानां कलौ युगे।९८
चिता मूत्तिभिस्तत्र भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम् ।
रत्नघातुप्रवाला दिमूतेयरचाइमजाः शुभाः ॥९९॥।
पुजनीया मनुष्यच तथा स्थावरजङ्गमाः ।
जम्बुद्रीपे तु या मूर्त्या यानि लिङ्गानि भागशः ॥
कथितु नेव शक्यन्ते मया वक्त्रशतैरपि ॥१००॥
नारद उवाच--
स्वयम्भवाचा लिङ्गानां श(स)कलीकरणं कृतम् |
कामधेन्वा स्वपयसा तथा स्पृष्टा निवेशिताः ॥१०१॥
अन्यासां कथमत्रासीन्मूर्तीनां तु प्रभञ्जन ।
कथयस्व मया पृष्टः स्ज्ञस्त्वं मतं मम ॥१०२॥
वायुरुवाच |
तपस्तप्लाजयूजदु्रह्या ब्राह्मणात वेपते
पृत्यथ॑ पितृदेवानां धमंसंरक्षणाय च ॥१०३॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४१ ]
भूमिदेवास्तथा विप्रास्तेषां वाक्यमुदीरितस् ।
वासुदेववरात्तच्च नान्यथा जायते क्वचित् ॥१०४॥
अतो वेदागमोक्तेश्च पुराणस्मृतिचोदितैः।
सकलीकरणं विद्धि देवानां मूत्तिधारणम् ॥१०५॥
नारद उवाच
सकलीकरणं ज्ञानं त्वदुक्तं च तथा तथा।
देवत्वं यदि मूर्तीनां भग्ने तासां कथं भवेत् ॥१०६॥
यवनाग्न्यादिघातानां पततनादिसमुद्भवस् ।
संशयं छिन्धि मे वायो सर्वज्ञस्त्वं मतो मम ॥१०७॥
वायुरुवाच
यथा देत्यास्तु देवानां हिसने मतिमादधुः।
यवचाद्यास्तथा ब्रह्मन् मूतिभङ्ग कृतोद्यमाः ॥१०८॥
प्रभावेस्ते शपेयुनै पूर्ववैरनियन्त्रिताः ।
प्रतिमा यदि भग्ना चेदच्यां स्थाप्य सुलक्षणाम् ॥१०९॥
आवाह्य तत्र चाभ्यर्चेदन्यथा निष्फलं भवेत् ।
अन्ये ये नास्तिकाः क्र रा वेदवाह्याइच निन्दकाः ॥११०॥
पाषण्डिनो विकमंस्था बिडालबकवृत्तयः।
कमतो यवनान् विद्धि विशेषेण कलो युगे ॥१११॥
. प्रभावेणापि देवस्तान्न शापं दत्तवानिह्।
महत्पापेन ते शप्ता नरकानेकविशति (तीः) ॥११२॥
भुक्त्वाऽति-दुःखं भूयस्ते कुयोनिषु पतन्ति वे।
काणाः कुब्जा: कुरूपाश्च पङ्ग्वन्धा व्याधिपीडिताः ॥११३॥
दरिद्रा बहुशोकाएच जातिहीना मृतप्रजाः।
तापत्रयेण सन्तप्ता दुःखेरन्येः समन्विताः ।।११४।।
कुयोनिषु च सम्भूय स्थावराः कुमिकोटका: |
पच्यन्ते नरकेष्वेव यावदाहूतसम्प्लचस् ॥११५॥
रुद्रो वह्ियंथा(?)विइवं कल्पान्ते कालचोदितः |
तथा मूतिजगत् सवं नश्यते कालभावतः ॥११६॥
सङ्गत्या वै पापकृन्मानवानां. तुल्यं दण्डं साधवः संस्पृशन्ति ।
शुष्केणाद्रै दह्यते मिश्रभावात् तस्मात् पापे: सङ्गमं नेव कुर्यात् ॥११७॥
मनःप्रसन्नताशोचं देवतां मनसि स्मरन्।
प्रायश्चित्ती च विधिवद् ब्राह्मणानचंयेद् भुवि ॥११८॥
स॒ विधूयेह पापानि परं ब्रह्माधिगच्छति ।
सर्वान् कामानवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखस् ॥११०॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
(४२. |
नारद उवाच--
कलो प्राप्ते तु लोकानां य आचारो भविष्यति ।
तन्ममाचक्ष्व वेगेन भवात्मा य॑ (त्वं) यत: स्मृतः ॥१२०॥
वायुरुवाच
कृते तु मानवा धर्मास्त्रेतायां गोतमस्मृतिः ।
द्वापरे शङ्खलिखितो कलो पाराशरी स्मृतिः ॥१२१॥
पाराशरीमजानन्तः स्वकमपरिपालकाः |
तेषां न तत्फलं प्रोक्तं विकुर्वाणा द्विजातयः ॥१२२॥
अतः कालभवो मृत्युस्तानु हिनस्त्यखिलान् जनान् ।
ब्राह्मणस्तु कृतः प्रोक्तस्त्रेता च क्षत्रियः स्मृतः ।
द्वापरो वेश्य इत्याहुः कलिः शूद्र उदाहृतः ॥१२३॥
कलो शूद्रा हि राजानो भविष्यन्ति शनेः शनेः ।
वेदमार्गविह्ीनारच ` .स्वेच्छाचारबहिमु खा: ॥१२४॥
वर्णाश्रमाचारधर्मा न ( न्न )जानन्तो द्विजातयः ।
उन्मागंगामिनो नित्यं यथा राजा तथा प्रजा: ॥१२५॥
शूद्रादीनां कलो प्राप्ते समृद्धिर्जायते भृशम् ।
शूद्राः शृद्रषु दास्यन्ति बृद्धरूपो जनार्दनः ॥१२६॥
कृते चास्थिगताः प्राणास्त्रत्तायां मेदसि स्थिताः ।
द्वापरे रुधिरे प्रोक्ताः कलावन्ने प्रकीर्तिताः ॥ १२७
कृते राष्ट्र तथा लिप्येत्त्रेतायां ग्राममेव च |
ह - कुलमेकं च कलो कर्ता च लिप्यते ॥१२८॥
आप्त मानवा सत्यहीनाः पापाचारा दुष्टसङ्गाः कुरूपाः
स्वल्पायुष्या धमहीना: कतघ्ताइचौरा दुष्टा नास्तिका दष्टभावा:| | १२९)
नो मन्यन्ते मातरं भ्रातरं च पुज्यं ज्येष्ठ पितृदेवादितीथम् |
1414 नो गुरु आतृजायां नो धर्म नो वेदमार्गं न शास्त्रस् ॥१३०॥
00 स्मृतिमाग न चेव इष्टापुक्तं नेव जानन्ति किञ्चित् |
कामक्रोबौ लोभगीही न न तय वे स्यात् शुभं(भ:)कमंभावस्(व:)॥१२१॥
न्य वे ुष्टमावः परे मात्सय वार(६ग)म्यगामित्वमेव |
किकी ` परेषु येषां तुष्टर्जायतेऽन्यप्रविघ्ने ॥१३२॥
(त)हतोर्दातुमिच्छा तदीया व्यावृत्या वा कार्यहेतोशच
लोभान्मोहान्नेव घर्माथहेतो: सर्व दत्त
दत्त भस्मसात्तन्नराणास् ॥१३३॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४२ ]
अतिथि तत्र नाहूय श्राद्धे मित्राभिमन्त्रणस् ।
कन्याया विक्रय्चेव वेदविक्रय एव च ॥१३५॥
महादानप्रतिग्राही ब्राह्मणो वृषलीपतिः। .
पञ्चयञ्चविहीनशच सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥१३६॥
असन्मागंरतो लोको निजमार्गापहारकः ।
जिताइचौरेइच राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिता: ॥१३७॥
न शास्त्र ज्युणुते लोको विटगोष्ठीविशारदः |
सन्मागंगामिनो धर्म तर्कयन्ति विमागंगा: ॥१३८॥
एवंविधेरनेकेर्च दोषेयुंक्ताषच मानवाः।
कळो प्राप्ते भविष्यन्ति बुद्धरूपे . जनाह ने ॥१३९॥
नारद उवाच--
धियतेश्सौ धरा कस्मात् शेषनागेन मूद्ध॑नि।
पज्जेन्यो वर्षते कस्मात् नाब्धिः प्लावयते कथस् ॥ १४०॥
वायुरुवांच- ` ,
गोभिविप्रशच वेदेच सतीभिः सत्यवादिभिः ।
अलुन्धेर्दानशीलेश्च सप्तभिर्घायंते मही ॥१४१॥
कृते तु दशभिव्षेस्त्रेतायां हायनेन यत् ।
द्वापरे तच्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत् कलो ॥१४२॥
ध्यायन् कृते यजन यज्ञेस्त्रेतायां द्वापरेऽच्चंयन् ।
यदाप्नोति तदाप्नोति कलो संकीत्यं केशवस् ।।१४३॥
भाराक्रान्ता कलो भूमिर्ोरूपेण दिवं ययौ।
पितामहं नमस्कृत्य स्तुत्वोवाच सुदुःखिता ।। १४४
नाहं भारसहा ब्रह्मन् लोकानां पापकमंणाम् |
रसातलं गमिष्यामि नो चेत् त्राहि पितामह ॥१४५॥
ब्रह्मोवाच
यः करिचिज् ज्ञानवान् दान्तः शुिर्दाताऽनसूयकः ।
पञ््चयज्ञरतः शान्तो वेदविद्वेदमागंगः॥१४६॥
युगत्रये य आचारस्तेन वतत कहिचित् ।
स वोढव्यस्त्वया देवि किमन्यर्नारकादिभिः ॥१४७॥
इत्येतत् कथितं सवं किमन्यत् कथयामि ते ॥ १४८]
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये ्ीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये कलिस्वरूप-
वर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४४ ]
अथ त्रयोदशोऽध्यायः
नारद उवाच
कलौ प्राप्ते मनुष्येषु जरारोगादिकेषु च।
संसारार्णवमग्नेषु न स्वमार्गे प्रवतिषु॥ १॥
निष्ठ्रेषे कृतध्नेषु पिशुनेषु दुरात्मसु ।
शास्त्रार्थस्यानभिज्ञेषु स्वस्वमत्युपजीविषु ॥ २॥
जीवनार्थोपदेशं वै कृत्वा धमंपरेषु च।
इषे(?)शयोमंध्यदेशे स्थित्वा [5] धमंपरेषु च ॥ ३॥
ईरवरस्य च विप्रस्य पूजायां व्युत्क्रमेषु च।
संसारसागरस्यान्तःपतितेषु समीरण ॥ ४॥
एताइरोषु ष्टेषु स्वस्वपक्षाश्चितेषु च् ।
एकलिङ्ग: कृपां चक्र कथं तेषु वदस्व मे॥५॥
वायुरवाच-- $
सांस्थेर्नेयायिकेशचेव " जेनपाशुपतादिभिः |
चावकिबॉद्मतिभि: पन्थानो बहवः कछृता:॥ ६॥
पाषण्डिभिस्तथाल्पञ्चेविस्तृताः क्र रबुद्धिभिः ।
भ्रामितं च जगत्सवं रजोवातैरिवोद्धतम् ॥ ७॥
अनीश्वरं जगदिति वदन्त्यन्ये कुताकिकाः ।
तेषां मतं नु विज्ञाय कलो प्राप्ते महामुने ॥ ८॥
एकलिङ्गोऽथ भगवानु मनुष्येष्वकरोत् कृपाम् ।
धत्ते स्थावरजङ्गमस् ॥
परोपकृत्तये र शम्भुभू तनाथो निगद्यते॥ ९॥
ण देवं सम्पूज्य बुद्धिमान् ।
शिवसायुज्यमाप्नोति शिवभक्त्या महामुने ॥१०॥
ु शास्त्रज्ञस्य शिवस्य च।
गुरुत्वं चाथ नान्येषां कदाचित् सम्भवेद् भुवि ॥११॥
नमः कपहिने चेति व्युप्तकेशाय चेति च। |
ह यतिमात्र (त्रे) तु गुरुत्वं श्रुतिराह च ॥१२॥
सर्च पाल्यते भुवनत्रयम् ।
कृतादिषु त्रिषु श्रीशो मत्स्योऽभूद् वामनस्तथा ॥१३॥
ड्म नृसिह इत्यासीद्रामो राम इति प्रभुः ।
केर प्राप्ते स भगवान् बृद्धो योगीइवरो हरिः ॥१४॥
.CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४५ ]
यो विष्णुः स च वे रुद्रो यो रुद्रः स जनादंनः ।
यो ब्रह्मा स च वे-शम्भुः प्रधानोऽपि स वै स्मृतः ।।१५।।
हत्वा देत्यान् वासुदेवः श्रान्तः शान्तश्च पालने ।
बुद्धरूपधरो देवः कलो योगीश्वरोऽभवत् ॥१६॥
वुद्धरूपं हरि ज्ञात्वा शङ्करो लोकशङ्कुरः।
अतः कृपां मनुष्येषु नाथो [ऽ] नाथेषु चाकरोत् ॥१७॥
वेद्यनाथमयेलिद्धे रसङ्ख्येये रभू द् विभुः।
सोमनाथ इति ख्याति तथा विइवस्य पालनात् ॥१८॥
वेद्यनाथस्य लिङ्गानि बहून्यासन् समन्ततः ।
मेदपाटेऽन्यदेशेषु जम्बूद्वीपे विशेषतः ॥१९॥
वैद्यनाथ इति ख्यातो रामाख्यो रामरूपधूक् ।
यस्तं पश्यति देवेशं सर्वव्याधिहरं हरम् ॥२०॥
तस्य रोगभयं नास्ति नरकस्य भयं न च।
दारिद्रस्य भयं नेव न पापस्य न तत्र तः ॥२१॥
रविवारे च यः शम्भुः पञ्चामृतसमुद्भवेः ।
स्नापयेत्तीर्थपानीयः पुष्पघूपादिभिस्तथा ॥२२॥
तस्य रोगस्य शोकस्य न भयं विद्यते क्वचित् |
देहान्ते परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥२३॥
सत उवाच--
ऋषिशुद्धस्य माहात्म्यं मयोक्तं शृण्वतः परम् ॥२४॥
पुरा. दशरथो राजा _ सूर्यवंशसमुद्भवः |
सर्वेनेपगुणेयुक्तो जनं पालयति प्रभुः॥२॥। ,
तस्यव शासतो भूमि शरदामयुतं ययौ।
सन्ततिस्तस्य नैवासीत् ऋ षिशु ङ्गमतोऽभ्यगात् ॥२६॥
बजिष्ठस्य मतेनेव पुत्रेप्सुः स॒ महीपतिः।
तत्र तं मृगरूपेण चरन्तं मुगजातिषु ॥२७॥
लोभयामास विविधेर्भक्ष्यभोज्येरितस्ततः। .
अलङ्क्ृताभिर्नारीभि - वँशवीणादिभिस्तथा ॥२८॥
लोभितस्तेन स |
मुनिविभाण्डकसुतस्तत्त:
एकचित्ततया सव विष्णुरूपमपश्यत ॥२ ०५
लोभितस्तेन स मुनिरानीतो निजमन्दिरस् ।
पुत्रेष्टि कारयामास वरिष्ठानुमतेन च ॥३०॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४६. |
चत्वारौ य (जज्ञिरे तस्य रामाद्या: कुलभूषणाः |
चतुभिरंशेभंगवान् वासुदेवो जगत्पतिः ॥३१॥
भावित्वादवतीर्णोसौ रावणस्य वधाय च |
भूमेर्भारं लघु कतु विश्वस्य स्थितये पुनः ॥३२॥
रामोऽथ भरतः श्रीमान् लक्ष्मणस्तदनन्तरम् |
दात्रुहा चेव त्रुध्नश्चत्वारो नृपसूनवः॥३३॥
यत्प्रसादात्सुताइचासंस्तस्यं राज्ञो महात्मनः ।
तमापृच्छय ततः सोऽथ ऋषिश्चुङ्गः समागतः ॥३४॥ `
` तेजस्वी ज्ञानसम्पन्नः सर्वभूतहिते रतः।
ऋषिश्चुङ्गः स्थितस्तत्र यस्य श्युद्धमभूत्तत्त: ॥३५॥
. एकलिङ्गस्य सान्निध्यमुवास मुनिसत्तमः ।
वायुभक्षोऽभवद्धीमान् निढंन्द्दो निः(निष्)परिग्रहः ॥३६॥
वातातपसहो नित्यं निराहारः सदा शुचिः।
लोभितोऽहं नृपतिना त्यवत्वा छोभमथाविशत् ॥३७॥
निजले पर्वते ब्रह्मन् फलहीने फलप्रदः ।
भाद्र मासि मुनिश्रेष्ठ यात्रा त॒स्य मुनेः स्मृता ॥३८॥
पञ्चम्यां कृष्णपक्षस्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् ।
श्राद्धं कृत्वा तथान्येश्च पायसेर्भोजयेन्नवे: ॥३९॥
कषिश्यु्ध तथा$भ्यच्ये पञ्चामृतसमुदभवै: |
पुष्पेधू पेश्च नेवेद्य: पायसँदीपकैस्तथा ।।४०॥
सर्वान् कामानवप्नोति पुत्राचा वंशधुरन्धरान् ।
अथापरो मुनिवरः पाराशर इति स्मतः ॥४१॥
अनादिजंगतामादिल्र ह्या लोकपितामह: ।
तस्मादभूद वरिष्ठश्च शक्तिस्तस्मादभून्मुनिः ॥४२॥
पतः से भगवानु शाक्तिः पराशर इति स्मृतः।
तरमाइ व्यासोऽभवच्छीमान् कृषणद्वेपायनो विभुः ॥४३॥
शकस्तस्मादभूद योगी समः सर्वेषु. जन्तुषु । -
उने ब्रह्मकुले विप्रजातोऽसौ मुनिसत्तम ॥४४॥
अतः पराशरमुनिः स्यातोऽभून्मुनिपुञ्गवः।
गं स्थिर भला वासं तन व्यरोचयत ॥४५॥
पाताळादानयामास गङ्गा त्रिपथगामिनीम् ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥४६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
। ४७ ]
स्नानं तपंणश्राद्ध च दानं होमं तथा जपम्।
सवमक्षयतां याति गङ्कोद्भेदे कलो युगे ॥४०॥
तत्समन्तात् ततो : देवा अद्ममृत्तिभिरूषिरे।
वासुदेवो जगदव्यापिमात्तंण्डाद्या ग्रहास्तथा ॥४८॥
लिङ्गानि तत्र बहुशो देव्यचात्र समन्ततः ।
्षेत्रपालास्तथा तत्र गणेशो विघ्ननाशनः ॥४९।
मुदमान् मादनोन्मादो हाइ: प्रह्नादनस्तथा ।
प्रह्लादनं नमस्कृत्य सर्वविघ्नच्छिदं भुवि॥५०॥
सर्वान् कामानवाप्नोति शङ्करस्य गणो भवेत् ।
कस्तूयंगरुकपू रेश्चन्दनः कुङ्कमादिमिः ॥५१॥
पुष्पेध पेस्तथा दीपेः शुभैर्मोदकसंचयेः ।
गीतैर्वाद्यस्तथा नृत्येः स्तुतिभिश्च गणेशवरम् ॥५२॥
निविघ्नो जायते जन्तुः सदा प्रह्नादनाच्चंकः ।
चतुर्थ्यां यो गणेशं तमर्चयेदतिभव्तिमान् ॥५३॥
तस्य विघ्नभयं नास्ति आजन्ममरणाद भुवि।
भनुप्रवाहं नद्याश्च वेद्यनाथः परे तटे॥५४ी।
तत्र स्नात्वा तमभ्यच्यं सर्वपापप्रणाशनम् |
सर्वकामप्रदं देवं रोगशोकहरं परम् ।५५॥
इहलोके सुखं प्राप्य प्रेत्य चानुत्तमं सुखस् |
दुरिताच्च विनिमुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥५६॥
नद्यारच दक्षिणे कूले छोमरास्याश्रमं महत् ।
तपश्चचार सुमहल्लोमशो मुनिसत्तमः ॥५७॥
.चान्द्रायणेयंयौ कालं कृच्छसान्तपनेर्तथा ।
पराकैस्तप्तक्कच्छ शच पादकृच्छ्ादिकेस्तथा ॥५८॥
एकभक्तेन नक्तेन तरथेवायाचितेन च।
उपोंषेरनयत् काळं नित्यं ध्यानपरः शुः ॥५९॥
पक्षे गतेऽथवा स्नाति मासे वाऽहनि चागते।
यः कण्टकेवितुदति चन्दनेर्वा विलिम्पत्ति ॥६०॥
अक्र द्धः परितुष्टश्च समस्तस्य च तस्थ च।
ग्रीष्मे पञ्चारिनमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ॥६१॥
आद्र वासास्तु हेमन्ते रात्रावप्सु वसन्मुनि: |
वायुभक्षोऽम्बुभक्षश्च पर्णभक्षः क्वचित् क्वचित् ॥६२॥
त्तिराहारः क्वचिदपि अस्थिमात्रकछेवरः |
तदोजसा वनं दीप्तमाकाशमिव भानुना ॥६३॥
CC-0.Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ४८]
लोमशस्य शरीराच्च महाकल्पे महात्मनः |
लोमैकं भ्रश्यते ब्रह्मन् तेन वेराग्यमागतः ॥६४॥
न कुटीं कुरुते सोऽथ विनाशित्वान्निराशवान् ।
अथेकस्मिन्नवसरे लिङ्ग: पूर्णा महीमिमास् ॥६५॥
एकिङ्गस्य सान्निध्ये कामधेनोः प्रभावतः |
दुष्ट्वा मुनिवरः श्रेष्ठः शिवलिङ्गं चकार हृ ॥६६॥
मत्वाऽविनाशि पाषाणं मह्या सादे युगक्षये ।
अतः पिञ्जुलिकां बद्ध्वा काष्ठानां मुनिसत्तमः ॥६७॥
लिङ्गं सस्मार स॒ मुनिः शङ्करस्य महात्मनः ।
काष्ठेश्वर इति ख्यातो दुषत्त्वं प्राप्य शङ्कर: ॥६८॥
तस्म वेत्रासनं दत्तं तया नद्या प्रभावतः |
तेन वेत्रवती नाम्ना ख्यापिता लोमशेन ह् ॥६९॥
तस्यां नद्यां नरः स्नात्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् ।
गङ्गायाः फलमाप्नोति स्वंतीर्थफलं लभेत् ॥७०॥
नमस्कृत्य महेशं तं लोमशं च मुनीरवरम्।
` स विधूयेह पापानि परं ब्रह्माधिगच्छति ॥७१॥
नद्या उत्तरतो ब्रह्मन् शेषेति जगदम्बिकास् ।
अजयत् परां राजा सुरथो नाम वीर्यवान् ॥७२॥
समाधिशच तथा .वेह्यो भक्त्या परमया युतः।
शेषेति चास्य विश्वस्य पुज्या देवगणेः सह ॥७३॥
,सृष्ट्यादौ च तथान्ते च मध्ये या सवदा परा ।
ध्येया स्वस्य जननी यस्यामादौ न कर्हिचित् ॥७४॥
वरप्रदा च भक्तानां तेन शेषेति कथ्यते।
तो तां महीमयीं मूर्तिमर्चयामासतुः सदा ॥७५।
समाधिसु रथौ त्यक्तो बन्धुभिर्लोभमो हितैः ।
तयोस्तुष्टा जगद्धात्री त्रिभिवंषेजितात्मनोः ॥७६।
ददो , यथेप्सितं कामं तेन सा ख्यातिमागता ।
अष्टय्या च नवम्यां च चतुईश्याँ विशेषतः ॥
नद्या स्नात्वा प्रणम्येनामीप्सितं लभते फलम् ॥७७॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये लोमक्याश्रमवर्णनं
नाम त्रयोदशोश्ध्याय; ॥१३॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
आयल)
sss
PS hr bed
अद्याप कन्नन
७*
= ड CR
०३ टि Shere
हू निको ७ + >>”
Me vient Usd केट कस
Isis पि ००
* कु क । p
[ ४९ ]
अथ चतुदेशोष्ध्याय:
नारद उवाच-- | म
वेद्यनाथादिलिद्धानि त्वयोक्तानि समासतः |
सोमनाथ इत्ति प्रोक्तः क्वासो तिष्ठति शङ्कुरः ॥ १॥
सोमनाथः क्व सम्भूतो विइवनाथः प्रचक्षते ।
एतद् विस्तरतोऽस्माकं कथयस्व प्रभञ्जन || २॥
वायुरुवाच
एकलिङ्गा [द्] दक्षिणतो योजनानां च सप्तकात् |
स्मृतोऽसौ कामधेन्वा च स्वयम्भूतो महेश्वरः ॥ ३॥
पुरा दक्ष इति ख्यातो विश्वस्यास्य प्रजापतिः ।
पुत्राणामसूजत् सोऽथ सहस्र भूरितेजसाम् ॥ ४॥
सुष्ट्यर्थं तु प्रजाः सुष्ट्वा तानुवाचेति पुत्रकान् |
भुवः प्रमाणं विदितं भर्वाद्नेति तेऽञ्रूवन् ॥ ५॥
तेनोक्तं चव सर्वेभ्यो ज्ञातव्या भूः प्रमाणतः ।
सृष्टिः स्यादधिका हेषा पृथ्वी कि वाऽधिका पुनः ॥ ६॥
विषमत्वं भवेदद्य तस्मादुर्वी विलोक्यताम् ।
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे दिक्षु सर्वासु जग्मिरे॥ ७॥
अद्यापि न निवतंन्ते भुवोऽन्तमनवाप्य च।
ततो दक्षोऽसृजत् पुत्रसहस्रमपर किल ॥ ८॥
तमभ्येत्य मुने ते हि पूवंमार्ग निवेशिताः।
` तेषां गतिमनु ज्ञात्वा ततो दक्षोऽसृजत् पुन: ॥ ९॥
दुहितुणां सहस्र च सृष्टयर्थ भगवान् पुनः |
सोमाय च ददौ सप्तविर्शात सृष्टिहेतवे॥१०॥
सोमस्ताभिमंनोज्ञाभिमु मुदे देववल्लभः |
तथाऽसौ रोहिणीं भार्यामधिचक्र सुमध्यमाम् ॥११॥
अन्यासु न तथा प्रीतिवंतंते तस्य कामिनः ।
ताभिरुक्तं च सर्व वै ज्ञात्वा तदाऽशपद् विधुस्॥१२।।
दक्षोऽपि ज्ञानदृष्ट्या वे बुदृध्वा क्र.द्वस्त्वरान्वितः |
गत्वा चन्द्रमसो गेहमित्युवाच महामुने ॥१३॥
. यस्मान् मम सुताः सोम व्यक्तिभेदेन पश्यसि ।
` तस्मात् क्षयी भवाद्याशु मम शापान्न संशयः ॥१४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५० |
सुत उवाच--
. क्षीणीभूते ततश्चन्द्रे जगत् स्थावरजङ्गसस् ।
क्षीणरूपं तथा ह्यासीत्ततः सोमो जगाम ह् ॥१५॥
आरिराधयिषः शम्भुं सोमनाथं क्षयान्वितः ।
गन्धादिना तमभ्यच्ये भक्त्या परमया पुनः ॥१६॥
- तं तु प्रणम्य देवेशं स्तुति चक्र महात्मन: ।
सोम उवाच--
धत्ते विश्व विश्वकृद् यो विधाय,
ूर्तीरष्टौ पालयन् यो जगन्ति।
देहे देहे दीपवत् स्वप्रकाशः,
3 कृत्वा चान्ते संजहाराथ विश्वम् ॥१७॥
यस्य स्मृत्या पातकानाममुष्मिन्,
लोके लोकस्याशु दुःखापहारः ।
दुर्वसा वै मुनिरत्रिप्रसूत्त-
। स्तपइचक्र आनसूयत्वमीहन् ॥१८॥
ब्रह्माण्डाद्यां ` निःसृतां जहनुकन्यां
हृष्ट्वा चास्या उग्रतापाच्च भूमेः ।
भेदं मत्वा यां व्यवत्ताथ मूर्ध्ना
नमस्तस्मे सोमनाथाय नित्यस् ॥१९॥
' रोषात् कामं भस्मसाद् यश्चकार
योषिद्रूपेर्मोहयन्तं जगन्ति ।
कृत्वानङ्गं तं च सृष्ट्याथंमेव
नमस्तस्मै सोमनाथाय नित्यस् ॥२०॥
केलाशाद्रिमुज्जिहीषु दशास्यं
यो वे चक्र पीडितं स्वाङ्घिभारात् ।
उमाभीत्या इलेषतुष्टोष्स्य नूनं
र नमस्तस्मै सोमनाथाय नित्यम् ॥२१॥
ज्ञाएु व्रह्मा यस्य रूपं तथोदध्वे-
मगाद् विष्णुरप्यधस्ताद् यदन्तम् ।
त्ाभ्यामन्तस्तस्य न ज्ञात एव
नमस्तस्मै सोमनाथाय नित्यम् ॥२२।
नमस्तस्मे
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
~ VSN ९) (४४१५४ Vos) vA ACA
JNANASIM HASAN JNANAMAND |
LIBRARY
[ ५१] Pe 4000: Veranasi
७ (2 Fevers eas3Jses
यज्ञध्वंसं यस्चकारोग्ररूपो |
रूपो (?)दक्षस्याशुरोषाद् भवान्याः ।
वहूनि खूपाण्यसूजद् य एको
नमस्तस्में सोमनाथाय नित्यस् ।।२३॥
पुरा देवेमंत्थने सागरेऽपि
तस्माज्जातेष्वाशु रत्नेषु भूयः ।
विषं कोऽन्यस्त्वहते भक्षते वा
नमस्तस्मे सोमनाथाय नित्यस् ॥२४॥ |
कलो प्राप्तेऽनाथवत्सु जनेषु
नाथो भूत्वा सोमनाथेन नाम्ना ।
पङ्गूनन्धान् दद्रुकुष्ठादितप्तान्
रोगग्रस्तान् त्वदृते (कुरुते) यो नवीनान् ॥२५॥
सुत उवाच--
एवं स्तुतः सोमनाथः सोमेन क्षयरोगिणा।
तुतोषास्मे करुणया सोमं वाक्यमुवाच ह ॥२६॥
सोमनाथ उवाच--
यथा क्षयी भवान् जातः सोमे (म) विदित्तमेव हि ।
नद्यां स्वाम्यां समाप्लुत्य समाराधय सत्वरस् ॥
क्षीणशापस्ततो भूत्वा क्षीणोऽक्षीणो भविष्यसि ॥२७॥
कृषणपक्षे तनुक्षीणः सितेऽक्षीणवपुः पुनः।
ह्लासवृद्व्या च कल्या 'पक्षे पक्षे भविष्यसि ॥२८॥
दर्शे दर्श तु मां दृष्ट्वा स्नात्वा स्वाम्यां निशाकर ।
मोदयस्व म(मु)दं प्राप्य जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥२९॥
सोमनाथो भविष्यामि त्वन्ताम्ताऽहं युगे युगे ।
यो भक्त्याऽऽराधयेन्नित्यं सोमवारे विशेषतः ॥३०॥
तस्य रोगभयं न स्यात् कि वा शोकभयं पुनः ।
पापोघमखिलं हन्मि दुःखतोऽथ भयं त्तथा ॥३१॥
काममन्यमभीष्टं वा दद्यां भक्तस्य चन्द्रमः ।
अहं यास्यामि लिङ्गत्वं कलो प्राप्ते दुषन्मयस् ॥३२॥
वायुरुवाच---
इति श्रृत्वा प्रणम्येनं तपस्तप्त्वाऽथ चन्द्रमा: ।
तत्प्रसादाद वरं प्राप्य गतो नक्षत्रमण्डलम् ॥२२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५२ ]
एवं स भगवान् रुद्रो बह्लीभिरच स्वमूतिभिः |
पालयामास भुवन पिता पुत्रानिवौरसान् ॥३४॥
क्वचित् सोमेश्वर. इति वैद्यनाथ इति क्वचित् ।
अनीदवरं जगदिति वाक्यं श्रुत्वा कुतकिणास् ॥३५॥
भवनं पाति विश्वात्मा विशेषेण कली युगे।
विश्वनाथः परानन्दः पाति नित्यं जगत्त्रयस् ॥३६॥
पञ्चक्रोशात्मको भूत्वा वाराणस्यां सदा मुने।
कृतादिषु त्रिषु हरिरवतीयं मुहुमंहीस् ॥३७॥
वाति रूपैन सिहाद्येबु द्धः सोऽय कलौ स्थितः।
अतोऽनीशं कलियुगं मत्वा शास्ति जगत्प्रभुः ॥२८॥
सोमेशाविकवनाथाद्य र्पेर्व्याप्य महीमिमाम् ।
जन्तून् कुष्ठादिभी रोगेग्रंस्तान् दृष्ट्वा पुननेवान् ॥३९॥
करोति कूपया शम्भुः स्वभवतान् भक्तवत्सलः ।
पञ्चामृताद्येयों देवं सोमवारे विशेषतः ॥४०॥
स्नापयन्नेव सो( स ) याति मातुगंभे पुनः क्वचित् ।
शतैः सहस्र: पुष्पाणां तथा लक्षः सकृत्कलो ॥४१॥
सोमेशमचंयेद् भक्त्या सोऽच्यंः स्याद् भुवनत्रये ।
गन्धघूपादिगीताद्यनेवेद्यस्तपंयेच्छिवम् ॥४२॥
तापत्रयविनिमु क्तो वसेद्रृद्रस्य सन्तिधो।
उपोष्य शिवरात्रि यो रात्रौ जागरणं (जागृयान्) नर: ॥४२॥
स्वर्गप्सु: स्वर्गति याति मोक्षे प्सुर्मोक्षमाप्नुयात् ।
येन केनेव कामेन सोमेश पूजयेन्नरः ॥४४॥
तं तं काममवाप्नोति लभेद् वाञ्छाधिकं फलम् ।
पुत्रार्थी लभते पुत्रानु धनार्थी च तथा धनम् ॥४५॥
सुखमारोग्यमृद्धिं च राज्यमायुः शुभां मतिम्।
सुकरुत्र तथारोग्यमेश्वयं लोकपुज्यताम् ॥४६॥
सर्वोप्रियत्वं सौभाग्यं सत्कीर्ति झुभजन्मतास् ।
विद्वत्त्वं च शुभं चान्यत् सवं हि प्राप्नुयान्नरः ॥४७॥,
एकरात्र द्विरात्रः च त्रिचतुःपञ्चरात्रकम् ।
वसेत्सोमेदासामीप्ये नरो नायंथवा शिशुः ॥४८॥
भम्तजच्म भवेद् भोगी होनस्तापत्रयेण च ।
CC-0. अन्ते मम, | i ताम्यति hl गठन । lye |
[ ५३ ]
स्तुति करोति देवस्य - वेदपारायणं हिज: ।
सप्तजन्म भवेद् विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः ॥५०॥
वेदान्तस्योक्तविधिना मोक्षभाक् (ग) जायते नरः ।
क्षत्रियो राज्यमाप्नोति वैश्यः शूद्रो धनं लभेत् ॥५१॥
अन्योऽपि सोमनाथं त्तमचेयित्वा कलौ युगे।
यं यं प्राथयते कामं तं तं प्राप्नोत्यसंशयस्॥५२॥
सोमनाथस्य लिङ्गानि वेद्यनाथस्य चेव च।
ग्रामे ग्रामे स्थित जग्मुः स्वयम्भूस्थापितानि च ॥५३॥
तत्र तत्र स्थितः शम्भुर्जगतः परिपालनस् ।
करोति रोगशोकात्तितप्तानां भक्तवत्सलः ॥५४॥
परलोकेऽन्यदेवानामर्चाभिः प्राप्ते फलम् |
परत्रेह च देवस्य सोमेशस्य फलं लभेत् ॥५५॥
कलिना पीडितान् इष्ट्वा मनुष्यान सोमशङ्कुरः ।
कृपां मनुष्येष्वकरोद् दीनानाथेषु रोगिषु ॥५६॥
सर्वरोगाभिभृतेषु जनेषु फलदः प्रभुः।
कलो रोगापहो नित्यमृते नास्तिककिल्विषात् ॥५७॥
जपहोमादिभिर्जातु् गन्धधूपेषच भक्तिभिः।
पापरोगविन्तिमु क्तान् सद्वेद्यरचोषधरिव ॥५८॥
हिनस्त्यर्का यथा ध्वान्तं स्मृतः पापमिवाच्युतः ।
रोगपापं तथा जन्तोः सोमः शो (सोमेशो) नाशयेत्पुन:॥५९॥
परोपकृतये शम्भुरष्टमृत्तिरिति स्मृत्त:।
महिमा नेंव वाच्योऽस्य मया वक्त्रशतैरपि ॥६०॥
वायुरुवाच
इदं यः कीतंयेज्जन्तु: सोमेशचरितं महत् ।
पापरोग्रविनिमु क्तः परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥६१॥
तापत्रयभयं नास्ति सुखमत्यन्तमश्नुते |
यत्रैतद् विद्यते लिङ्ग सोमनाथस्य नारद ॥६२॥
तत्र रोगभयं न स्यात् शोकपापभयं नहि।
काले वर्षंति पर्जन्यो मही सस्याभिपूरिता ॥६३॥
काले च सफला वृक्षा हुष्टपुष्टा नृपास्तथा ।
हृष्टपुष्टजनः सर्वोच भयं तत्र विद्यते।।६४॥
नारद उवाच--
सोमनाथस्य माहात्म्यं त्वयोक्त च श्रुतं मया ।
स्वामिनाम्नी कथं जाता नदी तत्र वदस्व नः ॥६५॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५४ ]
वायुरुवाच--
पुरा महिषनामाञ्भढ् दैत्यो देवबलादंत्त: ।
विजित्य समरे देवान् प्राप्याथ माहिषं वपु: ॥६६॥
ततो भूमिमनुप्राप्तो मानवानप्यपीडयत् |
पीडयित्वा महीं सर्वा सोमनाथसमीपतः ॥६७॥ -
गत्वाऽसौ विघ्नमकरोत् (द) मनुजानां समन्ततः |
तं ष्ट्वा सोमनाथोऽथ स्कन्दमाह महेश्वरः ॥६८॥
शक्त्यैनं जहि कल्याण लोकविघ्नकरं शठस् ।
स्वामिनाऽथ तमुहिइय शक्तिविद्युत्रभा मुने ॥६९॥
मुक्ता सती तस्य पारव किञ्चिद् भित्त्वा व्यवस्थिता ।
ब्रह्मणो वरदानात्तु न बिभेद शरीरकस् ॥७०॥
महिषोऽथ तथा विद्धः शक्त्या सह पलायित्तः।
माहेद्रोमगमच्छोघ्रं शक्तिवल्विप्रदीपितः ॥७१॥
तापात्तेरच प्रहारार्तो जलेप्सु: स जलप्रियः ।
नद्या हृदं चाभ्यपतत् (द्) महिषस्तप्तमानस: ॥७२॥
पात्तालमगमच्छीघ्रै यत्र ते दानवाः स्थिताः ।
जिघुक्षु: शक्तिमगमत् स्कन्दो वेगेन पृष्ठतः ॥७३॥
शक्तिलेखामनुप्राप्य ततो जग्राह तां पुनः।
आचकष करेणेव शक्ति सेनापतिस्तदा ॥७४॥
स्वामिनाम्नी सरस्वती |
भूमिमध्यस्थिता नित्यं वतंतेऽन्तजला नदी ॥७५॥
अतः स्वामीति नाम्ना सा नदी ख्याता महीतले ।
तस्यां [ यः ] कुरुते स्नानं सरस्वत्याः फलं लभेत् ॥७६॥
कातिकेयोऽथ तां शक्ति गृहीत्वा शङ्कुरप्रियः ।
वाल्मीकि तोषयामास माहेत्द्रीतीरवासिनस् ॥७७॥
महिषं दाप्तुः (शप्तु) कामं तं तपोव्ययकृतक्षमम् ।
वाल्मीकिना दत्तवरः कुमारोऽमितविक्रमः ॥७८॥
आपृच्छ्य तं मुनिवरं पुनरागान्महेश्वरम् ।
वाल्मीकिः स्वाश्रमं गत्वा जह महिषजं भयम् ॥७९॥
तत्र त्वादिहृूदं नाम तीथं माहेन्द्रसम्भवस्।
पन स्नात्वा च पीत्वा च वसेदिन्द्रस्य सन्निधौ ॥८०॥
माहेन्द्रथां स्नानमात्रेण लभते वाञ्छित फलम् ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५५ ]
ब्रह्महा मद्यपः स्तेयी तत्सज्ञी : गुरुतल्पगः |
माहे्द्रीस्तानमात्रेण दह्यन्ते तूलरासिवत् ॥८१॥
द्यां स्तानं तु यः कञ्चिन्माहेन्ट्र्यां कुरुते नरः ।
माहेन्द्रीस्तानमात्रेण सवंपापैः प्रमुच्यते ॥८२॥
उपपापानि सर्वाणि तथा ्षद्राण्यनेकशः ।
प्रयागस्य समं प्रोवतं विशेषेण कलौ युगे ॥८३॥
यथा महेन्द्रो देवानां गरुडश्च पतत्रिणाम् ।
नक्षत्राणां यथा सोमो ग्रहाणां च दिवाकरः ॥८४॥
हृदाणामुदधिः श्रेष्ठो मेरुः रिखरिणामिव |
धातूनां च यथा हेम माहेन्द्री च सरिद्वरा ॥८५॥
कृत्वा स्नान (च) माहेन्द्रयां तपंयित्वा पितृ स्ततः ।
श्राद्ध कृत्वा नरो याति माहेन्द्रस्य च सन्निधौ ॥८६॥
न दानेन तपोभिशच न ब्रतेस्तीर्थगाहनेः ।
या गतिः प्राप्यते पुम्भिमहिन्द्रयां सा गतिभंवेत् ॥८७॥
माहेन्द्रीति कलो प्रोक्ता महत्त्वाच्च विशेषतः ।
सव॑तीर्थाधिका कृत्वा मुनिभिः परिकोत्तिता ॥८८॥
माहेन्द्रयां तु नरः स्नानं कुर्यात् पर्वणि पर्वणि |
तस्य पुण्यस्य संख्यां नो चित्रगुप्तोऽपि वेत्त्यळम् ॥८९॥
इति ते कथितं सर्वं सोमनाथस्य कीर्त्तनम् ।
स्वामिनद्याइच माहेन्द्रयाः किमन्यत् कथयामि ते ॥९०॥ `
इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये सोमनाथमाहात्म्ये
शोनक उवाच
माहेन्द्रीवर्णनं नाम चतु ईृशोऽघ्यायः ।
अथ पञ्चदशोध्यायः
जज
कथितं च त्वया सवं यत्पृष्ट॑ सूतनन्दन |
एकलिङ्गस्य माहात्म्यं सुराणामपि दुलेभस् ॥ १॥
वैद्यनाथादिलिङ्जानि सोमनाथस्य चेव हि।
एकलिङ्गात् . कथं घेनुगंता साऽमरकण्टकस् ॥ २॥
केन मार्गेण वा सूत दिशि कस्यामथापि वा |
एतद् विस्तरतो ब्रहि पुराणस्यार्थविद् भवान् ॥ ३ ॥
सूत उवाच-- | |
` मुनिना नारदेनेतद वायुः पृष्टः सविस्तरस् ।
तदहं कथयिष्यामि णुणुष्वेकमता द्विज ॥४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५६ ।
एकलिद्धात्ततो धेनुः परिचिमां दिशमाश्रिता ।
क्रोशद्यमितं ज्ञात्वा गजयामास सा तदा॥५॥
एकलिङ्ग स्मरन् भूमौ न्यखनच्छुङ्गकोटिना ।
तेन सन्तोषयामास, गत्त मध्यान्महेश्वरः ॥ ६॥
आविभूतो मुनिश्रेष्ठ कुण्डेश्वर इति प्रभुः ।
तस्य दशंनमात्रेण भवाब्धौ न निमज्जति ॥ ७॥
तत्र सा सुचिरं स्थित्वा उदीच्यां सत्वर पुरा ।
जगाम मेदपाटान्तं कृत्वा लिङ्गमयं पुरा ॥ ८॥
तत्तोऽभ्यगच्छन्मुदिता _ स्मृत्वा देवं महेइवरस् ।
यत्र यत्र च सा धेनुशचचार पृ्थिवीमिमास् ॥९॥
तत्र तत्राभवन् ब्रह्मन् लिङ्जानामथ कोटयः ।
गुहेवरः सोमनाथो वेद्यनाथस्तथव च ॥१०॥
नीलकण्ठः कापिलेशो विश्वनाथ इति स्मृतः ।
कुण्डेशवर इति ख्यातो पातालेकवर इत्यपि ॥११॥
अचलेश इति ख्यातो रामेइधर इति प्रभुः।
देवषिगणगन्धर्वयक्षविद्याधरोरगे ॥१२॥
ब्राह्मणे: क्षत्रियेवंर्ये: शद्ररपि महामुने।
वेदोक्तेनेव विधिना मन्त्र वॅदिकसम्भवे: ॥१३॥
स्थापनं चाचंनं तेषां त्र वर्ण्यानां शुभप्रदम् ।
शूद्राणां नाममन्त्रशच विधिरेष सनातनः ॥
न वेदिकेयंजेच्छद्र स्वधर्ममनुपालयन् ॥१४॥ .
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ।१५।।४
येन येनव यल्लिङ्ग स्थापितं यत्र यत्र
तत्तन्नाम्ना महेशोऽभूत् सर्वेलिङ्गमयो विभुः ॥१६॥
स्थावर जङ्गमं वापि पार्थिवं वा स्वयं विभुः
च्छङ्करं भवत्या न वसेद् गभंमन्दिरम् ॥१७॥
कृत्वा लिङ्गसह्राण गच्छन्न (न्त्य)मरकण्टकम् ।
कामधघेनुरथापश्यल्लावण्यह्वदमुत्तमम् ॥१८॥
इष्ट्वा तु तत्प्रभावं च सा धेनुमु दिताऽभवत् ।
रुद्राणा च स्थिति मत्वा सस्मारेकादरेव सा ॥१९॥
रुद्रानेकस्थितान् कत्त्' छोकानां हितमिच्छ[न]ती ।
अथ तत्र स्थिरा भूत्वा ध्यायन्ती नीलवर्णकस् ॥२०॥ |
SJ
ध श्रीमद्भगवद्गीता ३1३५
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ५७ ]
प्रत्रवेणाभिवषंन्ती भुवं कोष्णेन तत्र च।
पयसां भूमिसंयोगात् प्रवाहः समपद्यत ॥२१॥
गोमतीति नदी तत्र ख्याता लोके बभूव ह।
पयसा सिञ्चिता भूमिरमृतेनेव भूयसा ॥२२॥
आविश्चकार रुद्राणां षटकपञ्चाधिकं तदा। :
धयन्ती तणंकं धेनुमूत्रोद्गारं चकार ह॥२३॥
तत्र कुण्डत्रयं जातं पुष्करत्रितयं परम्।
चन्द्रभागा षोडराधा आविभूंता समन्ततः ॥२४॥
भूषणार्थं च रुद्राणां तत्राभूदपरा सरित् ।
चन्द्रभागेति विख्याता गोमत्या सह सङ्गता ॥२५॥
गोमत्याइ्चन्द्रभागायाः कुण्डेभ्यो यः समुत्थितः ।
प्रवाहस्त्रिविधो भूत्वा परुचादेक्यं जगाम ह् ॥२६॥
तत्सङ्गमे नरः स्नात्वा प्रयागस्य फलं लमेत् ।
बृषोत्सगं तु यः कुर्यात् तत्र क्षीरेशसन्निधो ॥२७॥
मोक्षतीर्थफलं तस्य गयापिण्डेन यत्फलम् ।
तत्फलं समवाप्नोति पिशाचो न त्वयं भवेत् ॥२८॥
भूतप्रेतोऽपि वा ब्रह्मन् दुष्टत्वे मृतोऽपि वा।
मोक्षं स॒ लभते वेगाद् महापापोऽपि निश्चितम् ॥२९॥
प्रयागं विदधे ब्रह्मा प्रजानां हितकाम्यया ।
तथा त्रिसङ्गमं चेतद् भुक्तिमुक्तिप्रदं कलो ॥३०॥
तस्मिन् कुण्डे नरः स्तानं तर्पणं थाद्धमेव च।
तरिपुष्करफलं तस्य तत्सवंमक्षयं भवेत् ॥३१॥
केदारे उदकं, पीत्वा स्तात्वा चेव पृथूदके ।
तत्फलं समवाप्नोति कुण्डेऽस्मिन्नात्र संशयः ॥२२॥
रुप्रैकादशकं तत्र कामधेनुष्चकार ह|
एकादश तथा ख्द्राः प्राढुरासन्महीतलात् ॥३३॥
तान् दृष्टवा ब्रह्महा शुद्ध्येत् किमुतान्ये दुरात्म[]त: ।
क्षीरेद्वर॑ इति ख्यातो जगदादिमंहामुने ॥२४॥
तमभ्यच्यं नरा यान्ति स्वगे देवगणा इव।
कामधेनुर्येथा कामं कामं चिन्तामणिर्यंथा ॥३५॥
कल्पवृक्षो यथा कामं प्रयागरच यथा फल्स् ।
क्षीरेशवरस्तथा पुसां सर्वान् कामान् प्रयच्छत्ति ॥२६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[५८]
सहितो दशभी रुद्रेर्नास्ति तत्र विचारणा ।
क्षीरेरवरः क्षीरप्रदः सर्वकामप्रदस्तथा ॥३७॥
भुक्तिमुक्तिप्रदः शम्भुस्तथा लक्ष्मीप्रदः प्रभुः ।
कामदो मोक्षदरचेव सुकलतरप्रदस्तथा ॥३८॥
विद्याप्रदशच विप्राणां राज्ञां च पृथिवीप्रदः ।
पुत्रदशचेव नारीणां तथा सौभाग्यदो विभुः ॥३९॥
अवेधव्यप्रदस्तासां सौख्यारोग्यप्रदस्तथा ।
जयप्रदो नृपाणां च भक्तानां सुमतिप्रदः ॥४०॥
उपोष्य शिवरात्रि यो रात्रो जागरणं त्विह्।
करोति च नरो नारी सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥४१॥
शोनक उवाच-
क्षीरेश इत्यथाख्यातः कस्माज्जातो वदस्व नः |
क्षीरेशस्य च माहात्म्यं वर्णयस्व विशेषतः ॥४२॥
सुत उवाच--
गोक्षीरादुदगतं लिङ्गः तेन क्षीरेश्वरोऽभवत् ।
दुग्धं चन्द्रं रसं चेव गोमूत्र युगपत् स्थितस्।४२॥
हृदे तस्मिन्ततः ख्यातिर्लावण्यहृद इत्यपि ।
गणेशवरास्तत्र वासं चक्र विघ्नहरा नृणाम् ॥४४॥
- मातरः सप्त चान्याश्च वसन्ति स्म तदन्तिके ।
विवस्वान् कमंसाक्षी च चेदत्रयमयो विभुः ॥४५॥
ब्रह्मविष्णुमयरचेच तथा ुद्रमयः प्रभुः।
विद्यामयो ज्योतिमंयो विश्वात्मा विइवक्कद् विभः ॥४६॥
भूभ वः स्वर्मध्यतो यस्तमोहन्ता दिवाकरः ।
अगनीषोममयो देवः सवंदेवमयः प्रभुः ॥४७॥
. सवदेवमयो भास्वानोकाराणंमयः पुरा।
यस्य देहे सवंदेवा नद्यश्च भवनानि च ॥४८॥
तीर्थाणि(नि) चेव सर्वाणि सागराः सरितस्तथा ।
महीधराः पन्नगाः सर्वे यत्किञ्चिद् विद्यते जगत् ॥४९॥
हर्यते ब्रह्मणि यथा जगत् स्थावरजङ्गमस् ।
सोऽभवद् भगवान् सूर्यो विइवसाक्षी जगत्प्रभुः ॥५०॥
गारायणस्तथानन्तो दशभिः सह विशवसुक्। १
ुपमस्यादिभिरिह वसति स्म श्रिया युतः ॥५१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
SN]
क्षेत्रपालोऽथ भगवान् क्षेत्ररक्षाकरः प्रभुः।
इमशानवासी यो नित्यं भूतप्रेतयुतः सदा ॥५२॥
करालवदनो घोरश्चलज्जिह्लः कृशोदरः ।
कपालमालाभरणः स्थूलमूद्धां शुनां प्रियः ॥५३॥
भक्तानां रक्षणं कुर्वन् भूतप्रेतादिकान् छलन् ।
अतः क्षेत्रपप्रीत्यर्शं सुरामांसादिभियुंतः ॥५४॥।
पुजयेद् भक्तिभावेन " चतुवंगंप्रसिद्धये |
हनुमानाञ्जनेयोऽथ यो लङ्कामदहत् पुरीस् ॥५५॥
सहायो रामभद्रस्य हनुमानित्ति विश्रृतः।
ब्रह्मशापपरामृष्टः स्ववीर्यज्ञानयन्त्रियः ( तः ) ॥५६॥
कदाचिन्नाकरोद् वीर्य स्मारितो वाऽकरोद् बलम् ।
तुतोष सीतां सन्देशे रामस्य महिषीं प्रियास् ॥५७॥
सूर्याद् व्याकरणं लेभे जच्नेऽसंख्यान् स राक्षसान् ।
य उल्लडध्याव्धिसहितामुर्वीमामेरुदशंनात् ॥५८॥
ओषधीरच समं तूणंमाजहाराचलं विभुः।
शिशुत्वे सूर्यबिम्बं यः फलञ्रान्त्योत्पपात ह ॥५९॥
तमुत्सुज्याभ्यगात्तर्ण राहुमत्तुं पराक्रमी ।
देवेभ्यो यो वर प्राप्य शक्त्या[५] भेद्योऽमरोऽभवत् ॥६०॥
कोबेर्य्या दिशि रामस्य कीतिस्तम्भ इव स्थितः ।
यो$ज नस्य ध्वजे पञ्चचशतभूतेः समन्ततः ॥६१॥
स्थितोऽपश्यत् कुरूणां च पाण्डवेः सुमहत्क्षयः (यस्) ।
ब्रह्मचारी स भगवान् वायुपुत्रो महाबल: ॥६२॥
देवैरेकादशो रुद्रः ` पृथिव्यां योऽवतारितः।
रक्षोभूतपिशाचादिशाकिच्यादिमहद्भयस् ॥६३॥
छिनत्ति पूजितो नित्यं बाल्येनापि महदविभुः ।
निराकरोति भूतानां डाकिन्यादिसहदुभयस् ।
उवास हनुमांस्तत्र सर्वेः समुदितो गुण: ॥६४॥
चारद उवाच--
कथितं चास्य तीर्थस्य माहात्म्यमखिलं त्वया ।
प्रत्ययं ब्रूहि मे वायो श्रदधामि तथा पुनः ॥६५
वायु रुवाच---
ूर्यवंशोदूभवो राजा ध्रुवसन्धिरिति श्रुत्तः।
वदान्यो यज्ञवान् धीमान् प्रजानां परिपालकः ॥६६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६० ]
स कदाचिन्नृपो ब्रह्मन् मृगयारसिको भुरास् ।
वनं जगाम सुमहद्वारा(मा)दिव्यूहसंवृत्त: ॥६७॥
बद्धगोलाङ्गलीत्राणो घनुःशरकरो नृपः।
भूमेध रं समारोप्य मूलमाप्तेषु निश्चलम् ॥६८॥
वनाद् वनं ययो राजा मृगानुपदमेव च।
स॒ कदाचिद् दशपुरं जगामाथ महीपतिः ॥६९॥
विनेष्यन्निव दुष्टानि सत्त्वानि च दिवानिशम् |
मृगयाक्रीडतो राजा कान्तारे गहने हिज ॥७०॥
दैत्यपुत्रो दुरात्मानौ नाम्ना जम्भकरम्भको ।
हन्तुकामो नृपं वेरात् स्वपितुः सिहरूपिणो ॥७१॥
अन्वेष्यन्तो छलोपायं त्तद्वनं समगच्छतास् ।
तस्मिन्नवसरे राजा मुगयूथमपस्यत (द् ह) ॥७२॥
दुष्ट्वा हयेनाभ्यपतन्मनसा समरंहसा |
वित्रस्ते मृगयूथे तु मृगमेकमगान्नृपः॥७३॥
गच्छन्तभनु दत्यो तौ जग्मतुर्वातरंहसौ ।
सिहरूपधरौ दुष्टो हन्तुकामो छलान्नृपस् ॥७४॥
तो भूपं पुरतो दुष्ट्वा यथा (?) शून्यं नृपात्मजम् ।
तो हृष्ट्वा नृपतिश्रेष्ठो बाणवर्षेरिवाकिरन् ॥७५॥
मुखमेकस्य वेगेन पुरयन् शरवृष्टिभिः ।
तुणीरमिव पूर्णास्यं हृतं दुष्ट्वा परोऽसुरः ॥७६॥
वेगेन धनुरुद्यम्य जघान सहयं रथस्।
शिरस्तस्य पुरा देत्यश्चकर्तास्येन (स्त्रेण) वीर्यवान् ॥७७॥
. गृहीत्वा तच्छिरो दुरमगमत्स वनाद् वनम ।
भ्रगृह्म कुण्डले दुष्ट उत्ससर्ज शिरो वने ॥७८॥
पलायितस्ततः शीध्रं पितुरानुण्यमेयिवान्।
प्रत्यृषे तच्छिरः इयेनो गृहीत्वा व्योमनि स्थित: ।।७९॥।
आगतस्तत्र वेगेन क्षीरेशो यत्र शद्छुरः ।
' नद्यास्त्रिसङ्गमे वृक्षं समीपस्थं ददर्श ह॥८०॥
रयेनस्तत्रोपविश्याशु भक्षयामास तच्छिरः ।
कपाल संस्थितं तस्य तरोः शाखावलम्बितस् ॥
गतः व्येनः स्वमार्गेण मांसतृप्तः स्वनीडकस् ॥८१॥
® द्रष्टव्य रघुवंश द्वितीय सर्ग ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६१ ]
वायुरुवाच-- न
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् राज्ञस्तस्य पदानुगाः ।
समीक्षन्तो नुपं सर्वे हृयमार्गे प्रचक्रमुः ॥८२॥
दुष्ट्वा तु ते नृपं तत्र हतं सिहेन दुःखिताः।
र्रुदुः परिवार्यं जगदुमुषि्ता इति॥८३॥
न पश्यन्तः शिरस्तस्य बभ्रमुः सर्वतो दिशस् ।
शरीर तस्य नृपतेरदह॑स्ते विधानतः ॥८४॥
पुरं दाशरथं नीत्वा काऽठेश्चागरुसम्भवेः |
वेदोक्तेन विधानेन गतः स्वर्ग नृपात्मजः ॥८५॥
कामगेन विमानेन यज्ञकृद् धामिकः शुचिः ।
विरूपवदनो जात (:) अदाहाच्छिरसस्तदा ॥८६॥
अतप्यत नृपो ब्रह्मन् स्वकर्म परिचिन्तयन् ।
जगाम शङ्करं देवं यं दष्ट्वा नेव शोच्यते ॥८७॥
नत्वाथ शङ्करं राजा स्तुत्वा चनमुवाच ह |
राजोवाच--
भगवन् सूर्यवंशी यो राजा ते शरणं गतः ॥८८॥
दृष्कृतं न कृतं शम्भो येन मे विकृताननम् |
जातं न तं (तत्) स्मराम्यद्य आजन्ममरणादिति ॥८९॥
भवेदपि मयि स्थाणो कृपया शंस॒ सत्वरम् ।९०॥
ईदवर उवाच
निहतस्त्वै नुपश्रंष्ठ सिंहेन गहने वने।
उत्कृत्य ते शिरो दूरात् त्यक्तं दुष्टात्मता रुषा ॥5१॥
तच्छिरो वायुवेगेन . प्येनेनाप्याहृत नृप ।
लावष्यह्वदनामाख्ये तीर्थे क्षीरेशसन्तिधो ॥९२॥
निक्षिप्तं सङ्गमे नद्या गोमत्यास्तीरजे द्रुमे।
तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ सरितः सङ्गमे शुभे ॥९३॥:
कपालं तद्द्रुमात्तोये सञ्गमेऽस्था निवेशय ।
एवं ते वदनं भूयः सोमाब्जसहृरं नृप ॥९४॥
भविष्यति च तत्तीर्थप्रभावात् शङ्करस्य च।
वायुरुवाच --
एतच्छु त्वा नृपश्रेष्ठः प्रणम्य वृषभध्वजम् ॥९५॥
जगाम त्वरितस्तत्र क्षीरेशो यत्र शङ्कर: ।
त्रिसङ्गमे कपालं तत् क्षिप्त्वा स्तात्वा च शङ्करम् ॥०९॥
(७-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६२ ]
प्रणम्याथ ययौ राजा विमानेनेशसन्निधो |
स्तूयमानः सगन्धर्वे रप्सरोगणसेवितः ॥९७॥
इति ते कथितं सर्वं तीर्थस्यास्य फलं महत्।
य॒ इदं कीतंयेन्नित्यं स्ट्रलोकं स॒ गच्छति ॥९८॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्मये क्षी रेशवरमाहात्म्यं
नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥
अथ षोडशोऽध्यायः
वायुरुवाच |
अतः परं मागंवशाद गच्छन्त्यमरकण्टकस् ।
कुरुमेति पुरा प्रोक्ता भूमौ गुप्ता सरस्वती ॥ १ ॥
तस्याः प्रभावं वक्ष्येऽहं यथा$भत्सा सरिद्वरा |
पुरा वृत्रो हते देवे: (वेर) छुना सागरान्तिके ॥२॥ |
हत्याभिभतास्त्रिदशाः संसर्गाद वासवस्य च |
' बृहस्पति देवगुरुमपृच्छन् सहिताः सुराः॥ ३॥
देवा ऊचुः |
बृहस्पते यथास्माकं ब्रह्महत्या न बाधते |
तथा कुरु महाभाग एनसोऽस्य क्षयो भवेत् ॥४॥
बृहस्पतिरुवाच-- | ी
| गच्छध्वं सहिता देवा मेदपाटान्तिकं पुनः ।
कुरुमेति नदी पुण्या जांगले. पर्वते स्थिता ॥५॥
तत्र गत्वा गिरे: श्युद्ध धर्मो वेवस्वतः प्रभु: ।
भिनत्तु दण्डेन महीं ततः प्रादुर्भविष्यति ॥ ६ ॥
' आपृच्छ्य ते तथेत्युक्त्वा देवा धर्मपुरःसराः ।
तस्मिन् देशे च सहिताः सविद्याधरकिन्नराः ॥ ७॥
महषिगणगन्धर्वा जाङ्गले पव॑तोत्तमे ।
घर्मराजोऽथ दण्डन बिभेद गिरिमस्तकस् ॥ ८॥
तस्माद् मेदान्नदी जाता पुण्यतोया सरस्वती ।
बहुप्रवाहा गङ्गेव शीतैरुषणेः क्वचिज्जलेः ॥ ९॥
नहणहा पापहा देवी ख्याति याता महीतले ।
. नारद उवाच
ऋणहेति कथं जाता पापहेति कथं पुनः ॥१०॥
CC-0. एतहिस्त्रतो, वायो. बढि त्तर. ७/सकंगो यत: ।
[ ६३ ]
` वायुरुवाच
वृत्रस्थापि पुरा देवे राज्यं ससम्प्रतिपादितम् ॥११॥
चाचा दत्तं मेत्र्यभावात् छद्मनापहृतं पुनः।
ततो हत्याभिभूतास्ते स्नानं चक्र दिवौकसः ॥१२॥
तेन सा पापहा जाता ऋणहा ऋणमोचनात् ।
तत्र देवास्त्र्यस्त्रिशत्कोटयो ऋणमोचने ॥१३॥
स्तानं कृत्वा लु विधिवत् प्रयाता ब्रतकषिता [:] ।
वाचा ऋणेन निमु क्ता [:]पापमुक्तास्ततोऽन्यतः ॥१४॥
थमकुण्डं ततः प्रोबतं यमहृत्याव्यपोहनस् ।
कत्तेरीति च लोकेषु ख्याति चेव पृथक् पृथक् ॥१५॥
तेषु कुण्डेषु यः स्तानं करोति भूवि मानवः।
वाचा ऋणेन चान्येन मुच्यते तत्क्षणादपि॥१६॥
वाण्या यत् क्रियते पापं वाण्या यद्धारितं पुनः ।
तत्सर्वं विलयं याति तत्र स्नात्वा न संशयः ॥१७॥
ततो देवाः कुतस्नाना: शुद्धाइचासन् महामुने ।
विमानानि समारुह्य स्वं स्वं भवनमाययुः ॥१८॥
ततो मागंवशाद् धेतुगंता सा ऋणमोचनम् ।
पीत्वा तत्रापि पानीयं ज्ञात्वा तीर्थ प्रह॑षिता ॥१९॥
सस्मार शङ्करं देवी स्मृतः प्रादुरभूच्छिवः |
ऋणमोचननाभाऽसौ भुवि ख्यातो महेश्वरः ॥
तत्र स्नातस्तमभ्यच्यं सर्वपापेः प्रमुच्यते ॥२०॥
तस्य लिङ्गस्य सान्निध्ये वनं जातं महत्तरम् ।
बटराम्र श्च पालाशेजंम्बूदुम्बरपाटले: ॥२१॥
अदवत्थचारभल्लातै: करवीरेश्च दाडिमेः।
केतकैः शतपत्रेच वानीरेरजु नैस्तथा ॥२२॥
: मालतीभिः सनारङ्गैश्चम्पकैशच मनोह्रेः।
' मध(ध)केबीजपुरेश््व कदलीभिः . सकणिकेः ॥२३॥
कदम्बैर्वीजपुरेशच पनसेश्चापि सुन्दरैः ।
करञ्जवञ्जुलंश्चेव मुचुकुन्दः सुगन्धिभिः ॥२४।
लताभिणच तथा पूर्णमन्यवृक्षः सहस्रशः ।
सदाफलं सदापुष्पं मृगपक्षिगणाश्रितम् ॥२५॥
मत्तश्रमरसंयुक्तं कोकिला रावपुरितस् ।
वनं हष्ट्वाऽथ सा घेनुमु दिताअ्भून्महामुने ॥२६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६४ |
महीमच्छित्तसलिलां चक्रे तां च सरस्वतीस् ।
तस्याः प्रवाहे यः स्तानं करोति भुवि मानव: ॥
स॒ विधूयेह पापानि शक्रलोके सदा वसेत् ॥२७॥
. रविवारे च संक्रान्तौ दर्शे. वाप्यन्यपवंसु ।
प्रवाहे वेधृते तस्याः स्नानं दानं विशेषतः ॥२८॥
करोति यो नरः स्नानं तर्पण देवताच्चंनस् ।
तत्सर्वमक्षयं ब्रह्मन् भवतीह न संशयः॥२९॥।
हष्ट्वा तां सरितं धेनुः स्मृत्वा चाथ महेश्वरम् ।
पुनयंयो मागंवशान्माहेन्द्रथां द्विजसत्तम ॥३०॥
तत्र पीत्वा जल घेनुगंता मागण सा पुनः।
किरातानां महत्सैन्यं पर्वताग्राद् विनिःसृतस् ॥३१॥
धनुःपाशविषाणेश्च शरपूर्णेशच पूरितम्।
शक्तितोमरखड्गेष्च . शस्त्रेरन्येः समन्वितम् ॥२२॥
हष्ट्वा धेनुहेलयैव दुष्टभावं च तस्य तत् ।
ज्ञात्वेव साऽथ सुरभी जनकाचलमाश्चिता ॥रेरे॥
जनकाचल इत्यत्र देवः ख्याति समागतः।
दुष्टभावं विदित्वा सा तस्य सैन्यस्य कोपिता ।।३४।।
पुच्छमुत्थाप्य वेगेन ततो(थो)च्नम्य शिरोधराम् ।
हुङ्कारानथ कृत्वा तु ननाद सा मुहुमुहुः ॥२५॥
त्रासयामास तत्सैन्यं केरातं श्वद्धपद्टिशे: ।
खुराभिघातैः पुच्छेन तुष्डेनेवोरसा पुनः ॥२६॥
विद्रुतं तत्क्षणात् सैन्यं दिशो भेजे भयातुरम् ।
ततो धेनू रुषा सैन्यमशपद् वनवासिनास् ॥२७॥
यस्माद् विघ्नं कृतं मेऽद्य भर्वाद्धः क्र रबुद्धिभिः ।
पिबन्त्याः स्वेच्छया तोयं माहेन्द्रयां च किरातकाः ॥२८॥
देशेऽस्मिन् नृपमुख्यानां तस्माद् वश्या भविष्यथ ।
जलाद्रोगभयं चाद्य दिनान्नित्यं भविष्यति ॥३९॥
नुपा येऽत्र भविष्यन्ति वदान्याश्चिरजीविनः |
न तेषु तोयरोगोत्थं भयं स्यात्न भवदभयस् ॥४०॥
इति शप्त्वा तु सा धेनुर्ययौ गोद्वारसंज्ञकम् ।
यत्रेश्वरो जगद्व्यापी गुहायां संस्थितो विभुः ॥४१॥
नारद उवाच-- |
CC-0. गोदारमित्ति ॥म्रत्शोत्रक्त,-करधं वातं ००कस्ी रण ॥ `
[ ६५ ]
कथं स भगवान राम्भराविभतो जगत्प्रभः।
तद्विस्तरतः सवै कथयस्व ममानघ ॥४३॥
वायुरुवाच--
पितामहसुत्तः श्रीमान् गोतमो नाम विश्वत: ।
स कदाचित्तपस्तप्तु दण्डकारण्यमाविशत् ॥४४॥
तत्र ब्रह्मगिरिर्नाम पर्वतो भुवि बिश्वुतः।
तस्य तीरे स भगवान् गोतमो मुनिसत्तमः ॥४५॥
तपश्चकार सुमहदहल्यासहितो विभुः।
सदा त्रिषवणस्तानी वेदाभ्यासरतः सदा ॥४६॥
पञ्चारिनिनिरतो ग्रीष्मे वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।
हेमन्ते च वसेदप्सु शीतवातसहो मुनिः ॥४७॥
ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बवाधे तत्प्रभावतः ।
न दावाग्निभयं तत्र झञ्झावातभयं न चक्क ॥४८॥
सदाफलं सदापुष्पं वनं चेत्ररथं यथा |
शालस्तालेस्तमालंश्च | पनसेर्बकुलेरपि ॥४९॥
प्रियालुनालिकेरैश्च खज्जूरेशच सदाफलः |
पुगी फल रनेकेश्च जम्बूदुम्बरपाटल: ॥५१॥
वटाश्वत्थकपित्यथेश्च चताशोकाजु नस्तथा ।
पलाशखदिरारकँशच निम्बचिज्चिणिकेस्तथा ॥५२॥
विल्वामलकभल्लाते करञ्चधवतिन्दुकेः ।
मधके: शल्लकीभिश्च चारुभिशच हरीतके: ॥५३॥
निग ण्डोकर्मदीभिरच वेतसेष्च सहस्न्शः।
लवङ्गैलानागवल्ली-द्राक्षाजातीफलस्तथा ॥५४॥
चम्पकैः करवीरेइ्च दाडिमैश्व सदाफल: |
जम्बीरैबीजप्रेश्च नारिगेशच समन्ततः ॥५५॥
जातीभि शतपत्रीभिर्मुचकुन्देजपादिभिः ।
कदलीकेतकीभिएच अन्यश्च विविधदू मे: ॥५६॥
सदाफलं सदापुष्पं सदापान्थनिषेवितस् ।
त तत्र दभिक्षभयं गोतमस्य प्रभावत: ॥५७॥
कामवर्षी सदा मेघः कृष्टा कृष्टा सदा मही।
सदा सस्यसमायुक्ता बहुतीया सदाफला ॥५८॥
& प्रष्टव्य रघुवंश द्वितीय सगं ।
५
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६६ ]
सशाद्वला सदा ब्रह्मन् गावः क्षीरप्रदाः सदा ।
` नैव रोगभयं तत्र नेव शोकभयं तथा ॥५९॥
मुनेः प्रभावाद् देशेऽस्मिन् सवंसौख्यं प्रवतंते ।
कस्मिदिचदथ काले तु जनो दुभिक्षपीडितः ॥६०॥
अखिलेष्वपि देशेषु वषंद्वादशसंख्यया |
अभाग्याच्चैव लोकानां न ववर्षुबछाहका: ॥६१॥
अथ द्विजाः क्षत्रियाइच विशः शूद्रास्तथा परेः ।
दुभिक्षपीडिता जम्मु्यत्रासौ गौतमो मुनि: ॥६२॥
गत्वा तत्र तथा सर्वे हृष्टाः पुष्टा बभूविरे।
फलान्नमधुपानानि चक्र स्ते स्वेच्छया सदा ॥६३॥
पुष्टाङ्गाशचाभवन् सर्वे सपुत्रपशुबान्धवा: ।
एतस्मिन्नन्तरे शक्रः कामबाणे: प्रपीडितः ॥६४॥
अहल्यां कामसन्तप्त ऋषिभार्या तपस्विनीम् ।
सदा स संस्मरन् मूढस्तं देशमगमत् क्षणात् ॥६५॥
तत्र. गत्वा मुने रूपं गोतमस्य चकार ह्।
स. समित्कुशमाहत्त गते तस्मिन् द्विजषंभे ॥६६॥
अहल्यां प्रार्थयामास कान्तां मनोहरां गृहे ।
' विस्मयन्ती तु सा तत्र सत्रपा गृहमाविशत् ॥६७॥
अनु पश्चाद् ययौ शक्रः कामबाणप्रपीडितः ।
गोतमस्तत्क्षणादेव भावित्वादगमद् गृहम् ॥६८॥
शक्रोऽथ गौतमं दृष्ट्वा चकम्पे भयविह्वलः ।
मार्जाररूपमास्थाय गन्तुमेवोपचक्रमे ॥६९॥
गौतमोऽथ बिडालं तं ज्ञात्वा ध्यानेन वासवम् ।
अहल्यामब्रवीत् क्र द्धः कोऽयं मे गृहमागतः ॥७०॥
मुनि तमब्रवीत् साध्वी मार्जार इति शङ्किता ।
ततोऽशपद् गौतमस्तं ` देवेन्द्रं मुनिसत्तमः ॥७१॥
यस्मान्मदीयदा रांस्त्वं धषंसे पापमोहितः।
असरसा सहस्रेषु तवाधीनेषु सर्वतः ॥७२॥
परस्माद् भगसहस्रेण . युक्तदेहो भविष्यसि ।
,हहूल्यामशपत क्र द्ध: कम्पन्तीं कदलीमिव ॥७३॥
शिलारूपा भवस्वाद्य मम. शापाच्च पुइचलि |
तयानुनीतो भगवान् प्रणम्य च पुनः पुनः ॥७४॥ |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६७ ]
नापराधोऽस्ति मे कर्चिन्मनोवाक्कायसम्भवः |
वञ्चिताऽहं त्वदीयेन वेषेणैव ` दुरात्मना ॥७५॥
क्षन्तव्यमिति मे ब्रह्मान् यथा शापो न ब्राघते।
तथा कार्यं मुनिश्रेष्ठ कृपां कृत्वा ममोपरि ॥७६॥
तदा शापं च विज्ञाय गौतमो वाक्यमब्रवीत् ।
नानृतं वचनं मेऽद्य शापो हि दुरतिक्रमः ॥७७॥
शापमोक्षं च ते वच्मि श्पृणष्वैकमनाः शुभे ।
सूर्थवंशान्वये जातो रामो दाशरथिः स्मृतः ॥७८॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीताया (सीतया) सहितः प्रभुः ।
वनमेष्यत्ति धर्मात्मा नियोगात्पितुरात्मनः ॥७९॥
तत्पादरजसा पूतता शापान्मोक्ष्यसि दारुणात् ।
अहल्यामनुंकम्प्याथ गोतमो मुनिसत्तमः ॥८०॥
तपश्चकार विपुलं तस्मिन् ब्रह्मगिरौ मुने।
शक्रोऽथ गहितं रूपं निरीक्ष्य भगचेष्टितम् ॥८१॥
आत्मानं गहयामास सकामं दुमंदेन च।
घिक्कामं दुमंदं शत्रुं देहस्थमपराजितस् ॥८२॥.
अमार्गगामिनं पापं सदा सन्तापकारकस् |
तावत्कुलस्य गणना शीलस्यापि श्रुतस्य च ॥८३॥
मातपित्रोभ॑यं तावत् स्वजनस्य नृपस्य च।
लज्जा तावन्नृणां देहे तावच्छास्त्राथेचिन्तनस् ॥८४॥
यावन्तारीषु कामोऽयं चित्तं न्यस्यति पापकृत् ।
धर्मस्यार्थस्य हन्तारं यशसशच विनाशनम् ॥८५॥
` पापराशिमिमं कामं को जित्वा सुखमेधते ।
नारीति रूपं हष्ट्वाऽत्र मुह्यन्ति मादुशा नराः ॥।८६॥
अस्थिस्तम्भं वसाबद्धं मांसं खतकलेवरस ।
चर्मावनद्धमशुक्ति पूर्ण मूत्रपुरीषयोः ॥८७॥ `
भत्त्रीदिरक्षितं नित्यं संयोगे मरणप्रदम्।
नार्याः शरीरमीहृक् तद् इष्ट्वा मुह्यन्ति मद्विधा: ॥८८॥
कि करोमि क्व गच्छामि हतवीये इवोरगः।
इति सञ्चिन्त्य मनसा लोकालोकमगात् सरः ।।८९।
तत्र गत्वाणुरूपोऽभूत् कृमिः पद्मवने bea |
नालं भित्वा लयं लेभे भीतः कृत्यं यन् ॥९०॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ६८ ]
ततो देवा गते शक्र मुनिभिः सहितास्तदा |
अराजकं .ततो दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्यव कारणस् ॥९१॥
तीर्थेऽवगाहने शुद्धि ज्ञात्वा चव प्रचोदितः ।
ुष्कराद्यानि तीर्थानि स्नात्वा च विधिना ततः ॥९२॥
कृततीर्थाऽथ शक्तश्च गतपापस्तदा मुने ।
. सहस्ननेत्रो मुनिभिश्चक्र राज्यमकण्टकम् ॥९३॥
गौतमोऽथ मुनिश्रेष्ठस्तपस्युग्रे . व्यवस्थितः |
कदाचित्स द्विजान् हृष्ट्वा मुदितान्निजसन्निधो ॥९४॥
पॉनदेहान् सुपुष्टाङ्गान् तानुवाच हितं वचः।
ब्रह्मणा ब्राह्मणाः सुष्टास्तपसा च महात्मना ॥९५॥
तृप्त्यथ॑ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च।
तस्मात् तप: प्रकत्त॑व्यं तपोमूला द्विजातयः ॥९६॥
कि कायेन सुपुष्टेन अध्नुवेणेह देहिनः।
तपसा प्राप्यते स्वर्ग तपसा मोक्ष एव च।
तपसानन्तसौख्यानि नासाध्यं तपसः किमु ॥९७॥
गोतमस्य वचः श्रुत्वा मुनयोऽन्तः समत्सरा: ।
उपायं चिन्तयन्तस्ते देहं त्यक्तुं सगौतमस् ॥९८॥
अथ. मायामयीं धेनुं कपिलां वत्ससंयुतास्।
निर्माय गोतमाभ्याशे शालिक्षेत्रसमीपगाम् ॥९९॥
सा सञ्चरन्ती कलमान् स्वयंरूढानितस्ततः ॥
ष्ट्वा तां गोतमो रक्षन्नभ्यघावत्त्व रात्वित्तः ।१००॥
कुशांग्रेणव घेनुं तां . ताडयामास वेगवान् ।
सा ताडिता कुजाग्रेण सद्यः प्राणेव्यंयुज्यत ॥१०१॥
गोतमोऽप्यथ तां हष्ट्वा मृतां मोहं समाविशत् ।
लब्धसंज्ञः पुनः सोऽपि रुरोद भृशदुःखितः ॥१०२९॥
मुनयो रुदितं श्रृत्वा गौतमस्य महात्मनः ।
आगत्य तत्समीपं च हाहेति तमथात्रुवन् ॥१०२।
नतमाइवास्य दानकैराजग्मुः स्वाश्रमं प्रति ।
ये ( य) आगता ययुस्तेऽथ सर्वे साग्निपरिग्रहाः ॥१०४॥
गतेषु तेषु मुनिषु गोतमो मुनिसत्तमः।
ज्ञात्वा तदा स्वयं ध्यानात्तपस्तप्तुं प्रचक्रमे ॥१०५॥
गोचमंणा परीताङ्गो निराहारो जितेन्द्रियः ।
शीतवातातपसहः ` सर्वभूतहिते रतः॥१०६ |
(1260 Dy eGangotri
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Dig
“15०
शिवमाराधयामास पदेनेकेन संस्थितः।
तस्येवमा राधयतस्त्र्ऱ्बकं पूजितं तदा ॥१०७॥
वर्षाणामयृतं ब्रह्मन् जगाम दिवसे: क्वचित् ।
दीपितं तद्वनं सर्वं तपसा गौतमस्य च ॥१०८॥
पिङ्गीकृतस्तेजसाऽद्रिटू रान्मेरुरिवाबभौ |
र्वाह्वज्वालेव महती वडवानलसम्भवा ॥१००॥
तपसा प्रबलं मत्वा गोतमस्य महात्मन: ।
शम्भुराविरभूत्तत्र भक्त्या तुष्टो महामुने ॥११०॥
देवदेवो जगन्नाथस्त्रऱ्बको वृषवाहनः |
प्रादुभूंतो मुनि प्राह शङ्करो लोकशङ्कूरः ॥१११॥
ईश्वर उवाच--
मुने मा साहसं कार्षीस्तपोराशिर्यतो भवान् ।
कि तवानेन तपसाऽसाध्यं जगति विद्यते ॥११२॥
न दूरं तमहं मन्ये शाधि कि करवाण्यहम् ।
गोतम उवाच--
शालिक्षोत्रगता घेनुः कुशाग्नेणेव ताडिता ॥११३॥
मया पूर्वं मृता सद्यः सा मद्भाग्यविपर्यंया ।
गोघ्नं मां त्राहि भगवत् पापादस्मान् महेश्वर ॥११४॥
ईइवर उवाच--
कृत्रिमेयं कृता घेनुमु निभिः किल छद्यना ।
कथं हत्या प्रभवति त्वयि पापहरे नृणाम् ॥११५॥
यस्त्वां पश्यति गोघ्नो5पि ब्रह्महा गुरुतल्पग: ।
सुरापो हेमहारी च उपपापं समाश्रितः ॥११६॥
| सद्यः स मुच्यते पापाद् विना दानतपोञ्ध्वरेः |
गौतम उवाच--
यदि प्रसन्नो भगवान् कृपां कुरु ममोपरि॥११७॥
स्वर्गे पृथिव्यां पाताले लिङ्गरूपघरो भव ।
मनुष्यलोकस्य यथा गम्यो भूत्वा बळप्रदः ॥११८॥
तथा कुरु महेश त्वं त्रिषु लोकेषु संस्थितः ।
गङ्गामानय वेगेन अस्मिन् ब्रह्मगिरौ त्रिभो ॥११९॥।
ह त्वमिहोपरि पर्वंतम्।
कुशावत्त कुरु मुने त्वमिहीप
अधस्ताच्च तथा ब्रह्मन् गङ्गाऽत्रावभेविष्यत्ति।१२०॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri +
[wo]
अहं च त्रिषु, लोकेषु लिङ्गरूपधरो मुने |
स्थास्यामि सततं तुष्टये त्र्यम्बकः पर्वतोत्तमे ॥१२१॥
तथाऽधस्ताद् भविष्यामि त्र्यम्बको भूमिसंस्थितः ।
उज्जयिन्याः प्रदेशे. तु जनकाचलविश्रुतः ॥१२२॥
' समीपं तस्य गत्वा त्वं गोद्वारं कुरु सत्वरम् ।
इति
वायुरुवाच
गौतमेसवरनामाहं तत्र स्थास्यामि लिङ्गवान् ॥१२३॥
अतः स्वगे च पाताले भूम्यां चेव त्रिधा स्मृतः |
मनुष्यदेवसर्पाणां भविष्यामि सुपूजितः ॥१२४॥
इति दत्वा वरं शम्भुर्गातमस्य महात्मनः ।
अहश्योऽभूज्जगन्नाथः स्तुत्या भक्त्याथ तोषितः ॥१२५॥
श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये गौतम माहात्म्यं
नाम पोडशोऽध्यायः ।। १६॥
अथ सप्तदशोऽध्यायः
त्र्यम्बकाच्च वरं प्राप्य गोतमो मुनिसत्तमः ।
त्र्यम्बकं पर्वते स्थाप्य कुशावर्तं तदग्रतः ॥ १॥
तथा चाद्रेः समीपस्थं भूमो स्थाप्य महेश्वरम् ।
कुशावत्तं च विन्यस्य सर्वपापप्रणाशनस्॥ २॥।
ततो जगाम त्वरितो जनकाचलसन्निधौ ।
तत्समीपे मुनिवरो गोद्वारं च चकार ह॥३॥
कुशाग्र ण महातेजा भूमि भित्त्वा वरं स्मरम् ।
ततो गोद्वारमभवद् विपुलं भूमिमण्डले ॥ ४॥
प्रविस्य तन्न भगवान् सस्मार त्रिपुरान्तकम् ।
स्मृतः प्रादुरभूच्छम्भुर्गातमस्य तदा मुने॥५॥
देवदेवो जगन्नाथसित्रनेत्रो वृषभध्वजः ।
कृत्तिवासाः कपाली च त्रिशूली च पिनाकधृक् ॥ ६॥
उमया सहितः स्थाणुः राश्ाङ्कुकृतशेखरः ।
पञ्चवक्त्रो दशभुज: कपर्दी भस्मभूषितः॥ ७॥
नागकुण्डलकेयूरखट्वाज्धी त्रिपुरान्तकः ।
कामारिरष्टमृतिषच तथानन्तवपुः प्रभुः ॥ ८॥
त्रयीमयो ज्ञानमय: संज्ञः शङ्करो हर: ।.
स्रष्टा पाता च संहता (सूर्यकोटिसमप्रभः | ९ ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collec
ed by eGangotri
[ ७१ ]
शरीरे दुश्यते चास्य जगत् स्थावरजङ्गमम्।
गद्भाद्याः सरितः सर्वा भुवनानि चतुर्दश ॥१०॥
सागराः सप्त हृश्यन्ते मेरुप्रभृतयोऽचलाः |
सप्तद्वीपवती पृथ्वी सशलवनकानना ॥११॥
पुष्कराद्यानि तीर्थानि हश्यन्ते परमात्मनि ।
ब्रह्मा. विष्णुस्तथा रुद्र इन्द्राद्याः सवंदेवताः ॥११॥
यक्षकिन्नरगन्धर्वां ` मुनिसर्पासुरादयः ।
वेदाः साङ्गाः पुराणानि दर्शनानि षडेव च॥१३॥
स्मृतिव्याकरणादीनि ज्योतिःशास्त्रमथापि वा।
कलाकाष्ठामुहुत्तां दग्रहनक्षत्रदेवताः ॥१४॥
आश्रमास्तत्र दृश्यन्ते द्विजातीनां पृथक् पृथक् ।
शरीरे विश्वरूपस्य शङ्करस्य महात्मन: ॥१५॥
यत्किञ्चिद् विद्यते चान्यत् शरीरे वास्य इश्यते ।
इत्थं स गौतमो दुष्ट्वा शङ्करस्य महात्मनः ॥१६॥
नमस्कृत्य स्तुति चक्र जयपुर्वं महामुने।
स्तुत्या भक्त्या च सन्तुष्टः शङ्करो लोकशङ्कुरः ॥१७॥
तुष्टोऽस्मीत्यन्रवीच्छम्भुर्याततमं मुनिसत्तमम् ।
ईइवर उवाच--
यमिच्छसि वरं ब्रह्मन् मत्तः प्राथंय सुब्रत ।
तपसा तोषितः पुर्वं स्तुत्या भक्त्या त्वयाऽनघ ॥१८:।
गोतम उवाच-
यदि प्रसन्नो देवेश स्थातव्यमिह नित्यशः |
गोतमेश इति ख्यातो भक्तानामभयप्रदः ।१९।॥
गङ्ाद्वारं प्रभवतु नित्यं गोद्वारतः. प्रभो ।
उपवीतं त्वदीये तु लिङ्गे भूयाद् युगे युगे ॥२०॥
सूत उवच--
तथेत्युक्त्वा तु भगवान् गोतमेशोऽभवद्निभुः ।
भुक्तिमुक्तिप्रद: शम्भुः सर्वदः सवंजन्तुषु ॥२१॥
वायुरुवाच --
एवं स भगवान् रुद्रो गोतमेन महात्मना ।
स्वर्ग पृथिव्यां पाताले स्थिरः स्थाणुः कृतो मुने ॥२२॥
गोद्ठारे संस्थितस्तेन हेतुना जगतां पत्तिः।
भुक्तिमुक्तिप्रद: श्रीमान् सर्वपापप्रणाशनः ॥२३॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ७२ ]
तत्र सा कामघेनुएच जगामामितविक्रमा ।
सस्मार गोतमेझं तं गोद्वारे मुनिसत्तम ॥२४॥
स्तांन च पयसा चक्र शङ्करस्य महात्मनः |
कृतस्तानोऽथ भगवान् वरं तस्ये ददौ विभुः ॥२५॥
दाषंदं लिङ्गमास्थाय प्रसन्नात्मा जगद्गुरुः ।
भक्तानां वरदः राम्भुविरेषेण कलो युगे ॥२६॥
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नानं कृत्वा च पितृतर्पणम् ।
श्राद्धं कृत्वा द्विजातिभ्यः कपिलां यः प्रयच्छति ॥२७॥
सप्तजन्म भवेद् राजा वदान्यी जनवल्लभः ।
रुक्मं च रनक्तिकामात्रं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ॥२८॥
तदक्षयं भवेत्तस्य वसेच्च शिवसन्निधौ |
वस्त्रमन्नं फल मृलमुपाचत्कम्बलादिकस् ॥२९॥
'दत्वा नरो भवेत्पृतो धनाढयोऽतिथिवल्लभः |
अस्थिक्षेपं तु यः कुर्यात् तस्मिन् तोये समाहितः ॥३०॥
. च तावन्नरकं यान्ति तस्य ते मृतपुवंजाः ।
यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोये निमज्जति ॥३१॥
तावदूवर्ष॑सह्ाण विष्णुलोकं न मुञ्चति।
तन्निजंरभवे तोये अस्थिरस्य पतिष्यति ॥३२॥
दुषत्त्वं च भवेदस्थि गङ्गातोयाधिकं यतः |
स याति परमं स्थानं संगरस्यं सुता यथा ॥३३॥
अस्थिक्षेपालये तस्मिन् देवरूपधरो भवेत्।
` पृथिव्यामवतीर्णोऽसौ राजा भवति धार्मिकः ॥३४।
आयुष्मान् पुत्रवान् श्रीमान रूपवान् शीळवानपि ।
कुछीनो ज्ञानवान् दाता पूज्यो नीर्क सदा सुखी ॥३५॥
पञ्चामृतेन यः स्नानं कारयेद् गौतमेइवरम् ।
तीर्थतोयेस्तथा चान्येगंत्धपुष्पेमंनो रमे: ॥३६॥
भृपदीपेरच नेवेद्यर्गतिर्वाद्यैरनेकशः ।
भीति यः कुरुते शम्भो नृपताबिव यः पुमान् ॥३७॥
सदा स रो मत रमते स्वर्ग विमानेनाकंवचंसा ।
तः श्रीमान् द्वितीय इव भास्करम् (रः) ॥३८॥
करोति भूमिरियं ब्रह्मन् इह कर्म शुभाशुभम् ।
जयो, *पोद्दाद' प ज्रेल्म-फकमचनुते-1| ३९॥
[ ७२ ]
न पिता बन्धुजननीकभ्रातुपुत्रसुहृत्प्रियाः ।
सुखदुःखस्य भोक्तारः स्वयं भुङ्क्तेऽवशः पुमान् ॥४०॥
धनभागी बन्धुवगं: सुखभागी धने सति।
न परत्रेह भागोऽस्ति कस्यचित् पुण्यपापयोः ॥४१॥
मम पुत्रः सुहुद् भ्राता पिता माता प्रिया धनम् ।
वक्तीति च नरो जीवन् मृत एकोऽपि गच्छति ॥४२॥
हाहेति बान्धवा जन्तुं परिवारय मृतं पुरः।
रुदन्ति स्वा्थंतस्तत्र तस्य हेतोनं ते पुनः ॥४३॥
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितो।
विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥४४॥
यथा नटो बहुविधवंर्णयत्यात्मनो वपुः।
नानारूपाणि कुर्वाणस्तथात्मा कमंजां तनुम् ॥४५॥
काणः कुग्जोऽथ पङ्गुषच दन्तुरो बधिरस्तथा ।
अन्धो मूकशच विकलो अपस्मारी दरिट्रकः ॥४६॥
'षण्डोऽय वामनः कुष्ठी क्षयरोगान्वितो बहु ।
सदा दुःखी सशोकशच पराधीनो मलिम्लुचः॥४७॥
प्रेतरूप इवाभाति पृथिव्यां बहुदुःखितः ।
सदा चौरश्च पिशुनः परदारोपसेवकः ॥४८॥
परनिन्दारतः पापः परविघ्नेन तोषितः।
न्यासहर्ता कृतघ्नश्च कूटसाक्षी सदाऽनृती ॥४९॥
बकवृत्तिमंनुष्येषु जायते पापकमंतः ।
पुण्यकर्मफलं ब्रह्मन् कथयामि तवानघ ॥५०॥
स्वगंप्रान्ते यतो जन्म शेषपुण्येन जायते।
महति वर्णानां सदाचारे समुन्नते ॥५१॥
दोर्घायुद्च श्रिया युक्तो खूपवांश्च गुणाधिकः ।
सदा भोगी सुखी चेव जगत्पूज्यो बहुप्रजः ॥५२॥
घनधान्यसमायुक्तो व्याधिहीनश्च कीर्तिमान् ।
उपजीव्यश्च बन्धूनां दीनानां च संदा भुवि ॥५२॥
विद्वाननीचः सुमतिः, सर्वभूतहिते रतः। |
परवृद्धया सदा हुष्टः कृतज्ञो धामिकः शुचि: ॥५४॥
निजमागंरतो नित्यं सदा शास्त्रार्थेचिन्तकः ।
इष्टापृत्तरतो नित्यं न्यायागतधनस्तथा ॥५५॥
द्रष्टव्य मनु० मु०४ इलो० २४१
-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ७४ ]
पितुदेवातिथीनां च प्रीतिदः सत्यवाक् ( ग् ) यमी ।
यं यं प्रार्थयते कामं तं तं प्राप्नोति निश्चयम् ॥५६॥
भूतग्रहभयं नष्येत् चौराग्न्यादिभयं तथा |
पुर्वोक्तगुणसम्पन्नो देवो भूत्वा चिरं दिवि ॥५७॥
इहलोके सुखं प्राप्य पुनदंवः पुनर्नरः ।
मुक्तिमा ततो याति शुभकमंप्रभावत्तः ॥५८॥
नास्तिका दाम्भिकाः क्रूराः शोकव्याधिदरिद्रकाः |
पतन्ति नरकेष्वेव जायन्ते कृमियोनिषु ॥५९॥
यथा सती स्वभर्तारं परलोकेऽधिगच्छति।
तथा मनुष्यं प्रक्ृतिरनुयाति युगे युगे ॥६०॥
इहलोके परे लोके भुज्यते कमणः फलस।
अर्थभागी भवेद् बन्धुः पापभागी न कश्चन ॥६१॥
एवं विचिन्त्य यो धीमान् पुण्यमागे प्रवर्तते ।
स विधूयेह पापानि स्वगंमार्ग स (च) गच्छति ॥६२॥
इति ज्ञात्वा तु यो विष्णुं शङ्कर वाऽचंयेन्नरः ।
इष्टापु्तंशतं तेन कृतं स्यात् प्रतिवासरम् ॥६३॥
गोद्वारे गोतमेशं च सर्वकामफलप्रदम् ।
समभ्यच्य नरो याति शङ्करस्यालयं प्रति ॥६४॥
दष्ट्वा ब्रह्मगिरेः शृङ्गं हष्ट्वा देवं च त्र्यम्बकम् ।
महापापविनिमु'क्तः सिंहस्थे च विशेषतः ॥६५॥
अबु दे गौतमं दुष्ट्वा सिंहस्थे च ब॒हस्पत्तौ ।
गोतम्यां द्रादशगुणममायां सोमवासरे ॥६६॥
म भौमवारेण दशें सर्वाष्टकेषु च |
त्फ समवाप्नोति दृष्ट्या च गौतमेश्वरम् ॥६७॥
भूमि भित्त्वा कुशाग्रेण गौतमेन महेश्वर: ।
आविःकृतो महीपुत्रो वारेण तु महत्फलम् ॥६८॥।
वायुरुवाच
कामघेनुस्तमामन्त्रय गोतमेशं जगत्रभुस् ।
उज्जयिन्यां ययो ब्रह्मन् शिवलिङ्गानि पद्यन्ती ॥६९॥
4 इद कोतंयेच्छम्मोश्चंरित्रं गौतमस्य च।
सवतीर्थफलं तस्य सरवंदानफलं भवेत् ॥७०॥
छे द्रष्टव्य शिदुपाळवघ प्रथम सर्ग इलो० ७
CC-0. Jangamwadi Math Collection. कि by eGangotri
[ ७५ ]
व्याधितो मुच्यते रोगी निधंनो घनमाप्नुयात् ।
अपुत्रो लभते पुत्रान् राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात् ॥७१॥
विद्यार्थी लभते विद्यां सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।
देहान्ते परमं स्थानं स गच्छेन्नात्र संशयः ॥७२॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये गोतमेश्वरमाहात्म्यं
नाम सप्तदशो&्याय: ॥१७॥
अथाष्टादशो5ध्याय!
वायुरुवांच--
ततो जगाम सा घेतुरवन्तीं प्रथितां भुवि।
विस्तारयन्ती लिङ्गानि तस्मिन् देशे समन्ततः ॥ १॥
रन्तिदेवस्य नृपतेः कोत्तिभूता महीतले ।
तावच्चमंण्वतीं प्राप्य ययो तोयं यहच्छया॥ २॥
यत्र स्नात्वा नरा यान्ति वेकुण्ठसदनं ज्वलत् |
न तीर्थेने तपोदानेनं ब्रतेराप्यते नृभिः॥ ३॥
या गतिः प्राप्यते तस्यां स्नानमात्रेण सत्वरम् ।
तामतीत्य नदीं घेनुरुञ्जयिन्यां जगाम ह ॥४॥
तं च दुष्ट्वा महाकालं सवंदेवमयं विभुम् ।
पयसा स्नापयित्वा तं देवं च वृषभध्वजस् ॥ ५॥
'ुक्तिमुक्तिप्रदातारं कामदं त्रिपुरान्तकम् ।
पञ्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ६॥
कपालखट्वाङ्गधरं जटामुकुटभूषितम् ।
भस्मास्थिव्यालशोभाढ्यं सेवितं सनकादिमिः ॥७॥
महाकालं च संस्मृत्य वभ्रामोच्चेरितस्ततः।
लिङ्गानि सं (सम)भवंस्तत्र शतशोश्थ सह्नशः ॥ ८॥
ब्रह्माद्याः सकला देवा वासुदेवस्य मूर्तयः।
विनायकास्तथा रुद्रा ब्रह्मन् देव्यस्तथाऽवसन् ॥ ९॥
हरसिद्धिप्रभृतयः क्षेत्रपालाः समन्ततः ।
शक्तिभेदः कुमारेण कृतस्तत्र महात्मना ॥१०॥
तीर्थानां च तथा षष्टिरासीत्तत्राधिकाष्टमिः |
सरितस्तत्र सम्भूता निवसन्ति समन्ततः ॥११॥
निरायासेन भवति मुक्तियंत्र नुणां भुवि।॥
मरणं स्वेच्छया यत्र मोक्षमार्गो न दूरतः॥१२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
sr sr hr ९ 1 NOS ASI SD
eS Se A की SES SCH SS SIS ना? रोग दी कक
[ ७६ |
कीचकोऽपि मृतो यत्र मुर्कित याति विर्शाङ्कूतः ।
विना दानेन तपसा नियमेन ब्रते च ॥१३॥
विना तीर्थेन यज्ञेन शुभेन स्वेन कर्मणा।
हेलया प्राप्यते मुक्तिरुषित्वा यत्र निर्चितस् ॥१४॥
असंस्कृतः संस्कृतो वा विधिनाऽविधिना तथा |
यस्यां देहात्ययं प्राप्य न शरीरं पुनर्लभेत् ॥१५॥
अज्ञानी ज्ञानवान् वापि मुक्तो भवति निर्चितम् ।
मरणादुज्जयिन्यां च विना नास्तिकवञ्चकात् ॥१६॥
भावेनान्येन दुहितुराइलेषो जायते यथा।
तथा कान्तस्य कान्तायास्तस्माद् भावो हि कारणम ।। १७।
धर्मे तपसि सत्ये च तीर्थे दाने तथा श्रृते।
मरणे च यथा भावस्तथा सिद्धिनं संशयम् ॥१८॥
वासं करोति यस्तत्र मतिपूर्वं सुनिश्चयः ।
यथा तथा मृत्तस्तस्यां मुक्ति याति विनिश्चित्तम ॥१९॥
. मूर्खो वा पण्डितो वापि पापीयानथ पुण्यकृत् ।
नरो नायुंत्तमो हीनो मृतस्तत्रामृतं लभेत् ॥२०॥
तस्यामवन्त्यां सुरभी महाकालं विलोक्य च।
तमापुच्छ्यागमच्छीघ्रं क्षेत्रं चामरकण्टकम् ॥२१॥
तस्मिन् मार्गे तु लिङ्गानि विनिवेष्ट्य समन्ततः ।
प्राप्य रेवां च तत्राप: पीत्वौंकारं ददश ह॥२२॥
पयसा स्नापयित्वा तमोड्कारं सुरभी तदा।
निवेश्य तत्र लिङ्गानि शङ्कुरस्य सहस्रः ॥२३॥।
' नमस्कृत्य तर्थोकारं शङ्करं जगतः प्रभुस्।
संस्थाप्य देवतास्तत्र ब्रह्माद्या ऋषयस्तथा ॥२४॥
म महीं उल सशेलवनसागराम् ।
लिङ्गपुर्णा विघ गोलोक सा जगाम ह ॥२५॥
इति ते कथितं सवं लिद्धानामुद्भवं भुवि।
[ सुत उवाच ]--
कलो प्राप्ते विशेषेण हषन्मूतिषु देवताः ॥२६॥
. जाराध्याश्च नृणां ब्रह्मन सर्वकामफलप्रदाः ।
इतादिषु पुरा देवो वासुदेवो जगत्पतिः ।।२७॥
झै द्र्ष्टब्य संगीतराज र् |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ७७ ]
निराकारोऽपि . भूभारमवतीय॑ च संहत: ।
अवतारं न कुरुते कलावाचारवजिते ॥२८॥
बुद्धरूपं समास्थाय योगमाग व्यवस्थितः |
कृतादिषु चतुष्वेव य आचारो बुघेः स्मृतः॥२९॥
शंस तं मे समीर त्वं वर्णानामनुपूर्वः ।
वायुरुवाच
ढ्वापरान्त पुरा इष्ट्वा वासुदेवो जगत्पतिः ॥३०॥
प्राप्तं कलियुगं हष्ट्वा पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
[ भगवानुवाच ]--
नातः परं महासत्त्वा [:] स्थातव्यं वे महीतल ॥३१॥
न शक्यते कलो प्राप्ते राज्यं कतु भवादुशेः ।
उपायो नास्ति वे सौम्या [:] स्वर्गति प्रति नान्यतः ॥३२॥
भवन्तस्त्वरिता यान्तु बिलम्बो चात्र युज्यते ।
गोत्रहत्याभिभूतानां तथा भ्र णादिहत्यया ॥३३॥
हतास्ते न्यायतो दुष्टास्तथेवान्ये महत्तराः।
गच्छध्वमचलं यूयं हिमाद्रि द्रोपदीयृताः ॥३४॥
तमद्रिमवगाह्याथ गमिष्यथ परां गतिम्।
वायुरुवाच
तथेत्युक्त्वा गतेष्वेव पाण्डवेषु महात्मसु ।
स्थिरो द्वारावती कृष्णः संस्मरन् जगतीप्रभुः॥३५॥
स्मृता तेनाथ वसुधा गोभूंत्वाविरभून्मुने ।
' प्रणम्य देवकीपुत्रं तमुवाचाथ मेदिनी ॥३६॥
पृथ्वी उवाच--
सर्वंसहा ह्यहं विष्णो त्वत्कृता दुष्टशासनात्।
भगवानुवाच
कृतादिषु त्रिष्वपि ते न भारो विद्यते तथा ॥२७॥
भविष्यति कलो तद्वच् महाभारोऽतिदुःसहः ।
कृतादिषु यथा देवि वर्तन्ते दिवि देवताः ॥३८१
तथा भुवि समाहता यज्चि(ज्व)भिमु निपुङ्गवाः ।
नुपा द्विजातिमुख्याइच यथा भूवि तथा दिवि ॥३९॥
` चतन्ते स्वेच्छया देवि द्योभूम्योर्नान्तरं क्वचित् |
ब्राह्मणो वेदमार्गेण सर्वभूतहिते रतः ॥४०॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ७८ ]
सदाचारस्तपस्वी च क्षमावाननसूयक: ।
यतेन्द्रियस्तत्त्ववेत्ता देवतातिथिपूजकः ॥४१॥
पञ्त्चयज्ञरतो नित्यं न्यायागतधनस्तथा ।
सदा पितुमनुष्याणां तुप्तिदः सत्यवाक् शुचिः॥४२॥
इष्टापुतेरतो नित्यं गुरुभक्तः सदा शुभे |
एतेरेव गुणेयुँक्तः क्षत्रियो वेश्य एव च ॥४३॥
निषेकाद्याः इमशानान्तास्तेषां चेव पृथक् क्रियाः ।
्रह्मचये गृहस्थे वे वानप्रस्थे यतित्रते॥४४।
ब्रह्मक्षत्रविशः सर्वे वर्तन्ते चानुपूर्वशः ।
चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता ब्राह्माणानां युगे युगे ॥४५॥
क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वावेको वेश्यशूद्रयोः ।
ब्राह्मणीं क्षत्रियां वेश्यां परिणेत (णयेद्) द्विजो यत: ।४६॥
क्षत्रिय: क्षत्रियां वेश्यां वेश्यः शुद्रश्च शूद्वजास् ।
वेदस्मृतिपुराणेषु वत्त॑न्ते ब्राह्मणास्तथा ॥४७॥
शूद्राणां द्विजशुश्रूषा वेश्यानां क्रथविक्रयः ।
प्रधानं क्षत्रियाणां च प्रजानां परिपालनस् ॥४८॥
कुसीदे कृषिवाणिज्यं पशुपाल्यं विशः स्मृतस्।
स्ववर्णाश्नमधमंषु वतन्ते तेऽतिधामिकाः ॥४९॥
तपो विप्राचंतपरः स्तर्गमार्गाविरोधकः।
वर्णानां ब्राह्मणाः श्रेस्ठास्तेषां पूज्यो यतिः स्मृतः ॥५०॥
यतेः पुज्यो न कोऽप्यस्ति तस्मात् पुज्यो यतिः स्मृतः ।
येषां ` पुजनमात्रेण पूजिताः सवंदेवत्ता: ॥५१॥
वासुदेवस्य द्वे मूर्ती चरं चाचरमेव च।
चरं सन्यासिनां रूपमचर प्रतिमादिकस् ॥५२॥
ुगत्रयेष्वतो 'भूमेः कामवर्षी च तोयदः।
बहुसस्या तथा त्वं वे बहुदुग्धाइच धेनवः ॥५३॥
सदाफला र भूमिरुहः शुभमन्यत् प्रवत्तंते ।
श् नुणामायुः सत्र हृश्यते ॥५४॥
हु बह्वायूषि महान्ति च।
नाकाळ मरणं तेषु न जरारोगजं भयम् ॥५५॥
व्यक्तिक्रमान्न मरणं जायते च जगत्त्रये ।
०० ग वप्राः "जरखवेसरु-वतते, बर्वातित ५६॥
[ ७९ ]
महापापीपपापेषु जायते न मतिन्'णाम् |
कथञ्चित् पापसम्पर्कात् प्रायरिचित्तं चरन्त्यतः ॥५७।।
पुण्या लघीयसा ये तु वोढव्यास्ते त्वयाऽनघे ।
दुराचाराश्च ये तत्र अवतीय मया हताः ॥५८॥
अवतारो न मे ग्राह्यः कली प्राप्ते च मेदिनि |
दुराचाराश्च मनुजा भविष्यन्ति सदा भृवि॥५९॥
अतो हृषन्मये खूपेरवतीर्णा दिवौकसः |
गोभिविप्रेश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः ॥६०॥
अछुन्धेर्दानशीलेश्च स्थिरा त्व॑ भव मेदिनि ।
यः कञ्चिद् विशतौ भागे सन्मार्गेषु प्रवतंते ॥६१॥
स वोढव्यच्चिरं देवि किमन्ये: पापकर्मभिः |
कलो प्राप्ते च मनुजाः सदा लोभेन पुरिताः ॥६२॥
निधीच्छवो भविष्यन्ति जराभयविमुक्तये।
निधी: पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ ॥६३॥ .
मुकुन्दनन्दनो (कुन्दनौ) नीलशङ्घखर्वा अनुक्रमात् ।
सत्त्वाश्रितो महापद्म स्थिरश्च कुलमण्डनः ॥६४॥
रतिस्तस्य भवे[त्] तीर्थं यतिस्त्रेतारिनकमंसु ।
तामसो मकरश्चेव नान्यं गच्छति तत्सुखम् ॥६५॥
शस्त्रप्रियोद्यमकरो धनार्थं मृत्युमीहकः।
तमोगुणः कच्छपोऽपि स चेकपृरुषं वसेत् ॥६६॥
कमं संहरते चेव विश्वासो नेव कुत्रचित्।
रजोगुणो मुकुन्दोऽपि भोगवृत्त्यादितुष्टिकृत् ।६७॥
दाता कुटिलमल्लादिविटेष्वेव न साधुषु |
रजःसत्त्वमयो नन्दः स्थिरशचासप्तप्रुषः ॥६८॥
मानकुन्च कुलाधारो बहुभार्योऽतिमानङृत् ।
तमः सत्त्वमयो नीरस्तिष्ठत्ति पुरुषत्रयम् ॥६९॥
भोगारामतडागादिचेत्यकूपेषु यो रतः।
रजस्तमोमयः शङ्खः कृपणश्चेकभुक् ( ग् ) रहः ॥७०॥
वञ्चकः स्वसुतानन्यानन्मृतो मुञ्चति कष्टतः।
निघंयोऽष्टौ समाख्यातास्तेषां श्रीरधिदेवत्ता ॥७१॥
विशेषेण कलौ शङ्कनिधिराश्र(श्री)ते नरेः।
पद्मिनी चित्रिणी जात्या हस्तिनी शद्धिनीति च ॥७२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ८० |
चतुविधा: स्त्रियः प्रोक्ता गुणतो रूपत्तस्तथा।
विशेषेण कली प्राप्ते शङ्किनी जायते भुवि ॥७३॥
पद्मिनी पद्मवद्गत्धा चित्ररूपाणि(हि) चित्रिणी ।
हस्तिनी हस्तिवद्देहा क्षारगन्धा च शङ्चिनी ॥७४॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वेस्यः शूद्रो युगचतुष्टयस् ।
क्रमादतः कलो प्राप्ते क्वचित् शद्रा इव हिजा: ॥७५॥
कलौ प्राप्ते मया देवि क्ष्णद्वेपायनेन च।
ब्राह्मणाद्यारच चत्वारः पृथक् केचिन्निवेशिताः ।।७६॥
ज्ञातिबन्धः कृतोऽमीषां वणंसङ्करजाद् भयात् |
विवाह्या ब्राह्मणी विप्रे: क्षत्रिया क्षत्रियेण च ॥७७॥
वेश्यां वैश्येन वोढव्या शूद्री शूद्रेण चेव हि।
' यत्र तत्र न भोक्तव्यं अनिन्द्यामन्त्रणाहते ॥७८॥ _
जातीयेषु . गृहेष्वेव भुञ्जन् दोषेनं लिप्यते ।
न मांसभृक्(ग)भवेद् विप्रो नाज्ञातं भक्षयेत् ववचित् ॥७९॥
दीक्षितो ब्रह्मसूत्री च यष्टिमान् सकमण्डलुः ।
सदाचारः कलियुगे तेनेयं जगती धृता ॥८०॥
कलो नृपतयः सर्वे व्यवहारमया यतः।
जिताश्चोरेः सदा भूपाः प्रजापीडनतत्पराः ॥८१॥
लुब्धाइव क्र रमतयो मदोन्मत्ता विवेकिनः | |
कुपात्रत्यागिनः सर्व सन्मागंनिरताः क्वचित् ॥८२॥
इष्टापूर्तादिकं कमं न जानन्ति विर्कामण: ।
कामादिविषयासक्ता भविष्यन्ति कलो युगे ॥८२॥
तथा क्षत्रविशदचव भविष्यन्ति च द्रवत् ।
ब्रह्मचारिप्रभृतिषु स्ताश्रमेषु चतुष्वपि ॥८४॥
मोहाद् गृहस्थनाम्नेव भविष्यन्ति न धमंतः ।
यथा वर्णाश्च चत्त्वारः कृताद्याइच तथा युगाः ॥८५॥
अतः शूद्रः कलियुगः शूद्वाचारा द्विजातयः ।
. बहूना जन्मनामत्ते स्वधमंविषयेषु च ॥८६॥
रात प्राप्येह कष्टेन मोक्षधर्मे प्रवतंयेत् ।
योबने पलितः सवं अकालमरणं कलो । ।८७॥
न शास्त्रगामिनो वर्णा न स्वमार्गेषु गामिनः ।
CC-0. 'उत्पथे गमनं ०० ०५अभिहत्रकडिणएमिव ॥८८॥
। ८१ ]
न माता न गुरुस्तेषां न पिताऽन्यो न देवता ।
वेदस्मृतिपुराणानि न धर्मो [ऽ] धर्मकीर्तन(स्) ॥८९॥
पाषण्डिनो विकमंस्थाः परदारोपसेवकाः |
महापापोपपापेश्च युक्ताश्चौराइच नाम ते ॥९०॥
धृतभार्यान् कलियुगे दृष्ट्या प्रीतो भविष्यति |
कलो स्वल्पजला मेघा अल्पपुष्पफलद्रुमाः ॥९१॥
स्वल्पक्षीरास्तथा गावः स्वल्पसस्या च मेदिनी |
चार्यो द्वादशमे वर्षे बहुपुत्राल्पपुत्रकाः ॥९२॥
मकरादिभयं तत्र दुभिक्षरवादिचौरजस्। `
तापत्रयभयं नित्यमकालमरणाद् भयम् ॥९३॥
श्रुतिस्मृतिभवा मार्गाः सरिदोघाः शुचाविव |
हष्टाहष्टा भविष्यन्ति मयि बोद्धत्वमागते ॥९४॥
शूद्रः कलियुगो नाम विलोक्यावनिमण्डलम् |
दुराचारांस्च मनुजान् हर्ष प्राप्य मुहुमु हुः ॥५९॥
आधिक्यं स्त्रीषु शूद्रेषु चकार वसुधे सदा।
तत्र त्वया च रक्षीया (रक्षणीया)सदाचारा द्विजातयः ॥९६॥
इष्टापृतरता वेदशास्त्रज्ञाः सत्यवादिनः |
त्यागिनोऽछुब्धकाइचेच गावो नार्यः पतिव्रताः ॥९७॥
आर्त्ता्ते मुदिते हुष्टा प्रोषिते मलिना कृुशा।
आयान्तीं पतिसंयुक्तां विमानस्थां सतीं किल ।
ूर्यस्त्यजति तन्मागं भयान्मण्डलमेदतः ।।९८।।
धृतस्त्रो पत्तिमन्वेति मृतं चास्मिन् कलो युगे।
सापि तारयते कान्तं युगेष्वन्येषु किम्पुनः ।९९।।
धृतायाइच सुतः शद्धे पिण्डक्षेत्राधिपाय च |
दद्यात् पुवं ततस्तस्य पित्रादेरनुपुवंशः ॥१००॥
अन्येषामपि पापानां कलो प्राप्ते नृणां भुवि।
विशुद्धिर्दानतीर्थेत . मृग्वरत्यनशनाम्बुभिः ॥१०१॥
संग्रामे गोगृहे वापि सर्वपापेः प्रमुच्यते।
कलौ पापमतिर्जेन्तुः प्रायश्चित कथं चरेत् ॥१०२॥
तत्पुरर्चरणं दानं तीर्थं चा्तेऽग्निसेवनस् ।
न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥१०३॥
श्राद्धकृत्सत्प्रवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ।
अस्मिन कलियुगे प्राप्ते बहवः पापकारिणः ॥१०४॥ `
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
)
[ ८२ ]
ययु च बहुष्वेको घामिको विद्यते क्वचित् |
. तस्यैकस्य त्वया रक्षा कतँव्या चैव मेदिनि ॥१०५॥
रत्नगर्भेति ते नाम सत्यं भवतु निश्चितम्।
स वोढ़व्यर्चिरं देवि मद्भक्तो घामिकः शुचि: ॥१०६॥
कलिना क्र रमतिना क्लेशितं धामिकं परम् ।
रक्ष रक्ष सदा तस्मात् पापाद्गङ्गेच मानवम् ॥१०७॥
ईहग्विधेन भूमे त्वं धारयसे पुण्यकमंणा ।
रक्षेत च प्रयत्नेन किमन्ये रक्षितेस्त्वया ।१०८॥
कलेरन्यत्र न भयं विद्यते धामिके नरे।
तस्मात् त्राहि नरं शीघ्रं चण्डीन्द्रं महिषादिव ॥१०९॥
इति श्रृत्वा मही देवी श्रीकृष्णस्य च तद्वचः ।
तथेत्युक्त्वा प्रणम्यैनं जगामादशनं मुने ॥११०॥
वायु रुवाच--
इत्थं लघीयसी कत्त मवतेरुमहीतले ।
ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः पावंत्या वचनान्मुने ॥१११॥
ग्रामे ग्रामे तथा तीर्थे जम्बुद्वीपे कलौ युगे ।
हषन्मूत विधायाशु लोकानां हितकाम्यया ॥११२॥
य इद कोतंयेद विप्रो देवानामग्रतो मुने।
र प्राथेयते कामं तं तं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥११३॥
पारायण पुराणस्य कुर्यादभ्यथ्यँ देवता: ।
विद्याइचतुर्दश फलं राजसूयफलं मेत् ॥११४॥
तापत्रयविनिमु'क्तः प्रहृष्टः पुत्रपौत्रकैः ।
विद्याचारघनायुभिभंवेदच्छिन्नसन्ततिः ॥११५॥
ग्रहपीडा न तस्यास्ति नार्निचौरनृपाद् भयम् ।
रक्षोभूतपिशाचादिरोगशोक न चाप्नुयात् ॥ ११६
महापापोपपाप च वाड्मन:कमभिः कृतम् ।
तत्व विलयं याति तमःूर्योदये यथा ॥११७॥
अभिमानी कृतघ्नोऽपि निन्दको दाम्भिकोऽशुचिः |
इपणोऽसूयकः कामी निद्रातन्द्रासमन्वितः ॥११८॥
' + इद कोतयेज्जह्यादैनसोऽहिरिव त्वचम्।
देवाः संसाराञ्धि विलङ्घ्य च ॥११९॥
थेन केनापि कामेन पुराणं कीतंयेद् ` द्विजः।
CC-0. मासात्युमानास्मिल्लमेदु Mat हन. ताइ, फलमु २० ॥
[ ८३ ]
इद सद्वाचकाद ब्रह्मन् श्रृत्वा भक्तिसमन्वित्तः।
नियमस्थः शुचिः श्रोता श्यृण्वन् स फलमङ्नुते ॥१२१॥
अप्सरोगणसङ्कीण विमानं लभते महत्।
प्रहृष्टः स तु देवश्च दिवं याति न संशयः ॥१२२॥
दिव्यमाल्याम्वरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः ।
दिव्या ङ्गनादिभूषाढ्यो वाचस्पतिरिवापरः॥ १२३॥
दिव्यं विमानमारुह्य चरेन्नित्यं जगत्त्रये ।
चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैहयैयंक्त मनोजवेः ॥१२४॥
सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्राकारमखैः गुभै: ।
मेखलानां निनादेन नपुराणां च निःस्वनेः ॥१२५॥
अङ्कु परमनारीणां सुखसुप्तो विबुध्यते |
भुक्त्वा भोगान् यथा बाष्पो मुक्तिमापेकलिङ्गकात् ॥१२६॥
तस्माच्चतुराश्रमिणामप्यस्मिन्नधिकारिता ` ।
कि बहूक्तेन सर्वेष्टदायिनि त्वं (न्यत्र) न संशयः ॥१२७॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये वायुनारदसंवादे
द अष्टादशोऽष्यायः ।।१८॥।
| अथ एकोनविंशोऽध्यायः
नारद उचाच-- |
वाष्पस्य चान्वयं ब्रृहि द्विजाग्रूयस्याथ तस्य च।
केन पुण्यप्रभावेण शङ्कुरश्चाकरोत् कपास ॥ १॥
संवा च कीहशी तस्य कथयस्व यथायथम् ।
कि जप्तं केन विधिना पूजितं च द्विजन्मना ॥ २॥
सन्देहोऽस्त्यत्र मे वायो यथावदनुवणंय ।
एकलिङ्गस्य भक्तस्य वृत्तान्तं वेत्सि नापरः ॥ ३॥
तत्सवं कथ्यतां वायो तस्य चोत्पत्तिपुर्वंकम् ।
सन्ततिस्तस्य भूपस्य कोहगासीन्महात्मनः ॥ ४॥
वायुरुवाच--
वक्ष्ममाणं यथा ब्रह्मच सावधानतया श्वणु।
धन्योऽसि कृत्तकृत्योषसि सवंज्ञोसि विशेषतः ॥ ५॥
जानन्तप्यथ मां प्रष्टुमुद्युक्तोऽसि यथाञ्ज्ञवत् ।
लोकोपकारकं प्रहतं न केनापि कृतं पुरा।
दुलेभ॑ त्रिषु लोकेषु तच्छुणुष्व वदाम्यहम् ॥ ६॥
Jang
amwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ८४ ]
कलावाराधनफलमेकलिङ्गाच्च लब्धवान् |
तस्य चारित्रमाकण्यं प्राप्नुयात् परमां गतिम् ॥ ७॥
मेदपाटस्य मध्ये यच्चित्रकूटस्य . सन्निधो |
अथानन्दपुर नाम पत्त महदद्भुतम्
तत्रासीच्छिवशर्माख्यो ब्राह्मणो वेदपारगः | कर
स्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा याज्ञिकों धामिक: शुचि: ॥९॥
पुत्रपौत्रादिकेयुक्त: प्रजावान् पशुमान् गृही |
अतिथीनागतान्नित्यं भोजनावसरे तत: ॥१|
अन्नाछा(च्छा)दनद्रव्येण वाण्या चापि तु तोषयन् ।
एकलिङ्गस्य च धिया पश्यन् सर्वानपुजयत् ॥११॥
एवं प्रवतमाने तु चेत्रीयात्राथंमुद्यताः।
ऋषयस्ते समायातास्तद्गृहं प्रति नारद ॥१२॥
अतीथीनागतान् हष्ट्वा पूजयामास भक्तितः ।
तेभ्यश्चाशिषमादाय पृष्टवानिति तान् प्रति ॥१३॥
कुतः समागताः यूयं किचिकीषुं (च कर्तु) मिहेच्छथ ।
इति तस्य वचः श्रृत्वा अथर्वा त्वब्रवीदिदम ॥१४॥
चेत्री यात्रा समायाता एकरिङ्गस्य वार्षिकी |
तस्माद वयं गमिष्याम एकछिङ्गस्य सन्निधौ ॥१०॥
इन्द्राया देवताः सर्वा यक्षगन्धर्वंकिन्नराः।
` ऋषयो मुनिसिद्धाइच तत्रायास्यन्ति वे तदा ॥१६॥
इति तद्वचनं श्रृत्वा शिवशर्माऽप्युवाच तम् ।
मयाऽपि वाषिकी यात्रा क्रियते प्रतिवत्सरम ॥१७॥
इत्युत्का (क्त्वा) सवंसम्भारान् [ रथेसं] स्थाप्य प्रस्थितः । `
तेषां सहैव हर्षेण एकलिङ्गदिहृक्षया ॥१८॥
सपुत्रपोत्रभार्यादिबन्धुभृत्यसम न्वित्तः |
माग चान्ताथिनामन्नं ददन्नित्यं समागतः ॥१९॥
कुटिलाद्यष्टतीथंपु स्नात्वाऽभ्यच्येकलिङ्गकम् |
स्तुत्वा नत्वा तथागत्य नेक्रत्या दिशि संस्थितिम् ॥२०॥
अकरोत्तेच विधिना दिवपालानच्च्यंवास्तुपस् ।
अथा(आथ)वंणस्य पाइवें तु वेदान्तश्रबणादिना ॥२१॥
काळं निगंम्य पदचात्त वेदान्ते मत्तिमादधत् ।
स्ववित्तं भागशः कृत्वा पुत्रेभ्यो व्यभजच्च तत् |
स्वकीयं भागमादाय आथवंण(णा)थंमादरात् ॥२२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ८५ ]
मठं सम्यगथारच्य दीपस्थानं विलोक्य च।
तत्र संस्थाप्य स्वगुरुमथर्वाणं सुत्तापसस् ॥२३॥
तपश्चचार सुमहच्छिवशर्माः्य स हिज: ।
अन्ते संन्यस्य विधिना परं धाम अवाप सः॥२४।॥
अपरे भ्रातरः सर्वे काले कालवशं गताः ।
ततः स बाष्पः सुमहत् पितुरन्त्येष्ट्मादरात् ॥२५॥
कृत्वात्रेव स्थितः पश्चाज्जजाप मनुमुत्तमस् ।
पराप्रासादमन्त्रोऽयं सर्वमन्त्रोत्तमं महत् ॥२६॥
नारद उवाच--
कुतो लब्धो$थ मन्त्रोऽयं ममाचक्ष्व समीरण |
कस्मिन् काले च माहात्म्यं विधानमपि सुव्रत ॥२७॥
मन्त्रस्य देवता काऽत्र स्वरूपमपि ब्रूह्मथ ।
सुत उवाच--
इत्ति नारदवाक्यं तच्छ त्वा वायुरथाब्रवीत् ॥२८॥
हारीतादिति संक्षिप्य पुनः सम्यगथाब्रवीत् ।
क्षणं विचिन्त्य स्वात्मानं हंसरूपं सनातनम् ॥ २९)
हकारेण विशन्तं तं सकारेण विनिगंतम्।
शक्ति च परमानन्दरूपिणी परदेवताम् ॥२०॥
वणंद्वयमयं मन्त्रमोंकारेणेच्दुसंयुतस् ।
सवंदेहेषु जीवोऽयं वत्तंते गुनिसत्तम ॥३१॥
माहात्म्यमपि मन्त्रस्य वणितुं केन शक्यते ।
वेदान्तविज्ञानफलं मन्त्रोऽयं मुनिपूजितः ॥३२॥
मोक्षरूपस्य॒ मन्त्रस्य वणितुं केन शक्यते ।
शिवशक्त्यात्मको मन्त्रो मन्त्रिणां सिद्धिदः क्षणात् ॥२२॥
अनेन ` मन्त्रराजेन साजङ्गत्यासयुतेन च।
वेदागमोक्तविधिना पूजितः सुफलप्रदः ॥२४॥
इति श्रृत्वा वचो वायो नारदः पर्यपृच्छत ।
नारद उवाच--
हारीतः केन विधिना दत्तवान् स द्विजन्मने ॥३५॥
हारीतेन कुतो लब्धो मन्त्रराजः पराभिधः।
एतत्सव॑ च संक्षिप्य कथयस्व समीरण ॥२६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ८६]
वायुरुवाच
. कृदाचिदागतावस्मिन् क्षत्रे नागह्वदाभिधे ।
चैत्रे सूर्योपरागे तु स्थितावेकत्र तो द्विजो ॥३७॥
` हारीतमभिवाद्यब साष्टाङ्गं विनयेन च।
बाष्पः पप्रच्छ भोः स्वामिन् गुरो दीक्षां प्रदेहि मे ॥३८॥
केन मार्गेण जीवोऽयं तत्क्षणाद् ब्रह्मतां ब्रजेत् ।
संशयं छिन्धि मे ब्रह्मन सद्यःप्रत्ययकारकस् ।।३९॥
हारीत उवाच--
भजस्व त्वरया बाष्प एकलिङ्ग महाप्रभुम् ।
ततक्षणान्मोक्ष्यसे दुःखादिहामुत्र न संशयः ।४०॥
नास्य दीक्षाविधानादितिथिवारादिचिन्तनम् ।
चात्र सिंद्धादि द्रष्टव्ये (व्यं) गुवंतुग्रहकाङिक्षकेः ॥४१॥
मन्त्रे तद्देवतायां च तथा मन्त्रप्रदे गुरो।
त्रिषु भक्तिः सदा कार्या सा हि प्रथमसाधनम् ॥४२॥
यस्य मन्त्रे च देवे च गुरो च त्रिषू निश्चला |
न॒ व्यवच्छिद्यते. भक्तिस्तस्य सिद्विरदूरतः ॥४३॥
लक्षमात्रेण जप्तेन मन्त्रसिद्धिभंवेद् ध्रुवम् ।
षोढा न्यासादयो न्यासा नोच्यन्ते ग्रन्थविस्तरात् ।४४।।
षडङ्गावरणाद्ंश्च इन्द्राद्यावरणे: सह् ।
यजन्नाप्नोत देवत्वं देवतावरदानतः ॥४५॥
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ।
तस्येते कथिता ह्यर्थाः प्रकाश्यन्ते महात्मनः ॥४६॥
ततो मे मित्रभूतोऽसि पृच्छसे भक्तितः खलु ।
तवानुग्रहृमुहिश्य वक्ष्याम्यद्येशसन्निघो ॥४७॥
मन्त्रस्यास्य ऋषित्रह्मा जगतीछन्द उच्यते ।
हकारो बीज इत्युक्तः सकारः शक्तिरुच्यते ॥४८॥
बिन्दुना कोलितं सर्वं तेन कीलकमुच्यते ।
भतस्त्वमपि विप्रेन्द्र ऋष्यादीन् स्वकलेवरे ॥४९॥
कर, कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नमस्काराख्यमुद्रया ।
504; मूध्नि हुद्गृह्मपादेषु सर्वाङ्गेषु विभावय ॥५०॥
| षड्दीषंस्वरमेदन पषडङ्गान समाचर।
६४ शवेताइवतरोपनिषत् ६, २३ ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ८७ ]
तारेण पुटितं कृत्वा सर्वाङ्गे व्यापक त्रिधा ।
विरच्य च ततो ध्यायेदद्धंनारी्वर॑ शिवम् ॥५१॥
सर्वाभरणसंयुक्तं सवंदेवनमस्कृतस् ।
दिव्याम्ब र्रगालेपं दिव्यभोगसमन्वितम् ॥५२॥
पानपात्र च चिन्मुद्रां त्रिशूलं पुस्तकं करे: |
बिश्राणं सुप्रसन्नं च भकतानुग्रहकातरस् ॥५३॥
त्रिकोणान्तःसमासीनं चन्द्रसूर्यायुतप्रभम् ।
एवं स्वहृदि सञ्चिन्त्य मूध्नि वा गुरुमात्मनः ॥५४॥
भावयित्वा चिरं कालं मुद्रादशकमाचर |
लिङ्गं योनि च सुरभि त्रिशूलं ज्ञानमेव च ॥५५॥
पुस्तकं पानपात्रं च वनमालां न (च) भात्मकम् (?) | `
नतिमुद्रां च संरच्य मनसा सम्प्रपूजय ॥५६॥
आह्वानाद्यपचारेशच भोजनावसरे ततः।
मन्त्र प्रजप साहस्र ३वासोच्छ्वासविवजितः ॥५७॥
एवं तु वर्षमात्र यः प्रजपेन्तियतः सुधीः ।
दशांशतोऽथ हुत्वेवं व्राह्मणानपि भोजय ॥५८॥
तेभ्यशचाशिषमादाय भुक्ष्ष नेवेद्यमादरात् ।
पुराणश्रवणं पश्चात् कुर्याद् वेदान्तचिन्तनम् ॥५९॥
वायुरुवाच--
इति संशिक्ष्य तं वाष्पं हारीतो मुनिसत्तमः ।
तत्कर्णे कथयामास क्रष्यादिन्यासपुवेकम् ॥६०॥
मन्त्रराजममु ब्रह्मन् सहौंबिन्दुयुतं शेन: ।
सफलं करमादाय तस्य मृध्न्यंथ दत्तवान् ॥६१॥
अन्तह दि नियन्तारं बहिश्च गुरुरूपिणस् ।
उभयत्रकलिद्धाख्यं संस्मृत्य च महषिणा ॥६२॥
आशीर्दत्ताथ बाष्पाय तव यद्यदभीप्सितम् ।
तत्सवी सफलं यातु एकलिङ्गप्रसादतः ॥६३॥
बाष्पशचापि विनीतोऽयं पूजयामास तं गुरुस्।
धूपदीपैश्च नेवेद्य सुमनोभिः सुगन्धिभिः ॥६४॥
पञ्चोपचारमागंण वित्तशाठयविर्वाजतः ।
शुश्रषयाऽय सन्तोष्य मुदं लेमे परं तदा ॥६६॥
यस्य चानुग्रहादेव महर्षे तत्क्षणात् किल |
तस्य॒ चारित्र्यमाहात्म्यं वक्तुं केनेह शक्यते |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ८८ |
इति ते कथितं ब्रह्मन् वाष्पस्याराधनं शुभम् ॥६७॥
नारद उवाच-- |
पञ्चोपचारपूजाँ मे संक्षेपेण समीरण।
वदस्व येन विधिना सवंमङ्गलदा भवेत् ॥६८॥
वायुरुवाच
हारीतेन यथाऽकारि पूजा च शास्त्रवत्मंना।
वाष्पद्ारा समासेन तत्तवाग्र वदाम्यहम् ॥६९॥
अष्टाद्रव्योदभवं गन्धमेकलिङ्गाय चार्पयत् |
अक्षतांस्तण्ड्लान्परचात् कार्मीरयुतमादरात् ॥७०॥
समप्यं पत्रपुष्पाणि धूपदीपो ` विधानतः ।
निवेद्य चाथ नेवेद्यं तदा भक्त्या महामुने ॥७१॥
तोषयामास स गुरु वाष्पो वे द्विजसत्तमः ।
श्रूयतां मुनिश्यादू ळल श्रवणान्मनसः सदा ॥७२॥
सन्तोषमेष्यति सदा नेवेद्यस्य च भक्षणे।
पायसं चाथ संयावं लड़काः पूरिका वटा: ॥७३॥
खण्डमण्डकनामानि क्षोरमोदकमेव च ।
अपूपं पोलिका खाद्यं सोहाली घृतपुरकम् ॥७४॥
सुखापूपकसंज्ञं च मण्डकानि च घारिका।
खण्डवत्तिकमिन्टू रं टूटिरीचकरञ्जकाः ॥७५॥
कपू रनलिका चेव ललत्प्रासिकसंज्ञकस् |
सम्यङ्निष्पन्तरोटी च फेनसंज्ञ च मुमु रम् ॥७६॥
शाल्यन्नं कलमाच्नं च गन्धशालिभवं तथा। 9३
राजान्नं सञ्चसंज्ञं च चक्रोदर्यंभिधं तथा ॥७७॥
कामोदं ३वेतसंज्ञं च षाष्टिकाद्यादिवौदनम् ।
मुद्गदालिकया जातं निस्त्वचासूपमुत्तमम् ॥७८॥
सत्वरिभः केवलेमु'द्गैमंध्यमं सूपमेव च।
कदापि न क्तं तेन वणिना बाष्पधीमता ॥७९॥
तुवरीचणकाद्येष्च सूपाधममुदाहृतम् ।
तद्य (द) त्र न मया हृष्टं तस्य नेवेद्यभाजने ॥॥८०॥
गव्यं घूतं प्रशस्तं स्यात् सद्यः सन्ताप्य निमितस् |
तदेव च घनीभूतमुत्तमोत्तममुच्यते ॥८१॥ |
माहिषं मध्यमं प्रोक्तमजादीनां तथाधमम्।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
>
[ ८९ ]
नानीत॑ तेन विप्रेण उत्तमास्ते न सवंदा ॥८२॥
चतुविधानि शाकानि प्रशस्तानि निवेदने |
ताडिते(त॑) भाजतं चेव रन्धितं बाष्पितं तथा ॥८३॥
झिम्ब्यादिभिः फल: शाकेघु तपाकैरच ताडितम् ।
वर्येः फलघृ तैः पक्वैभेजितं शाकउ(मु)च्यते ॥८४॥
शालिपर्पटकादीनि भर्जितं परिचक्षते ।
वास्तूकपत्रशाकादि रन्धितं परिचक्षते ॥८५॥
कन्दाद्या वाष्पिताः प्रोक्ताः शाकभेदा निवेदने |
तदपि प्रत्यहं हृष्टं भाजने च पृथक् पृथक् ॥८६॥
नानीतं लशुनं शाकं गुरुनेवेद्यकमंणि ।
अतिपववमपक्वं च पुतिदुगंन्धवस्तु (त्) यत् ॥८७॥
संस्कारहीन विरसं रहितं मरिचादिभिः |
पानकानि च तत्रव हृष्टानि मुनिसत्तम ॥८८॥
श्वृणष्वेका ग्रमनसा वक्ष्याम्युद्द शमात्रतः ।
अम्लिकासम्भवं श्रेष्ठमेकभागस्तथाऽस्लिका ॥८२॥
भागत्रयं तु खण्डस्य मारीचस्त्रिशको मत: ।
एलायास्तु तथा भागश्चतुःषष्टः प्रकल्पितः ॥९०॥।
लवणस्य तथा भागः शतांशार्परिकल्पितः |
तथा कपू रसंयुक्तं सुगन्धिसुमनांसि च ॥९१॥
दत्वाऽथ वासयित्वाऽथ अष्टांशेन जलं पुन: |
निक्षिप्य तत्समानीय गुरवे च समपितम्॥९२॥
एवं पानकयोगं तु निम्बुक्यादौ तथा चरेत् ।
अम्लानि यानि वस्तूनि नारंग्यादीनि तेरपि ॥९२॥
द्राक्षाखजू रकादीनां मध्ये चिञ्चादिमिश्चितस् ।
अष्टमेन तु भागेन निम्बुनारद्धक तथा ॥९४॥
कादूले पानसे चेव पानकक्रम एषकः।
तथा शिखरिणी दत्ता तत्प्रकारोऽधुनोच्यते।९५॥
अनम्लं च तथा(दधि)ग्राह्म निञ्जँलं स्फेटयेच्च तत् ।
घनीभूतस्य दध्नश्च भागेकः राकंरा समा ॥९६॥
आम्लिका विशको भागो दुग्धभागर्चतुर्थकः ।
मरिचस्य तथा भागो द्वात्रिशच्चूणितस्य च॥
चतुःषष्टितमो भाग एलायाः परिकल्पितः ॥९७॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ९० ]
सुइलक्षणे धवळे वस्त्र सवंमेतत्तु गालयेत् ।
सुशीत्तळे तथा स्थाने व्यजनेर्वीज्य वासितम् ॥९८॥
शिखरिणीमिति ब्रह्मन् गुरुूपशिवाय वे।
समप्यं च ततः पश्चाद् दध्योदनसमी (मधी)शवरे ।।९९।
निवेदितं सुभक्त्या तच्छुण्वतां सुखदं सदा |
अष्टावरिष्टं दुग्धं स्याच्चतुर्थारावशेषितम् ।।१००॥
दधि स्यान्मधुरं तद्वत् ससितं पित्तहारकस् ।
संधानकानि यहृत्तं तच्च वक्ष्याम्यविस्तरस् ॥१०१॥
नीम्बूकाद्रंकचूतकन्दकदलीकोशातकीककंटी-
धात्रीबिल्वकरीरकेविरचितान्यानन्दसंवृद्धये ।
नानादेशसमुद्भवान्यपि तथा कि वणंयाम्युत्तमा-
व्यन्यान्यादरपूर्वंकाण सततं तस्मे तदा दत्तवान् ॥१०२॥
कपूरवासितं तोयं हिमशीतलनिमंलस् ।
दत्वा पाचार्थमेवं हि ताम्बूलं च ततोऽप॑यत् ॥१०३॥
गुरुभक्त्या च स गुर्हारीतोऽङ्गीकृतः प्रभुः ।
स्तुत्वा च बहुधा भक्त्या ननामाष्टाङ्गवन्दनेः ॥१०४॥
एवं पञ्चोपचारः स बाष्पो द्विजवरस्तुतम् ।
हारीतं च तथा तस्य गुरु तद्गुरुमेव च ॥१०५॥
पुजयामास धर्मात्मा शिवबुद्धया महामुने ।
हारीतोऽपि प्रसन्नात्मा पूजां स्वीकृत्य चात्मवित् ॥१०६॥
शास्त्रे यद्यद् रहस्य स्यात् तत्सर्वं कथितं तदा ।
` ' बाष्पोऽपि विनयेनेव गृहीत्वा शिवम[1]चंयत् ।१०७॥
- इति नारद यत्पृष्टं तत्सवं कथितं मया |
श्रसञ्गात्त पुनरुचात्र मुने कि प्रष्टुमीहसे॥१०८॥
इति श्चीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये बाष्प-
मन्त्रसाघनं नामंकोनविशोऽध्यायः ।॥ १९॥।
अथ विंशोऽध्यायः
नारद उवाच |
तत: किमभवद् वायो बाष्पस्य च विशेषतः |
श्वुण्वतो मे मनस्तुष्टिरुपयाति कुतूहलात् ॥ १॥
भ पेड़ऋतुषु ग्रीष्मादितपसा तोषितस्तदा। |
न च मर्यादा श्रुतवानहमादितः ॥२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digiti?&d by 6 gotri
[ ९१ ]
वायुरुवाच--
सूर्योदयं समारभ्य घटिकादशसंक्रमात् ।
ऋतवः स्युवंसन्ताद्या ह्यहोरात्रं दिने दिने॥ ३॥
वसन्तग्रीष्मवर्षाख्यशरद्हेमन्तशेरिराः |
हेमन्तः शान्तिके प्रोक्तो वसन्तो वश्यकर्मणि ॥ ४॥
शिशिरः स्तम्भने ज्ञेयो विद्वेषे ग्रीष्म ईरितः ।
प्रावृड्च्चाटने ज्ञेयः शरन्मारणकर्मणि ॥ ५॥
आविभूंतोऽथ कल्या परया स सदाशिवः |
उवाच वचनं प्रीत्या बाष्पं तद्गुरुमेव च॥ ६॥
गच्छ बाष्प स्वकं स्थानं चित्रकूटाभिधं परम् |
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रणमंश्च मुहुमुहुः | ७॥
हारीतोऽप्यगमत्स्वगमेकलिङ्गाभ्यनुज्ञया ` ।
अथ बाष्पो गतस्तत्र - चित्रकूटं सरत्नकस् ॥ ८॥
प्राका रतो रणरयुंक्तगोपुराट्ठालमण्डितस् |
चतुर्दारसमोपेतं दिव्यसोपानसंयुत्तस् ॥ ९॥
नानाजनपदाकोणंमापणारामसंवृतस् ।
स्वज्ञात्यामय चोद्वाह्म एकपत्नीव्रतेन च ।१०।।
प्रत्यषटं सोमपायी च ब्राह्मण: सह भूमिपः ।
स्वाश्रमोचितधर्मा ये ज्ञात्वा तान् प्रतिपालयन् ॥११॥
मातृवत्परदारेषु लोष्टवत्परवस्तुि |
पश्यन् सदेकलिङ्गात्मरूपं ध्यायंश्चचार सः ॥१२॥
न्यायागतधनस्तद्वत्प्रजा धर्मेण पालयच्।
चक्रवर्ती च बुभुजे चान्यदेशाधिपानपि॥१२॥
स्वकीयवशमापाद्य स्ववीर्येणेव वीर्यवान्। .
राज्यं चकार सुमहदेकलिङ्गप्रसादजस् ॥१४॥
प्रतिमासमथासाद्य शिवरात्रिदिनें च सः।.
एकलिङ्ग समभ्यर्च्य परेऽहनि तु पारणाम् ॥१५॥
विधाय गुरुणा साकं ब्राह्मणानपि भोजयन् ।
उमामहेश्वराद्याख्ये रिष्टमित्रे: सबन्धुभिः ॥१६॥
ब्रह्मचारिवनस्थेर्च यतिभिः संह भूमिपः |
पञ्चरात्रब्रत॑ कुवंत् ज्ञानवान् प्रतिहारकः ॥१७॥
भूत्वा द्वायंथ देवस्य पारवे तिष्ठति भृत्यवत् ।
सुत्रणरत्नखितयष्टिकां स्वकरे दधत् ॥१८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ९२ ]
स्वमौद्धत्यं विहायाथ विनयेन समन्वित्तः ।
सेवयामास नृपतिः स राज्यं परिपालयन् ॥
स्वपल्निपुत्रभृत्येश्व सामात्यो नृपतिः सदा ॥१९॥
एबं कतिपयेर्वषः कृतं र।ज्यमकण्टकस् ।
` गृहे वेखानसान् धर्मानाचरनु स्थिरमानसः ॥२०॥
राज्यं . दत्वा स्वपुत्राय आथवणमुपागतः |
खचन्द्रदिग्गजाख्ये च वर्षे नागह्वदे मुने ॥२१॥
क्षेत्रे च भुवि विख्याना (ते) स्वगुरोगुंरुदशंनम् ।
चकार स समित्पा[णर््चतुर्थाश्रममाश्रयन् ॥२२॥
परमेष्ठिगुरः पश्चात्तं तथा काममादरात्।
पुष्टः सविनयं पुत्र [:] किमागमनकारणस् ॥२२॥
साम्भ्रतं तव देशे ऽत्र निविघ्नं वर्तते खलु ।
प्रजां सर्वप्रयत्नेन पास्यनिविण्णतो यत्तः ॥२४॥
इति श्रृत्वा मुनेर्वाक्यं बाष्पराज उवाच तम्।
्रश्रयाद् विनयेनेव स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः ॥२५॥
आनन्दबाष्पं मुञ्चन् स॒ ङृताञ्जलिपुटस्तथा ।
बाष्प उवाच-
त्वदीयकृपया ब्रह्मम् सवंतः सुखमस्ति हि ।
राज्यं प्रशासितं सम्यग् विज्ञप्तुं किञ्चिदागतः ॥२६॥
राज्याभिषेक भोजाय कारयित्वा विधानतः। `
तस्म समप्यं स्वंस्वं चतुर्थाश्रमकाङ्क्षया ॥२७॥
अत्रागतो ह्यहं ब्रह्मन् मा विलम्बं कुरु प्रभो ।
ससारः स्वप्नतुल्यो हि हृदि ज्ञात्वा विचारतः ॥२८॥
संसारादुद्धर प्रभो ।
वायुरुवाच
' त तथाविधमालक्ष्य प्रोवाच मुनिसत्तमः ॥२९॥
मुनिरुवाच
बाल्ये वयसि कि तात चतुर्थाश्रममीहसे ।
राज्य भुङ्कष्वाधुना प्राप्तमेकलिङ्गप्रसादजम् ॥३०॥
किन्तु गा राज्यं भुङ्क्ष्व समीहितम् ।
त्वयेव प्राथितं पुर्वमित्युत्वा स महामुनिः ॥३१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ९३ ]
वायुरुवाच--
प्रहसन् तत्परीक्षार्थं मौनमास्थाय संस्थित्तः ।
तद्वाक्यश्रवणाथं तु राजोवाच प्रसन्नधीः ॥३२॥
बाष्प उवाच--
हृद्गतं मेऽथ जानन् वे किमितीह विडम्बनम् |
त्वत्पादावेव सेवे[ऽ] हमिति निङ्चित्य वे मया ॥३३॥
सर्वं भुक्तं मया ब्रह्मन् त्वत्प्रसादादिहैव हि।
स्थास्याम्यत्रेव त्वत्पादावनुध्यायन् महामुने ॥३४॥
सुत उवाच--
इति श्रृत्वा जु तद्वाक्यं बाष्पस्य च महात्मनः |
तथेत्युवत्वा तु मुनिना तस्मै संन्यासमादरात् ॥३५॥
आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति वेदविदां वचः।
हृदि सञ्चिन्त्य स मुनिः स्वदिष्यं प्रत्यभाषत्त ॥३६॥
अथर्वाङ्गिरस उवाच -
वेदमित्रास्य बाष्पस्य सन्यासाधिगतस्य च |
भष्टश्राद्धादिकर्माण विरजाहोममेव च ॥३७॥
क्रियतां मम वाक्यात्तु मा विलम्बं कुरुष्व हि।
वायुरुवाच
तथैव तेन सुधिया वर्णना ब्रह्मचारिणा ॥३८॥
कृतं तत्तत्विधानोक्तं ब्राह्मणः सह सोऽश वे।
अथर्वा तमथाहृय बाष्पं संन्यासमिच्छुकम् ।॥३९॥
तत्त्वमस्यादिवाक्येन मुनिना तेन बोधितः ।
ततो बाष्पेण यतिना बहुकालमिहैव सः ॥४०॥
भयाच्यवृत्तिमालम्व्य भाधर्वेण सहैव तु । `
ऐकलिङ्गं हृदि ध्यायन् `धमंसंरक्षणाय च ॥४१॥
अवस्थिति मठे चात्र वेदान्तश्रवणादिना ।
अकरोन्मतिमान् विद्वन्नेतस्मिन्नन्तरे पुनः ॥४२॥
राजा भोजश्च तच्छुत्वा पितुः संन्यासकारणम् |
महत्या चिन्तयाऽक्रान्तः पितु देशंनलालस: ॥४२॥
सत्वरः स॒ समायात एकलिङ्गस्य संन्तिधो ।
एकलिङ्ग समभ्यच्यं स्तुत्वा नत्वा प्रहषंत: ॥४४॥
» CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ९४ ]
पितुरन्तिकमागत्य तद्गुरुं विनयेन च ।
प्रणम्याश्रूण मुञ्चन् स पितरं यतिरूपिणस् ॥४५॥
किं कृतं भो महाराज चतुर्थाश्रममाश्चितम् ।
तदिदं मे महददुःखमुत्सन्तं साम्प्रतं प्रभो ।।४६॥
कि करोमि वव गच्छामि येन मेः वञ्चित: पित्ता ।
` सृत उवाच--
लपन्तमीहृशं बाष्पः शनैराशवास्य चात्मजम् ।
वेदान्तशास्त्रविज्ञानफलाकांक्षी ह्यहं सुत ॥४७॥
अततः शिवपदं ध्यायन् व्रजेऽहं शिवमादरात् ।
ब्राह्मणा: प्रब्रजन्तीति श्रुति (तं) वाक्यं त्वयेव हि ॥४८॥
' पारायणं प्रकुरुते (षि) तत्कि विस्मृतवानसि ।
स्वधमेविद्विशेषेण मेवं वक्तुमिहाहंसि ॥४९॥
इतीहग्वचनं श्रुत्वा तूष्णीमास सविस्मयः ।
ततः श्रीपादनाम्नाऽथ नित्यानन्दाश्रमा इति ॥५०॥
ख्यातिराविरभूत्तस्माद् बाष्पराज इति श्रुतम् ।
ततः सोऽथर्वणस्तं तु भोजराजानम [था] ब्रवीत् ॥५१॥
चिन्तया म्लानवदनमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ भूमिप ।
आषाढीपूणिमायां वै सम्भारानानय प्रभो ॥५२॥
गुरूणां पूजनं कार्य व्यासबुद्धया यतींस्तथा ।
पूजनाद वर्षपर्यन्तं निविष्न॑ ते भविष्यति ॥५३॥
रत्यष्ट त्वत्पिता ऽप्यत्र व्यासपूजार्थमादरात् ।
सम्भारानानयामास त्वमप्येतत् समाचर ॥५४।
` इति तस्य वचः शरुत्वा भोजस्तमनु पृष्टवान् ।
भोज उवाच--
को गुरुः पूजनं कीहग्विशेषेण प्रशंस मे ॥५५॥
तच्छ त्वाऽहं तथा कुर्यां यथा शक्त्या सदैव हि ।
भूतानां ये$धिपतयो विशिखासः कपनः ॥५६॥
` ठुत्या अयुदाहता यस्मात् पुज्यत्वेनेव देहिनाम् ।
आथवंण उवाच
शृणुष्वावहितो राजन् यन्मां त्वं परिपच्छसि । ।५७॥
` तदह समासेन विबुद्धये ।
व्ष J „सेवानिवृत, ७०४चाहील्वरप्रंज्ञक्तः511%८ ॥
[ ९५ ]
्ट्रो विष्णुस्ततो ब्रह्मा नकुलीशाभिधः परः |
गोरीशसंज्ञकस्तस्मादत्रीशो मुनिवन्दितः ॥५९॥।
मित्रेशः कपिलाण्डशच सिद्धशासनसंज्ञिक: |
पिद्धाक्षश्च मनुष्यश्च पुष्पदन्ताभिधस्तथा । ।६०॥
शन्तनोऽगस्तिसंज्ञशच दुर्वासाख्यस्तथेवः च |
कौशिकोऽन्यस्ततः प्रोक्तो जेगीशो नामतः पर: ॥६१॥
ब्रताचायंस्तु कौण्डिन्यो भेरवाष्टकसंज्ञितः।
ॐ#ंकारो विश्वनाथश्च ततः सोमेश्वराभिधः ॥६२॥
वशिष्ठः शक्तिसंज्ञञच ततः पाराशराभिधः |
व्यासः शुकस्ततो गूढपादगोविन्दसंज्ञकः ॥६३॥
ततः श्रीशङ्कराचार्यः कलावाचार्यं ईरितः ।
तच्छिष्यार्चेव चत्वारः सम्प्रदायप्रवतंका: ॥६४॥
विश्वरूपः पद्मपादस्त्रोटकाचायं एंव च |
हस्तामलकसंज्ञशच चतुर्थः परिकीतितः ॥६५॥
मठस्तु शारदा या चेति प्रथमः परिकीतितः ।
द्वारका क्षेत्रमित्याहुः, पर्चिमायां तथा दिशि ॥६६॥
सिद्धेश्वरो देवत्ताऽत्र भक्तानां सिद्धिदः सदा ।
भद्रकालीति तत्रास्ति गोमती सरितां वरा ॥६७॥
तत्र ख्यातो विइवरूपस्तथेवाचार्यंतां गतः: |
तच्छिष्यौ द्वौ महाप्राज्ञौ तीर्थाश्चमाविति स्मृतौ ॥६८॥.
नन्दश्च ब्रह्मचारीति तत्सेवायाँ प्रकल्पितः ।
सम्प्रदायः कीटवारः प्रथमं परिकीतितः ॥६९॥
गोवद्धमठो नाम द्वितीयः परिकीतितः ।
पुरुषोत्तम इति क्षेत्रं पूर्वस्यां दिशि भूपते ॥७०॥
जगञ्चाथो देवताऽत्र देवी तु विमला सत्ता |
महोदधिस्तीर्थराजः पद्मपादस्तथा मुनिः ॥७१॥
तच्छिष्यो द्वौ वनारण्यौ चेतन्यन्रह्म चार्यथ ।
' तत्सेवायां स्मृततस्तत्र भोगवार इति स्फुटम् ॥७२॥
तृतीयस्तु मठो ज्योतिः स्थितं(त्तर) चोत्तरतो दिशि। .
क्षेत्रं वे बदरी प्रोक्तं देवो नारायणः स्मृतः ॥७३॥
पुण्यकरीति देवी वाऽलकनन्दा सरित् स्मृता ।
त्रोटकाचाय संज्ञरच ` सम्प्रदायप्रवत्तक: ॥७४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ९६ ]
तस्य शिष्यास्त्रयः प्रोवता गिरिपवंत्तसागरा: ।
स्वख्पत्रह्मचारीति तत्सेवायां ` प्रकल्पितः ॥७५॥
चतुर्थ: श्रीगिरिमठो याम्यां दिशि तु संस्थितम् (तः) ।
रामेशवरो देवतात्र आदिवाराह एव च ॥७६॥
कामाक्षीति महादेवी भक्तानां सर्वदायिनी ।
हस्तामलक आचायं आचारस्य प्रवत्तंक: ॥७७॥
तच्छिष्याइच त्रयः प्रोताः सरस्वतीति भारती ।
तृतीयस्तु पुरी चेति ब्रह्मचार्यपि श्युण्वथ ॥७८॥
प्रकाश ' इतिसंज्ञशच ब्रह्मचयंप्रवर्तक: । |
तेषां शिष्या इति प्रोक्ता दशसंज्ञा यथाक्रमात् ॥७२॥
चतुयुंगक्रमेणेव पारम्पयंमुदाहृतस् ।
युगभेदेन ते वच्मि संक्षिप्प श्यणु मद्वचः ॥८०॥
.कृते ज्ञानप्रदः सत्यस्त्रेत्तायां दत्त एव च ।
द्वापरे व्यासनामा तु कलो शङ्करनामधुकै ॥८१॥
सत्यो ब्रह्मा हरिदत्तो व्यासो रुद्रः प्रकीतितः ।
शङ्करः सविता साक्षादीश्वरा: सर्वं एव ते ॥८२॥
युगे युगे प्रणष्टस्य ज्ञानस्योद्धरणाय वे।
्रतिस्मृत्यर्थबोधाय पाषण्डिनिधनाय च ॥८२॥
' अध्यात्मशास्त्रविज्ञप्त्य लोकानुग्रहकारणात् ।
भवतारांश्चकारासावीशवरः परमेश्वरः ॥८४॥
सत्यः सुमेधसाद् (सो) ब्रह्मा पुत्रभावमुपागतः ।
अत्रेदत्त शक्तिपुत्रः सुतो व्यासः प्रकीतित्तः ॥८५।
विषणुतेजाःसुतः साक्षात् शङ्करः परिकीतितः ।
रुद्रो व्यास इति प्रोक्तो यस्मा्तस्मान्नृपात्मज ॥८६॥
रुद्ररूपो गुरुः साक्षाद् भक्त्या पूजां समाचर!
भतः कलो विशेषेण व्यासपूजां बिना भवेत् ॥८७॥
विघ्नबाहुल्यमेतत् ते श्रावितं विघ्ननाशनम् ।
चॉयुरुवोच--
इति गुरुवचः श्रृत्वा भोजो नाम्ना महीपतिः ।।८८।
तथेव विधिना पश्चात् सम्भारानुपगृह्य च ।
आथवंणाचार्यपादवें स्थाप्य पूजां तथाऽऽचरत् ॥८९॥
ततः स्वपितरं नत्वा सम्पूज्य च विधानतः ।
. ००० किए, वाधिकी पूजा, "छकरेपरेतर<ज्ञाकगोत् ॥९०)
i)
[ ९७ ]
बाष्पेण - यद्यदादिष्टं तत्तथैव समाचरन् ।
राज्यं चकार स नृपः प्रजां सम्यगनुत्तमास् ॥९१॥
वद्धयन् धममर्यादां बाष्पधर्मान् समाचरन् ।
समुद्र इव गाम्भीर्ये धेर्येण हिमवानिव ॥९२।।
रामेण सहृशो वीर्ये विष्णुना सहृशः स वै ।
समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।।९३॥
पीनवक्षो (क्षा) विशालाक्षो लक्ष्मीवान् समितिजयः |
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो जितेन्द्रियः ॥९४॥
आजानुहस्तः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः। |
एवं स वाष्पतनयो भोजनामाऽतिविश्रुतः ॥९५॥
नीताः शतं समास्तत्र . चित्रकूटेतिभूधरे ।
वाद्धें वयसि सोऽप्येवं योगमागंमुपाश्रितः ॥९६॥
वेदगभेमुनेः पाइवंमवलम्ब्य सुतोत्तम । |
राज्यं समप्यं विधिना राज्याह मुनिसत्तम ।९७॥
एकलिङ्गमथागत्य त्यक्तं स्वीयं कलेवरम् ।
इतिश्रीभोजराजस्य चाख्यानं सम्यगीरितम् ।
पठनाच्छुवणान्तित्यं शिवलोकमवाप्नुयात् ॥९८॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रोमदेकलि ङ्गमाहात्म्ये बाष्पान्वये
विशोऽध्यायः ॥२०॥ ः
अर्थेकिंशोऽध्यायः
नारद उवाच-- नमळ
वेदगर्भ इति प्रोक्तः कोऽसौ यस्याश्रयं गतः ।
बाष्पराजसुतः श्रीमान् राजा भोजोऽतिविक्रमः ॥ १॥
वायुरुवाच
पूर्वमेव मयाख्यातं हारीतस्य गुरुः स वे।
ब्रह्मचर्याश्रमादेव परिव्राजक इत्युत ॥२॥
एकलिङ्ग स्मरन्नन्तः स्वधर्ममनुपालयन् ।
आथवंगस्य शिष्यो ऽसौ गुरुसेवापरः सदा ॥२॥
बरह्मचर्याश्रमादेव गृहीभूत्वा वचात्ततः।
एकलिङ्गाभ्यनुज्ञातो हारीतोऽगाद् दिवं जवात् ॥ ४॥
७ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[NSC -]
सुत उवाच--
इति तढ्वाक्यमाकण्य नारदः पर्य (रि) पृष्टवान् ।
देवषिरमि सव तत् जानल्लोकाथमादरात् ॥५॥
नारद उवाच-- |
भोजस्य राज्ञस्तनयः कथं पृथ्वीं शशास ह।
नाम कि तस्य भूपस्य वर्णयस्व समीरण ॥ ६॥
तत्सन्ततिरभूत् कीहृगिति मे पृच्छतः प्रभो।
सवंज्ञोसि तथा तस्य पराक्रममतो महत् || ७॥
बाष्पस्य द्विजवर्यस्य शुण्वंस्तृप्ति न चाप्नुयास् ।
वोयुरुवाच--
नामकमंसमारम्भे तस्य पौत्रस्य भूपतेः ॥ ८॥
ज्योतिविदस्तथाहय कि नामास्य भविष्यति।
इति बाष्पेण सम्पृष्टास्ते सर्वेऽप्यूचुरादरात् ।। ९॥
राजनु पौत्रस्य ते नाम सुषमाण इति स्फुटम् ।
ख्यातिमेष्यति भूयस्ते. शोभनश्चेति नामतः ॥१०॥
सुषुमा परमा शोभा शोभनोऽय़ं च सर्वतः ।
_ वेदवेदाङ्गसम्पन्नो धामिकः सत्पराक्रमः॥११॥
समुद्रवल्यां पृथ्वी भोक्षिष्यति महायशाः। `
तव वंशाग्रणीभू'त्वा पुत्रपौत्रादिकैयुंतः ॥१२॥
"> (ज) पेयादिकृद॒यं ल भः - शतम् ।
1 राज्यं महाराजन ॥१२॥
त्रिकाल्ज्ञानसम्पन्न: क्षात्रधमंपरायणः ।
काश्यपानां कुले जातो भवान्तरफलान्यदन् ॥१४॥
इह जन्मनि भुक्त्वा तु ततः शिवपदं पुनः |
आप्नोतीत्यन्न॒सन्देहो न मनागपि विद्यते ॥१५॥
इति तैषां वचः श्रुत्वा बाष्पः पौत्रस्य हर्षतः ।
छुवणरत्नवासांसि गोगजाशवादिमाहिषस् ॥१६॥
मामारच ब्राह्मणाग्र्येभ्यो ददौ बन्दिजनाय च ।
उ रत्नानि विविधानि च ॥१७॥
पनि शिलेन शनक राराध्याशु स्वकं परम् |
चे सुधिया वेदगर्भस्य सन्निधौ ॥१८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ९९ |
'पितृपेतामहान् धर्मान् ज्ञात्वा वेदोक्तक्मंणा ।
एंकपत्नीब्रतेनेव गाहंस्थ्यं धर्ममाचरन् ॥१९॥
मासि मासि समागम्य ऐकलिद्ध तथा गुरुम्। `
सम्पूज्य स्वयमेवाथ पट्राज्ञीयृतः प्रभुः ॥२०॥
पञ्चरात्रब्रतं कुवन् भूशायी विजितेन्द्रियः |
. स्वपुत्रपौत्रकेयुंक्त स्त्रिकालं धमंतत्परः ॥२१॥
षष्ठेऽहनि तु सम्पूज्य तमापूच्छ्य च सद्गुरुम् |
उपानद्यानहीनोऽसौ गमनागमने सदा ॥२२॥
एंकलिङ्गसमीपे स राजा भृत्य इवापरः |
दूरतइ्छत्रयानादिसेनां च विसृजन् सदा ॥२३॥
गुरोरग्रे स्वमौद्धत्यं मुक्त्वायात्युपहारधृक् ।
पुत्रपोत्रादिपत््या च विनयेन महीपतिः ॥२४॥
एकलिङ्गस्य सामीप्यं मुक्त्वा याति यदा तदा |
राजचिह्वानि संघायं वि(व्य) राजत्स्वं निकेतनम् ॥ २५॥
प्रविश्य सर्वदा व्रह्मन् स राजा पितृशासनात्.।
राज्यं प्रशास्ति भूपालो राजधर्माननुस्मरन् ॥२६॥
एवं बहुत्य (बह्वोऽ) ग [म] न्वर्षास्तस्मिन् शासति भूपतौ ।
ततः सोऽपि विहायाशु राजलक्ष्मी यदृच्छया ॥२७॥
कृच्छर स्चान्द्रायणे रन्यैरसङ्ख्येयेव्रतः शुभेः।
पत्न्या साकं 'तपः कृत्वा वाचप्रस्थाश्रमोचितस् ॥२८॥
ब्राह्मणे: सह धमंज्ञः स्वधर्ममनुपालयन् ।
अरिनहोत्रक्रियां त्यक्त्वा वर्षे द्वादशमे गते ॥२९॥
भार्यापुत्राज्ञया चेव चतुर्थाश्रममाप सः |
ततः स्वल्पेन वयसा एकलिङ्ग ल्यं गतः ॥३०॥ `
संन्यासमहिमा वक्तुं को वा जानाति तत्त्वतः ।
( संन्यासमहिमानं को वक्तु' जानाति तत्त्वत्तः )
श्रुत्तिरेवं तथा वक्ति न्यास एवात्परे (त्मनश) चयत् ॥२१॥
यत्र सात्त्विकधर्मा ये राजसास्तामसा न वै।
तेषां धर्मा मया सम्यक् तुभ्यमत्र प्रकाशित्ताः ॥३२॥
ंन्यस्यंन्तं द्विजं दष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः |
' अयं मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माभिगच्छति॥३२।
देवताप्रतिमां हृष्टवा यति दृष्ट्वेकदण्डित्तस् ।
नं नमेदपि कायेन ब्रह्महा स॑ निगद्यते ॥२४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ .१०० ]
यतीनां पुरतो मोहादुच्चांसनगत्ताइच ये।
'महापातकिनस्ते वे सङ्गं तेषां न कारयेत् ॥३५॥
' ` इति राज्ञरच तस्याथ सुषुमाणस्य धीमतः।
चरित्रं द्विजवर्यस्य यः शृणोति सुभक्तितः ।३६।।
'श्रावयेद् वाऽथ मतिमान् सर्वेकामानवाप्नुयात् ।
बाष्पस्य राजधानी सा विष्णोरिव यथा शुभा ॥३७॥
श्रवणात् पठनाद् वाऽपि शिवपाषंत्त्वमाप्तुयात् । [
इति नारद यत्पृष्टं तत्सर्वं कथितं मया ॥३८॥
किमन्यत् प्रष्टुकामोऽसि तदिदानीं वदस्व मे |
तवाज्ञातं तु नास्त्येव तथापि लोकहेतवे ॥३९॥
पृच्छसीति च मे ज्ञातं तद् भवान् वक्तुमहंसि (ति) ।
नारद उवाच-- .
पितयुंपरते वायो तत्सूनुः किमकारिवान् (वे) ।।४०॥
नाम्ना सोऽपि कथं ख्यातस्तद्धर्मानाशु शस मे |
सर्वज्ञोसि महाबाहो संशयं छिन्धि मेऽनघ ॥४१॥
वायुरुवाच
नाम्ना गोविन्द इत्यासीद् द्विजश्रेष्ठोऽतिधामिकः ।
` दयावाननसूयश्च यज्ञकृद्धा मिकाग्रणीः ॥४२॥
पितृपैतामहान् धर्मान् संरक्षन् पृथिवीमिमाम् ।
पालयायास धर्मात्मा यथा विष्णुरिवापरः ।।४३॥
.. हेर्षद्योञ्तोलयत् स्वीयं कलत्रं शिशुभिः सह ।
सुवण रत्नवेड््ये का ब्रह्मिणेभ्यो ह्यदात्ततः ॥४४॥
अतिवर्ष स भूपाल एकलिङ्गस्य सन्निधौ ।
नित्यं तथेकलिङ्गस्य प्रीतये रलकाञ्चनै: ॥४५॥
कुसुमानि विनिर्माय पूजयामास स प्रभुः \
नवरत्नेविनिर्माय भूषयामास भूषणे: ॥४६॥
एकलिद्ध छ लागा देवीं भक्तितः पर्वतात्मजाम् ।
दम्पतीनपि सवंदा ॥४७॥
मिष्टान्नैभोजयामास सहस्र भूरितैजसः ।
्राह्मणात् स ही लित ॥४८॥
नित्य. ब्रतभिम & ऽनिशस् ।
र [ष ब्रतमिमं तस्य गोविन्दस्य च नारद ॥४९॥
> ८९0 Japgamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
« :. ४ १७ Yo
[ १०१ ]
ब्राह्वाणक्षत्रियादीशच स्वस्वधर्मे प्रवतंयन् ।
स्वयं तथाविधो भूत्वा ब्रह्मण्यो ब्राह्मणप्रियः ॥५०॥
धनुर्वेदस्य यद् गुह्यम् प्राप्तवान् शङ्कुरात्प्रभुः।:
स यदा याति सामीप्ये एकलिङ्गस्य पार्थिवः ॥५१॥
आविभू त्वा (य)वचस्तं तु बोधयन् प्रीतमानसः।:
दाषंदं लिङ्गमास्थाय शिवनाभमयं महत्॥५२॥
चतुरखात्मिकायां तु वेद्यां मध्येऽग्रतः स्थितः।
नो वदत्येकलिङ्गोऽपि हिताहितिमनन्यधीः ॥५३॥
नारद उवांच--
कथं स एकलिङ्गोऽपि नान्येषां दृष्टिगोचरः ।
गोविन्दस्येव भवता विशेषेणेह गोचरः ।।५४॥
इत्युक्तं यत्त्वया वायो कारणं तत्र कथ्यताम् । `
गो विन्दस्येकलिङ्गस्य परस्परमभूत्किल ॥५५॥
सख्यत्वं चात्र. नान्येषां सेव्यसेवकयोस्तयोः । :
किञ्च . तेनेह प्रभुणाऽऽर्चारतं . तच्च कथ्यताम ॥५६॥
वायुरुवाच |
श्र्यतां. मुनिशादूल वक्ष्यमाणं महादभुत्तम् ।
यस्य स्मरणमात्रेण ज्ञानं स्यादीशजीवयोः ॥५७॥
नारायणोञ्थ भगवान् एकलिज्भाज्ञया प्रभु: ।
बाप्पान्वये समुत्पन्तो धमंसंरक्षणाय च॥५८॥
विनाझाय च दुष्टानां साधूनां पालनाय वे।
अत्तोऽत्र जीवरूपेण एकलिङ्गमपूजयच् ॥५७॥
स्वप्नलब्धममुं मन्त्रं जपन् सम्यगूविधा्वित्।
शिवेन सह मित्रत्वमाप सेवाफलं तदा ॥६०॥
ततः स्वकुलमार्गेण शिवे लयमवाप सः।
चतुर्थाश्रमधर्मा ये ब्राह्मणानां युगे युगे ॥६१॥
विहिताचारयुक्तः सत् ज्ञानार्निदग्धकिल्विषः |
इति ते कथितं ब्रह्मन् किंमत्यच्छ्योतुमहंसि ॥६२॥
नारद उवाच--
स्वप्नलब्धं कथं मन्त्र जप्ल्वानिठ्ठू i Rue 2 222
विधानमपि तत्सवं कुतः प्राप्त अहो 0९६२, , 00
00-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized करकर Y
Jangamawadi Maih Vaeenasi
Aec No SKS"
[ १०२ ]
वायुरुवाच--
जन्मतः सप्तमे वर्ष मोळ्जीबन्धनकमंणि ।
पितृरूपेण चागत्य स्वोत्संगे विनिवेश्य च ॥६४॥
:एकलिङ्गः स भगवान् तं शिशुं प्रत्यभाषत ।
वत्स गोविन्द भूयस्त्वमिमं मन्त्र प्रजप्य च ॥६५॥
परं मुदमवाप्यात्र चित्रकूटाधपो भव ।
` इत्युक्त्वा दक्षकर्णे तु तारं हंसौमितीयं च ॥६६॥
'क एइ ले ति सम्प्रोच्य हीमित्यन्ते तथाह स (:) ।
कहलेति च सम्प्रोच्य हीमित्यन्ते तथव च ।।६७॥
सकलान्ते च हुल््लेखां नमः शिवाय चेत्यथ ।
' मन्त्रस्य च ऋषिब्रह्मा विराट् छन्द इहोच्यते ॥६८॥ |
देवता चास्य मन्त्रस्य एकलिङ्गो निगद्यते ।
' सर्वव्यापी परानन्दः प्रणवो बीजमुच्यते ॥६९॥
हंसा शक्तिरिति प्रोक्तं रेफः कीलकमित्यथ |
चतुवंर्गाप्तये चात्र विनियोग इतीरितः ॥७०॥
बीजेन च द्वितीयेन षडङ्गन्यास इत्यपि ।
तारेण पुटितं कृत्वा सर्वाङ्गे व्यापकं कुरु ॥७१॥
मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि त्रिविधं मुनिसत्तम ।
भ्रणवस्य जप कूर्यान्मुनिर्मोक्षपरायणः ॥७२॥
हृदगत योगिभिध्यानगम्यं दीपशिखोपसस् ।
वेद देवत्रये क (येऽप्ये)बं सारं चेक विमोक्षदम् ॥७३॥
प्र ध्यानं पूर्व॑ मयेरितम् ।
पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य ध्यानं सर्वाथंसिद्धिदस् ॥७४॥
प्रक्ष्याम तु शैवानां सवंस्वं ब्रह्मपुत्रक ।
न रमगिएजो पद्मसंस्थं त्रिनेत्रं
सुरवरमुनिपूज्यं व्याध्रङक्रत्ति ` वसानम्।
परशुमुगवराभीर्धारयन्तं प्रसन्नं
निखिलभयविनाशं विश्वकृत्य॑ च वक्त्रम् ॥७५॥
त्रिधेति ध्यानमाख्यातं ऋषिपत्त्यग्रतो ह्यभूत् ।
रूप परमनोपम्यं कामेशो यत्र नामकः ॥७६॥
वेदागमपुराणेषु ख्यात: सर्वत्र वन्दितः ।
इति ध्यात्वा यथाध्यानं . गुरुं मां च कुमारक ॥७७॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
ee की
आ A अ
[ १०३ ]
अष्टोत्तरशतं नित्यं जपस्व मम वल्लभ
सुत उवाच
स॒तथेवाकरोत् स्वप्ने प्रबुद्धय च विधानवित्।
पितुरन्तिकमागत्य तत्सर्वं कथितं यदा ॥७८॥
तदा स राजराजोऽपि न मया कथितं तव |
इत्युक्तं तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नृपं प्रति ॥७९ ॥
स्वाङ्के निवेश्य मां तात कि त्वया कथितं न में |
मषेव नेति नेतीति किमर्थमिह भाषसे ॥८०॥
तदा राजा [प्र] हर्षेण पुत्रमालिङ्ग्य मानतः ।
शसैः शानैरुवाचेदमेकलिङ्गाच्च लब्धवान् ॥८१॥
त्वयेति चेति सम्बोध्य एकलिङ्गात् ततः परम् ।
तवेप्सितं सकलं भविष्यति गुरोबंलातु' ॥८२॥
इत्युक्त्वा विररामासौ स्वसुतं विनयेन ठु।
तत्सुतस्थ च भाग्यत्वादिति निश्चित्य. भूपतिः ॥८३॥
नारद उवाच--
तत: किमकरोद् वायो राजा स च महामतिः ।
श्रोतुमिच्छामि वृत्तान्तं तत्पुत्रस्य च विस्तरात् ॥८४॥
वायुरुवाच
पितुर्वाक्यमिति श्रुत्वा ववन्दे पितरं तदा |
हर्षादश्रूणि मुञ्चन् स॒ मातरं प्रत्यभाषत ॥८।
मातरेह्य हि मे तात वाक्यं श्वणु शुभभ्रदस् ।
तथा पप्रच्छ भर्तार कि वक्तीति सुतस्तव ॥८९॥
इति पष्टे तया साध्व्या राजा तां हृषयन् तदा ।
मेघगम्भीरगिरया श्रोतृणां सुखदं तदा ॥८७ ॥
पुत्रस्य स्वप्नवृत्तान्तं भार्यायै सर्वमीरितम् (रितवान्) |
साउिप . तद्वृत्तमाकण्यं स्वसुतं प्रत्यभाषत ॥८८॥
धन्योज्सि कृतकृत्योऽसि सफल जीवितं सुत |
त्तः स॒ भूपतिर्वाक्यमूिवानिति पुत्रकस् ॥८७
एकलिङ्गं ब्रजाम्याशु प्चरात्रब्रताय वे। =
तत्र तेभ्यः सकाशात्तु वेदगर्भाश्रमात् क्रमात् ।|१° ॥
स्वं ज्ञात्वाऽय शास्त्रीयं साङ्गोपाङ्गमुपासनस् |
करिष्यामीति निश्चित्य माघस्ताचार्थमादराप् ॥ ७९
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १०४ ]
आगतः पुत्रभार्याद्यः सहैवावनिपालकेः |
हस्त्यशवरथयानेश्च पदातिभिरथावृत्तः ॥९२॥
ग्रामाद् बहिः स्वसैन्यं तत् संस्थाप्याथ समाहितः ॥९३॥
उपहारकरः पश्चादाजगाम मुनीश्वरम् ।
साष्टाङ्गन नमस्कृत्य सभायंः ससुतो नृपः ॥९४॥
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयानतकन्धरः ।
पुर; स्थितस्तदा तेन मुनिना सत्कृतो नृपः ९५॥
पंप्रच्छ तं नृपवरं स मुनिः पर्येनन्दयत् ।
कुलं ते महाराज सपुत्रपशुबान्धवेः ॥९६॥
कच्चित्ते (त्वं) साम्प्रतं राज्यं निविघ्मं पासि पुत्रक ।
वायुरुवाच
इति तद्वाक्यमाकण्यं राजा वचनमत्रवीत् ॥९७॥
राजोवाच
स्वामिन् भवन्तमेवाहमनुस्मृत्य यहृच्छया ।
करोमि शासनं सम्यग् याहृगाज्ञा तथेव च ।॥९८॥
आसमुद्रान्तवल्यां मेदिनी मुनिसत्तम।
एकलिङ्भस्य चारित्रं साम्प्रतं किञ्चिदद्भुतम् ॥९९॥
प्रष्ट्मिच्छाम्यहं ब्रह्मन् मत्पुत्रस्य समीहया ।
तद्विमुस्य यथाऽस्माकं सुखमेधेत तद्वद ॥१००॥
त्वं गतिः सर्वेलोकानां कृपासिन्धो महद् (हा) यते ।
त्वत्तेजसा विशेषेण कृतकृत्योऽस्मि सर्वथा ॥१०१॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा स मुनिस्त्विदमब्रवीत् ।
भ॑ उवाच--
' कथ्यतां नृपशादंल यत्तो मनसि वतते ॥१०२॥
एकलिङ्गस्य चारित्र्य पठतां श्रृण्वतां सदा ।
चतुवगप्रद नृणां प्रोक्तं तदवायुना पुरा ॥१०३॥
भतस्त्वमपि जानासि वण्यतामनुपुवेशः ॥१०४॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये बाष्पान्वये एकविशो
ऽध्यायः ॥२१।।
अथ द्राविशोष्यायः
सुषुमाण उवाच-- | |
edd
वावदच्च मास् ॥१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १०५ ]
तच्छु त्वा विस्मितरचाहं त्वरयाऽत्र प्रशाधि माम ।
गुरोः कृपां विना ब्रह्मन् कथं ज्ञानमवाप्नुयाम् ॥२॥
तत्र यद्यद्रहस्यं स्यात्तन्मे वक्तुमथाहंसि।
सूत उवाच--
इति श्रृत्वा नृपात् सोऽप विस्मयं परमं गतम् (:) ॥३॥
बाल्ये वयसि तत्रापि गायत्रीग्रहणेः दिने,
उत्सवे च विषेण प्राप्तवान् स्वप्नतः. किल ॥४॥
अतोऽस्य महत्ती कोतिभंविर्ष्यात सुतस्य ते ।
सुषुमाण उवांच--
उपदेशविधानेन पत्या सह महामुने ॥५॥
अद्य व दिवसः श्रेष्ठो ह्यघुनेवोपदिश्यताम् ।
सूत उवांच-
नुपस्येति . वचः श्रुत्वा सम्भारानुपहृत्य च ॥६॥
पूर्णाभिषेक्रविधिना ह्यभिषिच्य सपत्निकम्।
स्वरानुसारतः स्वस्य तत्कर्णं कथितं यदा ॥२॥
गरुमन्त्रं तथा शैव कामेशाख्यं सविस्तरम् ।
सऋषिच्छन्दबीजादिषडङ्गन्यासपूर्वकम् ॥८॥
तथा तदात्मजं (जः) सोऽप पृथक्त्वेनोपदिष्टवान् ।
वेदगभेउवाच--
मन्त्रस्यास्य प्रभावोऽयं वणितु केन शक्यते ॥९॥
मन्त्रात्मकस्य देवस्य पूजयन् विधिना सदा।
त्रिकालमेककालं वा मन्त्री सद्गतिमाप्नुयात् ॥१०॥
जन्मान्तराराधनाच्च स मन्त्रः प्राप्यते पुनः ।
येन येन निमित्तेन सा विद्या फलदा तततः ॥११॥
अतोश्यमधुना पुत्रः प्राप्तवांस्तव भूपते।
अस्मिन्तर्थे नपश्रेष्ठ संशयो माऽस्तु सवथा ॥१२॥
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं - संशयात्मनः । 83
अतो मया विचायँवं कथितं तें सविस्तरम् ॥१२॥
प्रातःकृत्यमतो वक्ष्ये संक्षेपेण तृपोत्तम ।
ब्राह्म मुहृत्तै चोत्थाय कृत्वा शोचादिकं सुधीः ॥१४॥
परिघायास्बर शुद्धं मन्त्रस्तानं विधाय च | ,
प्रविश्य देवतागारं कुर्यान्माजँनलेपने . ॥१५॥
४3 भगवद्गीता ४४०
२
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
~
[ १०६ ] |
: मङ्गलारात्ति (त्रि)कं कृत्वा निर्माल्यमपसार्य च ।
दद्यातपुष्पाञ्जा दन्तधवनाचमने तथा ॥१६॥
आधारादिपूर्थिव्यन्तास्तत्र सम्पूज्य देवता (:) ।
` मासनं तत्र विन्यस्य चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥१७॥
तारमायात्तथाधारशक्त्यन्ते कमलासनः ।
. अश्नमञ्चेति सम्प्रोच्य गन्धादिना ततोऽचयेत् ॥१८॥
स्वस्तिकादिक्रमेणेव स्वासने उपविश्य च ।
मूध्नि स्वस्य गुरंस्मृत्य (त्वा) यथारूपं प्रसन्नधीः ॥१९॥
वराभयकरं शान्तं स्मरेत्तं मन्त्रपूर्वकम् ।
चिच्छक्त्या सह संसिद्धये ततः सम्पूज्य भक्तित्तः ॥२०॥
मानसेरुपचारेशच तत्तो यायाज्जलाशयम्।
देवस्य गुणनामानि कीर्तयन् मोनतः सुधीः ॥२१॥
स्वशाखोक्तविधानेन स्नात्वा इन्द्रसरस्यथ ।
वाससी परिधायाश कस्तुयंगरुकुद्धमैः ॥२२॥
चन्द्रचन्दनसंयुक्तां विभूत्त धारयेत् सुधीः ।
मालां सोदरवक्षस्सु कुर्यात् पञ्चत्रिपुण्डूकान् ॥२३॥
क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्य( )वामेशनामभि: |
त्रयम्बकेति मन्त्रेण मन्त्रितं भस्म धारयेत् ॥२४॥
सन्ध्यां च वेदिकीं कृत्वा मन्त्रसन्ध्या तथैव च।
' कृत्वा च विधिना पश्चात् स्तुति कुर्वत् शिवालयम् ॥२५॥
आगत्य दुरे संक्षाल्य पादौ हस्तौ शुिस्ततः।
भाचम्य त्रिस्तथा प्राणानायाम्य विधिना तथा ॥२६॥
पश्चिमद्वायंथागत्य सामान्यार्ध्यमथाचरत् ।
अस्त्रेण पात्रं संक्षाल्य साधारं मण्डले न्यसेत् ॥२७॥
बिन्दुत्रिकोणवृत्तं ` तच्चतुरस्त्रमथापि च ।
` मण्डलं चेति सम्प्रोक्तं मन्त्रेणानेन पूजयेत् ॥२८॥
मायाव्यापक इत्युक्त्वा मण्डलाय नमस्तथा ।
हन्मन्त्रेण , जलं पुर्यंगन्धाद्येरच्यं मुद्रया ॥२०॥
अमृतीकृत्य मन्त्रेण सकलीकृत्य वै पुतः । |
त्रिघाभिमन्त्रय मूलेन योन्या चोहीपयेज्जलम् ॥३०॥
पुष्पेणोद्धृत्य चात्मानं पूजोपकरणानि च।
येतु ततो द्वारदेशे द्वाराधिपान् यजेत् ॥३१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १०७ ]
द्वारमस्त्राम्बुभि: प्रोक्ष्य भक्त्या परमया पुनः ।
विघ्नं द्वारोध्वेशाखायां महालक्ष्मी सरस्वतीम् ॥३२॥
ततो दक्षिणशाखायां विध्नं क्षेत्रेशमन्यत्त: ।
तयोः पाइवंगते गङ्गायमुने पुष्पकादिभिः ॥३३॥
धातारं च विधातारं शङ्पद्मनिघींस्तधा ।
देहल्यामचेंयेदस्त्र . प्रतिद्ठारमित्ति क्रमात् ' ॥३४॥
पर्चिमद्दारमारभ्य हो द्वावन्यान् प्रपूजयेत् ।
नन्दिसंज्ञो महाकालो गणेशो वृषभस्तथा ॥३५॥
भुंगिरीटिस्तथा स्कन्द उमा चण्डेवरस्तथा ।
' इति सम्पूज्य विधिना पश्चाद् दक्षिणद्वायंथ ॥३६॥
कल्पवृक्षवनान्तस्थवेदिकायां प्रपजयेत् ।
सरत्या (सरति) मन्मथं चादो वसन्तं प्रीतिसंयुतम् ॥२७॥
सम्पुज्य नृपशादूःल सर्वमीप्सतमाप्नुयात् । `
द्वारपुजं विधायेत्थं मूलमन्त्रं पठन् धिया ॥३८॥
दिव्यान्तरिक्षभौमांशच सर्वंविध्नान्निवारयेत् ।
शिवाज्ञया इतोऽन्यत्र ब्रजन्तु सर्वं एव हि ॥३९॥
द्वारपा देवदेवस्य . द्वारात्रक्षन्तु सर्वतः ।
विनिवार्याखिलान् विध्नानित्याज्ञा शम्भुना कृता ॥४०॥
पा्ष्णिघातत्रयं हत्वा स्वाङ्गः सङ्भोचयन् शनेः ।
वामशाखां स्पुदान्नन्तः प्रविशेद् दक्षिणांघ्रिणा ॥४१॥
तोक्षणदंष्ट्र . महाकाय कल्पान्तदहनोपम ।
भैरवाय नमस्तुभ्यमंनुज्ञां दातुमहसि ॥४२॥
` इत्यनुज्ञां गृहीत्वाऽस्य जपस्थानं विद्योधयेत् ।
निरीक्ष्य मूलमन्त्रेण अस्त्रेण प्रोक्ष्य चेव हि ॥४२॥
_ ताडयित्वाऽस्त्रमन्त्रेण वर्मणाऽभ्युक्ष्य तां भुवस् ।
चन्दनागरुगन्धाद्य धू पयेदन्तर ततः ॥४४॥
उक्तेषु चासनेष्वेक चेलाजिनकुशोत्तरस् । .
वेदिकायां प्रविन्यस्य प्रोक्षयेत् सलिलेः शुभेः ॥४५॥
आधघारादिपृथिव्यन्तास्तत्र सम्पूज्य देवताः ।
मेरुपृष्ठऋषिर्छन्दः पृथिव्या [:] सुतलं मतम् ॥४३॥
` देवता कूर्म आख्यातः संस्मरेहृषिपूर्वकान् ।
पृथ्वी (थ्वि) त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना वृता ॥४७॥ -
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १०८ ]
त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् |
इति मन्त्रं पठत् पीठे प्राङ्मुखो वाप्युदङःमुखः ।।४८॥
स्वस्तिकादिक्रमेणेवं ऋजुकायो विशेद् वुधः।
स्थापयेद् दक्षिणे भागे पूजाद्रव्याणि चात्मनः ॥४९॥
सुवासिताम्बुसम्पूर्णं सव्ये कुम्भं सुशोभनम् ।
प्रक्षालनाय करयोः पृष्ठे पात्रं विधापयेत् ॥५०॥ |
घृतादिज्वलितान् दीपान् स्थापयेत् परितः शुभान् ।
दपंणे चामरं छत्रं तालवृन्तं च पादुके ॥५१॥
भादः स. तु विज्ञेयो . दैव आसुर एव वा ।
. देवतं तं -विजानीयात् कान्तियत्र समा भवेत् ॥५२॥
आसुरः. स तु विज्ञेयो घोरा यत्र प्रभा भवेत् |,
अतो देवतसंज्ञोय आदर्श संग्रहेत् सदा ॥५१॥
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वामदक्षिणपाइर्वयोः ।
. नत्वाः गुरु गणेशं च पुरतः स्वेष्टदेवत्तस् . ॥४४॥
रेफत्रयमथोच्चायं विन्दुयुक्तं तथोच्चरेत् ।
` तेज़ोज्वलत््रकाशाय नमः स्वपरितः स्मरेत् ॥५५॥
अर्निप्राकारमन्त्रेण स्वस्य रक्षा विधाय च ।
६ त्रिशूलमुद्रया पूर्व विदध्यात्तदविधानतः ॥५६॥
सुदशनस्य मन्त्रेण रक्षां कुर्यात् समन्ततः |
ॐ सहस्रारवर्मास्त्र॑ सुदशनमनुः स्मृतः ॥५७॥
सुगन्धपुष्पमर्द (दै)न सुरभीकृत्य इस्तकौ. ।
'क्षिपेदुत्तरतः , पुष्पं मन्त्री . नाराचमुद्रया ॥५८॥
भूतर्शाद्ध तत: कुर्यात् तत्प्रकारोऽधुनोच्यते ।
पादतो जानुपर्यन्तं चतुरस्रं सवज्त्रकम् ॥५९ ॥
ताता | पृ पीतवर्णं च भुवः स्थानं विचिन्तयेत् ।
js र् { पद्मेन लाञ्छितस् ॥६१॥
31 स्वबीजेन युतं ध्यायेदपां स्थलम् ।
| नाभितः केण्ठपयन्तं त्रिकोणं रक्तवर्णकम् ॥६१॥
स्वस्वस्तिकं स्वबीजेन युतं वह् नेस्तु मण्डलम् । : .
राहु बक भ्रूमध्यपर्यन्तं कृष्ण वायोस्तु मण्डलम्॥६२॥
कोणं बिन्दुभिः षड्भियुंत॑ बीजेन चिन्तयेत् ।
भ्रूमध्याद ब्रह्मरन्घान्तं वतुं ध्वजलाजिछतम ॥६३॥
(८-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १०९ ]
धूम्रवर्ण स्ववीजेन युक्तं ध्यायेन्नभःस्थलम् |
एवं ध्यात्वा पुरस्तानि भूतानि प्रविलापयेत् ॥६४॥
पृथ्वीमप्सु च ता वह नौ वहि नं वायौ समीरणम् ।
प्रविलाप्य तथाकाशेऽथाकाशं प्रकृतौ ततः ॥६५॥
परब्र ह्मस्वरूपान्तां मायाशक्ति परात्मनि।
इत्थं समस्तदेहादिप्रपञ्चं परमात्मनि ॥६६॥
प्रविलाप्य परत्रह्मरूपस्तिष्ठेत् कियत्क्षणम् ।
पुनरुत्पादयेद् देहं पवित्र परमात्मनः ॥६७॥
शन्दव्रह्मात्मिका माया मातृका प्रकृति: परा ।
भजायत जगन्मातुराकाशं नभसोज्निलः ॥६८॥
समीरणादभूद् वहिनर्वेहनेरापस्ततो मही।
स्वीयमेभ्योऽपि भूतेभ्यस्तेजोरूपं कलेवंरस् ॥६९॥
देवताराधने योग्यमुत्पन्नमिति भावयेत्।
तस्मिन् देहे परात्मानं सवंज्ञं सर्वंशक्तिकम्ं ॥७०॥
समस्तदेवतारूपं सर्वमन्त्रमयं शुभम् ।
आत्मरूपेण देहे स्वे बीजभावेन तिष्ठति ॥७१॥
इत्येषा भावना मुख्या भूतशुद्धिरितीरिता ।
भूतशुद्धिविहनेन कृता पूजाऽभिचारवत् ॥७२॥
विपरीतं फलं दद्यादभवंत्या पूजनं यथा |
भूतशुद्धि विधायेत्थं ततो वे स्थापयेदसूंन् ॥७२॥
पाशाङ्कशेन पुटितां मायामादौ समुद्धरेत् ।
यकारादिसकारान्तान् बिन्दुमस्तकलाञ्छितान् ॥७४॥
तदन्ते चोढद्धरेत््राज्ञो व्योमसद्म न्दुसंयुतम् |
ततो हंसपरात्मानौ ततोऽमुष्य परं वदेत् ॥७५॥
प्राणा इति वदेत्. परचादिह प्राणास्ततः परम् ।
त ननी जीव इहतः स्थितोश्मुष्य पदं तततः ॥७६॥
'सवेरि वाङ्मच₹चक्षु रन्ततः |
शरोत्रधाणपदे. प्राणा इहागत्य सुखं चिरम् ॥७७॥
तिष्ठन्त्वरिनिवधूपूर्वं प््रत्यमुष्य पदं नब ब: |
' पाशाद्यानि प्रयोज्येवं प्राणमन्त्रं समुद्धरेत् ॥७८॥
ब्रेहाषिरस्य छन्दस्तु विराट् प्राणस्तु देवता ।
प्रणवोऽर्निवधू बोजं शक्तिरुक्ता मनीषिभिः ॥७९॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ११० ]
शिरोवदनह॒द्गुह्मपादेष्वृष्यादि विन्यसेत् ।
'अमुष्येति पदस्थाने साध्यस्य पदमुच्चरेत् ॥८०॥
व्रिजंपेत् साध्यसंस्पर्श कृत्वा मन्त्रमुदारधीः ।
एष प्राणप्रतिष्ठायाः प्रकार: परिकीतितः ॥८१॥
ततस्तु मातुकान्यासं कुर्यादुष्यादिपुवंकम् |
अथातः कथयिष्यामि मातुकान्यासमुत्तमस् ॥८२॥
यत्कृत्वा मन्त्रिणः सर्वे दिव्यभावं प्रपेदिरे ।
ऋषिन्नंद्या समुद्दिष्टो गायत्रं छन्द ईरितम् ॥८३॥
सरस्वती समारव्याता देवता मातृकाभिधा |
हलः स्वराः समारव्याता बीजानि शक्तयः क्रमात् ॥८४॥
'अव्यक्तं कीलकं चास्यारचतुवेर्गाप्तये नृणाम् ।
अक्लीब ह्वस्वदीर्घान्तगंतैः षड्वर्गकः क्रमात् ॥८५॥
भङ्गुष्ठादिष्वङ्गुलीषु न्यसेन्मन्त्रः सजातिभिः ।
अस्त्रं च तल्योन्यंस्येत् कुर्यात् ताळत्रयादिकम् ॥८६
दिशस्तेनेव बध्नीयाच्छोटिकाभिः समाहितः ।
हृदयादिषु विन्यस्येदङ्गमन्त्रांस्तु जातिभिः ॥८७॥
हृदयाय नमो ब्रूयाच्छिरसे वह्ववल्लभा ।
शिख्राये वषडित्युत॑ कवचाय हुमीरितम् ॥८८॥
नेत्रत्रयाय वोषट् स्यादस्त्राय फडिति क्रमात् ।
जातय: षट्क्रमादेताः षडङ्गेषु नियोजयेत् ॥८९॥
हूदयायेति शब्देन हृत्स्थो देवः सविग्रहः ।
` चृद्यते नमसा चेव ज्ञानं तदृहृदयं परस् ॥९०॥
शिरः शब्दो देवताया उष्कृष्टत्वाभिधायकः ।
स्वाहेति विषयः सर्वो देवतायां समपितः ॥९१॥
शिखा ज्योतिः स्वरूपं च ` वषडपि तदुच्यते ।
देवस्य व्यापकत्वं वे कवचेनाभिधीयते ॥९२।
हुमपि व्यापकं तेजो देवतायाः प्रकाश्यते ।
नेत्रशब्देन देवस्य स्ववेद्यत्वै प्रकाश्यते ।९३॥
` बोषडपि तदेवोक्तमस्त्रशब्देन. वारणम् ।
i फळस्येदं दाहकं तेज उच्यते ॥९४॥
ज्ञात्वेवमङ्गमन्त्रार्थमङ्गन्यासं ˆ करोति य ॥
: पुज्यन्ते त्रिदशेरपि ॥%५
भथान्तर्मातृकाच्यासः प्रोच्यते नुपसत्तम।
„ आधारे लिङ्गनाभौ च हृत्कण्ठे हि तथा भ्रुवोः ॥९९॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १११ ]
वादिसान्तान्त्यसेदादौ वादिलान्तान्न्यसेत्ततः।
कादिफान्तांस्तथा न्यस्य कादिठान्तांस्तथैच च ॥९७॥
अकारादिस्वरान् कण्ठे हक्षौ भ्रूमध्यके न्यसेत् ।
एवं न्यासविधि कृत्वा ध्यात्वा वे वेदमातरम् ॥९८॥
पञ्चोपचारमार्गेण पृजयित्वाऽतिभक्तितः ।
मानसैरुपचारैशच स्थिरबुद्धया च साधकः ।९९॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकिङ्गमाहात्म्ये वाष्पान्वये
प्रातःकृत्यादिकथनं नाम द्राविशोऽऽ्यायः ।।२२॥
अथ त्रयोविंशोऽध्यायः
वेदगभं उवाच-
अजपाराधनं ' वक्ष्ये हष्टाहष्टफलप्रदस् ।
येन विज्ञानमात्रेण मुक्तः संसारबन्धनात् ॥ १॥
विचरेन्नात्र सन्देहो राजन् गुरुमुखात् क्रमात् ।
अज्ञानान्न विजानन्ति सर्वाङ्गं सर्वेशक्तिकम् ॥ २॥
स्वात्मानं ये न जानन्ति ज्ञेयास्ते चात्मघातकाः। .
ऋषिह॑सोऽथ गायत्री छन्दो हंसपराख्यकः ॥२॥
देवताऽहं तथा बीजं सः शक्तिः सोऽहमित्यथ ।
कीलकं विनियोगोऽत्र चतुवंर्गाप्तये तथा ॥४॥.
हसषड्दीर्घयुक्तेन षडङ्गानि प्रविन्यसेत् ।
बीजेन' व्यापक कृत्वा ध्यायेद्धंसं ` प्रसन्नघीः ॥ ५॥
अग्नीषोमगरुद्रयं प्रणवकं बिन्दुस्त्रनेत्रोज्ञ्चलं
भास्वद्रुद्रमुखं शिवाङ्ध्रियुगलं पाइ्वस्थसूर्यानलम् |
उद्यत्सूर्यंसहस्रकोटिसदृशं हंसं जगद्व्यापिचं
शब्दं ब्रह्ममयं हृदम्बुजकुटीनीडे सदा संस्मरे [त्] ॥६॥
आधारे मतिसंयुत्त॑ गणपति षद्पत्रके गीयुत्तं
ब्रह्माणं मणिपुरके हरिरमायुक्तं स्मरे [द्] द्वादशे ।
पार्वत्या सह स्ट्रमीशवरमनोन्मत्या युतं षोडशे
दवे पत्रे तु परा सदाशिवयुतं.मृध्त्यंम्बुजे श्रीगु रुस् ॥७॥
. चिच्छक्त्या सह सर्वदा विमलधीर्ध्यायन् जपन्तचयन्
सम्प्राप्नोति परां सुसिद्धिमतुलां वेदान्तविंज्ञानदास्।
' ब्रह्माद्य रपि सेवितां . शिवयुतामानन्दकत्दाभिधां
` विद्य त्पुञ्जसमप्रभां मुनिजनेराराधितां तां शिवाम् ॥८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ११२ ]
षट्शतं तु गणेशाय षट्सहस्त्रै प्रजापतेः ।
'षट्सहस्त्रं गदापाणेः षट्सहस्त्रै पिनाकिने ॥९॥ `
ईदवरस्य सहस्रं तु सहस्रं परमात्मने ।
सहस्र गुरवे दद्यादजपाविनियोगतः १०॥
हंसो गणेशो विधिरत्र हंसो हंसो हरिश्चव हरइच हंसः।
जीवोिप हंसः परमात्महंसो हंसो गुरुश्चेव तथाह्यहं सः ॥११॥
नमो गुरुभ्यो गुरुपादुकाभ्यो नमः पर भ्यः परपादुकाभ्यः |
भाचायंजागेश््वरपादुकाभ्यो नमोऽस्तु लक्षमीपतिपादुकाभ्यः॥१२॥
इति नत्वा ततो दिव्येर्मानसेरुपचारकेः ।
यजेद् देवान् जपेन्मन्त्रान् यजेदर्निमनन्यधीः ॥१२॥
'ततो विशेषकल्पोक्तन्यासानन्यात् समाचरेत् । :
यो त्यासकवचच्छन्नो मन्त्र नित्यं जपेत् सुधीः ॥१४॥
स॒ याति . परमं स्थानं यत्सुरेरपि दुर्लभस् ।
यथा हि वैष्णवे तन्त्रो तत्त्वन्यासं विदुबुंधा: ॥१५॥
इति कृतेऽधिकृतो भवति धवं सकलदेवतमन्त्रजपादिषु ।
पवनसंयमनं त्वमुनाचरेद्यमिह् जप्तुमसौ मनुमिच्छति ॥ १६॥
अथवा साधकः कुर्यात् ` प्रणवेनाशु संयमस् ।
स्त्रीभिः शूद्रेश्व कतँव्यो लौकिकेनाशु संयमः ॥१७॥
न वेदिक जपेच्छूद्र: स्त्रियश्चेव कदाचन ।
एतदङ्घ्रिजजातीनां जानीहि नृपसत्तम ॥१७॥
यथाऽघिकारः श्रौतेयो योषितां कमंसु स्मृतः ।
एवमेवानुमन्यस्व . ब्रह्मणि ब्रह्मवादिनीस् ॥१९॥
प्राणायामानतः कुर्यात् तत्प्रकारोऽधुनोच्यते ।
अतस्त्रयात्मक [:] प्रोक्तः पूरकुम्भकरेचकेः ॥२०॥
बाह्यादापरणं वायोरुदरे पूरको हि सः। ,
सं्पूर्णकुम्भवद् वायोर्घारंणं कुम्भको मतः ।
बहियंद्रेचनं वायोरुदराद्रेचको मतः ॥२१॥
इडया कर्षयेदं वायुं बाह्य षोडशमात्रया ।
धारयेत् पूरितं मन्त्री चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥२२॥
सुषुम्णामध्यगं सम्यग् द्वात्रिशन्मानतः रान: ।
नाड्या पिङ्गलया चें रेचयेन्नृपसत्तम ॥२२॥
येनैव संत्यजेत पुरयेद्धार्येतततः ।
CC-0. Jangamwadk Math Collection. Digitized by eGangotri
Ee
।
हे
[ ११२ ]
रेचयेच्च ततोऽन्येन ानरेवं पुनः पुत: ॥२४॥
युक्तं युक्तं पिबेद् वायुं युक्तं युक्तं च धारयेत् ।
यक्तं युक्तं त्यजेदेनमेवं सिद्धिमवाप्तुयात् ॥२५॥
यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्धार्यः शनेः शनः ।
तथेव लभते वायुरन्यथा हन्ति साधकम् ॥२६॥
प्राणायामेन युक्तेन सर्वपापक्षयो भवेत् ।
अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्भव:ः ॥२७॥
हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरःकृर्णक्षिवेदना ।
भवन्ति विविधा रोगाः प्राणायामव्यतिक्रमात् ॥२८॥
. ततः शास्त्रोक्तमागंण प्राणायामाच्समाच रेत् ।
त्रिषड्द्वादशवारं वा पुरतः परतो जपात् ॥२९॥
ज्ञेयं द्विजातिवर्णानां प्राणायामक्रमं शुभस् ॥२०॥
शुचिः प्राणायामान् प्रणवसहित्तान् षोडश वशी
प्रभाते सायं च प्रतिदिवसमेवं वितनुते ।
द्विजो यस्तं भ्रूणप्रहरणकृतांहोऽभिकलितं
पुनन्ते तं मासादिह दुरिततूलोघदहनाः ॥३१॥
त्रायन्त्यमी घडि भरपीह मासेजन्मान्तरोपाजित्तपापपुञ्जान् ।
संवत्सराद् ब्रह्मपदं तदेकं प्रकाशयत्येव यदच्युताख्यम् ॥३२॥
प्राणायामान् विधायेत्थं योगपीठं स्वके तनौ ।
त्यसेदाधारशक्ति च प्रकृति कमठ तथा ॥३२॥
शेषं धरां सुधासिन्धुं रत्नद्वीप मनोरमम् ।
माणेयं मण्डपं दिव्यं कल्पवृक्षां वेदिकाम् ॥३४॥
रत्नसिहासनं न्यस्येदेतदहृदयपद्धू जे ।
अंसोर्युग्मयोशचेव प्रादक्षिण्येन साधकः ॥२५॥
धमं ज्ञानं च वेराग्यमेद्वर्य न्यस्य च क्रमात् ।
मुखपार्वंनाभिपारर्वेषवधर्मादीन् प्रकल्पयेत् ॥३६॥
रक्तश्यामहरिद्रेन्द्रनीलवर्णविराजितान् ।
वृषकेसरिभूतेभरूपान् . धर्माधिकान्त्यसेत् ॥३७॥
धर्मादधर्मादि च पादगात्रचतुष्टयं हृद्यय शेषमब्जम ।
सूयन्द्रवह् नीन् प्रणवांशयुक्तान् स्वाद्यक्षरेः सत्त्वरजस्तमांसि ॥३८॥
आत्मादित्रयमात्मबीजसहितं व्योमार्निमायालवे-
्ज्ञानात्मानमथाष्टदिक्षु परितो मध्ये च शक्तीर्तव ।
< CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ११४ )
त्यस्येत्पीठमनुं च तत्र विधिवत् तत्कणिकामध्यगं
शम्भोः कल्पविधानबोधिततनुं सञ्चिन्तयेद्धाम तत् ॥३९॥
राजोवाच- |
भगवा(व)न्त [व] शक्तीनां संज्ञां तासां वदस्व मे ।
केन क्रमेण ता: पूज्याः संशयं छिन्धि मेऽधुना ॥४०॥
ररि (ऋषि) रुवाच
वामा ज्येष्ठा तथा रोद्री काली कलपदादिका ।
विकरिण्याहवया . प्रोक्ता बलाद्या विकरिण्यथ ॥४१॥
बलप्रमाथिनी पर्चात्सर्वेभूतदमिन्यथ |
मनोन्मनीति सम्प्रोक्ता: शेवपीठस्य शक्तयः ।४२।।
पूर्वा दिक्रमतः पुज्यास्तथाऽष्टदलकेसरे ।
ततो ह्यू पास्यमत्रस्य॒ न्यासानृष्यादिकांर्च रेत् ॥४२॥
जपतर्पणहोमार्चाः सिद्धमन्त्रकृता अपि।
भद्धन्यासादिभिर्हीना न दास्यन्ति फलान्यमू: ॥४४॥
ततो मन्त्रपुटैरवणेः मातुकाणः सविन्दुकः ।
विन्यसेन्मन्त्रवित्सम्यक् शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ॥४५॥।
ललाटमुखवृत्ताक्षिश्रुतिप्राणेषु गण्डयो: ।
ओष्ठदन्तोत्तमाङ्गस्य दोःपत्सन्ध्ययकेषु च ॥४६॥
पाइव (शवं) योः पृष्ठतो नाभौ जठरे ह्ृदयेंऽसके ।
ककुद्यसे च हृुत्पूर्वं पाणिपादयुगे ततः ॥४७॥
जठराननयोन्य्येन्मातृकार्णान् यथाक्रमात् । `
ध्यानं कुर्यात् ततो विद्वान् यथाज्ञानं समाहितः ॥४८॥
वेदनं _ मनसा मतम्।
तदपि द्विगुणं (विधं) प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं तथा ॥४०॥
यज्जीवब्रह्मणोरेक्यं सोऽहं स्यामिति वेदनम् ।
तदेव निर्गृणं ध्यानमिति वेदविदो विदुः ॥५०॥
आत्मता हूदयाम्भोजं कणिकाकेसरान्वितम् |
'भ्रल्छ सोमसूर्यारिनिमण्डलेन विराजितम् ॥५१॥
तत्र ध्यायेद् वेदोक्तमागंतः |
एब यद्वेदनं तद्धि सगुणं ध्यानमुच्यते ॥५२। .
ध्याता ' यजेच्चन्दनाद्येर्मानसैभोजनान्तकेः ।
CC-0. भोजपते ath 0वत््सर्नेक्वकेकं०० ०५ व्फमाळणेत् ॥५३॥।
[ ११५ ]
मूलाधारगते कुण्डे देवताग्निसमुज्ज्वले |
धर्माधमंधिते त्र्यलरे मूलमन्त्रपुरःसरस् ॥५४॥
अमूं ह स्वाहेति प्रत्येकं जुहुयात् सुधीः |
अहन्ता$सत्यपेशुन्यकामक्रोधादिक हवि: ॥५५॥
मन एव सुवः प्रोक्तं सुषुम्णः ख्रगुदीरिता।
तदन्ते तन्मयो भूत्वा जपेदिच्छानुरूपतः ॥५६॥
तं जपं सवंसम्पत्त्ये देवताये निवेदयेत् ।
गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् ॥५७॥
सिद्धिभंवतु मे देव त्वत्प्रसादेन शङ्कर।
इत्युक्त्वा दक्षिणे पाणो देवस्य च समर्पयेत् ॥५८॥
ततस्तु देवतारूपो भूत्वा तिष्ठेत् कियत्क्षणम् ।
इत्येवमान्तरं यागं कृत्वा बाह्य प्रपूजयेत् ॥५९॥
आत्माग्रतश्चतुष्कोणं षडस्रं च त्रिकोणकस्।
स (सं) मान्याध्यंजलेनेव कृत्वाङ्गानि प्रपूजयेत् ॥६०॥
आग्नेयादिषु कोणेषु हृदाद्थङ्गचतुष्टयस् ।
नेत्रमध्ये दिक्षु चात्र तस्मिन् मूलेन क्षालितम् ॥६१॥
त्रिपादिकां . प्रतिष्ठाप्य पूजयेन्मनुनाऽमुचा ।
मम (1) ग्निमण्डलायेति तथा दशकलात्मने ॥६२॥
नमोऽञस्ं (स्र) क्षालितं चार्ध्यंपात्रं स्थाप्य च पूजयेत् ।
अम[]कंमण्डलायेत्यमुना द्विषड् (ट्) कलात्मने ॥६३॥
नमः सुधामयेस्तोये मूलान्ते मातृका पठन ।
विलोमां पूरयेत् तस्मिन् पूजयेन्मनुनाऽमुना ॥६४॥
सं सोममण्डलायेति अष्टयुग्मकलात्मने ।
नमोऽकंमण्डलातीर्थमावाह्याङकुशामुद्रया ॥६५॥
तीथंमन्त्रेय विधिवन्मत्त्रस्त्वत्रेव कथ्यते।
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ॥६६॥
नमंदे सिन्धु कावेरी (रि) जलेऽस्मिन् सन्तिधि कुरु ।
धेन्वाख्ययाऽमृतीकृत्य चिन्त्य ततत्रेष्टदेवतास् ॥ ९७
अङ्गन्यासेन सक्लीकृत्यास्त्रेण दिशो दश।
कलयेन्नेत्रमन्त्रेण निरीक्ष्य शङ्खमुद्रया ॥६८॥
अवष्टभ्य तथोहीप्य मुद्रया योनिसंज्ञया।
गन्धपुष्पा दिभिस्तत्र | पजयेदिष्टदेवतास् ६९
अष्टकृत्वो जपेन्मूलमाच्छाय मत्स्यमुद्रया ।
तज्जल्ंः-0प्रोक्षामीपाःनो ॥०क्षुत्हात्पानं. "निरस; 1888,
[ ११६ ]
आत्मतत्त्वात्मने नमो विद्यातत्त्वात्मने नमः |
शिवतत्त्वात्मने नमः इत्येतेमंनुभिस्त्रिमि: ॥७१॥
रोक्ष्य पुष्पादिकं चापि मण्डलं विधिवत्सुधीः ।
ततः सम्पूजयेद्. देवं गन्धाद्य मूंलमुच्चरन् ॥७२॥
पञ्चकृत्वः पुनः कुर्यात् पुष्पाञ्जलिमनन्यधीः ।
उत्तमाङ्गहदाधारपादसर्वाङ्गके क्रमात् ॥७३॥
आदौ लिखेद् यन्त्रराजं तत्प्रकारमिहोच्यते ।
षट्कोणर्गाभतं कुर्यादष्टपत्रं मनोहरम् ॥७४॥
चतुर्द्रारसमोपेतं चतुरख्नात्मविग्रहे ।
कामक्रोधादिनिःशेषमनोमालिन्ययन्त्रणात् ॥७५॥
यन्त्रमित्याहुरेतस्मिन् देवः प्रीणाति पूजितः ।
अष्टगन्धेन संलिख्य मन्त्रराजमनुत्तमम् ॥७६॥
सौवर्ण राजते ताम्रे पीठे भूर्ज पटे भुवि।
शालि(ल) ग्रामेऽयवा लिङ्गे मूर्त वा सं ल्खिन्नृप ॥७७॥
बिना श्यन्त्रेण चेत्पूजा देवता न प्रसीदति।
पीठन्यासविधानेन पीठं सम्पूज्य पूर्ववत् ॥७८॥
` प्रञ्चोपचारमा्गेण भवत्या चेव नृपोत्तम।
पाद्ार्ध्याचमनार्थं च मधुपर्कार्थमप्यृत ।।७९।।
' पात्राण्याधारयुक्ता्ति स्वर्णादिरचितानि च।
स्थापयेत्पुरतस्तानि पूरयेत्पूवेवन्नृप ॥८०॥
पाद्य श्यामाकदूर्वान्जविष्णुक्रा (?) तां [ स् ] तथेव च ।
मध्य पुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्षपैः ॥८१॥
गन्धदुर्वाडकुरे: प्रोक्तं ततश्चाचमनीयकम् ।
जातीफछं च कङ्कोलं लवङ्गं सजलं त्विदम् ॥८२॥
आज्यं दधिमधून्मिश्रं मधुपकं; समीरितः |
एकस्मिन्नथवा पात्रे ios SN पाद्यादीनि प्रकल्पयेत् ॥८३॥
सर्वोपचारवस्तूनामभावे भावयेद्धिया ।
एवमासाद्य पात्राण तत्र पीठं निधाय च ॥८४॥
मून मूरति संकल्प्य ध्यात्वा देवं यथोदितम् ।
न पूजयेत्तस्यां परिवारगणेः सह ॥८५॥
छग्राम स्थावरे च नावाहनविसजंने ।
CC-0. “उत्प्रिहे००फुःष्टिते०1००५७टे० शे "पॉनिधिर्थीजते ॥८६॥
[ ११७ ]
यागहीनेऽथवोच्छिष्टे पत्तिते दृष्टभूमिषु ।
अन्यमन्त्राचते चेव पतितस्पशंदषिते ॥८७॥
दशस्वेतेषु नो चक्रः सन्निधानं दिवौकस
इति सर्वंगतः शम्भुः परिभाषां चकार ह ॥८८॥
खण्डितादिनिषिद्धां यत्प्रतिमां सर्वथा व॒धः |
विक्षिपेद् दारुजामग्नौ तथान्यामप्सु निक्षिपेत् ॥८९॥
एकाहपूजाविहतो कुर्याद् द्विगुणमच्चंनम् |
' द्विरात्रे तु महापूजां सम्प्रोक्षणमतः परम् ॥९०॥
मासादूध्वंमनेकाहपूजा यदि विहन्यते ।
प्रतिष्ठेवेष्यते केश्चित् केश्चित् सम्प्रोक्षणक्रमः ॥९१॥
इति श्रीमेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये मन्त्रा राधनकथनं नाम त्रयो-
विशोऽष्यायः !1२३॥।
अथ चतुर्विशोऽध्यायः
राजोवाच-
प्रतिष्ठा कीहृशी ब्रह्मन् कीहक् सम्प्रोक्षणं तथा ।
कथ्यतां कृपया मेऽत्र येनाहं सुखमाप्नुयाम् ॥१॥
ऋषिरुवाच
अर्न्यत्तारणमन्त्रेण वेदिकेन समासतः ।
अथोच्चरेदरमन्नुजंमित्यादि वेदिको (कों) ऋचा [ स् |॥२॥
अनेन मन्त्रराजेन अग्न्यत्तारणमष्टधा । |
कृत्वाऽथ सप्तमृत्स्ना च स्नापयेद भक्तितो नृप: ॥३॥
अद्वस्थानाद गजस्थानाद वल्मीकात् सङ्गमाद् ह्लं दात् ।
गोश्टुङ्गाच्चाचराच्चेव मृत्तिकाः सप्त कीर्तिताः ॥५॥
ततः सप्तकषायेश्च अभिषेक समाचरत् ।
आम्रो जम्बस्तथा धात्री प्लक्षश्च चतुथकः ॥१॥
अक््वत्थोदुम्बरवटाः कषायाः सप्त कोत्तिताः ।
पल्लवैः पञ्चकेइचेव अभिषेकं ततश्चरंद् ॥६॥
रोदुम्बरप्लक्षचूतन्यग्रोध |
पामी इति प्रौक्ताः सवेकमंसु शोभना: ॥७॥
ततः पञ्चामतैइचैव स्नपनं विधित्ता चरतु ।
पञ्चामृतं दधि क्षीरं सिता मधु घृतं य (त) था ॥८॥
गायत्र्या शैवया चेव त्रिधा समभिमन्त्र्य च ।
हृदयान्निगंतं तेजो दीपाद् दीपान्तर यथा | ।९॥।
सुषुम्णावत्मंना दे(चे)वं नासिकारन्ध्रनिगंतम् ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ ११८ ]
करस्थां मातृका भोजे (?) नित्यानन्दगुणोदयम् ॥१०॥
मूलमन्त्रं समुच्चायं साङ्गं सम्बोध्य देवतम् ।
एह्येहीति च मद्धस्ते पाइुकाभ्यां दयानिधे ॥११॥
आसनं कल्पयामीदमास्यत्तां पक्ममुद्रया ।
कल्पिते चासने विद्वानावाहनाख्यमुद्रया ॥१२॥
आवाह्य स्थापयेत् सम्यक् संस्थापनाख्यमुद्रया ।
पर्चात्तं सन्निधीकृत्य सन्निधापनमुद्रया ॥१३॥
सन्निरुध्य निरोधिन्या सम्मुखीकृत्य मुद्रया ।
सम्मुलीकरणं पश्चात् सकलीकृत्य साधकः ॥१४॥
'स॒कलीकरणात् पश्चादवगुण्ठनमुद्रया ।
भवगुण्ठ्यामृतीकृत्याम् तीक रणमुद्रया ॥१५॥
मुद्रया परमीकण्या परमीकृत्य साधकः ।
प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्राणान् संस्थाप्य वेदिकः ॥१६॥
तदस्तु मित्रावरुणा इति ऋग्वेदमन्त्रतः |
भनोजूतिरिति यजुः वाङमनःप्राणसाम च ॥१७॥
प्राणागा (ना) हुर”" तथाथर्वे₹चक्षुरुत्पादयेत्ततः ।
चक्षुषः पितेति ऋचा तथालिङ्गाभिमशनस् ॥१८॥
अथेशानात्समारभ्य क्रमतः सर्वेराशयः |
सप्तघान्यस्तु सम्पू्यं देवस्य परितः सुधी: ॥१९॥
उदग्भाग स्वशक्त्या च राशि: कार्यस्त्रिधातुना।
तासु दिवपतयः पूज्यास्तथा सर्वोपचारके (:) ॥ २०॥
मध्ये देवं च सम्पूज्य षोडशौरुपचारकोः ।
ततो होमविधानेन तथाष्टोत्तरशताहुतीः ॥२१॥
मूछन सुधिया राजन् ततः पूर्णाहुति चरेत् ।
दिक्पतिभ्यो बलि दत्वा गुरं सम्पूज्य भक्तितः ॥२२॥
' वस्त्रालकारयानाद्य ब्राह्मणानपि पुजयेत् ।
दक्षिणाभिस्तथान्नेशच तोषयेद् देवताधिया ॥२३॥
यवहोमेन चायुष्यं घुतेन सर्वसम्पदः ।
सवदु.खक्षयाथ॑ च मधुनाक्तेः सतन्दुलः ॥२४॥
हात यवसम्मिश्रेमंहासौभाग्यमाप्नुयात् ।
र ततः कुर्याद् दिनत्रयमनन्यधीः ॥२५॥
एव म कुस्ते मूतिप्रतिष्ठां विधिना ततः ।
नेलोक्यं पूजितं तेन सफलं तस्य जीवितम् ॥२६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[. ११९ ]
अथ सम्प्रोक्षणं वक्ष्ये. मूतिसंशुद्धिहेतवे ।
सम्प्रोक्षणं तु देवस्य देवमुद्वास्य पुवंवत् ॥२७॥
उत्तिष्ठ देवदेवेश पुनरागमनाय च ।
प्रसीद श्रीमहादेव एकलिङ्ग जगत्प्रभो ॥२८॥
इत्युद्वास्य च मूलेन संहरिण्या च मुद्रया ।
पञ्चृपञ्चक्रमेणेव स्नापयित्वा मृदम्भसा ॥२९॥
गवां रसश्च संस्नाप्य दर्भतोयेविशोध्य च |
्रक्षयेत्प्रोक्षणीतोयेमूलेनाष्टोत्तरं शतम् ॥३०॥
समुष्यं सकुशं पाणि न्यस्य देवस्य मस्तके ।
पञ्चवारं जपेन्मूलं चाष्टोत्तरशतार्वाध ॥३१॥
ततो मूलेन मूर्ढादि पीठान्तं संस्पृशेदपि।
तत्वन्यासं लिपिन्यासं मन्त्रन्यासं च विन्यसेत् ॥३२॥
प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्रतिष्ठापनमाचरेत् ।
पूजां च महतीं कुर्यात् स्वतन्त्रोक्तां यथाविधि ॥३३॥
यागहीनादिषु सम्प्रोक्षणविधिः स्मृतः।
खण्डितादिनिषिद्धेषु प्रतिष्ठा पूर्वमीरिता ॥३५॥
राजोवाच-
द्विरष्टैरुपचारैस्तु पूजयेदिति सूितम्। `
तदहं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां मुनिसत्तम ॥२५॥
वेदगभं उवाच-
अथोपचारान् कुर्वीत मन्त्रवित् स्वागतादिकान् ।
स्वागतं कुशलप्रश्नं कृत्वा पुष्पार्ज्जाल ततः ॥३६॥
मूलान्ते सायुधायादि (?) सवौत्मन् भगवन् पदे ।
ङ (१) तं चेवेष्टदेवस्य नाम दम या ॥३७॥
ततः पाद्य पदे ब्रूयात् पर्यन्ते कल्पयामच। .
उक्त्वा तदन्ते हृदयं पाद्यमन्त्रोश्यमीरितः ।।३८॥
पाद्य पादाम्बुजे दद्यादनेन मनुना ततः |
उपचारमिमं तुभ्यं ददामि परमेश्वर ३९
मूलान्ते सायुधायादि शक्त्यन्तमघुनाऽुना |
दद्यात्पुष्पाञ्जा तस्मे पाद्यात्ते साधकोत्तमः ॥४०॥
पाद्यस्थाने त्वध्यंशब्द नतिस्थाने द्विठं ? वदेत् ।
तदा मन्त्री तदन्ते च शिरस्यध्य विनिदिशेत् ॥४१॥
ततः पुष्पा्ञ्जाल दत्वा पूर्वोक्तमनुना सुधीः ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२० ]
अध्यंशब्द॑ परित्यज्य राजन्नाचमनं वदेत् ॥४२॥
स्वाहास्थाने स्वधां ब्रूयादनेनाचमनं मुखे।
ततः पुष्पाअ्जाल दत्वा त्यजेदाचमन पदे ॥४३॥
मधुपर्क प्रयुञ्जीत तद् दद्याद् वदनं वुध:
पुष्पाञ्जलि विधायाथ दद्यादाचमनं पुन: ॥४४॥
तेनेव मनुना तत्र दद्यात् पुष्पाञ्जलि ततः ।
पादुके परिधायाथ भगवत् रत्ननिमिते ॥४५॥
स्तानमण्डपमायाहि स्नानाय त्वीश दिग्गतस् ।
सम्प्रार्थ्य च प्रयत्नेन स्तानवस्त्रं सुशोभनम् ॥४६॥
अभ्यङ्गोद्वतेनं कुर्यान्महाराजोपचारवत् ।
क्षीरदध्याज्यमघुभिः सण्डेनोऽणोदकेन च ॥४७॥
गन्धाभिः कारयेत्स्तानं दद्यादाचमनीयकस् ।
केशाङ्गमार्जन वस्त्रं दत्वा सूक्ष्मे दुकूलके ॥४८॥
यज्ञसूत्रं ततो दद्याद दद्यादाचमनं पुनः।
पादुके परिघायाथ भगवन् रत्ननिमिते ॥४९॥
आगच्छ निमितं याम्यमलङ्काराय मण्डपम् |
प्राथनापूर्वंक चेष्टदेवतां मण्डपं नयेत् ॥५०॥
संस्थाप्य मण्डपे याम्ये दिव्यमाल्यानुलेपने: ।
_ अन्येराभरणेदिव्यर्नानारत्मसमन्वितैः ॥५१॥
अलङ्कृत्य ततइछत्रचामरादशंपूवं कम् ।
पादुकायुगमारुह्य पञ्चपाद्पुरःसरस् ॥\९॥
यागमण्डपमायाहि परिवारगणेः सह।
प्रार्थनापूवंक चेत्थं योगपीठं नयेत्सुधीः ॥५३॥
तत्रोपवेश्य गन्धाद्य रुपचारे: समचंयेत् ।
यष्टुरभिमुखो देवो देवाभिमुखतो दिशा।।५४।
प्राच्यादिहरितो ज्ञेया पूजाहोमादिकर्मणि ।
न्यासक्रमेण मनुना पुष्टितेर्मातृकाक्षरैः ।
अभ्यच्य देवं गन्धाद्यो रङ्गादीन् पुनरचंयेत् ॥५५॥
मूळ्मच्न समुच्चार्य सम्बोध्य स्वेष्टदेवताम्।
नमस्ते देवदेवेश सर्वतृप्तिकरं परम् ॥५६॥
अच्यानिवेदितं शुद्धं प्रकृतिस्थि सुशीतलम् ।
जमृतानन्दसम्पर्ण गृहाण जलमृत्तमम् ॥५७॥
चन्दनं मल्योत्पन्नमनाघ्नातं सुशीतलम् ।
करागस्कस्तुरीहिमाम्मुक्षोदितं शुभस् ॥५८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२१ ]
सकाइमीरं सवेल्व॑ तद् यक्षकहंममुत्तमम् ।
परमानन्दसौरभ्यपरिपूर्णदिगन्तरम् ॥५९॥
गृहाण परमं गन्धं कृपया परमेश्वर ।
अनन्यापित्तपृतं चाच्छिद्रं पूज्य॑ नवं शुभम् ॥६०॥
गुणवधे(द्धे)मसम्भूतं नानागन्धमनोहरम् ।
आनन्दसौरभं पुष्पं गृहाण परमेश्वर ! ॥६१॥
साराङ्गारेरघृंतविलुलितैजंजरेः संविकीणंः
कपूराद्य घंनपरिमलेधू पमापाद्य मन्त्री ।
दद्यान्नीचेरसुरमथनायापरेणाथ दोर्स्मा (षा) ।
घण्टां गन्धाक्षतकुसुमकैर्राचता वादयन् सः ॥६२॥
वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।
आघ्रेयः सवंदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥६२॥
इत्थं धूपं प्रकुर्वीत ता्रकांस्यादिनिमिते ।
aa चात द्विपदे ले पद्याकुतो शुभे ॥६४॥
गुंगगुलागरुवृक्षजेः |
निर्यासादुत्थितैगंन्धद्रव्येरथोदितैः न व ॥६५॥
अनन्यापितधृपोऽयं आास्यतेऽचंनकर्मेणि ।
वर्त्या कपू रगर्भिण्यः सपिषा तिलजेन वा ॥६६॥
आरोप्य दर्शायेद् दीपानुच्चेः सौरभशाल्तिः |
स्वप्रकाशो महान् दीपः सर्वतस्तिमिरापहः ॥६७॥
सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।
दोपोञ्पि धृपवर्त्यादिपद्याकारविनिमिते ६८
प्रत्तिपत्र वर्त्या गव्यघृताक्तया
ततो "प ाम्वलमुवासादि चाप्यं च ॥६९॥
अन्यानिवेदिता पूजा काळ एव प्रशस्यते ।
अभ्यच्यैंवं च तस्याज्ञां गृहीत्वाऽङ्गानि पूजयेत् ॥७०॥
प्रायः प्रथमतस्तेषां क्वचिदेवान्यथा भवेत् ।
देवतायार्चाभिमुख्यमारम्याङ्घूयादि wi ॥७१॥
रुद्रानेकादशानचेत् क्रमात् पूर्वादितः सुधीः ।
अध ऊर्ध्वं तथा मध्ये राजन् क य
कामानवाप्नोति तेषां नामाच च ५
440 पशुप: शर्वो विरूपो विश्वरूपक ; ॥७२॥
त्र्यम्बकरच कपर्ही च भैरवः शूलपाणिकः । ह
ईशानोऽय महेशइच देवस्य परितो नुप ॥
`
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२२ ]
अभ्यच्यं चाध्यंतो येन पुजाँ देवे समर्प्यं तु ।
पुष्पाञ्जाल समर्प्याथ सद्योजातमथाचंयेत् ॥७५॥
शिवस्य पश्चिमे वक्त्रे भावयन् ब्रह्मदैवतम् |
सद्योजातं प्रपद्यामीत्यादिमन्त्रेण. पूज्य च ॥७६॥
मन्त्रं. जपेत् ततो राजन् ऋष्यादिस्मृतिपूर्वंकम् ।
ऋषिः सद्योऽस्य मन्त्रस्य गायत्री छन्द उच्यते ॥७७॥
ब्रह्मा च देवता प्रोक्ता लं वीजं इवेतवर्णंकस् ।
हंसारूढ़: सृष्टिकर्ता सृष्ट्यर्शे विनियोजनम् ॥७८॥
|
इति ज्ञात्वा .ततस्तस्य कलाः सम्पूजयेत् क्रमात् ।
ऋद्धिः सिद्धिधृंतिलक्ष्मीमंधा कान्तिः स्तुतिः प्रभा ॥७९॥
सद्योजातकला ह्यता अष्टौ च परिकीतिताः ।
इवेताक्षतेः श्वेतपुष्पः पुजयेद्धसवाहनम् ॥८०॥
प्रालेयामलमिन्दुकुन्दधवलं गोक्षीरफेनप्रभं
भस्माभ्यङ्गमनङ्गदेहृदमनं ज्वालावलीलोचनस् ।
ब्रह्म न्द्रादिमरुद्गणे: स्तुतिपरेरभ्यचितं योगिभि-
वन्देऽहं सकलं कलङ्करहितं स्थाणोमुंखं पश्चिमम् ॥८१॥
इति पुष्पाञ्जरि दत्वा वामदेवं ततो ( थो ) त्तरे ।
वामदेवस्य मन्त्रेण वामदेवाय चेति च ॥८२॥
मन्त्रस्य वामदेवस्य वामदेव ऋषिः स्मृतः ।
जगती छन्द इत्यत्र देवो विष्णुः सनातनः ॥८३॥
न वीजं 2 गोरकाइ्सीरवर्णमुक्त॑ मनीषिभिः ।
भापस्तत्त्व स्थितिविधो विनियोग: प्रकीतित: ॥८४॥
गन्धादिना समभ्यच्ये कला: सम्पुजयेत्तत: ।
रजसी च तथा रक्षा रती (तिः) पाली च कामिका ॥८५॥
i प्रिया बुद्धि: क्रियाधात्री च भ्रामरी ।
हि जरा चेव पुजयेत् पुरतः क्रमात् ॥८६॥
a ह्य तास्त्रयोदश वरानने ।
तुलसोशतपत्रेदच यजेद् गरुडवाहनम् ॥८७॥
गोरं कुङ्कुमपिञ्जर सुतिलकं ७
गौर कुङ्कुमपिञ्जर सुत्तिलकं भूरा रक व्यपाणडुगण्डस्प
0४ भै |
याजुवदमय सदा प्रहसितं नीलालकालंङकृतं
वामं सिद्धसुरासुरेन्द्रनमित वक्त्र हरस्योत्तरम ॥८८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२३ ]
शिवस्य दक्षिणे वकत्रे रू. तं पूजयेत् ततः। `|
अघोरेति च मन्त्रस्य 'अघोर ऋषिरीरितः ॥८९॥ `
छन्दोऽनुष्टुव्देवत्ताऽत्र रुद्रो बीजं तु रेफकम् ।
नीलवर्णो वृषारूढ: संहारे विनियोजनम् ॥९०॥
अघोरस्य कलाः पुज्यास्तामसा मोहमी (नी) क्षया ।
तृष्णा व्याघ्री मृता चापि क्षुधा चेव तुषा तथा ॥९१॥
अघोरस्य कला ह्योता अष्टौ च परिकीतिता: |
नीलोत्पले: करवीरेः पूजयेद् वृषवाहनम् ॥९२॥
कालाभ्रश्रमराञ्जनाचलनिभं . व्यावतंपिङ्गेक्षणं
भालेन्दुद्य तिकोटिदंष्ट्रयुगलं प्रोद्भासिबिम्वाधरम् ।
स्पोत्तुङ्गफलासहस्त्रमणिभिः कापालमालाधर
घोरं दक्षिणमीरवरस्य वदनं भ्रूभङ्गरोद्रं च यत् ॥९२॥
ततः पूर्वमुखं शम्भोः सूर्यरूपं महाद्युतिम् ।
तत्पुरुषस्य मन्त्रस्य पुरुषो (ष) ऋषिरीरितः ॥%४॥
गायत्री छन्द आख्यातं देवता सूर्यं उच्यते ।
यं वीजं पीतवर्णश्व रथारूढो निगद्यते ॥९५॥
'सष्टिस्थितिसंहारपिधानङृतरूपिणे |
सका यजेत् पश्चातपूर्वादिक्रमतः सुधी : ॥९६॥
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्याशान्तिस्तथव च ।
: तत्पुरुषकला हां ताइचतस्रः परिकीतिताः ॥९७॥
गङ्ग रेरकपुष्पे: पूजयेद्रथवाहनम् ।
2. वयच घ्यायेत्सर्वाथंसिठ्ये ॥९८॥
संवर्तार्नितडित्प्रतप्तकनक संस्पद्धितेजोमयं
गम्भोरस्वरसामवेदमुदितं क ।
गङ्गोत्तुङ्गतरञ्गपिङ्गलजटाभालेन
वक्त्रं तत्पुरुषं सुरेन्द्रनमितं पूर्व मुखं शूलिनः ॥९९॥
अथोध्वंमुखमीशानमन्त्रस्य ऋषिरीरितः |
ईशानस्त्रिष्टुबित्युक््तं क आ ; | 1१००
बीजं हि सशक्तिएच प्रणव: कोलक
य धी विततियोगार्थसिद्धये ॥१०१॥
ईशानमन्त्रेण तमीशानं प्रपुज्य च |
नल कला यजेत्तस्य परितः पुर्वेतः क्रमात ॥१०२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२४ ]
शशिनी चाङ्गदा रिष्टा मरीचिज्ञानदा तथा |
ईशानस्य कलाः पञ्च निरञ्जनपदानुगाः ॥१०३॥
हंसो हंसेति यो ब्रूयातु हंसो नाम सदाशिवः |
बिल्वैः कनकपुष्पेषच पूजयेत् fसिहपीठगे ॥१०४॥
व्यक्ताव्यक्तगुणोत्तरं च विमलं षट्त्रिशतत्त्वात्मकं
वेदाद्यक्षरमन्त्रशास्त्रनिलयं ध्येयं सदा योगिभिः |
सवंज्ञत्वमतीश्वरत्वमचलं सूक्ष्मातिसूक्ष्मं पर
शान्तं पञ्चममीश्वरस्य वदनं खंव्यापि तेजोमयम् ॥१०५॥
इति पुष्पाञ्जलि दत्वा भर्ध्योदकमनन्यधीः ।
देवस्य दक्षिणे हस्ते सपर्यां तां निवेदयेत् ॥१०६॥
इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये श्री मदेकलिंगमाहात्म्ये वाष्पान्वये पञ्च-
वक्त्रपूजाकथनं नाम चतुविंशोऽच्यायः ।।२४॥
अथ पञ्चविंशोऽध्यायः
ततः षट्कोणमध्ये तु षडङ गावरण यजेत् ।
केसरेष्वर्निकोणादि हृदयादीनि पूजयेत् ॥१॥
ेत्रमध्ये दिक्षु चास्त्रमङ्गमन्त्रेनेमोऽन्तकेः ।
तुषारस्फटिकश्यामनीलकृष्णारु्णचिषः . ॥ २
वरदाभयधारिण्यः प्रधानतनवः स्त्रियः ।
ie _ ता टिक क्रमेणेवाङ्गदेवताः ॥३॥
त्वा ततः पाणिमादाय सुमनोऽञ्जलिम् ।
ळी (भी) gS मे देहि शरणागतवत्सल ॥४॥
1 समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणाचंनम् ।
इत्युच्चाय क्षिपेत्पुष्पं देवतामूध्नि साधकः ॥५॥
का बुधः कुर्यादित्थमाव रणाचंन्म ।
सी क क्रमेण च ॥६॥
मा दवी ततः पूज्या पूज्या वे शांकरप्रिया । |
|: गौरी च पार्वती काली कोटरी विश्वधारिणी ॥७॥
अष्टमी पार्वती ज्ञेया सपर्यां प्राग्वदपंयेत् ।
र मे देहि शरणागतवत्सल (ले) ॥८॥
नत्या समर्पये तुल्यं द्वितीयावरणार्चनम ।
पत्रमध्ये गणपति क्षेत्रपालं कुमारकम् ॥९॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२५ ]
स्वामिपूर्वं पुष्पदन्तं तथव च कपहिनिम्।
चन्दिकेशं महाकाल भृंगिरीट (टि) मिति क्रमात् ॥१०॥
पूर्वादितः समभ्यच्यं सपर्यां प्राग्वदपंयेत् ।
आदित्यं पूर्वत्तोऽभ्यच्यं सोममग्नौ च भूमिजम् ॥११॥
दक्षिणे निहं(ऋ)ते सौम्यं पश्चिमे च बृहस्पतिम् ।
वायव्ये शुक्रमभ्यच्यं शनिमुत्तरतो यजेत् ॥१२॥
ईशान्यां राहुकेतुभ्यां सपर्यां प्राग्वदपंयेत् ।
नन्दिनं च महाकालं भृ गिरीटं (टि) वृषं तथा ॥१२॥
स्कन्दं कर्पादनं चेव ऋषिदेवं तथा पुनः । `
महादेवं ततोऽभ्यच्यं सपर्यां प्राग्वदपयेत् ॥१४॥
पूर्वे हेतुकपीठं तु आग्नेय्यां त्रिपुरान्तकम् ।
वेताल दक्षिणे भागे नि(ऋ) हुंतार्वासपत्रकम् ॥१५॥
पश्चिमे वारुणं पीठं वायव्ये च कुलान्तकम् ।
उत्तरे यक्षपीठं तु ईशान्यां भीमपीठकम् ॥१६॥
इति क्रमेण सम्पूज्य सपर्यां प्राग्वदपयत् ।
चतुरस्रत्रिरेखायां इन्द्रादीनचंयेत् क्रमात् ॥१७॥
इन्द्रं वै पूर्वंदिगभागे अरिनिमारनेयदिश्यथ |
दक्षिणे यमराजानं नेहं(ऋ )त्तौ निहं(ऋ)ति यजेत् ॥१८॥
पश्चिमे वरुणं वायौ वायुमुत्तरतो यजेत् ।
कुबेरमीशदिग्भागे ईशान सम्यगर्चयेत् 0.) ॥१९॥
ऊध्व ब्रह्माऽप्य (गम) घोःनन्तमिति राजन् ततोऽचयेत् ।
जातु तोयपयोमध्येऽतन्तं पूर्वंशयोस्तु कम् ॥२०॥
इति सम्यगथाभ्यच्यं सपर्या प्राग्वदपंयेत् |
इन्द्रादिपुरतः पश्चात् तेषामस्त्राणि पूजयेत् ॥२१॥
बस्न शक्ति तथा दण्डं खड्गं पाशमथाद्कशम् ।
चक्रं सम्पूज्य राजेन्द्र से पर्या प्राग्वदपंयेत् |
वाहनानि यजेत् पश्चात् तेषामग्रत त हि ॥२३॥
ऐरावतं तथा मेषं महिषं प्रेतमेव च |
क मे देहिना
-0. wadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२६ ]
भक्त्या समर्पये तुभ्यं नवमावरणाचंनम् ।
इत्यावरणपूजां तु कृत्वा प्रक्षाल्य हस्तको ॥२६॥
घपपात्रस्थितांगारे क्षिप्त्वागरशिरा(ला)दिकस् ।
पात्रमस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य हृदा पुष्पं समपंयेत् ॥२७॥
संस्पृश्य वामतर्जन्या मूलं शलोकं च सम्पठेत् ।
वनस्पत्तिरसोपेतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ॥२८॥
आघ्रेयः सवंदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।
सांगाय सपरीत्यन्ते वाराय डेंत देवता (?) ॥२९॥
धूपं समपंयामीति नमोऽन्तं मन्त्रमुच्चरन् ।
अर्ध्याम्बु प्रक्षिपेद् भूमौ ततो घण्टां प्रप॒जयेत् ॥३०॥
गजध्वनिमन्त्रमा(म) तः स्वाहान्तञ्च. दशाक्षरः (रस्) ।
वादयन् वामहस्ते तां कीर्तयन् देवतागणान् ॥३१॥
धपयेद (ह्) क्षहस्तेन देवतां नाभिदेशतः ।
दीपदानं ` ततः कुर्यात् पूर्वमेव मयेरितम् ॥३२॥
्वर्णादिभाजने साज्यशकंरं पयसादिकस् ।
परिवेष्य यथाशक्ति प्रोक्षेत्केर (?) स्त्रमन्त्रितः ॥३३॥
अस्त्रेण पात्रं परितः परिषिच्य यथाविधि ।
चक्रमुद्रामथारच्य प्रोक्षेत्तैमन्त्रितेजंले: ॥३४॥
वायुबीजेनाकवारं ततस्तज्जातमारुतेः ।
नेवेद्यदोषं संशोष्य (ध्य) चित (न्त) येद् दक्षिणे करे ॥३५॥
अग्निबीजं तस्य पृष्ठे वामं करतलं न्यसेत् ।
त दशयित्वा नेवेद्य तुदुत्थेनार्निनाखिलस् ॥३६॥
नवेद्यदोषं सन्दह्य ध्यायेद् वामकरेऽमृतस् ।
तत्पृष्ठे दक्षिणं हस्तं कृत्वा तत्र घ्रदशयेत् ॥३७॥
मुद्रा च सोरभीं पश्चाद् गन्धपुष्पैस्तमचंयेत् ।
दक्षहस्ते जलं घृत्वा मूलं इलोक॑ च सम्पठेत् ॥३८॥
का EE ता ss |
कल्पय नुकोदकमर्पयेत् ॥२९॥
भथामृतोपस्तरणमसीत्यादि नयेत्ततः ।
प्रासमुद्रा वामदोष्णा (बा) विकचोत्पलसन्निभास् ॥४०॥
रदे क्षिणेन प्राणादीनि प्रदशांयेत् ।
००“गष्ा ,पुछ)क्िास्तांस्तुष्वक्यामिमूपतते' ॥४१॥
[ १२७ ]
स्पृशेत्कनिष्ठोपकनिष्ठके द्वे स्वाडगुष्ठमूर्व्ना प्रथमे तु मुद्रा ।
तथाऽपरा त्तज॑निमध्यमे स्याद् अनामिका मध्यमिके तृतीया ॥४२॥
अनामिका तर्जनि मध्यमा स्यात् तद्वच्चतुर्थी सकनिष्ठिकास्ता: ।
स्यात्पञ्चमी तद्वदिति प्रदिष्टा प्राणादिमुद्रा निजमन्त्रयुक्ताः ॥४३॥
प्राणापानव्यानोदानसमानास्तारपूविका: |
चतुथ्य॑ग्निवधूयुकता: प्राणाद्याः कथिता अमी ॥४४॥
ततो निवेद्य मुद्रिकां . प्रधानया करद्वये।
स्पुशन्ननामिकां निजां मनुं जपत् प्रदशयेत् ॥४५॥
मूलमन्त्रं पठित्वास्य सम्बोधनपुरःसरम् ।
सत्पात्रं सद्धविः सौख्यं विविधानेकभक्षणस् ॥४६॥
निवेदयामि भवते सानुगाय जुषाण. तत् ।
इति पुष्पाञ्जरिं कुर्यादस्त्रेण कल्पयेदिशः ॥४७॥
ब्रह्मेशाद्यः ससुखमभितः सूपविष्टः समेतो
देव्या सिञ्जद्वलयकलया सादरं वीज्यमानः ।
न्मक्रीडाप्रहसनपरो हासयन् प॑वितिभोक्तून्
भुङ्क्ते पात्रे कनकघटिते षड्रसानेकरिङ्गः ॥४८॥
शालीभक्तं सुभक्तं शशिकरससितं पायसापूपसूपं
लेह्य' पेयं च चोष्यं सितममृतफलं घारिकाद्य सखाद्यम् |
आज्यं प्राच्यं सृज्यं नयनरुचिकर राजिकेला भरीचि-
स्वादीयः शाकराजी परिकरममृत्ताहारजोषं जुषस्व ॥४०॥
व्यात्वैवं विधिवद् विद्वन् वेर्वदेवं समाचरेत् ।
दीर्घचिस्तारितो हस्तं चतुरङ्गुल] म(मु) चिछृतम ॥५०॥
दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनम् ।
संस्कृत्य तं यथात्यायं साधको देवताधिया ॥५१॥
तत्र सम्पूज्य गन्घाद्य देवतामुक्तविग्रहम् ।
तारव्याहृतिभिहुंत्वा मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ॥५२॥
सपिषा वा तिलेर्वापि भक्षे क्ष्यै)वा पायसेन वा ।
जुहुयात् साधकश्रेष्ठः पञ्चविशतिसंख्यया ॥५३॥
पर्चाद् व्याहृतिभिहुंत्वा गन्धाद्यं; पुन रचयेत् ।
देवता योजयेत्पीठमूत्तौ वर्हि विसर्जयेत् ॥५४॥
अवशिष्टेन हविषा शन्धपुष्पाक्षतान्वितस् ।
देवतमा; J आदेयो, “दावः वित
[ १२८ ]
ये रोद्राःस्थानपा ये च भेरवाएच विनायका: ।
योगिन्योऽपयुग्ररूपाइच गणानामधिपारच ये .॥५६॥
विघ्नभूतास्तथा चान्ये दिग्विदिक्षु समाश्चिताः |
सर्वे ते प्रीतमनसः प्रतिगृहणन्त्विमं बलिम् ॥५७॥
इत्यष्टदिक्षु दत्वा तु करो संक्षालयेत्ततः ।
चुलुकोदकममृतापिधानमसि वद्यम् (मापिब स्वयम्)॥५८॥
अनेन देवताहस्ते दत्वा चाथ विचिन्तयेत् ।
उच्छिष्टभोजनं स्वीयदेवताया निदेशितम् ॥५९॥
गतसारं तु नेवेद्य ततर्चेनं समुद्धरेत् ।
उच्छिष्टं तद्भुजे दत्वा किञ्चित्स्थानं विशोधयेत् ॥६०॥
चण्डेशं च नमस्कृत्य गण्ड (ण्डू) षादि निवेदयेत् ।
ताम्बूल च ततो दत्वा मुखवासादिसंयुतम् ॥६१॥
पूगीचूर्ण सकपूर ना गवल्लीदलेयुंतम् ।
एलालवंगखदिरेस्ताम्बूलमिति कीतितम् ॥६२॥
पुगीफलानि निभिद्य मध्ये कीटादिवजितम् ।
सुिक्कणनिपक्वानि योज्यानि विनिवेदयेत् ॥६३॥
घोटा (अधौता) न्यबाष्पिततान्यत्र वजंयेत् पूजनं (ने) सदा ।
सुधोतानि सुपक्वानि चन्द्रबिम्बसमानि च ॥६४॥
सुगन्धीनि मनोज्ञानि नागवल्लीदलानि च। |
सुतीक्ष्णानि निवेद्यानि जीर्णानि परिवर्जयेत् ॥६५॥
म्लानानि चेव शुष्काणि नात्यन्तसुतलानि च।
' मीक्तिकेनिमितं चूर्ण ' प्रशस्त विनिवेदयेत् ॥६६॥
पाषाणज तु मध्यं स्याच्छकरं चाधमं स्मृतम् ।
शुक्तिकासम्भवं नेव ताम्बूले विनिवेदयेत् ॥६७॥
भारातिकं ततोऽभ्यच्यं क्रमान्तीराजयेच्च तम् ।
घण्ट वामकरेणाश वादयन् साधकोत्तमः ॥६८॥
चतु टय पादतले निराजनं द्वौ नाभिदेशे मुखमण्डलेकम् ।
सर्वागदेशेषु च सप्तवारानारातिकं भक्तजनाश्च कुर्यु: ।।७९।
ुष्पार्ञ्जाल ततः कृत्वा छत्रमादशंचामरान् ।
संबीज्यः व्यजनेनाथ नुत्यवाद्यादिभिस्तथा ॥७०॥
CC-0. सन्तोष्य वेनं at ००० िणएसथ्ाल्गहेत् ।
[ १२९ ]
तन्दिदांकरयोमंध्ये योऽन्तरायं व्रजन् चरेत
प्रदक्षिणामतो राजन् सर्वे निरयगामिनः ॥७१॥
यथाशक्ति जपं कृत्वा ऋष्यादिन्यासपूर्वंकम् ।
तं जपं देवताहस्ते दत्वा सम्पूज्य पूर्ववत् ॥७२॥
स्तुत्वा तु विविध: स्तोत्रे: साष्टाङ्ग: प्रणिपत्य च ॥७३॥
शिष्ट गन्धमर्ध्यतोये विलोड्य पाणो कृत्वा दक्षिणे मूलमन्त्रस् ।
सप्तावृत्त्या संजपेत् सवंतीर्थीभूतं ध्यात्वा प्रोक्षयेदात्मनोऽङ्गस् ॥७४॥
देवताचा (र्चा) वशिष्टं यत् सलिलं चाध्यंमध्यगस् |
अङ्गलग्नं मनुष्याणां ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥७५॥
पुष्पादिशिष्टं यद्वस्तु दत्वा तर्त्पारचारि(र)के।
स्वयं स्वीकृत्य भक्त्या वे स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः ॥७६॥
आत्मार्पणविधानेन स्वात्मानं सम्यगर्पयेत् ।
शरीरमर्थसम्भ्राप्तिमेक लिङ्गाय चापंयेत् ।
आत्मदारादिकं चेव सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् ॥७७॥
कृमिकोटकभस्मा दिवि ष्ठादुर्गन्धमूत्रकम् |
इलेष्मरक्तत्वचाचमं न वाचापि नृपोत्तम ॥७८॥
पुष्पाञ्जलि पुनदंत्वा . तन्मूर्तावुपसंहरेत् ॥७९॥
परिवारगणं सवंमुपसंहारमुद्रया ।
क्षमस्वेति वदन् मूलमन्त्रेण व्यापकं त्रिधा ॥८०॥
विधाय देवतां पश्चात् स्वीयहुत्सरसी रुहे ।
सुषुम्णावत्मंना पुष्पमाघ्रायोद्वतंयेत्सुधोः ॥८१॥
गन्धाद्यर्मानसेरिष्ट्वा ऋष्यादिन्यासपूर्वकस् |
ध्यात्वेष्टदेवतारूपमात्मातं प्रजपेन्मनुम् ॥८२॥
शासत्रदृष्टेण (न) विधिना भक्तिमान् स्थिरमानसः |
संख्यापूर्तो पुनः कुर्यात् ऋष्यादिप्राणसंयमात् ॥८२॥
ततो जपदशांशेन . होमं कुर्याद् दिने दिने।
मथवा लक्षसंख्यायां पूर्णायां होममाचरेत् ॥८४॥
होमाद् दशांशतः कुर्यात् तर्पणं देवतामुखे।
तर्पणस्य दशांशेन माजंयेदात्ममूर्धनि ॥८५॥
मार्जनस्य दशांशेन कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् |
होमाशक्ती जपं कुयुंहोमसंख्याचतुगुणम॒ ॥८६।
षड्गुणं चाष्टगुणितं यथासंख्यं द्विजातयः ।
९ (८-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १३० ]
द्विजस्त्रीणां तु विज्ञेयो द्विजातीनां समो जपः ॥८७॥
स्वामिन्युक्तो जपः शूद्रे केचिदाहुरितो ऽन्यथा ।
होमाशक्तौ चतुर्नेत्रसंख्यै सर्वो जपेन्मनुम् ॥८८॥
यस्मिंञच निगदेनेव जपसंख्या विधीयते ।
तत्र सर्वत्र मन्त्राणां संख्यावृत्तियूंगक्रमात् ॥८९॥
कल्पोक्तेवंक्र(धं)ते संख्या त्रतायां द्विगुणा स्मृता |
द्वापरे द्वि(त्रि)गुणा ज्ञेया कलो प्रोक्ता चतुगुंणा ॥९०॥
एवं यः पुजयेन्नित्यं स शेवपदवीं व्रजेत्।
सूत उवाच--
इति ते कथितं सम्यक् (ग्) यथाक्रममनुत्तमस् ।।९१।।
यः पठेन्नियतो भक्त्या श्रृणुयाद्वा समाहितः ।
पुजाफलमवाप्तोति शिवस्यानुचरो भवेत् ॥९२॥
शिवपुजाविहीनो यः स नरो नरके पचेत् ॥९३॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्भ्ये वाष्पान्वये
पूजाकथनं नाम पञ्चविशोऽध्यायः ॥२५॥
अथ षड्विंशोऽध्यायः
शोनक उवाच-- |
पाठुकामन्त्रमारव्यातं पूर्वं तत्प्रकटीकुरु ।
इदानीं श्रोतुमिच्छामि साज्गम॒ष्यादिपूर्वकस् ॥१॥
सुत उवाच |
शूयता मुनिशाद्'ल पादुकां गुरुरूपिणीम् ।
या ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गता: ॥२॥
सुषुमाणोऽप्यथ ब्रह्मन् विनयेन समन्वितः ।
वेदगर्भातु यां प्राप्य ` सवेसौभाग्यवानभूत् ॥२॥
बाङमाया कमला (:) प्रान्ते हसख फ्रें (?) हसौं तथा ।
आनन्दभरवौ प्रोक्तो तथा पल्लवर्वाजतौ ॥४॥
सहखफमथोच्चायं स्वगुरुत्रयनामकस् ।
सिद्ध: श्रीह्ममुकानंदनाथ [₹] चिच्छवितपुवंकम् ॥५॥
य श्रीपदं प्रोच्य साधको दुःखनाशिनीम् ।
त पृजयामीति संदा भक्तिमांदचरेत् ॥६॥
गत्यन्ता संस्मरेन्मन्त्री स्वीयमूध्नि फलप्रदाम् ।
गइकाया ऋषिब्रह्मा गायत्री छन्द उच्य ते ॥७॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १३१ ]
' वाङमायाबीजशक्ती च चतुर्थं कीलकं स्मृतम् ।
चतुर्वर्गाप्तये प्रोक्तं ऋषिणा नृपति सदा ॥८॥
त्रिराद्य [ : ] पुनरेकेकमेकैकेन षडंगकम् ।
बीजेयंथाविधि कृत्वा ध्यायेन्मूर्द्धाम्बुजे गुरुम् ॥९॥
शिवरूपं स्वप्रकाशमानन्दं परमव्ययम् |
मनुष्यो नाट्यसंरम्भं द्विनेत्रं द्विभुजं सदा ॥१०॥
मानसेरुपचारैरच सम्पूज्य गुरुमात्मनः।
आदौ त्रिकालमेवं हि संस्मृत्यान्यत् समाचरेत् ॥११॥
द्विकालमेककालं वा संसेवेत् साधकोत्तमः |
इति ते कथितं व्रह्मन् किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि ॥१२॥
शौनक उवाच-
सूत सूत महाभाग सुषुमाणस्य धीमतः ।
तत्पुत्रस्य च यद्वृत्तं तत्सर्वं कथयस्व मे ॥१३॥
सृत उवाच--
मन्त्रस्य ग्रहणाह्देवं (वः) पूजनादपि तत्क्षणात् ।
आविभू'त्वा (य) हृषन्मूर्तौ तत्क्षणाद् वरदोऽभवत् ।।१४।।
यथा ध्यातं तथा तेन रूपं कृत्वाऽब्रवीदिदम्।
सुषुमाण महाप्राज्ञ यत्ते मनसि वतंते ॥१५॥
तदद्य प्रार्थयित्वाशु प्रसन्नोऽस्मि सदा त्वयि ।
भक्तोऽसि धर्मशीलोऽसि तदवृणुष्व समीहितम् ॥१६॥
राजोवाच--
>)
भगवंस्त्वत्प्रसादेन त्रिकालं ज्ञानमाप्नुयाम् ।
येनाहं दुःखसंसारात् मुक्त्वा सद्गतिमाप्तुयास् ॥१७॥
तन पादाम्बुजे देव भवितरस्तु सदा मम |
यथाऽधुना हश प)न्मूर्तावाविभू' त्वा (य) प्रसन्नतः (१)॥१८॥
वरदोऽसि तथा नाथ सवदा मे कृपां कुरु।
एतावदेव याचेऽहं किमन्यद् भक्तवत्सल ॥१०॥
भीमदेकरिङ्कः उवाच--
वत्स तुभ्यं मया दत्त यदद्य प्राथितं त्विह ।
गोबिन्द त्वं तथा मत्तो वृणीष्वावहितो वरस् ॥२०॥
विन्द उवाच---
मत्पित्रा याचितं यद्यत् तत्सर्वं दीयतां मम । ट
मज्जनन्यास्तथा स्वामिन् सर्वान् कामात् प्रपूर्य ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १३२ ]
हृद्गतं त्वं विजानासि सवंहक् सवंसाक्ष्यसि |
किमन्यद् बहुधोकतेन कृपां कुरु जगत्प्रभो ॥२२॥
ग्रोसदेकलिङ्गः उवाच-- |
भर्वाद्भिर्चिन्तितं चित्त तत्सर्वं सम्भविष्यति |
अत्रार्थं संशयो मास्तु सत्यमेतद् व्रवीमि वः॥२३॥ `
वायुरुवाच `
इत्येतत् श्रुतवान् राजा एकलिङ्गात्ज (ज्ज) गत्पतेः |
स्वं स्वं सुतं कळत्रं च वरदानेन तोषितम् ॥२४॥
हर्षदश्रूणि मुञ्चन् सो (स) विनयेन ववन्द च |
एकलिङ्गं तथा देवीं स्तुत्वा नत्वा विनिर्ययौ ॥२५॥
गुरुणा ज्ञापितः शीध्रं गतो गच्छन्निजालयम् |
गोविन्दोऽपि तथा बाल्यादारभ्याराधयन् शिवम् ॥२६॥
बुभुजे विविधान् भोगान् गाहंस्थस्याश्रमोचिताम |
यु (यो) वराज्येऽथ संस्थाय पितरं पर्यसेवयत् ॥२७॥
एवं कतिपयेवंषेः कृतं राज्यमकण्टकम् ।
स राजा सुषुभाणोऽपि भुक्त्वा भोगान् यदृच्छया ॥२८॥
राजधानीं स्वपुत्राय समप्यं त्वरया ह्यगात् ।
गुरुपादी स्मरन्तत्र त्यक्तं स्वीयं कलेवरम् ॥२९॥
योगमागंस्य विधिना एकलिङ्गस्य सन्निधो ।
गोविन्दो तदन्त्येष्टिं कृत्वा पृथ्वीं शशास ह ॥३०॥
क्षात्रधमंण क धर्मज्ञस्त्रायन्नन्यान् स भूमिपान् ।
स् सोऽपि कालेन महता पुनः ॥३१॥
सोऽपि स्वराज्ये संस्थाप्य आलुनामानकं सुतस् ।
तस्मादभूद्विश्वनाथो विश्वस्य स्थितिहेतवे ॥३२॥
संस्थाप्य तं जी विषवनाथं योगमागंमवाप्तवान् ।
: सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥३३॥
ऐकलिज़स्य चाभ्यण॑ कालनामा नुपोत्तमः ।
विश्वनाथ: स्वराज्ये तं कुमारं शक्तिपूर्वकस् ॥३४॥
संस्थाप्य विग्रहे सोऽपि शस्त्रपुतो दिवं ययौ ।
शालिवाहनसंज्ञकः ॥३५॥
तत्पुत्र क नरवाहुषुच जातः संत्र विश्रुतः ।
CC-0. Jangamwadi Math ००९ जस्तत्पो by ०० । ।३६॥
[ १३३ ]
तत्पुत्रः कर्णनामाऽभूत् राजा कणं इवापरः ।
तस्मादभूत्सहस्राक्षः श्रीपुञ्जस्तस्य नन्दनः ॥३७॥
श्रीपुञजादथ कर्णोऽभूत्कर्णोच्चरणमल्लकः ।
तस्मादभूच्च खंगारः खंगारात् क्षेत्रपो ह्यभूत् ॥३८॥
क्षेत्रपादथ कर्णोऽभूत् कर्णाज्जाता बहुप्रजाः ।
तेषां धुरंधरः श्रीमान् तेजसिह् इति प्रभुः ॥२९॥
तदात्मजोऽमरः प्रोकतः सिंहस्येव पराक्रमी ।
तस्मादभूत्स(सु)बाहुर्यः स्वबाहुबलविक्रमः ॥४०॥
तस्मादभूद्रत्सिहो रत्नाकर इवापरः ।
तत्पुत्रो जयसिहश्च शास्त्रार्निदरर्धाकल्बिषः ॥४१॥
लक्ष्मीसिहरूच तत्पत्रस्तत्पुत्रोऽतिपराक्रमी ।
` हम्मीरसंज्ञको भूपः पालयन् पृथिवीमिमाम् ॥४२॥
. तत्सूनुः क्षेत्रपो नाम मोकलस्तु तदात्मजः ।
तत्सूनुः कुम्भकर्णोऽभूत् कुम्भकर्णात्पराक्रमी ॥४२॥
तस्येवं शासतः पृथ्वीं बहुकालमगात् तदा |
वेदवेदाङ्भतत्त्वज्ञो धनुर्वेदविदांवरः ॥४४॥
योगमार्गेण स्व देहं त्यक्त्वा सायुज्यमाप्तवान् ।
ततस्तत्तनुजा जाताः परस्परविरोधिनः ॥४५॥
स्पद्धंया नीचसंसर्गाच्छद्राचारपरा [अभवन् ।
अ(स्व)घर्माच्च च्युतास्ते वे भवान्याः शापकारणात् । ।४६।
ब्राह्मणान् क्लेशयन् सर्वान् दत्तदानापहारका- |
देवस्वमपि हर्तारः क्रूराश्चौराश्च स ह
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् म्लेच्छरागत्य
परस्परमभूत्ते षां विग्रहश्चा तदारुणः ॥४८॥
एवं कतिपयेव॑र्षेगंते (तेस्) त मुनिसत्तम । ॥
हारीतस्य च शिष्यं ते विनयेनाभिवाद्य च ॥४^
म्लेच्छराक्रमितां पृथ्वीं शाध्यस्मात् येन प्राप्नुमः । |
भ्रष्टराज्यान् कृपासिन्धो स्वराज्य संनिवेशय ॥५०
त्राहि त्राह्माश्रितान् भक्तात् ब्रह्मन्न गतिरन्यथा ।
सुत उवाच
| शा
इति तेषां वचः भुत्वा क्षणमात्मनि चिन्तयन् ॥ \
भवान्या वचनाज्जातमिति निश्चित्य वे डा टा
शिवां तथेकलिङ्गं च पूजयध्वं यश
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२४ ]
गुरोः परम्परायातं त्यक्त्वाध्त्यपथगामिन: |
अथद्चेताह॒शं ज्ञातं देशोपद्रवजं भयम् ॥५३॥
तस्मादत्रेव संस्थाय पूजयध्वं सदाशिवम् |
| इति श्रृत्वा तदा ते वे शूद्राचारेरपुजयन् ॥५४॥
तेषां धुरन्धरो जातो राजमल्ल इति प्रभुः ।
| एकलिज्ी5पि ताँ पूजामद्धीकृत्य प्रसन्नत: (प्रसादित:) ॥५५॥
राष्ट्रसेनामथाहूय एकलिङ्गोऽब्रवीदिदस् |
इयेने (सेने) सहायमेतेषां कुरु शीघं ममाज्ञया ॥५६॥
इति श्रृत्वा तु सा देवी तेषां साहाय्यमाचरत् |
| चित्रकूटे पुनस्तेषां संस्थाप्यात्रागताऽथ सा ॥५७॥
| तदारभ्य तु ते सर्वे दाद्राचारपरायणाः।
राज्यं चक्र यंथापूर्व क्षात्राभासाशच ते पुनः ॥५८॥
यदा यदा शिवे भक्ति न कुर्वन्ति तदा तदा |
एवमेवोपद्रवेच म्लेच्छाधीना भवन्ति हि ॥५९॥
शोनक उवाद
४ हारीतस्य च शिष्योऽसौ किनाम्ना ख्यातिमागता: (तः) ।
एतन्मे संशयं सुत निराकतुमिहार्हसि॥६०।
सुत उवाच>-
\/िदयाचायं इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ।
सवशास्त्राथतत््ज्ञो निग्नह्मुग्रहक्षमः॥६१॥
दयावाननसूयशच एकलिङ्ग च पुजयन्।
तपरचचार सुमहल्लोकानुग्रहकारणात् ।
तत्तेजसा च शुशुभे क्षेत्रं नागहुदं परम् ॥६२॥
एकलिङ्गोथ भगवांस्तस्यैव वशमाययौ |
तथा स विन्ध्यवासापि पाति पुत्रमिवौरसम् ॥६३॥
तपसा स्वीयवशगां कृत्वाऽत्रेन स्थितः स हि।
तयो झूपमनुध्यायन् ब्रह्मचर्याश्रमाग्रणी: ॥६४॥
यस्य दर्शनमात्रेण नृणां सर्वार्थंसिद्ये (यः) ।
भवन्ति च तथाभूतः सत्यधर्मपरायणः ॥६५॥
शिष्यप्रशिष्येः सहितो मठे तत्र व्यवस्थितः ।
ाह्मणान् पाठ्यन्नित्यं तदा क्षत्रविशानपि॥६६॥
ऊुस्मादया नृपा ह्यासन् तदाज्ञापरिपालकाः ।
यष्टि पाणो गहीत्वा ते डस्य विद्यास च ७॥
(७-0. Jangamwadi योग तस ize त्थ विहान च | ।६
[ १३५ ]
प्रतीहार इव द्वारि पूर्वज्ञाननियत्त्रिता: ।
स्वराजधाची सम्प्राप्य राजचिह्वानि (न्य) धारयन् ॥६८॥
एकलिङ्गस्य .तस्यापि ( ऐक्यं समवगम्य ) च!
सोऽपि तान्वर्षयन्ताशीर्वादेनाभिविवु (वर्) द्य च ॥६९॥
ततः सोऽपि महाधीमान् चतुर्थाश्नममग्नहीत् ।
शिवानन्दाश्रमाभ्यणं कालेन निधनं गतः ॥७०॥
तस्य शिष्यप्रशिष्याशइच बहवस्तन्मठे "किल ।
विद्या: प्रवर्तयन् देशे चतुर्दशाख्यकास्ततः ॥७१॥
आचरन् स्वयमाचारान् श्रृतिस्मृत्युदितान् स्वकान् |
प्रेरयन् ब्राह्मणादींश्च स्वस्वथर्मे विशेषतः ।
एकलिङ्गाज्ञया ब्रह्मन् शुशुभुस्ते तर्पास्वनः ॥७२॥
एवं बहुसमा नीताः स्वधमं परिपालयन् ।
एतस्मिन्नन्तरे चैव कलिराविबंभूव हू ॥७३॥
स॒ तस्य भूपहुदये प्रविश्य मतिमच्यथा।
करेण कारयामास चेकरिङ्गस्थ सन्निधो ॥७४॥
शम्भुनारायणो नाम संस्मरत शिवमेत्य च।
तमृहिइ्योपहास्येन यत्किञ्चिल्लपितो (तवान्) नृप: ॥७५॥
शम्भुनिवारयामास मेवं वद नूपोत्तम |
तथापि तेन हास्येन पूर्वंवल्लपितं पुनः ॥७६॥
सोऽपि तापसवयंस्तु क्रोधरकतेक्षणोऽवदत् ।
भ्रष्टराज्यो भवाशु त्वं यतो राज्यमदेन हि ॥७७॥
भाषसे गुरुमुद्दिस्य गच्छ दुष्ट गुपाथम।
एवमुक्त्वा गतः सोऽपि देशं त्यक्त्वा त्वरान्वितः ॥७८॥
नपोऽपि चिन्तयाक्रान्तः सान्त्वयामास त्त गुरुस् ।
गते नेव गतः, सोऽपि सशिष्यः खिन्नमानस: ॥७०।
कार्यां निवासमकरोन्निग्रहातुग्र हक्षमः ।
एतस्मिन्नन्तरे विप्र षण्मासाभ्यन्तरे महत् ॥८०॥
म्लेच्छः सह विरोधेन युद्धमुग्रमभूत्तदा |
वर्षद्वादशपयंन्त॑ न सुखं . लेभिरे पुनः ॥८१॥
सख्यं चक्रञ्च तैः साकं सेवया विनयेन च |
एवं कतिपयैवंबँगंते (तैः) त (स्त)त्सन्तपौ पुनः ॥८२॥
भविष्यति नृपः कोऽपि धर्मनिष्ठः प्रतापवाय् ।
पितुपैतामहादीनां राज्यं संपालयिष्यति ॥८२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १३६ |]
| चक्रवर्तीव शुशुभन् (7) म्लेच्छादीस्त्रासयन् पुनः |
| स्ववीर्यंबलकोशेन स्वराज्यं स करिष्यति ॥८४॥
| ततः परम्परायातो (ता) गुरुमार्गानुगामिन: ।
ततः सम्मान्य तानत्र स्थापयिष्यति तन्मठे ॥८५॥
शम्भुनारायणस्याथ शिष्यानाहृय भक्तितः |
यथापुर्व॑च महती पूजा5ग्रेषपि भविष्यति ॥८६॥
एकलिङ्गस्य विधिना जीर्णोद्धारक्रमेण हि।
कारयिष्यन्ति तच्छिष्या यथाशास्त्रं तथा ततः॥८७॥
वायुरुवाच |
इति बाष्पस्य .वृत्तान्तं कथितं ते महामुने।
अन्वयं चापि भूतस्य बाष्पस्य च महात्मनः ॥८८॥
थ इदं कोीतंयेन्नित्यं बाष्पान्वयमनुत्तमम् ।
श्युणुयादवा प्रयत्नेन एकलिङ्गस्य सन्निधो ॥८९॥
गृहृगोष्ठवनारामनदीनगसुरालये ।
समीपे वा गुरोः सिद्धिः शीघ्रं स्यादुत्त रोत्तरस् ॥९०॥
स् दुःखोघाद् विनिमु क्त: सर्वानु कामानवाप्नुयात् ।
अवमेधसहस्राणि वाजि (ज) पेयशतानि च ॥९१॥
। कोटिकन्याप्रदानेन यत्फलं प्राप्यते नरे: |
ततफर प्राप्यते ह्यस्मिन् वंशश्रवणकीततनात् ॥९२॥
| | इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये बाष्पान्वये
| | षड्विशोश्ध्याय; ॥२६॥
अथ सप्तविंशोऽध्यायः
नारद उवाच--
1 अष्ट न तीर्थानि यानीह प्रथितानि समीरण ।
तान्यहं ही नामतो व्यक्तिः क्रमात् ॥ १॥
| | यत्तद् वर्णय विस्तरात् ।
र देवा: सक्रषयो यत्र स्नात्वा सुभक्तितः ॥ २॥
यात्राथियो "मागि (कामं तु) चेत्रे मासि विशेषतः ।
विशेषेण तीथंयात्रां चरन्ति ह् (हि) ॥ २॥
| ल CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १३७ |
वायुरुवांच--
यदा कामदुधा याता गोलोकादिह नारद |
शङ्करं द्रष्टुकामा सा तदा केलासपवंत्तात् ॥ ४॥
“ भेरवोऽपि स्वयं हर्षादिहायातो महाबल: ।
शिवस्य दशंनाकांक्षी वियोगाद् बहुकालतः ॥ ५॥
सगणः सह योगिन्या भूतवेतालसंवृतः।
चतुभु जस्त्रिनयनो बालार्कायुतसन्निभः ॥ ६॥
शूलं कपालं डमरु खट्वाङ्गमपि धारयन् |
रक्तमाल्यास्बरधरो रक्तमाल्यानुलेपन: ।। ७।।
त्रिकूटाचलमध्ये तु पर्चिमायां तथा दिशि।
स्वालयं स विनिर्माया (य) वापिका (कां) कारिता (कृतवान्)पुनः।८।
सवंतीर्थान्यथानीय सूर्यमण्डलतः प्रभुः।
प्रतिष्ठां कारयित्वास्या वेदागमविधानतः। ९॥ `
तत्र स्वयं सुसंस्तातो हर्षण शिवमादरात्।
ध्यायत्त शिवां च तत्रेव रिवस्याविभेवोत्सवे ॥१०॥ _
तदारभ्यादितीर्थं तत् सर्वतीर्थमिति श्रुतस्।
तस्मिस्तीर्थे नरो यस्तु स्तात्वा भैरवमर्चयेत् ।
स॒ सवंतीर्थस्तानस्य फलं प््राप्नोत्यसंशयस् ॥११॥
चत्रकृष्णचतुदेद्यां कातिकस्यापि भेरवस्।
भक्त्या ये पूजयिष्यन्ति ब्राह्मणानपि नारद ॥१२॥
भैरवः सवंदस्तेषां सर्वदा सुप्रसन्नहृक् ।
यात्राथिनोऽप्यथादौ हि भैरवं सम्यगरथ्यं च ॥१३॥
तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम |
भैरवाय नमस्तुभ्यमतुज्ञां दातुमहंसि ॥ १४
इत्यनेन च मन्त्रेण सम्प्रार्थ्य प्रथमं ततः।
एकलिङ्गं समभ्यर्चेदन्यथा निष्फल भवेत् ॥१५॥
नारद उवाच--
एकलिङ्गस्य पूजायां कानि कानि ह (कि किमत्र हि) चोदितम् ।
पत्रपुष्पफलादीनां फलं त्वं वक्तुमहंसि ॥१६॥
वायुरुवाच
अथावरणपुजादौ यथालाभं सुभक्तितः ॥१७॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGan'gotri
[ १३८ ]
माल्यानि तु ततो दद्यात् सुगन्धेः कुसुमेस्तथा ।
निमितानि मनोज्ञानि पत्रेमंरुबकोदभवैः ॥१८॥
तुलसीपत्रिकापत्र बेबरी . तु विवर्जयेत् ।
मत्कुणीं बाकूचीं चेव तथा इवेततुलस्यपि ।।१९॥
करवीराणि योज्यानि इवेतरक्तभवानि च |
चीळरक्तोत्पलः इवेतैः कमलानि सदा ददेत् ॥२०॥
कल्हाराणि तथा शस्तमे (शस्तान्ये) कलिद्धाचंने सदा |
कृमुदानि तु योज्यानि चम्पकानि [च] भाळती ॥२१॥
मल्लिका वै कुरबकं बकूलं वन्धुजीवकम् |
नागपुष्पं केसरजं कृङ्कमोद्भवमेव च ॥२२॥
शतपत्री तथा श्रेष्ठा केतकीं वजंयेत् सदा।
देव्ये तु संदा योज्या केतकी तु विशेषतः ॥२३॥
शिवे माधविका शस्ता शिवां चापि विशेषतः ।
करुणाकुसुमानि स्युः कुन्दाशोकभवानि च ॥२४॥
ह्ीवेरं च तथा श्रेष्ठ नन्दावतंभवं तथा।
काञ्चनारभवं पुष्पं कणिकारजमेव च ॥२५॥
शिवमल्ली तथा श्रेष्ठा पाटली द्विविधा भवेत् ।
भूतपत्राणि ततुष्पं कोमलाः पल्लवाः शुभाः ॥२६॥
शाळमाळतमालादिपल्लवाः परिकीत्तिताः |
किशुकां पारिभद्रं स्यादतिमुक्तकमेव च ॥२७॥
चतराकभवं पुष्पमपामागंस्य पल्लवाः |
पत्र नागबछायाश्च तत्पुष्पाण च योजयेत् ॥२८॥
भगस्त्यपुष्प तत्पत्रं पूजने श्रेष्ठमिष्यते ।
भृङ्गराजस्य पत्राणि मुण्डी गान्धारिका तथा ॥२९॥
जातकस्य पत्राणि. तथा दूर्वाद्भुरा मताः।
कशपुष्पाण योज्यानि जलजम्बूभवानि च॥३०॥
बिल्वपत्रं सदा योज्यं हरितं शुष्कमेव च।
चूर्णीभूतमथापि स्यात् सवंत्तः श्रेष्ठमुच्यते ॥२१॥
उुलस्यपि तथेव स्यादेकलिद्धाचंने सदा।
आहरेदथ ह स्वयमेव. विचक्षणः ॥३२॥
एषु फलं स्वल्पं तथा भवेत् ।
क्रयक्रीत तथा पादं याचिते निष्फलं भवेत् ॥३३॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १२९ ]
चोरिते महदेनं (नः) स्यात्ततस्तं (तत्) परिवर्जयेत् ।
पुष्पाध्यायोक्तपुष्पाणि पत्राणि विविधानि च ॥३४॥
स्वयं निष्पाद्य यत्नेन क्षालयित्वा जलेस्ततः ।
उक्तस्थाने च संस्थाप्य निर्माल्यानि विसर्जयेत् ॥३५॥ .
सौवर्णानि च पुष्पाण निर्माल्यानि कदाचन।
मौक्तिकादीनि रत्नानि योजयेच्च पुनः पुनः ॥३६॥
नूतनं वस्त्रयुग्मं स्यात् नित्यं संक्षाल्य चापंयेत् ।
सच्छिद्रं मलिनं जीर्ण त्यजेत् तेलादिट्षितस् ॥३७॥
निर्गन्धकेशकोटादिदूषितं चोग्रगन्धकस् ।
मलिनं तत्तु संस्पृष्टमाघ्चातं ख (त्व) विकाशितस् ॥३८॥
अशुद्धभाजनानीतं स्वा (हू) त्वानीतं च याचितम् ।
कदापि न सपर्यार्थमाहरेच्च विचक्षणः ॥३९॥
चम्पकं कमलं त्यक्त्वा कलिकामपि वजंयेत् ।
पत्रं पुष्पं फलं देवे न प्रदद्यादघोमुखम् ॥४०॥
पुष्पाञ्जलो न तद्दोषस्तथा सर्वत्र भूपते ।
जम्वूदाडिमजम्बी रतितिणीबीजपुरिकाः ॥४१॥
रम्भा धात्री च बदरी रसाल: पनसोऽपि च |
येषां फलेयंजेद्देवमेकलिङ्गाख्यमव्ययस् ॥४२॥
यद् यद् वाञ्छति भृत्यो यस्तत्तदस्मादवाप्नुयात् ।
इति भैरवमाहात्म्यं ये शृण्वन्ति पठन्ति च ॥४३॥
सवंतीथस्य माहात्म्यं प्राप्नुवन्त्यतिभक्तितः ।
भैरवस्तु सहायः स्यात्तेषां नास्त्यत्र संशयः ॥४४॥
वेदागमपुराणेषु प्रथितो भेरवस्त॒था ।
तस्थ नित्यं विशेषेण पुजयेद् योऽतिभक्तितः ।
यं यं कामयते कामं तं तं प्राप्तोति निश्चितम् ॥४५॥
» नारद उवाच--
अन्यानि कथमत्रासन् तीर्थानि हि समीरण ॥४%॥
| श्यृण्वत्त मे मनस्तुष्टिमुपयाति कुतुहलात् ।
वायुरुवाच
विन्ध्यवासा यदायाता स(स्व)सखीभिः समन्विता ।
केलासादिह तं ष्टुं शङ्कर छोकशङ्करय् [४७
स्थानं हष्ट्वाऽतिरम्यं च हर्षण मर्ता पुनः |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४० |
विइवकर्माणमाहय वाटिका कारिता शुभा।
सवंतु फलपुष्पाढ्या नानाद्रुमलतान्विता ॥४८॥
तस्यां सा क्रीडयामास सखीभिः सह नारद!
एतस्मिन्नन्तरे तस्यां भेरवः स समागतः ॥४९॥
विन्ध्यवासा नमस्कृत्य विनयेन समन्वितः |
अम्बाऽहं तृषितोऽस्म्यत्र जलं मे देहि सत्वरस् ॥५०॥
तच्छ त्वा साऽतिहर्षण कथयामास तं पुनः ॥५१॥
वत्स सू( शू )लाग्रभागेण पातालाज्जलमानय |
तव नाम्ना भवत्वत्र वापिका सर्वकामदा ॥५२॥
इति तद्वाक्यमाकण्यं स तथेवाकरोत् पुनः ।
पपो सोऽपि जलं तत्र तस्याज्ञापरिपालकः ॥५२॥
तदारभ्याथ सा वापी ख्याता भेरवसंज्ञिका।
तस्या वाप्यास्तु तोयेन उद्धृतेन समाहितः ॥५४॥
स्नात्वा च विन्घ्यवासां तामभ्यच्यं सविधानतः (?) ।
स्तुत्वा नत्वा (?) च यो मत्यं: स सर्वफलभाग् भवेत् ॥५५॥
इति भेरववाप्यास्तु उत्पत्ति श्युणुयात्तु यः।
स॒ विधूयेह पापानि देवीसायुज्यमाप्नुयात् ॥५६॥
नारद उवाच
्वन्मुखादष्टतीर्थानि श्रुतानि च मयानघ।
नारायणस्य माहात्म्यं सलक्ष्मीकस्य कथ्यताम् ॥५७॥
वायुरुवाच
यदा देव्या तु क्रोधेन शप्ताः सर्वे दिवौकसः ।
तदा स देवदेवोऽपि एकलिङ्गस्य सन्निधौ ॥५८॥
प्राकारान्तगंते रम्ये रत्नमण्डपमध्यगे ।
रत्नसिहासने तत्र शुशुभे स महामुने ॥५९॥
लक्ष्म्या सहारविन्दाक्षः सगणः स गरुत्मता।
शङ्खचक्रगदापद्मपीताम्बरधरो विभुः ॥६०॥
` कर् वनमालाविभूषितः ।
्वर्णरत्नाङ्गदादीनि श्रीचत्साङ्कितविग्रहः- ॥६१॥।
अतसीपुष्पसंकाशो विद्युदाभां रमां दधत्।
रक्तरवस्त्रपरीधानां चीलकञ्चुकिवक्षसम् ॥६२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४१ ]
नासामौक्तिकशोभाढयाँ र्त्ताटङ्कमण्डितास् ।
कोमलाङ्गी विशालाक्षी नवयौवनगवितास् ॥६३॥
कङ्कणादिविभूषाढ्यां रत्नोपलकराम्बुजास् ।
नूपुराए(रा)वसुभगां पीनोन्नतपयोधरास् ॥६४॥
मन्दहासां प्रमुदितामन्योन्यालिङ्गनोत्सुकाम् ।
तामालिग्य प्रियां सोऽपि नारायणोऽवसत्तथा ॥६५॥
चक्रेण सितधारेणाकरोत् पुष्करिणीं तदा।
निजमण्डपपृष्ठेऽथ कमलाकुछिताम्बरास् ॥॥६६॥
तामालोक्येकलिङ्गोऽपि साघु साध्विति चाब्रुवन् (चाब्रवीत्) ।
चक्रपुष्क्रिणीनाम्ना ख्यातिमेष्यति माधव ॥६७॥
योऽस्यां स्नाति सदा भक्त्या चोद्घृतेन जलेन हि।
तमाशु वरदो भूत्वा प्रसीदामि न संशयः ॥१८॥
माघफाल्गुनचैत्रे च अस्यां यो धमंमाचरेत् ।
स याति परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुलभम् ॥६०।
चक्रपुष्करिणीतोये नारायणं च योऽर्चयेत् ।
लक्ष्म्या सहैव सो (स) याति वेष्णवं पदमुत्तमम् ॥७०॥
नारायणस्य माहात्म्यं यः श्णोत्तीह भक्तितः ।
पठेद् वा यः प्रयत्नेन स तस्य गतिमाप्नुयात् ॥७१॥
अण्डजाइचोद्मिजा वापि स्वेदजाश्च जरायुजाः ।
सर्वे ते सद्गति यान्ति घक्रपुष्करिणीजलात् ।
अथ वा तत्समीरेण स्पशंतो मोक्षमाप्नुयात् ॥७२॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलि ङ्गमाहात्म्ये श्रीनारायणभ्रादुर्भावो
नाम सप्तविशोऽध्यायः ॥२७॥
अथाष्टाविशोऽष्यायः
नारद उवाच-- 3
येन क्रमेण स मुनिः स्तात चक्र यथाविधि ।
कुटिलाइष्टतीर्थेषु तन्मे . बूहिं समीरण ॥ १॥
वायुरुवाच--
घेरव॑ त त्तमस्कृत्य तदाज्ञां परिगृह्य च।
तोदणदष्ठ ति मन्त्रण शिवशर्मा ढिजोत्तमः ॥ २॥
भ |
कुटिलोद्भवकुण्डे तु स्नात्वा सम्पूज्य शङ्करम्
दानं दत्वा5छ्विक कृत्वा पुत्रपौत्रादिभिः सह ॥ रे ||
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४२ ] '
तपस्विनो महासिद्धा योगिनो नियतव्रताः ।
कणभक्षा निराहारा वायुभक्षा जितेन्द्रियाः ॥ ४।।
अम्बुपर्णाशिनः केचित् केचिन्मूलफलाशिनः |
सिंहव्याधादिभिः कीणनिवसन्ति मनस्विनः ॥ ५॥
खगा मृगाइच गवया वाराहा वुक् (क) बिडालका: |
निवसन्ति मुनिश्रेष्ठ पक्षिणः प्रमदानुगा: ॥
पूर्वंसंस्कारभावं हि भजमाना महाशयाः ॥ ६॥
गन्धर्वेसिद्धमुनि किन्नरगुह्यकाद्यः
संसेव्यमानमनिशं सरसीरुहाक्षेः ।
श्रीसुन्दरीवलयसिञ्जितमङघ्रिभागे
नृत्यन्मयूरमणिमण्डितवेदिमध्ये ॥ ७॥
आधघारेशो महेशस्तु वत्ते यत्र नारद।
तस्य दरनमात्रेण. महापातककोटयः ॥ ८॥
तत्क्षणाद् विलयं यान्ति संचिताः पुवंजन्मभिः ।
ततस्तु दक्षिणे भागे तक्षकेशो महेश्वर: ॥९॥
तक्षकेण पुरा ब्रह्मान स्वस्य संस्थितिहेतवे ।
स्थापितस्तत्र वै चक्र स्वनाम्ना तीर्थमुत्तमम् ॥१०॥
ततः प्रभृति क्षेत्रेऽस्मिन् नास्ति नागभयं महत् । `
स्नानात् सवंप्रयत्लेन नो नागकुलजं भयम् ॥११॥
तत्र स्नात्वा नमस्कृत्य तक्षकेशं महेश्वरम् ।
नागसूक्तेन 8: स मुनिः पूजां चक्र विधानतः ॥१२॥
पुनस्तु भरवेणाथ सर्वतीर्थमयं च यत् ।
तीथं सम्पादितं ुर्व-----*---------५+---०००--५+- ॥१३॥*
स्तीर्थेषु गदितं यत्फलं मुनिपुङ्गवेः ।
पते लभते जन्तुदंशनान्मज्जनात्किमु ॥१४॥
भूत्रतपिशाचानां न भयं तत्र नारद।
डाकिन्यः केत्रपालाइच यक्षाः किम्पुरुषास्तथा ॥१५॥
प नर पथ्य (इष्ट्वा) भीताः स्युः पलायन्ति दिशो दश ।
i स्तानं समाचरेत् ॥१६॥
र न दे खिल ~ चिल्ल लगा है, जिसका अर्थ है कि लिपि”
लिखा हुआ नहीं मिलता नि प जल यह
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४३ ]
तदा प्रभूति नो भूतप्रेतादिगणजं भयम्।
सत्यं सत्यं मुनिश्रेष्ठ मदुक्तमवधारय ॥१७॥
ततस्तु करजे कुण्डे स्नात्वा देवीं प्रपूज्य च ।
वेदोक्तविधिना तत्र नित्यं कर्म समाप्यते ॥१८॥
तत्रस्थानां मुनीनां तु दशनं शिवभाविनाम्।
महांपातकराशीनां नाशनं कलिनाशनम ॥१९॥
ततस्तु मुनिशादूंल चक्रपु्ष्कारणीं शुभाम्।
विष्णुना चक्रवर्येण निर्मितां पापनाशिनीम् ॥२०॥
मृत्कुशानपि संगृह्य हस्ते पादादिकं सुधीः ।
प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् स्नात्वा विष्णुं प्रपूज्य च ॥२१॥
लक्ष्मी पद्मासनां तत्र वक्षःस्थलनिवासिनीम् ।
पुष्पगन्धादिभिः पूज्य नमस्कृत्य विधानतः ॥२२॥
तत उत्तरदिग्भागे सवंसौभाग्यदायिनी ।
सर्वेषां मनुजानां तु विच्ध्यवासेति विश्रुता ॥२२॥
एकलिङ्गस्य भक्तानां प्रथमं हि _ फलप्रदा । `
धेनुहारीतनागाद्येस्तथेरद्रेगापि वज्त्रिणा ॥२४॥ :
सेविता फलदा देवी मया दृष्टा पुरा किल ।
तत्समीपे तु महती वाटिका गह्वरे वने ॥२५॥
आ्रनिम्बकदम्बाद्येर्वीजपूरेः सदाडिमैः ।
पनतसेर्नालिकेरेइच पुनागैर्नागकेसरेः ॥२६॥
तालेस्तमालेहिन्ताले: पाटलेर्जातिचम्पकेः ।
कुटजेः कणिकारेइच जम्बूप्लक्षविभीतके [ 220 ॥२७॥
जम्बीरैः करवीरैश्च नारिङ्गैः कदलोवट: |
पलाशैः खाददिरेकशेस्तथोदुम्बरविल्वके [ : ] ॥२८॥
तानाद्रमलताकोणं नानापक्षिगणावृत्तस् |
मुनिचारणसिद्धैर्च किन्नरैयुंवतीवृतैः ॥२९॥।
नत्यवादित्रगीतेशच वयोभिशच 'निनादिता ।
तत्रास्ते सुमहत्तीर्थं भेरवेण पुराकृतम् ॥३०॥
रत्नवैडू्यमणिभिवेदिकोपवने _ तथा 1
तत्र स्नात्वा मुनिवरो विन्ध्यवासां प्रपूज्य च ' ।३१॥
तत्राह्नं कर्मेविधिवत् सम्पाद्य द्विजसत्तमः ।
ततस्तु मुनिशाटूल तीर्थानां परम शुभस् ॥३ ९
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४४ ]
उत्तरस्यां दिशि स्थितं जानीहि कुटिलातटे |
खगेमुंगेस्तथा व्याधः पक्षिभि्विनिनादितस् ॥३३॥
केदारसंज्ञां तीर्थ तन्नामाचं महेश्वरम् ।
तत्र स्तानविरधि चक्र विधिवद् विधिदर्शंक: ।।३४॥
ततस्तु पुरवंदिग्भागे केदारक्षेत्रतोऽमलम् |
अमृताख्यं महातीर्थं सिद्धोघमुनिसे वितमस् ॥३५॥
सर्वतीर्थाधिकं प्रोकतं मोक्षदं सवंदेहिनास् ।
यस्य सन्दर्शनादेव नृणां भवति वाञ्छितम् ॥३६॥
तत्र स्नानं प्रकुरुते लभते वाञ्छितं फलस्।
सर्वपापोपपापानां नाशनं कामदं परम् ॥३७॥
तत्रस्था मुनयः सर्वे अमृतत्वं प्रपेदिरे ।
मया हृष्टा मुनिश्रेष्ठ योषित्तः पशुपालकाः ॥३८॥
पक्षिणरच पतङ्गाशच ये चान्ये दुष्टजातयः ।
स्वेच्छयेवामृतं तत्र लेभिरे मुक्तकल्मषाः।।३९।|
तत इत्यष्टतीर्थेषु स्नात्वा चेन्द्रं सरो ययो।
हंसकारण्डवाकोणं सारसेरच बरकेस्तथा ॥४०॥
जलजेः स्थलजेसचेव कमलेरुपशोभितस् ।
नानापक्षिगणाकोर्ण नानाद्रुमलतावृतम् ।॥४१॥
चतुदिक्षु विशेषेण ` शुद्धात्मानस्तपस्विनः ।
निवसन्ति महात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥४२॥
केचित् पठन्ति सुधियः केचिद्ध्यायन्ति योगिनः ।
केचिच्छिष्यानु महाप्राज्ञान् पाठयन्ति द्विजोत्तमाः ॥४३॥
विधिवत् स्नात्वा ध्यात्वा कृताह्मकाः ।
केचित्ुराणनिपुणाः श्रावयन्ति जनान् बहून् ॥४४॥
संन्यासिनो जितक्रोधास्त्यागिनः परमार्थिनः ।
भिल्लदच विविधाकारैवृंतं परमधार्मिकः ॥४५॥
शिवभक्तिरतेर्वीरैभूतहिसादिवरजितैः ।
दिव्यरूपविभूषाभिः सुरकन्याभिरावुतम् ॥४६॥
मुनिचारणगन्धवकिन्नरैः परिपूरितम् ।
ऋषिभिः सप्तभिः साधं निवसन्ति महर्षयः ॥४७॥
तत्र स्नात्वा मुनिवरः शिवशर्मा विधानवित् ।
तत्राल्विको क्रियां कृत्वा दत्वा हुत्वाभिपूज्य च ॥४८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४५ ]
पुत्रपोत्रादिभिः सारद्धमेकलिङ्गं महेश्वरम |
अभिपुज्य पुनस्तत्र क॑ क॑ (कि कि) धाम ययौ मुनि: ॥४९॥
इति ते कथितं ब्रह्मन् तोर्थानामुत्तम: क्रम: ।
सवंपापप्रशमनं सवंविघ्नविनाशनम् |
सर्वसिद्धिकरं साक्षानमहापातकनाशनम् ।।५०॥
यः पठेत् प्रातरुत्थाय साधकः स्थिरमानसः।
स॒ याति परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् ॥५१॥
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च।
कृतानि तेन चान्यानि सुकृतानि महीतले ॥५२॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन म्युणुयात् सुकृती नर: ॥५३॥
ये श्शुण्वन्ति पठन्ति भक्तिनिरता दृष्ट्वेकलिद्ध शिवम्
सर्वाभीष्टफलप्रद मुनिवरेराराधितं सुव्रतेः।
योगि (योग) ध्यानरतैर्वंशीकृतमनोव्यालः सुरे राजितं
सर्वाभिः सुरकन्यकाभिरनिशं संसेव्यमानं परस् ॥५४॥
पञ्चक्रोशमिते समस्तसुखदे नागह्वदाख्ये परे
क्षेत्रे ये निवसन्ति मुक्तिसुलभास्तैरावृत सुप्रभेः ।
गाङ्गेयं सकलं जलं सुरतरुप्रायःपरं तद्वनं
शैवास्ते मनुजा भवन्ति सततं सिद्धि लभन्ते परास् ॥५५॥
इति श्रोवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये [ तीर्थक्रम- ] वर्ण [नं]
नाम अष्टाविशोऽघ्यायः 11२८॥
अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः
नारंद उवाच--
राष्ट्रव्येनी पुरा प्रोक्ता या देवी रिपुनाशिनी।
तस्याः पूजाविधि ब्रूहि बाष्पाणां कुलदेवतस् ॥ १॥
केन क्रमेण स मुनिः पूजां चक्र विधानतः |
तत्समासेन मे वायो संशयं छेतुमहसि ॥ २॥
वायुरुवाच
श्रुण नारद यत्नेन वक्ष्यमाणं शुभभ्रदम् |
यस्थ संश्रवणादेव सद्यो मुच्येत किल्विषात् ॥ ३॥
कुटिलाद्रष्टतीर्थेषु स्नात्वा इन्द्रसरस्यथ ।
पुत्रपोत्रादिभिः साड राष्ट्र [इये] नां समाययौ ॥ ४॥
१ ० CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४६ ]
- तत्रस्थं भैरवं तत्र प्रथमं प्रतिपूज्य च।
अन्या[न]पि गणांस्तत्र सम्पूज्य मुनिसत्तम ॥ ५॥
` मणिवैडयंखचिते स्फाटिते ( के ) स्वणंभूषिते ।
रक्तवस्त्रावता देवीं गौराङ्गो स्वणंभूषणास् ॥ ६॥
कोटिसूयंप्रतीकाशां चन्द्रकोटिसुशीतलाम् |
पद्मपत्रविश्ञालाक्षीं सुनासां . पिकभाषिणीस् ॥ ७॥
मुक्ताविद्रुमहाराढ्यां पीनोन्नतपयोवरास् ।
खड्गचमंधरां वीरां धनुर्बाणोपशोभितास् ॥ ८॥
सदा प्रसन्नवदनां शरच्चन्द्रनिभाननास्
चतुभु जां महादेवीं वाह्यादियुवतीवृतास् ॥ ९॥
किन्नरैश्च मुनिश्रेष्ठ गन्धर्वेरुपसेविताम् ।
ददशं मुनिशादूंछः स्वयं भक्त्या ननाम च ॥१०॥
आगमोक्तेन विधिना धूपगन्धादिभिः सह्।
नानाफलेशच नेवेद्येः क्षीरखण्डाज्यमिश्रितस् ॥११॥
ताम्बूलादि समर्प्याथ आराति (त्रि) कमथाच रेत् ।
मूलमन्त्रं मुनिश्रेष्ठ कृताङ्गन्यासपु वंकस् ॥१२॥
यथा शक्त्या प्रजप्याथ पुनः स्तुत्वा उवाच ह ।&
मातम दीयतामाज्ञा मि(त्वि)ह स्थातुं सदानघे ॥१३॥
निविघ्नं त्वत्प्रसादेन भवत्विति ननाम च।
तदारभ्य च तीर्थस्मिन् वासं चक्र महामुततिः।।१४।।
, शिवशर्मा सहैवाथ अर्थर्वाङ्गिरसस्तथा ।
शिष्यप्रशिष्ये: सहितमेकलिङ्ग' हृदि स्मरन् ॥१५॥
नारद उवाच-- |
साङ्ग विधि च मे वायो त्वं सम्यग्वव्तुमहंसि ।
समन्त्रन्यासमस्यास्तु महाभयनिवृत्तये ॥१६॥
वायुरुवाच J
हार भुनिभिस्तक्षकेन्द्रादिभिस्तथा ।
सेविता परमा शक्तो राष्ट्रष्येनेति विश्रुता ॥ १७॥
तस्या मन्त्र प्रवक्ष्यामि सर्वेसिद्धिप्रदायकम ।
स्मलान्त वर इति यूकारं बिन्दुसंयुतस् ॥१८॥
ततस्तु मन्त्रविद्राष्ट्ररयेना तं (तां) समुद्धरेत् ।
______ गमःपद (रः) समुच्चायें (यो) ह्यष्टवर्णात्मको मनुः ॥ १५
क पाण्डुलिपि में इसके बाद 'शिवशर्मोवाच' पाठ है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १४७ ]
एकलक्षं जपेन्मन्त्रं पायसेस्तद्दशांशत: ।
जुहुयार्दाचते वह्नौ देवीसन्तोषहेतवे ॥२०॥
क्रद्षिब्रेह्मा समुहिष्टो गायत्रीछत्द उच्यते |
देवता राष्ट्रश्येनेति रं बीजं यूं च शक्तिकम् ॥२१॥
कीलकं व्यजनं प्रोक्तं चतुवं्गार्थसिद्धये ।
' विनियोगस्तु कथितो रायङ्ग रङ्गकल्पना ॥२२॥
मातृकान्यासपूर्वं तु षडङ्ग परिकल्प्य च। |
भूतशुद्धि विधायाथ प्राणस्थापनमाचरेत् ॥२३॥
ततः शुद्धतनू मन्त्री देवतां भक्तितो यजेत |
पञ्चोपचारमार्गण वित्तशाठ्यविवजितः ॥२४॥
नेवेद्यादिषु सर्वेषु स्यादादावमृतीक्रिया।
मूलमन्त्रेण पश्चात्तु कवचेनावगुण्ठनम् ॥
अस्त्र ण रक्षणं प्रोक्तं सवंत्रतन्न विस्मरेत् ॥२५॥
अर्घ्योदकेन तद्देव्ये मूलमन्त्रं समुच्चरन्।
स्वाहेति कल्पयेद् देव्ये न ममेत्यन्ततो वदेत् ॥२६॥
आचामं [च] ततो दद्यात्ताम्बूलं विनिवेदयेत् ।
अनुलेपं ततो दद्यान्माल्यानि विविधा च॥२७॥
निमित्तानि मनोज्ञानि दत्वा पुष्पाञ्जलि क्षिपेत् ।
ततोऽङ्गाद्यावृतीचां च पूजनं सम्यगाचरेत् ॥२८॥
षट्कोणगर्भित्तं कुर्यात् ` अष्टपत्रं मनोहरम् |
चतुर्दारसमोपेतं चतुर्र तथा लिखेत् ॥२९॥
मातृकायाः पीठशक्तीस्तत्र सम्पूज्य साधक: |
षट्कोणेषु षडङ्गानि ब्राह्मयाद्याश्चाष्टपन्रके ॥३०।।
चतुरस्रात्ररेखासु इन्द्राद्यायुघवाहनास् ।
पञ्चावरणसंयुक्तां देवीं सम्पूज्य भक्तितः ॥२१॥
पुनः प्रपूज्य विधिवद् विससर्ज मुनीश्वरः |
इति ते कथितं (तो) ब्रह्मन् पुजाविधिरनुत्तमः ॥३२॥
एवं यः पूजयेद् भवत्या स याति परमं पदम् |
रणे वादे तथाऽरण्ये भयं तस्य न जायते ॥२२॥
एवं यः श्वृणुयान्तित्यं श्रावयेदवा समाहितः ।
तयोस्तु) 1 वरर, देन स eT
[ १४८ |
प्रकव जपहोमाचँनादिकस् ।
तत्रस्था ये प्रकुर्वन्ति नादिक
शरदधयाऽश्रद्वया वापि स्वं तत्सङ्गता ब्रजत् ॥२५॥
नवरात्रं यताहारो मुनि्ध्यानपरायणः ।
य yorsessense ॥३६॥
सुत उवाच-- ।
ति (ती) दं वायुना प्रोक्तं पुराणं परमाथदस् |
ळी श्रुत्वा पुजाँ कृत्वा दिवं ययो ॥३७॥
त्रिकाळ पूजयेद् भक्त्या तस्यासाध्यं न किञ्चन ॥३८॥
कुमारीपूजनं तद्वद् ये कुर्वन्त नरोत्तमाः।
यद्यद् वाञ्छति (न्ति) तत्सर्वं ददाति परमेइवरी ॥ ३९
महाभये महोत्पात बलि तत्र विधानतः ।
राजानो ये प्रकुर्वन्ति तेषां शत्रुभयं न हि ॥४०॥
रणे क्र रादिकारयेषु वप््रहस्ता च पक्षिणीस् ।
स्मरेत सवंप्रयत्नेन सोम्यरूपां च सौम्यके ॥४१॥
जन्मकोटिसह्स्त्रेस्तु ववत्रकोटिशतेरपि ।
शारदाऽपि च नो वक्तुं शक्नोति तद्गुणाणंवस् ॥४२॥
मदुक्तं तत्समासेन ब्रह्मपुत्रावधारय ।
` मयाऽपि शक्यते नेव वक्तुं तद्गुणवेभवस् ॥४२॥
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि सर्वज्ञोसि विशेषतः ।
अज्ञवत् पृच्छ्यते यस्मादेकलिङ्गस्य वेभवस् ॥४४॥
स्मारितं विस्मृतं विद्वत् लोकानां हितकाम्यया ।
ममापि जन्मसाफल्यं जातं जातं मुनीइवर ॥४५॥
वेदगभं उवाच--
सुपुमाण महाप्राज्ञ मदुक्तमवघाये च।
गणपं पूर्वमभ्यच्ये साङ्गमुष्यादिपूर्वंकस् ॥४६॥
देवानामधिदेवो यः पूजितः स फलप्रदः । }
त्वमेवं कुरु ते विघ्नं न भविष्यति सर्वथा ॥४७॥
इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये- श्रीमदेकलिज्भमाहात्म्ये राष्ट्रब्येता-
CC-0. ०9199पूज़ानिघिर्नामेकतेर्मत्रशो5ध्यायंर०॥ शि'९$०119001
[ १४९ ]
अथ त्रिंशोऽध्यायः
सुषुमाण उवाच-- |
भगवन् भवता पूर्वं निर्विघ्नं ते भविष्यति ।
इति यत्कथितं तच्च इदानीं वक्तुमहसि॥ १॥
वेदगभं उवाच--
वक्ष्यामि परमं गुह्य सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ।
विनायकस्य माहात्म्यं यथाथर्वा (?) च्छ तं मया ॥ २॥
तच्छ त्वा त्वं समासेन विधिबोधितवत्मंना ।
कुरुष्व शीघ्रं विपेन्द्र मदुक्तं गोप्यमादरात् ॥ ३॥
एकलिङ्गस्य माहात्म्यं सवंदेवोत्तमस्य च।
नारिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन।
न चाइाश्रषवे वाच्यं यदि (दी) च्छेदात्मतः सुखस् ॥ ४॥
य (?) इमं परमं गुह्यः श्रुत्वा गुरुमुखात्ततः ।
सर्वानभीप्सितान् सद्यः प््राप्तुयान्नात्र संशयः | ५॥
पुरा कृतयुगे विप्राः कल्पे वेवस्वते युगे ।
मुनयः कलिदोषेण भाग्यहीनाः सुदुःखिताः ॥ ६॥
राजानश्च महात्मानो होनसत्त्वाः सुविह्वलाः ।
सदाराः साग्निहोत्राइचाथर्वाणं शरणं ययुः॥ ७॥
एकलिङ्गंसमीपस्थं सुरासुरनमस्कुतस् ।
तत्राथर्वाणमासाद्य मुनयो मुनिपुङ्गवम् ॥ ८॥
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे ध्यायन्तं शिवमव्ययम् ।
भगवन् कछिदोषेण हीनसत्त्वा: सुदुःखिताः ॥ ९॥
श्रिया बहिःकृताः सर्व तपःसिद्धिविवजिताः ।
प्रत्यपायमपद्यन्तस्त्वामद्य शरणं गताः॥१०॥
यथा न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च। `
न भवेच्चाग्निहोत्रस्य तथोपायं वदस्व न: ॥११॥
एवमुक्तो मुनिवरो अथवं [1] वेदवित्तम: | ग
चिन्तयामास युक्तात्मा प्रत्मुपायं तपस्विनास् |
चिरं चिन्तयतस्तस्य महषेर्भावितात्मन: | ड
प्रादुर्बभूव मनसा मन्त्रराजः षडक्षरः ॥१२॥
|
तप्तचामीक रप्ररव्यो
वक्रतुण्डाय
“िन्त्यमातस्य॒तस्याप्याथर्वणस्य (१) च भूपते ॥१४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५०]
षडक्षरस्य जपतो मन्त्रराजस्य तस्य च।
षडङ्खानि क्रमेणेव प्रादुरासीन्मुनीञ्वरे ॥१५॥
` हृदये वे नमस्कारं स्वाहाकारं च मूद्धंनि |
शिखायां च वषट्कारं बाह्वोस्तु कवचं तथा ॥१६॥
वोषट्कारस्तु नेत्राभ्यां फद्कारोऽस्त्रेण संयुतम् ।। १७]
स लब्ध्वा तु महामन्त्रं सषडङ्गं पडक्षरम |
सहस्रक्ृत्वो मतिमान् जजाप स महामुनिः ॥१८॥
जपंरचेव सदाऽपश्यद् गजवक्त्रं चतुभु जस् |
. लम्बोदरं त्रिनयनं पाशाङ्कुशधरं परस ॥१९॥
वरदाभयहस्तं च : सर्वाभरणसंयुतम्।
तं दृष्ट्वा वरदं देवमेकिङ्गस्य सन्निधौ ॥२०॥
वायव्यां दिशि संस्थं तं सौम्यं सोम्यगणावृतस् ।
तुष्टाव, परया भक्त्या वेदमन्त्रस्तदा नृप ॥२१॥
' तेन स्तवेन सन्तुष्ट: प्रोवाच च गजाननः।
प्रीतोऽस्मि साम्प्रतं ब्रह्मन् स्तवेनानेन सुव्रत ॥२२॥
वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वतंते।
तत्सवं प्राथंयस्वाशु मा विलम्ब कुरुष्व च ॥२३॥
अथर्वाङ्करस उवाच--
मन्त्रस्यास्य विधानं मे यथावदनुवणंय ।
येनानुष्ठितमात्रेण सवंसौभाग्यमाप्नुयास् ॥२४॥
गणेश उवाच--
ऋषि च देवं च षडक्षरस्य छन्दश्च शक्ति च श्युणुष्व चेव |
ऋषि च शुक्र त्वभिघेयभावान्मां विद्धि देवं वरदं गणे शम् ।
अनुष्टुभं शान्तिकपोष्टिकाद्येराथर्वंणं मन्त्रमिमं पठन्ति ॥२५॥॥
रायस्योषस्य दाता च निधिदानान्नदो मतः ।
रक्षणो बलगहनो मन्त्रराजः षडक्षरः ॥२६॥
राजोवाच--
भगवन् कृपया मंह्य स्तुति तच्छ्रावयाश माम् ।
येन स्तवेन सन्तुष्टो गजास्यः फलदो ह्यभूत् ॥२७॥
[यहाँ लिपिकार ने > चिह्न ७ ७
¬ पिल्ल लगाया हे जिससे प्रतीत होता है कि वह
यहां कुछ छिख रहा था किन्तु किसी कारण लिख न सका ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ,
[ १५१ ]
बेदगर्भ उवाच--
गजाननं सिद्धगणादिसेवितं कपित्यजम्वूझलसारभक्षितम् ।
उमासुतं शोकविनाशकारणं नमामि विघ्नेश्वरपादपङ्कुजम् ॥२८॥
मूषकोत्तममारह्य देवासुरमहाहवे ।
योद्धूकामं महावीयं वन्देऽहं गणनायकस् ॥२९॥
सृत उवाच
चित्रवस्त्रविचित्रा ङ्ग चित्रमालाविभूषितम् ।
कामरूपधरं देवं वन्देऽहं गणनायकम् ॥३०॥
इति स्तुत्वा तु नत्वा च क्ृताञ्जलिपुटस्ततः |
मौनमास्थाय पुरतः स्थितो (तं ) ब्रह्मषिणा तदा ॥३१॥
गणेशस्तु पुनस्तं तु बोधयामास भूपते।
गणेश उवाच--
य॒ एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि ॥३२॥
शतं जुहोत्यपुपानां वत्सराल्लभते घनम्।
इत्याम्नातं महामन्त्रं गुरोलंव्ध्वा समाहितः ॥३३॥
ब्रह्मचयंपरो दान्तः सत्यवाक् (ग् ) गुरुपूजकः | `
ब्रह्माध्ययनसंयुक्तो हविरइनन्ममाग्रत: ॥२४॥
जपेद् द्वादशसाहर्र तत्पुररचरणं भनवत्।
अङ्गारकदिने प्राप्ते चतुर्थ्यां तु समाहितः ॥३५॥
अभ्यच्यं गन्धपुष्ाद्येहविषा पायसेन मास्।
भोजयेत् कार्यसिद्ध्यर्थं मन्त्रप्रवरदं गुरुम् ॥३९॥
अतःपरं कि बहुनोदितेन ब्रवीमि मत्प्राप्तिकर हृयुपायम् | .
` बद्ध्वासनं स्वस्तिकपङ्कुजं च सुखासनं घ्यानगतं विचिन्त्य ।३
मण्ड्कादीनि विन्यस्य परतत्त्वान्तमादितः ।
तत्र इक्षुरसाब्धि च उपयुपरिभावतः: ॥२८॥
तत्कणिकायामुदितप्रकाशं मदीयमन्तरप्रवरं तु भूयः । |
षडक्षरं बिन्दुसुखासनाढयं ध्यायेदलेष्वष्टसु चाष्टशक्तीः ॥ ३९
पूर्वादिक (क्र) मतो ज्ञेयास्तासां नामानि ते ब्रुवे ।
अणिमां महिमा चैव लघिमा गरिमा तथा ॥४०॥
ईशित्वं च बजित्वं च प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च)
इत्यष्टसिद्यः प्रोकताः शर्वतयोऽऽटाऽथ सम्ब्रुवे ॥४१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५२ ]
रुचिराध्व्याहता कामाऽमोघा शक्ता वरप्रदा।
बुभुक्षा जीणिकेत्यष्टौ गणनाथस्य शक्तयः ॥४२॥
भद्रो मानी वरो नाम इत्येते शक्तिचारका: ।
एवं स्वनाभो हृदये गले वा, आस्थे भ्र वोरन्तयोललाटे |
समस्तदेहेस्वथवा शिखाग्रे, विचिन्तयेन्मामभिपुजयेच्च ॥४१॥
एवं हि युञ्जन् विनिहन्त्यघौघान्, मासेन निर्वाणमुपेति योगी।
इमं च मन्त्रप्रवरं महाहँ, ब्रवीमि ते तुष्टिकरं द्वितीयस् ॥४४॥
षडक्षरं गुह्यतमं नमोऽन्तमाढ्यं कलो सिद्धिकरं नराणाम् |
एतेन मां मङ्कणको महषिरतोषयत्सागरती रभूमो ॥४५॥
तस्माहृषि मंकणकं तमेव षडक्षरस्यास्य समामनन्ति |
अङ्कानि पञ्चेव समामनन्ति अन्यत्समं त्वस्य समानभावात् ।४६।
एतांबुभौ मन्त्रवरौ सगुह्यौ मम प्रियौ वेदरहस्यजातो ।
साङ्गौ सकल्पौ सगुरूपदेशो कल्पेन यो वेद स वेद वेदान् ॥४७॥
मनोगतं वा सकलं वदामि मन्त्रप्रसादेन जगद्धिताय ।
मन्त्रस्य माहात्म्यमपीह वक्तुं न शक्यतेऽथर्वण सत्यमेतत् ॥४८॥
वेदगभ (सुत) उवाच--
प्रदाय मन्त्रप्रवरं माहात्म्यमा (महात्मना) थवंणे चार्थविदे तदा मुदा |
संस्तूयमानो दिवि सिद्धसंघेरन्तदंधे कुञ्जरराजवक्त्रः ४९
वेदगभे उचाच--
ब्रह्मन् पुजाविधानं मे सम्यग् बोधित (तु) महंथ (सि) ।
संग्रहेणेह कथितं न मया विदितं प्रभो ॥५०॥
` [ अथर्वाद्भिरस उवाच ]--
झग्नि(नी)शासुरवायव्यकोणेषु हृदयादिकम् ।
नेत्र मध्ये दिक्षु चास्त्रं सम्पूज्य पत्रमूलके ॥१५॥
अणिमाद्या दवितीयं तु इनदराद्याञ्चेव भु (भू) पुरे ।
तृतीयावरणं . प्रोक्तं वज्नाद्याइव चतुर्थकम् ॥५२॥
पञ्चमावरणे चाथ वाहनानि प्रपूज्य च।
पुनगंन्धादिना यष्ट्वा ताम्बूलं -विनिवेद्य च ॥५२॥
आत्मापंणविधानेन आत्मानं विनिवेद्य च। ।
परिवारगणं सवंमुपसंहारमुद्रया ॥५४
° देवे लीनानि सम्भाव्य स्वीयहृत्सरसीरुहे ।
विसुज्य च पुनयंष्ट्या ननाम च मुहुमु हः ॥५५।।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
| [ १५३ ]
अथर्वा गणपं तोष्य गणेशाल्लब्धवैभवः ।
सर्वानाहूय तत्रस्थान् पार्श्वस्थानभिपुज्य च ॥५६॥ ,
गणेशस्य च वृत्तान्तं सवं तेषां न्यवेदयत् ।
मन्त्रदानक्रमेणव . आशीदत्ता पुनस्तदा ॥५७॥
ते तु तद्विधिना ग्राह्य (ह्य ) सुखं प्राप्तु परं मुदा ।
अतस्त्वमपि राजेन्द्र ! गणपं पुर्वमच्यं च ॥५८॥
अनेन विधिना भक्त्या . पञ्चात्तां मातरं भज।
विन्ध्याद्रिवासिनी सम्यगेकरिङ्गा पुनर्यज ॥५९॥
एवं च तत्र निर्विघ्नं भविष्यति न संशयः |
गणेशास्य च माहात्म्यं ये श्युण्वन्ति पठन्ति च ॥
तेषां शिवः सहायः स्यादुमास्कन्दसगाणपेः ॥६०॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलि ङ्गमाहात्म्ये गणेशमन्त्रकथनं
नाम त्रिशोऽष्यायः ॥३०॥
अथ एकत्रिंशोऽध्यायः
सुषुमाण उवाच-- |
कथं सा विन्ध्यवासा वै पूज्या मे वद साम्प्रतम् |
असौ भाग्येन लोकोऽयं दारिद्रयण च ns 14. पीडितः॥ १॥
येन सौभाग्यमतुल | ।
शास्त्रज्ञानं कवित्वं च यशस्य लभते नरः॥ २॥
वेदगभं उचाच-- न
साध पष्टं त्वया राजन् वक्ष्याम सकेर
ब्रह्मणा कथितं पूर्वमङ्गिराय (१) महात्मने ॥ ३॥
अङ्किरोऽपि स्वशिष्यायाथरवंणाय (१) ददौ स॒ च।
हारीताय स्वशिष्याय सोऽपि मह्य ददौ पुनः ॥ ४॥
मयाऽप्यत्रेव विधिता जपहोमार्चनादिभिः ।
साधितं च विशेषेण जप्यतेऽद्यापि वे मया ॥५॥
इतः पूर्वं मया नो(प्रो)क्तो मत्त्रराजो न sl | त
एवं परम्पराप्राप्तं मन्त्र भक्त्या शणुष्व में ॥
अयोग्याय न दातव्यो मन्त्रो वै नृपसत्तम ।
यत्नेन गोपय त्वं च रहस्य शीघ्रसिद्धिदम् ॥ ७॥
CC-0..Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५४ ]
अलसं मलिनं कष्टं दम्भलोभसमन्वितस् |
दरिद्रं रोगिणं क्रुद्ध कृपणं भोगलालसस् ॥ ८॥
| शठं परुषवादिनस् |
अन्यायेनाजितधनं परदारापरं सदा ॥ ९ ||
विदुषां वैरिणं नित्यं ह्यज्ञं पण्डितमानिनस् ।
भ्रष्टव्रतं कष्टवृत्ति पिशुनं दुष्टमानसम् ॥ १०॥
बह्वाशिनं क्ररचेष्टमग्नगण्यं दुरात्मनास् ।
एवमाद्यगुणेयुक्त॑ शिष्यत्वेन परिग्रहात् ॥११॥
गृह्णीयाद् यदि तद्दोषः प्रायो गुरुमपि स्पुरत् ।
अमात्यदोषों राजानं जायादोषः पत्ति यथा ॥
तथा रिष्यकृतो दोषो गुरु प्राप्नोति निश्चितम् ॥१२॥
_ तस्मात् शिष्यं गुरुनित्यं परीक्ष्य तु परिग्रहेत् ॥१३॥
कायेन ` मनसा वाचा गुरुशुश्रूषणे रतम् |
अस्तेयवृत्तिमास्तिक्यं सदा धमंकृतोद्यमम् ॥१४॥
ब्रह्मचर्यरतं ` नित्यं सत्यब्रतमकल्मषस् ।
प्रसच्तहृदयं शुद्धमशंठं विमलाशयस् ॥१५॥
परोपकारनिरतं पराथेविगतस्पृहस् ।
स्ववित्तचित्तदेहैच परतोषकरं गुरोः॥१६॥।
ईहगविधाय शिष्याय मन्त्रं दद्यात्तु नान्यथा ।
यद(द्य)च्यथा वदेत्तस्मिन् देवताशाप आपतेत् ॥१७॥
माधवे यस्य या भनवितमंहादेवे च या परा।
मातापित्रोरच या भक्तिस्तथा कार्या निजे गुरौ ॥१८॥
अथ सन्त्रं प्रवक्ष्यामि विन्ध्यवासास्वरूपदम् ।
उपदेशविधानेन गृहाण नृपसत्तम ।॥ १९
सवंसोभाग्यजनकं सरवंलोकवशंक रस् ।
विद्यात् ` सिद्धिप्रदं नृणां महदाज्ञाकरं मनुम् ॥२०॥
उत्तिष्ठ पुरुष(षे)त्युवत्वा कि स्वपिषीति चोच्चरेत् ।
भयं मे समुपेत्यन्ते (?) स्थितं पदं समुच्चरेत् ॥२१॥
यदि शक्यमशक्यं वा तन्मे भगवतीति (?) च।
शमयार्निवधूयुक्तं, सप्तत्रिशाक्षरात्मकः (?) ॥२२॥
बृहृदारण्यको नाम ऋषिरस्य प्रकीर्तितः ।
अन्तयागुष्ट्प् तथा चोक्तं छन्दो मन्त्रस्य देवता ॥२३॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५५ ]
विन्ध्यवासा परानन्दस्वरूपा नृपसत्तम ।
उककारं विन्दुसंयूवतं वीजं प्रोक्तं समृद्धिदम् ॥२४॥
स्वाहाशक्तिरिह प्रोक्ता वा तन्मे (?) इति कीलकम् |
चतुवंर्गाप्तये प्रोक्तं विनियोगोऽत्र वै नृणाम् ॥२५॥
षड्भिरचतुभिरण्टाभिरष्टभिः षड़िभरिन्द्रिये: ।
मनत्राणेरङ्गक्लृप्तिः स्याज्जातियुक्तैयंथाक्रमम् ॥२६॥
सौचर्णाम्बुजमध्यगां त्रिनयनां सौदामिनीसन्तिभां
चक्र शङ्कवराभयानि दधतीमिन्दोः कलां बिभ्रतीम् ।
ग्रेवेया ङ्गदहा रकुण्डलवरामाखण्डलाद्यः स्तुतां
व्याये विन्ध्यनिवासिनीं शशिमुखीं पाइवस्थपञ्चाननास् ॥२७॥
एवं घ्यात्वा जपेल्छक्षचतुष्कं तहृशांशतः ।
जुहुयाद्धविषा मन्त्री शाखिभिः सपिषा तिले: ॥२८॥
पीठमित्थं यजेत्सम्यक् नवशक्तिसमन्वितस् |
प्रभा माया जया. सूक्ष्मा विशुद्धा नन्दिनी पुनः ॥२९॥
सुप्रभावो (वा) जया (पा?) सर्वसिद्धिदा Ms |
पूर्वादिक्रमतोऽभ्यच्यं तत्रावाह्याचंयेत्प रास् ।३०॥
पञ्चोपचारमागेण पश्चादावृत्तयो(तिम)चंयेत् ।
षट्कोणेषु . षडङ्गं स्यात् प्रथमावरणाचम् ॥२१॥
अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ।
एवं षडङ्गमाराध्य दळमूलेष्विमाः पुनः ॥३२॥
आर्या दुर्गा तथा भद्रा भद्रकाली तथास्बिका ।
क्षेमान्या वेदगर्भा च क्षेमंका(क)यषटशक्तयः ॥२२॥
अस्त्राणि . पत्रमध्येषु चक्रशङ्खासिखेटकान् ।
बाणकोदण्डशूलानि कपालान्तानि पूजयेत् ॥२४॥
राहमयाद्याः स्युद॑लाग्नेषु लोकपारास्ततः परम् |
ततस्तेषामथास्त्राण वाहनानि विधानतः ॥२५।
चतुरस्र: समभ्यच्यं पुनर्गन्धादिना यजेत् ।
सम्पूज्य भवत्या विधिवत् नेवेद्य परिकल्पयेत् ।।३६॥
राजोपचारानखिलान् दशंयित्वा नुपोत्तम।
स्तुत्वा यथावत् प्रणमेद् भक्तियुक्तस्तु साधकः ॥२०॥
ततः समुद्धरेद् देवीं परिवारसमन्विताम् ।
संहारमुद्रया राजन् स्वीयहृत्सरसीर्दे ॥३८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५६ |
आनीय च पुनर्यष्ट्वा मानसेरुपचारकेः ।
आत्मदैवतयोरेक्यं सम्भाव्य विधिपूर्वकम् ।
गुरु चेव तथाभ्यच्यं ततः पूजां समापयेत् ॥३९॥
एवं प्रतिदिनं कुवंत् कृतकृत्यो भवेद् ध्रवम् ।
बिन्ध्यवासाप्रसादात्तु शिव एव भवेद् ध्रुवम् ॥४०॥
राजोवाच-- म
भगवन् भवता पूर्वं बीजमन्त्रस्य विस्तरात् ।
विधानं सम्यगाख्यातं श्रुतं चव मयाऽप्युत ॥४१॥
धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि सफलं जीवितं मम।
त्वत्कृपालेशसम्पर्कात् सत्यमेतद् वदाम्यहम् ।४२॥
नाममन्त्रस्य माहात्म्यं विधानमपि तस्य च।
भ्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन् यथावद्वक्तुमहंसि ॥४२॥
| भक्तोऽस्मि तव दासोऽस्मि त्वमेव शरणं मम ॥४४॥
वेदगभं उवाच--
नाममन्त्रस्य माहात्म्यं निरुक्तिर(म)पि वच्मि ते।
येन विज्ञान(त)मात्रेण भवाम्भोधो न मञ्जसे ॥४५॥
एकारेणोदिता माया ककारेणोच्यते शिवः |
लिमित्याइलेषवाच्यत्वात्तयो राइलेषका रणात् ॥४६॥
[गो] गतिः सवत्रेति यदेकलिद्ध इति स्मृतः।
इत्येकलिङ्ग इति यत् स्वप्रकाशोऽत्र वण्यंते ॥४७॥
एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित: ।
एकधा बहुधा चापि हश्यते जलूचन्द्रवत् ॥४८।।४
एकमेवाद्वितीयं गन्नेह नानास्ति किञ्चन |
इत्ति यत् पठ्यते वेदे तदेवाविरभूदिह ॥४५॥ .
इति ते नाममाहात्म्यं दिङ्मात्रेण प्रकाशितम् ।
को वा (केन) विस्तरतो वक्तु' शक्यते बाष्पवंशज ॥५०॥
राजोवाच
नाममन्त्रस्य यद्गोप्यं (प्यो) महिमानं (मायं) श्रुतं (तो) मया |
त्वत्रसादादह (थो) ब्रह्मन् विधानं चास्य कथ्यताम् ॥५१॥|
& द्रष्टव्य ब्ह्मविन्दूपनिषद् १२।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५७ ]
एकलिङ्गैकलिङ्गेति ये जपन्त्यतिभक्तितः।
तेषां पुरः समागत्य क्रोडते स॒ जगत्मभुः॥५२॥
चर्णान्तरसमायोगान्मन्त्ररुचाष्टाक्षरो भवेत् ।
. तदहं ते प्रवक्ष्यामि हिताय सकलस्य च ॥५२॥
परा प्रासादवीजं (?) तु नामादो योज्य संजपेत् ।
तदे (दी) शानाख्यदेवस्य रूपं भवति भूपते ॥५४॥
नामान्ते स चतुर्थ्यन्तं (न्तः)नत्यन्तं (न्तः) च तथा स्मृतम् (तः) ।
अष्टाक्षरो भवेन्मन्त्ररः सर्वेसौभाग्यदायकः ॥५५॥
प्रणवाद्यो यदा जप्यस्तदा तत्पुरुषस्य तु |
स्वरूपं तद्विजाचीयात् सवंकामाथंसिद्धये ॥५६॥
मादौ तु तथा योज्य जप्यते 'वे यदा तदा ।
अघोरस्य स्वरूपं तज्जानीहि भुवि दुलभम् ॥५७
चागादौ तु यदा ध्यायेत् सद्योजातस्य धाम तत् ।
श्रीवीजमादौ संयोज्य यदा क तदा ॥५८॥
वामदेवस्तथा(दा) ध्येयः सवतः सुखमिच्छता |
पञ्चानामपि मन्त्राणामूषिब्रेह्या समीरितः ॥५९
छन्दो गायत्रमाख्यातं देवः स्यादेकलिङ्गकः |
अकारो बीजमित्युक्तो मकारः दाबितरीरिता ॥६०॥
उकारः कीलकं प्रोवतं विनियोगोऽत् उच्यते |
चतुवं गाप्ये चेव यथावदतुपुर्वकस् ॥६१॥
प्रणवांशेडिरावृत्या षडङ्गन्यासमाचरेत् | |
एवं तु प्रणवाद्स्य मन्त्रस्य विधिरीरित: ॥६२
तत्पुरुषमथो ध्यायेत् सर्वसम्पत्तिहेतवे ।
मायाद्यस्य च मन्त्रस्य हँ बीजं pr ॥६२॥
कीलकं >” \
रेफस्त कीलकं प्रोवतमन्यत् पूर्ववदेव हि
आ मन्त्रस्य प्रणवांशेः षडशकम् ॥६४॥
कुर्याद् यथाविधिः (घि) पूर्व वामदेवस्य च रे मं
शकारो बीजमित्युक्तमीकार: आ |
रेफः कीोलकसंज्ञः pe पुर्ववदाचरेत् त
अथेशानस्य मन्त्रस्य बीजस्येवं विधि: स्मृतः
एवं गुरुमुखात् प्राप्य यो जपेन्मन्त्रतायकस्
षां ब्रह्मादीतां संशयः ॥६७॥
स एव पूज्यः सर्वषां ग च हौँ
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १५८ ]
मयाप्येवं प्रतिदिनं जप्यते नुपसत्तम।
मन्त्रस्यास्य प्रभावेन त्रिकाऊज्ञानमाप्य च।
-स्वं स्वं पदमनायासात् [गताः] शक्रादयः सुराः ॥६८॥
त्वमप्येवं नुृपश्रेष्ठ मदूकतमवधारयं च |
एकलिङ्गं समाराध्य भुक्षय भोगान् यहच्छया ॥६९॥
राजोवाच--
भगवन् भवता पूर्वमृष्यादिविनियोजनम् |
कथितं तत्र वीजादि विविच्याख्यातुमहंसि ।।७०॥
ऋषिरुवाच --
ईश्वरो जगतां बीजं शक्तिग'णमयी त्वजा।
_ परमात्मा तथा बुद्धिर्वायु: कुण्डलिनीति च ॥७१॥
चतुविधे बीजशक्ती सर्व॑मन्त्रेषु चिन्तयेत् ।
जञातव्यां (व्ये) स्वंमन्त्रेषु बीजशक्ती ततो निजे ॥७२॥
अन्यथा सिद्धिरोधः स्यात् (न्) नात्र कार्या विचारणा ॥७३॥
एवं सञ्चिन्त्य सुधिया पुरश्चर्यां समाचरेत् ।
ततो होमं स्त(त)पंणं च पूजा(जां) ब्राह्मणभोजनम् ।
एकलक्षं जपेन्मन्त्र पुरश्चरणक्कद् भवेत् ॥७४॥
नाध्यातो नाचितो मन्त्रः सुसिद्धोऽपि प्रसीदति ।
नाजप्तः सिद्धदानेदु(प्सु)रनाहुतः फलदो भवेत् ॥७५॥
पुजाहोमजपं ध्यानं तस्मात् कर्मचतुष्टयम् ।
प्रत्यह साधकः कुर्यात् स्वयं चेत् सिद्धिमिच्छति ॥७६॥
वृथा च कालं गमयेनु निद्रालस्यादिना तथा ॥
'षडूकतुप्रसवेद्रंव्येयंथावदनुपुजयेत ॥७७॥
अनिर्माल्यं सनिर्माल्यमचंनं द्विविधं स्मृतम् ॥७८॥
दिव्येमंनो भवेद्रव्ये गॅन्धपुष्पे: स्रगादिभिः ।
यदचनमनिर्माल्यं दिव्यभोगापवगंदस् ॥७२॥
म्ाम्यारण्यादिसम्भूतेर्यागद्रव्येमंनो रमैः । ।
भक्तर्यत् क्रियते सम्यक सनिर्माल्यं तदर्चनम् ॥८०॥
जातमात्राणि पुष्पाणि घ्रातान्येव निसर्गत: ।
पञ्चमिश्रमहाभूतेर्भानुना शदिना तथा ॥८१॥
प्राणिभिश्च दिरेफाद्य (पो)ष्पेरेवे न्न॒ संशय: ।
CC-0. "भारं सिदयेदल्यू (ल्प) मो मानसो (से). तथा ॥८२९॥
[ १५९ ]
तस्मादपरिहायंत्वादन्यथा चानुपायतः ।
अल्पबुद्धित्वतो नृणां बाह्यपुष्पेभंवेत्किया ॥८३॥
सा क्रिया त्रिविधा ज्ञेया फलनिष्पत्तिहेतवे ।
शरण राजन् प्रवक्ष्यामि सर्व यद्य(द)नुपुर्वंशः ॥८४॥
यागोपकरणेः सर्वेः क्रियमाणोत्तमा मता |
यथाळव्धेर्विनिष्पाद्या हष्टेः पूजा तु मध्यमा ॥८५॥
मन्त्रपुष्पात्तु निष्पाद्या पूजा चाधमसंज्ञिता |
इत्यधिकारिभेदेन त्रिविधा परिकोतिंता ॥८६॥
इत्येतत् कथितं दिव्यं रहस्यं सर्वसिद्धिदम् ।
यः पठेच्छणुयाद्वापि भक्त्या नित्यं प्रपूज्य च ।
न तस्थ विद्यते किञ्चिद् दुलंभं भुवनत्रये ॥८७॥
क्षोणायुः प्राप्तमृत्युर्वा महारोगहतोऽपि वा।
सद्यः सुखमवाप्नोति दीर्घमायुश्च विन्दति ॥८८॥
त्वमपि श्रद्धया वत्स पूजनं शेवमुत्तमम्।
कुरुष्व त्वं मया दत्तं सद्यः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ॥८९॥
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्ग माहात्म्यं बाष्पान्वया
नाम एकत्रिशोऽध्यायः ॥२१॥
अथ ठ्वात्रिशोञ्ध्यायः
| शोनक उवा च--
कोऽसौ राजा$भवत्तस्य कुम्भकर्णस्य चान्वये |
विरुद्धधर्मा क्र रात्मा विस्तरेण वदस्व मे॥ १॥
सृत उवाच--
योगराज इति ख्यात: क्र रनक्षत्रयोगतः |
भवान्याः शापयोगेन क गा हक । २॥
दुष्टभावं समासाद्य देवाच् ;
मिथ्यामिशापतः केषां केषाञ्चिच्चेष्टया रुषा ॥२॥
त्रासयामास दुर्बुद्धिः शाट्राचारपरायणः |
वृत्तिलोपश्च देवानां ब्राह्मणाना चकार ह॥ ४॥
विरोधी सर्वछोकानां ` दुष्टानां प्रतिपालकः |
मद्यपानपरो नित्यं वेक्याक्रीडनकोतुको ॥ ५॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६० ]
दतक्रीडा तथा चौय कुलस्त्रीणां च धर्षणम् ।
याखेटनं वा प्राणीनां घातनं तस्य भूपतेः ॥६॥
एवं दुवृत्ततस्तस्य म्लेच्छः सह विरोधतः।
आक्रामितः सर्वदेशो युद्धं चापि महद्धयभूत् ॥ ७॥
तस्य॒ वापप्रभावेण स्वपुत्रेण निपातितः |
रणवीरेति नाम्नाऽसौ धर्मात्मा सत्यसङ्गरः ।
देवता गुरुभक्तरच श्रद्धावान् शिवपूजकः ॥ ८॥
' हितैषी प्रियवाग्दाता शूद्राचारपरो जयी।
देवानां ब्राह्मणानां च ददो वृत्ति च संस्कृताम् ॥ ९॥
प्रतिवषमेकलिङ्गे यात्रां शिवमहोत्सवे ।
कृत्वा पुनः स्वराष्ट्रे च शशास पृथिवीमिमाम् ॥१०॥
शौनक उवाच--
कोऽसौ महोत्सवःशभ्भोः कथं कस्मी (स्मि) नृतो दिने ॥११॥
कि फळं तस्य म (मा)हात्म्यं विधिना केन वा भवेत् ।
सुत उवाच--
साधु पृष्ट त्वया ब्रह्वान् शिवस्य चरितं महत् ॥१२॥
सवंपापप्रशमनं सवेसम्पत्तिवर्धेनम् ।
नरनारीनपाणां च मनोरथफलूप्रदस् ॥१२॥
व्रतं पाशुपतं नाम शिवलोकगतिप्रदम् ।
शिवभक्तः सदा कार्यमेकिङ्गस्य सन्निधौ ॥१४॥
वसन्तर्तो मघोः कृष्णे प्रतिपद्यां (दि) रवौ करे ।
धेन्वा संस्मारितो देव एकलिङ्गसमुद्धवः ॥१५॥
तदा देवाः समाजममुब्रहमन्द्राद्या महर्षयः ।
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरा यक्षपन्नगाः ॥१६॥
दिव्यदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टीरिवाकिरन् ।
बहुकालवियोगेन दर्शनं तस्य चाभवत् ॥१७॥
शम्भु हष्ट्वा ततो देवा हष॑निभंरमानसाः ।
पूजां चक्र यंथान्यायं स्तुत्वा दिव्येः स्तवैविभुम् ॥१८॥
आ महोत्सवं चक्र, ( क्र ) रात्रौ जागरणेन च |
गतिवाद्यादिनि: शम्भु तोषयन्मु (यन्तो “ते ॥१९॥
प्रतिपद्या (दा) दितिथिष पुजा थक शिव कस |
यस्यां यस्यां तिथो येन येन
ह 0 पेन येत रासभः प्रतोषित: ॥
-0. Jangamwadi Math Collection. 0 ed by eGangotri
[ १६१ ]
तस्यास्तस्यास्तिथीशत्वै ददौ तेषां सदाशिवः ॥२०॥
चतुदश्यां स्वयं देवो महोत्सवमथाकरोत्।
हषंयामास तान् देवान् मुमुदे शिरसा (शिवया) सह ॥२१॥
शौनक उवाच--
शम्भुना स्थापिता येऽत्र तिथीशास्तान् वदस्वं मे |
येषां विज्ञानतः सुत फलमाप्नोति मानवः ॥२२॥
सुत उचाच--
अग्निब्रंह्या तथा गौरी गणशः पन्नगेश्वरः ।
स्कन्धौ (न्दो) रविर्भेरवरच दुर्गा घर्मोऽथ विश्वभृत् ॥२३। `
विष्णुमंन्मथशम्भरच चन्द्ररच पितरस्तथा |
प्रतिपद्याद्यमान्तं (?) तु तिथीशाः परिकोर्तिता: ॥२५॥
तासु तेषां पूजनाच्च एकलिङ्ग: प्रसीदति ।
संवत्सरफलं पुर्ण प्राप्नुवन्ति नरोत्तमाः ||
तस्य व्रतविधि वक्ष्ये पक्ष कोत्सववतंने ॥२३॥
प्रतिपद्या (दा) दिसर्वासु तीथीशु (तिषु) क्रमतो यजेत् ।
सम्भारं ` सर्वमासाद्य यात्रायाइव शिवस्य च ॥२७॥
वेद्यः स्नानशौचादीन् कृत्वा रात्रौ हविष्यभुक् ।
ब्रह्मचारी भूमिशायी यज्जाग्रतमनुस्मरनु ॥२८॥
प्रातरुत्थाय गुर्वादीन् नत्वाह्निकं समाचरेत् ।
पुण्याहं वाचयित्वा च स्वस्तिवाचनपूवकस् ॥ २९
गणेशादीरच सम्पूज्य कुळदेवांस्तथा द्विजान् ।
. सुवासिनीः कुमारीइच सन्तोष्य दत्तदक्षिणः ॥२०॥
सङ्कल्पं कारयेद् भक्त्या अद्येत्यादि (?) प्रयोगतः ।
नियमं किञ्चिदालम्ब्य यात्रां कुर्यात् प्रसन्नधी [:] ॥२१॥
जय शम्भो महादेव पार्वती जगत्पते ।
एकलिङ्ग कृपासिन्धो त्राहि मां शरणागताम् (तस्) ॥२२॥
इत्युच्चायं झानेर्मार्गे गच्छत्नोद्धत्यवजित: ।
दयावान्नकृत्तद्रोहो वाद्याद्येस्तोषयन् शिवस् ॥२२॥
रात्रो जागरणं कुवत गीतनृत्यादिभिमु दा |
पोराणेर्वा न त गा
प्राप नागहृदं क्षेत्र चरेन्मु
प्रातरुत्थाय श्रद्धावान् प्रातःकृत्यादिकाः क्रियाः ॥३१
| र | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
\
[ १६२ ]
कत्वेन्द्रसरसि स्तानं विधिना भस्मधारणस्।
रदराक्षांच तथा शीर्ष कणंयोर्वक्षसी (सि) भुजे ॥३६॥
प्राणायामादि सन्ध्या (न्ध्या) च' कुर्यात्तपंणमेव च |
श्राद्धं .कत्वा यथाशवत्या दानं दद्यात्सुभक्तित्तः ॥३७॥
तत्रेन्द्रेश समभ्यच्यं भैरवादीन् ततो यजेत्।
बिन्ध्यवासां चेकलिङ्गं षोडशेरुपचारकेः ॥३८॥
सन्तोष्य गीतनृत्याद्येः स्तुत्वा नत्वाभिनन्द्य च ।
ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् पायसादयः सुसंस्कृतैः ॥३९॥
गोभूहिरण्यदानानि दत्वा नत्वाऽभिनन्दयेत् ।
स्वकुटुम्बसमायुक्तः पारणं च समाचरेत् ॥४०॥
रात्रो जागरणं कुर्याच्छिवसंकीततंनादिभिः ।
एवं थः कुरुते भवत्या न विघ्ने: परिभूयते ॥४१॥
धनधान्यसमृद्धे्च स्वजने: सह मोदते।
ततः प्रतिपदायान्तु प्रातरुत्थाय देहिकम् ॥४२॥
आवश्यकं च कृत्वाऽथ स्नायादिन्द्रसरोवरे ।
आह्लिकं च निवृत्याथ (निवंत्याथ) एकलिङ्ग समुच्चरेत् ॥४२॥
एकिङ्गस्य चारनेय्यामग्नीशवरमथाचंयेत् ।
अग्निना पूजितः शम्भुः प्रादुभूंतस्तदग्रतः ॥४४॥
वरं वरय भद ते यत्ते मनसि वतंते।
शिवस्य वचनं श्रृत्वा प्रणम्याग्तिर्वाच ह् ॥४५॥
ओजस्तेजो बलं ज्ञानं यज्ञादिकर्मसाधनम् ।
` त्वत्पादपुजनं चास्तु सान्निध्यं तेऽस्तु मे सदा ॥४६॥
शिव उवाच--
तथाऽस्तु तव नाम्नाऽहं स्थास्याम्यत्रेव पावक |
अग्नीस्वरेति मां भक्त्या पुजां कुवेन्ति ये नराः ॥४७॥
तेषां सौख्यं धनं धान्यमारोग्यं चाङ्गपाटवम् ।
नार्निजं च भयं तेषां पापरोगांदि किञ्चन ॥४८॥
'` ममाग्रे श्राद्धदानादि जपहोमादिकाः क्रियाः।
विधिना ये प्रकुर्वन्ति लभते (न्ते) वाञ्छितं फलम् ।।४९॥
[ सृत उवाच ]--
इत्युक्त्वा लिङ्गरूपेण स्थितस्तत्रेव शक्कर: ।
प्रतिपद्यां (दि) मधोः पूजां विशेषेण समाचरेत् ॥५०॥
रात्रौ जागरणं ` गीतवाद्या्येस्तोषयेच्छिवस् ।
एवं यः पूजयेद् भक्त्या सर्वान् कामान् समइनुते ॥५१॥|
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६२ ]
' द्वितीयायां विशेषेण कृत्वाह्मिकविधानत: |
एकछिङ्गाच्च ईशान्यां व्रह्मोशवरमथाचंयेत् ॥५२॥
स्वयंभुवा पुराराध्य(द्धो) रुद्रपाठादिभिः शिव: |
प्रसन्नवरद: शम्भुराविभूतस्तदग्रतः ॥५३॥
तत्र श्राद्धं जपो होमो विद्यादानादिकं कृतस |
तदक्षयफलं याति ब्रह्मेशस्य प्रसादतः ॥५४॥
रात्रो जागरणं कूर्यात् तू (तो) यंत्रिकयुतो मुदा ।
पारायणं वा वेदस्य पुराणश्रवणादिभिः ॥५५॥
भुक्त्वा भोग्यान् यथाकामान् शिवलोके महीयते ।
तृतीयायां विन्ध्यवासा पुजयेद् भुक्तिमुक्तिदाम् ॥५६॥
आगमोवतेन विधिना षोडशेरुपचारकेः।
सुवासिनी: कृमारीषच पुजयेद् देवताधिया ॥५७॥
भूषण: पट्टुकूलेशच दक्षिणाभिश्च तोषयेत् ।
गीतनृत्यादिचा रात्रो महोत्सवं समाचरेत् ॥५८॥
सोभाग्यं वर्धते तस्य पुत्रपौत्रादिसम्पदः।
अवेधव्यं च नारीणां सवंमाङ्गल्यवर्धनस् ॥५९॥
शतचण्डयादिकं कमं जपहोमादिकं कृतम् |
विन्ध्यवासाप्रसादेन तदक्षयफलं लमेत्॥६०॥।
चतुर्थ्यां तु गणेशस्य पूजनं विधिवच्चरेत् |
दुर्वादुरे रक्तपुष्पैः सिन्दूरेमोदकेः फले: ॥६१॥
नालिकेरः पानकेरच तर्पयेद् विध्ननायकस् |
सङ्गीताद्येश्च सन्तोष्य स्तुत्याद्यरच सुभक्तितः ॥६२॥
निर्विघ्नं जायते तस्य सर्वकार्येषु सर्वदा।
पञ्चम्यां तक्षकेशस्य पूजनं ` कारयेद् बुधः ॥६२॥
कृण्डे तक्षकके स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा विधानतः ।
ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् पायसाद्येशच षड्रसे [:] ॥६४॥
गीतं तुर्यादिभिस्तत्र जागरं कारयेन्निशि ।
नागानां वाऽथ सर्पाणां भीतिस्तस्य न जायते ॥६५॥
सौभाग्यं धनधान्यादि रत्नानि विविधान च।
रभते ` वाञ्छितं सर्वमेकलिङ्भप्रसादतः ॥६६॥
ततः षष्ठ्यां कमारस्य पुजा कार्या विशेषतः ।
तत्र श्राद्धादिकं कमं दानानि विविधानि च ॥६७॥
(0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६४ ]
दत्तमक्षयतां याति शिवलोके महीयते |
तस्य चौरभयं नास्ति व्याघ्रादिभ्यश्च कहिचित् ॥६८॥
शत्रुतो न भयं तस्य संग्राम विजयी भवेत् ।
व्यवहारे रणे दुर्गे सवंत्रेव जयी भवेत् ॥६९॥
सप्तम्यां भास्करं भवत्या पूजन विधिवच्चरेत् |
रक्तचन्दनदुर्वाभिः पुष्पे रक्ताशवमारज: ॥७०॥
अध्ये: प्रीणाति सविता समन्त्रेमंण्डलादिभिः ।
जपादिकं कृतं तत्र तत्सवं सफलं भवेत् ॥७१॥
अष्टम्यां भेरवेशस्य पूजा कार्या विशेषतः ।
. आगमोक्तेन विधिना वलिदानादिभिस्तथा ॥७२॥
रात्री च गीतनुत्याद्येमंहोत्सवं समाचरेत्।
सन्तोष्य भैरवं भवत्या सर्वान् कामान् समश्नुते ॥७३॥
सर्वापद्भ्यो ` विमुच्येत सवंत्र विजयी भवेत् ।
भूतप्रेतपिशाचाद्य निविष्ने: परिभूयते ॥७४॥
नवम्यां पूजयेद् दुर्गा शुचिः प्रयतमानसः ।
षोडशेरुपचारेस्तु बलिदानादिभिमु दा ॥७५॥
होमं कुर्याच्च विधिवच्छतचण्डयादिमान्त्रिकस् ।
जपादिकं कृतं तत्र तदक्षयफलं भवेत् ॥७६॥
दशम्यां पूजयेद् भक्त्या धर्मेकवरं द्विजोत्तम ।
दक्षिणे चकलिङ्गस्य धर्मेणाराधितः पुरा ॥७७॥
तस्य पूजनमात्रेण यमभीतिन॑ जायते।
न पापेषु भवेद् बुद्धि: सदा धर्मे मतिभंवेत् ॥७८॥
एकादश्यां विशेषेण विष्णोराराधनं चरेत् ।
पञ्चामृतैः सुगन्धश्च तुलसीदतपत्रकेः ॥७९॥
नानाभूषणवस्त्राद्येधू पदीपेः सुभक्तितः ।
वेद्यः षड्रसोपेतैः पायसैमंधुरान्वितेः ॥७०॥
नीराजनादिभिः कृत्वा . उपवासं समाचरेत् ।
रात्रो जागरणं कुर्याद् गीतवाद्यादिभिमु दा ॥८१॥
श्राद्धं दानं जपो होमः कृतं तदक्षयं भवेत् ।
द्वादश्यां पूजयेद् भक्त्या लक्ष्मीनारायणं हरिम् ॥८९
षोडशेरुपचारेस्तु सम्पूज्य स्तवनांदिभिः ।
ब्राह्मणान् भोजयेद् भवत्या पायसाद्येमंनोरमेः ॥८२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६५] |
दीनाननाथान् सन्तोष्य पारणं च समाचरेत्।
संगीतविधिना रात्रो जागरं कारयेन्नरः |
सर्वपापविनिमु क्तो विष्णुलोके महीयते।८४॥
त्रयोदक्यां तु कामेशं पृजयेत्सुसमाहितिः ॥८५॥
पूर्वंतरचेकलिङ्गस्य कुमारस्य च दक्षिणे।
कामेनाराधितः शम्भृस्तन्नाम्नाऽभून्महेश्वरः ॥८६॥
पूजयेत्तं 'विधानेन रात्रो जागरणादिभिः।
महोत्सवं गीतनृत्येरितिहासकथानकेः ॥८७॥
सुखसौभाग्यसौन्दर्यं सौजन्यं लभते नरः।
प्रियत्वं सर्वलोकेषु कौशल्यं स्यात् कलासु च ॥८८॥
तत्र दानादिकं कर्म शिवाप्रियकरं भवेत्।
यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति वे नरः ॥८९॥
चतुर्दश्यां विशेषेण एकलिङ्गं समा (म) चंयेत् ।
पञ््चशुद्धि विधायादौ ततो यजनमाचरेत् ॥९०॥
शोनक उवाच--
पञ्चशुद्धिः कथं कुर्याद् येन पूजाफलं लमेत् ।
>
विश्नानं तस्य मे ब्रु( ब्रू ) हि सबंज्ञोऽसि मतो मम ॥८१॥
सुत उवाच--
आत्मस्थानं द्रव्यमन्त्रै देवणुद्धिरच ल पञ्चमी |
यावन्न करुते ब्रह्मन् तावद् देवाचनं कुतः ॥९९॥
स्नानभूतेनः . संशुद्धिः प्राणायामादिभिस्तथा ।
बडङ्गाद्यखिलै्न्यासै रात्मशुद्विरुदीरिता ॥९३॥
सत्मार्जनाऽनुलेपाद्ये दंपणोदरवत् कृतम् ।
` वितानधूपदीपाद्यः पुष्पमालादिशोभितम् ॥९४॥
पञ्चवर्णरज क्ित्रं स्थानशुद्धिरितीरिता |
पजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य मूलमन्त्रेविधानवित् ॥९५॥
दर्शयेद् धेनुमुद्रां वै रव्यशुद्विरुदीरिता ।
ग्रथिता मातुकावर्णमू (मूं) लमन्त्राक्षराणि च i |
वृत्तिमंत्त्रशुद्धिर्दीरित
Mls सकलीकृत्य मन्त्रवित् ॥९७॥
त्रिवारं प्रोक्षयेद् विद्वात् देवगुद्धि
CC-0. Jangariwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६६ ]
पञ्चशुद्धि विधायेत्थं पश्चाद् यजनमाचरेत् ।
सा पूजा सफला ज्ञेया चान्यथा निष्फला भवेत् ॥९९॥
षोडशेरुपचारेइच रुद्रपादादिसूक्तक्रे: |
पञ्चामृतैः सुगन्धाद्धिवंस्त्रालङ्कारभूषणे: ॥१००
सुगन्ध: कुङ्माद्येश्च पुष्पेर्नानाविधे: शुभे: ।
धृपेदिव्येरच दीपेश्च पक्वान्ने: पायसादिभिः ॥१०१॥
पानीयेदिव्यताम्बूलस्तोषयेज्जगदीरवरस् |
नीराजनं च कपू रेंदिव्यवादित्रसंयुत्तम् ॥१०२॥
छत्रं च चामरे चाप्यं व्यञ्ज(ज)नं दपंणं तथा |
संगीतं नटनाट्यं च पुराणश्रवणादिकम् ॥१०३॥
रात्री जागरणं कार्य. महोत्सवविघानतः ।
स्वयं संहर्षयन् देवान् शम्भुनाऽपि यतः कृतम् ॥१०४॥
देवेः सम्पूजितः शम्भुः प्रसन्नो भक्तवत्सलः ।
तोषयामास देवादीन् यथायोग्यविधानतः ।।१०५॥
पूजित्तास्तपिता: सर्वे स्थापित्ताः स्वसमन्ततः ।
उवाच परया प्रीत्या लोकानां हितकाम्यया ।।१०६॥
[शम्भुरुवाच]
अद्यप्रभृति भो देवा वाषिकीयं महोत्सवम् ।
ये करिष्यन्ति भद्भन्त्या तेषां पुण्योदयो भवेत् ॥१०७॥
सर्वान् कामानु पूरयध्वं निजभक्तान् प्रसन्नतः ॥१०८॥
वक ( स्वभक्तानां प्रसादतः )
चतुद् श्यां सदा पूजा (जां) ये करिष्यन्ति मत्पराः ।
ऐश्वर्य विजयं राज्यमारोग्यं प्राप्नुवन्ति ते।
` भुक्वा भोगान् यथाकामानु शिवलोके महीयते ।।१०९॥
[सुत उवाच]--
₹रुनत्वाथ प स्थितस्तत्रेव तोषय (तोषितः) ।
गमावस्यां पोर्णमास्या सोमनाथं प्रपूजयेत् ॥११०॥
म श्राद्धादिकं ह कार्यमनन्तफल्दं भवेत् ।
सर कूर्याच्छिवभक्तिपरायणः ॥१११॥
१ शिवमय |. शिवन्नामानुकीतेयच् ।
सव शिवमयं पद्यनु भुक्तिमुक्त्योइच भाजन: (तम) ॥११२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६७ ]
विधिना वा मिषेणापि व्यासङ्चाद्वा प्रयत्नत: | |
कुर्वोन्त वार्षिकी यात्रामेकलिङ्गस्य सन्निधो ॥११३॥
सर्वपापेविनिमु'क्ता . यान्ति शम्भोः परे” पदम ।
पक्षमात्रं च मे (ये) भक्त्या शिवपूजां विधानतः ॥११४॥
करिष्यन्ति महात्मान एकलिङ्गस्य सन्निधौ ।
सर्वयज्ञफलं ते वे लभन्ते भुवि मानवा: ॥११५॥
'पक्षाद्ध॑ वा प्रकुर्वन्ति हयेकरिङ्गमहोत्सवम् ।
सवंतीर्थकृतं पुण्यं शिवसायुज्यदं भवेत् ॥११६॥
एकादझ्यादिदर्शान्तं महत्पुण्यफलप्रदम् ।
पञ्चरात्रं विशेषेण भक्त्या महोत्सवं चरेत् ॥ ११७
प्रीणाति शङ्करः साक्षाद् भवत्तानामभयभ्रदः ।
बहुता किमिहोक्तेन शिवसायुज्यदायकस् ॥१ १८॥
वायुना कथितं पूर्वं नारदाय महात्मने । .
एकलिङ्गस्य माहात्म्यं तवाग्रे कथित मया ॥११०॥।
थे शृण्वन्ति समाहिताः शिवकथा पापोघविध्वंसिनीं
पाठं शुद्धमनाः करोति मनुजः संसारसिन्धुप्लवम् |
ते सौख्यं घनधान्यबन्धुसुजनेभु क्त्वा यथेष्टान् सुखान्
प्राप्यान्ते शिवलोकमक्षयसुखं सायुज्यतां शाम्भवाः ॥१२०॥
यात्राभङ्ग ये करिष्यन्ति मूढाः चम्भोद्वषं सञ्जनानां च दुष्टाः
ये (ते)पच्यन्ते कृम्भिपाकादिघो रे नानायोनीर्भ्राम्यमाणाधमास्ते
शम्भोर्यात्रां यत्नत:कारयन्ति साहाय्यं वा कायवाग्निः(भिः )प्रकर्यात्(युं:)
मार्गे क्षेत्रे चान्नदानं प्रपादि कृर्वन्ते ये प्रीततां यात्ति शम्भुः ॥१२२॥
सद्यो वामस्त्वघोरः पुरुष इति मुखेरीश्वरोऽपीन्ुकाष्ठा 22
वाची पूर्वोध्वंगेः सत्कृजलशुचिमर्त्सेविधा bs र् छ 4
रुद्ररचेशः सदादिः शिव इति जगत्सु वा
्तरद्धानानुग्रहैश्च प्रणवमयगुरुश्चेकलिङ्गोऽवताद् वः ॥१२
इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्ग माहात्म्ये यात्राविधिमहोत्सव-
वर्णनं नाम द्वार्विशोष्ष्यायः ॥३२॥ श्रीः ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १६८ ]
मङ्गलं लेखकानां च पाठकानां च मङ्गलम् ।
मङ्गलं सवंदेवानां भूमिपालस्य मज्ुलस ॥ १॥
श्रीस्वरूपनृपदेशवयंके नामतस्तु भुवि मेदपाटके |
राजधानिकथितोदये पुरे लेखनं कृतमिदं शुभाक्षरम् ॥ २॥
यद्यशुद्धमथवापि शुद्धकं तत्क्षमध्वममलारायात्मकाः ।
भानमत्र लिखने(लिखिते)महात्मनां शोद्धयशोद्धिमयमप्यलक्षितम्॥
संवत् १९६८ माघशुक्ला ५ । यह पुस्तक संवत् १९१५ के साल महाराणा
जी श्री स्वरूपसिह जी के समय गोरवाल सदाशिव जी के हाथ की लिखी पुस्तक
से लिखी गई ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
परिशिष्टानि
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
प्रथमं परिशिष्टम्
श्रीमदेकलिडगसाहात्म्यस्य भिन्नपाठोद्धरणम्
[ प्रारम्भे अष्ट पद्यानि कामदेवस्तुतिपराणि पठितानि ]
अथ बाऽ्पबरणिनायकवंशोत्पत्ति तु वणंयाम्युच्चेः ।
या कीर्तनेन पुरुषान् पुनाति गङ्गे व कि बहुना ॥९॥
श्रीमद्वायुपुराणप्रभृतिषु नानाविधेष शास्त्रेषु |
अद्यापि या प्रसिद्धा श्रृता तु सर्वार्थसम्पदे भवति ।।१०॥
कैलाशाचलश्वुद्धो रजतादिकधातुराजिरत्तयुते ।
बरकिन्नरगणविरचितगीते सन्निजंरोपेते ॥११॥
[ अतःपरं पौराणिकैकलिज्ञूमाहात्म्यस्य चतुर्थाव्यायस्थवस्तु आर्याच्छन्दसि
वणितम । तदनन्तरं कामधेनुवरदानसञ्ञ्ञस्य अष्टमाध्यायस्य; इन्द्रवरदानसञ्ज्ञस्य
नवमाऽ्यायस्य, तीर्थयात्राफलसञ्ज्ञस्य दशमाध्यायस्य च वस्तु तत्तच्छन्दसि
` यत्किञ्चित् पाठभेदेन निविष्टम् । |
जयति जगति विख्यातं सकलमहीलोकपावनं सुमहत् |
श्रीमदेकलिङ्गदैवतगोत्रं वेजवापाह्वस् ॥१॥
जयति तथाऽऽनन्दपुरे नागरकुलमण्डनो महीदेवः ।
यजनादिकर्मकुशलो विजयादित्याभिधी विप्रः ॥२॥
तत्तनयो हिजवयं: केशवनामा बभूव छोके ।
श्रुतयो यत्र चतस्रः बडङ्गसहिता विभान्ति ॥३॥ |
तस्य सुत्तो जगतीतलमखिलं तपसा सुखास्पद कुर्वन् ।
नागा-राउल-नामा बभूव पात्रं स्मृतीनां यः ॥४ |
तत्पुत्रो$जनि मोगारावलसब्ज्ञो धराधिपेर्वत्यः।
असाधरो (?)ऽस्य सूनुः श्रोदेवाह्ली तनुजन्सा । x
गहदत्तो गनामघेयोऽभूत् ।
तस्य कुलालङ्करणो ]हदत्तोःत्वथना
अद्यापि यस्य नाम्ना वंशोऽयं व्यातिमात् जगति ॥७॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७२ ]
यदुक्तं [सु] पुरातनेः कविभिरानन्दपुरसमागतः ।
विप्रकुलानन्दनो [हि] गुहदत्त: श्रीगुहिलवंशस्य ॥८॥
श्रीमानभूत स॒ नृपत्तिगु हिलाभिधानो
धर्माच्छशास वसुधां मधुजित्-प्रभावात् ।
यस्माद् ययौ गुहिलवर्णनतः प्रसिद्धि
गोहिल्य-वंशभवराजगणो5त्र जात: ॥९%
गुहिलधरणिनाथस्तुङ्गरिङ्गत्रताप-
स्तरुणतरणिरेखो म्लानयन् वेरिचन्द्रान् ।
व्यचरदत्तिविचित्रं सन्ततं यत्पृथिव्या-
मर्दार [पर] वधूटी-पद्मिनीनां मुखाब्जस् ॥१०॥
तनुजोऽस्य चेकलिङ्गप्रसादसम्प्राप्तराज्यलक्ष्मीकः ।
श्रीमेदपाटवसुधामपालयद् वाष्पपृथ्वीशः ॥११॥
यदुक्तं पुरातने कविभि "०० SOO पाए?
आकाशचन्द्रदिग्गजसडख्ये संवत्सरे बभूवाद्य: |
श्रीमदेकछिङ्गशङ्करलब्धवरो वाष्पभूपालः ॥१२॥
यो नागह्वदनगरे तोडरमल्ल: कृपाणधरतिलकः ।
अध्याष्ट स म(हि)नरेशो बलतनुभोज्यैः स्वयं भीमः ॥१२॥ '
परिधाने यस्य पट्टी पञ्चत्रिशतृकरा दुकूलस्य ।
भाच्छादनवरवस्त्रं षोडशहस्तं नुपस्य बाष्पस्य ।। १४
चणुर२चतुररछागान् कवलयति स्मासनेन योऽगस्तिः ।
पञ्चाशत्पछकनकजटोडरधारणे तु यो धीरः ॥१५॥
ढािन्मणसुघटितकरवालं यो महान् करे चक्रे ।
एक्रहारदानान्महिषद्वयपातने प्रबलः ॥१६॥
रायंगुरु-चायंगुरु-सेलगुरु-रायचायं-परमगुरुः ।
वागाङ्गला-रायाञ्चा मुहवनवयद् (?) वंस विरुदानि' ॥१७॥
=o की
१. संगोतराजे पुष्मिकासु पठितोऽशस्तुलनीयः, यथा--रायंगुरु-वायंगुर-सेलगुर॑
रयाञ्चा-सरसगुरु वागाङ्गला-रायाञ्चा-मुहवनराय-हिसल्लराय-माचल्लपूर्व”
पर्चिमोत्तर-दक्षिणचतुदिशा रायाञ्चा अ ।म्बुला-इत्यादि-बिसदावली-
विराजमान; ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७३ ]
अनेकगुणसन्निधिः सुचरितेकलीलावघि-
जंयप्रतप्तख्र (शे)वधिः प्रहतवेरिवर्गोपधि: ।
यशोजितकलानिधि: सततसिद्धसन्निधिः
स शोयंपरमावधिजंयति बप्पवंशाम्बुधिः ॥१८॥ .
प्रत्याथवामनयना-नयनाम्बुधारा-
संवर्धित: क्षितिभुजां शिरसि प्ररूढः ।
यः कुण्ठितारिकरवाल-कुठार-धार-
स्तं ब्रूमहै गहिलवंशमपारशाखम् ॥१९॥
असुरवधफलोर्वी-मण्डलीकावतारा
हरय इव लसन्तः प्रोल्लसन्मावत्ता रा; |
घनवनघनपट्टे सच्चतुदिवकपाठे
बलिनृपजयिनोऽमी स्वामिनो मेदपाटे ॥२०॥
सम्प्राप्याद्भुतमेकलिङ्गचरणं भोजप्रसादात् पल
चास्मे दिव्यासुवणंपादकटकं हारीतराशिदंदो ।
[सद्] बाष्पः स पुनः पुराणपुरुषः प्रारम्भनिर्वाहणात्
तुल्योत्साहगणो बभूव नृपतिः श्रामेदपाटाधिपः ॥२१॥
बाष्पे शिवे लयमुपेयुषि नीलकण्ठः
प्रोढप्रसादमवसादमवाप्य तस्य ।
वंशो जगत्त्रयपवित्र-चरित्रपात्रः
मवाप्य खण्डमखिलां जगतीं प्रशास्ति ॥२२।।
इह हि समरसिहस्तस्य पुत्र: सुबाह-
स्त्रिभुवन-परिसम्पत् कीत्तिगज्जाश्रवाहः ।
घरति धरणिभारं कूमंपृष्ठवतारं
Sh TE
अजनि समरसिंहः कौस्तुभः क्षी रसिन्धा-
विव निधिरधिधाम्नामन्ववायेऽत्र भूपः ।
अधिगतपरभागः पुण्डरीकाक्षवक्ष:-
स्थलपरिसरघृत्या प्राप्तसाम्राज्यलक्ष्मी: ॥४९॥
दुर्गे श्रोचित्रकूटे बिलसिततुपतो षा क चूडा-
र्प्रद्योतिताङ्घ्रावभवदिति मत्तिदश्यथा पय |
सत्यं कृष्णः स कृष्णो$मवदुचितमिद कृत्तिवासा हे
च्छीतांशुः प्रत्यहंयत् क्षितिमतिकलुषां युक्तमेतनुबमार ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७४ ]
असुरनृसरजेत्रं चित्रकूट पुराऽस्मिन्
भवति समरसिंहेडशासति क्षोणिपाले ॥
| ति-प्रस्फुद्वश्मिजाले-
दिनमणि-किरणाली-सम्प्रकाशानपेक्षम् ।।४८॥
जगति कति न सन्ति प्राथिताथंप्रदान-
प्रकटितनिजशक्तिव्यक्त॒की तिप्रपञ्चाः ।
परमिह परलोकः श्रीबशीकारसारं
श्रयति समरसिंहो दानमस्ताभिमानः ॥४०॥
बवचित् कदाचिद् दानाम्बु हस्तो वर्षति बा न वा ।
श्रीमतसमरसिहस्य स तु सर्वत्र सवदा ।।५०॥
कि कोऽप्यहो समरसिहनरेश्वरस्य
सद्धेर्यंशोर्यंनयकीत्तिकलाकलापम् ।
सङ्ख्यातुमत्र पटुधीभंविताऽथवाऽऽस्ते
तस्मादलं लपन-पल्लव-लालनेन ॥५१॥
विद्युद्विभ्रमचञ्चल खलु नृणामायुर्धनं यौवनं
सञ्चिन्त्येति विरञ्चि (सञ्चिन्त्येवमकारि) शुद्धमनसा
कीतिः परं स्थायिनी |
चन्द्राख्यप्रिययान्वितं (तः) स्वयमिमं (मयं) धारेइवरः कारितो
लक्ष्मी: श्रीवंदतीव सन्निपतता धाराम्भसाऽहनिशस् ॥५२॥
केकी कस्मादकस्मा दनुसरति मुदं कि मरालः करालो
वाचालश्चातकः कि किमिति तरुशिखाम ङ्गलोऽयं बकोटः ।
नेषा वर्षा घनाली विलसितभुवने किन्तु भोजप्रयाणे
लक्ष्य नेवान्तरिक्षं चलितहयखुरोधूत॑ (द्वत) घूलीपटेन ॥५२॥ `
तुरङ्गलाला-गजदाननीर-
प्रवाहयोः सङ्गममुद्वहन्ती ।
अस्य प्रयाणे निखिलाऽपि भूमिः
प्रयागलक्ष्मीं बिभरांबभूव ॥५४॥
आक्यं पन्नगीगीतं यस्य बाहुपराक्रमस् ।
शिरश्चाळनया शेषश्चक्रे कम्पं परं भुवः ॥५५॥
त्यागेनापि मनोहरेण कृतिनो यं कमंणाऽऽचक्षते
य॑ प्रार्थ्य प्रार्थयन्ति (गणयन्ति)वेरिसुभुजः शौर्येण सत्त्वाधिकर्म
य रत्नाकरमामनन्ति गुणिनो धेर्येण मर्यादया
यं मेरु हि समाश्रयेण विबुधा: शंसन्ति सर्वोन्ततस् ॥५६॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७५ |]
भुगुपतिरिवं हप्तारातिसंहारकारी
सुरगुरुरिव शश्वन्नीतिमार्गानुसारी ।
स्मर इव सुरतेषु प्रेयसीचित्तहारी
शिविरिव स बभूव त्रस्तसत्त्वोपकारी ॥५७॥
यस्य धनुगु णकिणवति बिभ्रति विश्वम्भरां भुजादण्डे ।
क्लेशविरेषमशेषं शेषः परिहृत्य मुदितोऽस्ति ॥५८॥
योऽर्थान् पुपोषाथिजनार्थमेव Ee
सन्नीतिदक्षो नः ।
बिहीनसंसगंपराङ्मुखस्य
स्त्रीसङ्ग्रहो यस्य सुतार्थमासीत् ॥५९॥
मतिरतिरभवत् तस्यासतीष्वपि वधूषु रम्यासु |
अन्यासु पुष्पजातिषु जात्यां खलु मधुकरस्येव ॥६०॥
स रत्नसिह (हं) तनयं नियोज्य
स्वचित्रकूटाचरूरक्षणाय |
महेशपूजाहतकल्मषीध ।
डो इलापतिः स्वगंपत्तिबंभूव ॥६१॥
अपरस्यां शाखायां माहपराहप्रमुखा महीपालाः ।
यद्वशे नरपतयो गजपतयस्छत्रपत्तयोऽपि ॥६२॥
राणत्वं प्राप्तः सन् पुथिवीपतिराहपो भूपः ॥६२॥ |
यादवसेन्यवदामिकमौरिकचोट्नयचाडन पय: ६४१ |
मक्तुबांणहृणतोमरप चक * ७ व्य भु ०
रमाराद्य: सं
- मिथिलानाथा मेथिला इति कौतिताः |
pd सीसोदका अमी ॥६५॥
राहपमहीपतनयो हरसूस्तन्तन्दनो बबरू राजा | हि
अजनि यशःकर्णोच्स्मात् तदज्जजो नागपालनुपः ॥६६।
१ नरनाथ: ।
पुत्रोऽस्य पूर्णपालस्तदजञज' फेखरोः्य नरना'
| तज्जोऽय भुवनसिंहस्तदात्मजो भीर्मासहनूपः ॥६७॥
तनो रहदा
सप्तभिरप्यात्मजेः सह
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७६ ]
कुलस्थिति कापुरुषे विमुक्तां
न जातु धीराः पुरुषास्त्यर्जान्त ॥६९॥
छित्त्वा शस्त्राणि शस्त्र रथ रथनिकरेर्घातयित्वा रथौघा-
नइवानस्वैनिहत्य प्रबलगजत्तरान् पातयित्वा गजेश्च |
हत्वा योधांश्च योधेरतिशकनिधनात् कालकालोपमेयो
लक्ष्मी सिहस्य (श्च) कारातुलमतलमसं (यशः) [सङ्गरे]
सङ्ग रज्ञः ।।७०॥।
इत्थं म्लेच्छक्षयं कृत्वा सङ्ख्ये संवत्सर नृपः ।
चित्रकूटाचलं रक्षन् शस्त्रपुतो दिवं ययौ ॥७१॥
'अचिभिः किमु सप्तभिः परिवृतः सप्ताचिरत्रागतः
कि वा सप्तभिरेव सप्तिभिरितो यातः ससप्तिदिवि ।
इत्थं सप्तभिरन्वितः (ते) सुतवरेस्तैः शस्त्रपृतैः सह
राप्ते बुद्धिरभूत् सुपवंनृपते: (?)श्रीलक्ष्मी (क्षम्य) सिहे नृपे ॥७२॥
असियंस्यासातेभ्रंमयतितरां शीषंकमले |
स राड् गोगादेवोऽपि हि समधिभूर्मालवभुवः ।
विजिग्ये येनासौ निजभुजभुजङ्गोजंगरल-
प्रसारात् सिहान्तः समभवदसौ लक्षम्यनृपतिः ॥७३॥
योऽन्यां पत्तितोःप्यस्त्र : पतितो न स्वधमंत: ।
पूषल पातयामास युद्धे योधं नराधिपः ॥।७४॥
तदङ्गजो रसीराणो (?) रसियो (को) रणभूमिषु ।
चितरकूटेन निश्रेष्या त्रिदिवं प्राप्तवान् प्रभुः ॥७५॥
भमूत्रसिहप्रतिमोऽरिसिह-
स्तदन्वये भव्यपरम्पराढ्ये ।
बिभेद यो वेरि-गजेन्द्रकुम्भ- 2
स्स रा सन् (छ) नां नखखङ्गघातैः ॥७३॥
5 ` वताबुसारेणात्र द्वितीयवर्णेन गुरुणा भाब्यम् ।
` सप्तभिरेव सप्तभिरेव रिहायात् साप्त इति मुळपाठः ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७७ ]
पीतवरिरुघिराद् विपुलाङ्गाद्
उद्गतादसिक्रृष्णभुजङ्गेन ।
अद्भृतं समभवत् सकलाशा-
मण्डनं नवयशो जलदाभम् ॥७७॥
शशिधवलया कीत्येंव प्रताप-दिवाकराद्
दुतिमिलितया मन्ये प्रत्यवाप निजासनम् ।
रजतनिचयं दास्ये वो महारजतं तथा
त्यजतु विपुळां चिन्तां साऽवनीपकमण्डली ॥७८॥
तदङ्गजहम्मीरः (तदङ्गजोऽभूद् हम्मीरः)
प्रेक्ष्य यद्दाम (न) मुत्तमम् ।
लूज्जयेवाहर्यभावं प्राप्ताः कल्पद्रुमादयः ।|७९॥
राघवे (आहवे) चेलवाटेशमहंकारमहोदधिम् ।
निस्त्रिशचुळ्केः सम्यक् शोषयामास यो नृपः ॥८०॥
प्रह्मानलपुरं हत्वा तथेलादुगंनायकान् ।
जितवान् जितकर्ण यो ज्येष्ठं श्रेष्ठो महीभृताम् ॥८१॥
बलीयांसं बलीभृजनामाचं मेदिनीपतिः |
हम्मीरदेवो हतवान् अजयन् कीतिमुत्तमाम् ॥८२॥
तथा चोक्तं पुरातनेः कविभिः
हम्मीरवीरो रणरङ्गधीरो
वाग्माधुरीतजितकेकिकीरः।
धराधवालङ्कुरणंकहीरः
सदावनीभूषितसिन्धुती रः ॥८३॥
मन्येऽभूत सुरगौरगौः समभवत् कल्पद्रुमः कल्पना,
` तीतो रोहणपर्वंतोऽपि सुधियां नो मानसं रोहति
चित्तस्याधिपतेजंडाच्च जडता धत्तेऽधिकां भूधवे
दानप्रोन्ततचारुपाणिकमले कर्णादयः के पुनः ॥८४॥
यदपितैरथिजनस्तुरङ्भमे- .
रन्यंहेमाङ्गदहारकुण्डरूः |
अळङ्कुतः कल्पतरो कृताश्रयं
'स (सु) राधिराजं हसतीव वैभवात् ॥८ ४
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
TSF आ
[ १७८ ]
कटकतुरगहु "षाविश्रुतेस्त्यक्त घेर्ये
व्रजति च रघुभूपे कांदिशं कोऽपलायि ।
_ अहह विषमधाटी-प्रोढपञ्चानचोऽसा-
वरिपुरमतिदुर्ग चेलवाटं विजिग्ये ॥८६॥
ईच्वराराधने दाने वीरश्रीवरणे रणे ।
कदाचिन्नेव विश्रान्तः करो हम्मीरभूपतेः ॥८७॥
स क्षेत्रसिहे तनये निधाय
तेज: स्वकोयं त्रिदिवं जगाम ।
बध्नौ यथार्कोऽस्तमयं हि भावो (वं)
महान्तमत्र [स्व] निसगंसिद्धस् ८८
ततो$रिभूमीशमहेर्भासह:
स्तानादवित्रासितमत्तसिहः ।
संस्रावनामोदितभूत्यसह:
शशास भूमि किल खेतसिहः ॥८९॥
संग्रामाजिरसीम्नि शोयंविलसद्दोदंण्डहेलोल्लस-
च्चापप्रोद्गतबाणह (ब् )ष्टिशमितारातिप्रतापाचलः |
वीरश्रीरणमल्लम्जितदकक्ष्मापालगर्वान्तकं
स्फूजंद्गुजरमण्डलेरवरमसो कारागृहेऽवीवसत् ।।९०॥
व्यर्थो हि नूनं महदुद्यमोऽय-
मित्यं वस(द)न् [तं]सफलं करिष्णु: ।
शोध्यां पुरीमातलमूलधारं
तं देलवाट पुरमानिनाय ॥९१॥
वीरस्य यस्य समरेऽधिकरं कुपाणि(णीं)
कुळ्चीकृतां रिपुभटानिलवृद्धतुष्णास् ।
दष्ट्वा भुजङ्गयुवतीमिव वेरिवर्गा-
स्त्रासात् समुद्रमपि गोष्पद्तामनेषुः ॥९२॥
मादन्माद्यन्महेभप्रखरकरहतिक्षिप्तराजन्ययूथो
यं स्वानःपत्तनेशो दफर(?) इति समासाद्य कुण्ठाम्बभूव |
सोऽयं मल्लो रणादिः क्रकुलवनितादत्तवेधव्यदीक्ष:
कारागारे यदीये नृपतिशतयुते संस्तर॑ नापि लेमे ॥%३॥|
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १७९ ]
ददवच्चञ्चलवाजिवीचितरलं सच्छस्त्रतिम्याकुलं
माद्यन्कुम्भिसपक्षखेलदचल सोत्पातमीलज्जलस् |
यो रोषादपिबत् शकाणंवमगस्त्यं तं समूहेडखिलम् ॥९४॥
हाडावटीदेशपतीन् स जित्वा
तन्मण्डलं चात्मवरां चकार |
तदत्र चित्रं खलु यत्करान्तं .
तदेव तेषामिह यो बभञ्ज ॥९५॥
यात्रोत्तुङ्गत रङ्गचञ्चलखुराघातोत्थिते रेणुभिः
सेहे यस्य न लुप्तराशिपटलो व्याजात् प्रतापं रविः |
तच्चित्र किल सान्तलादिकनुपा यत्प्राकृतास्तत्र सु-
स्तव्येकः स पुराणकस्तु बलिनां सूक्ष्मो गुरुवाऽपरः ॥९६॥
थेनानगंलभल्लदीनहूदया श्रीचित्रकूटान्तिके
तत्तत्सैनिकघो रवी रनिनदप्रध्वस्तवीर्योदया ।
मन्ये यावनवाहिनी निजपरित्राणस्य हेतो रछं
भूमिक्षेपणभी[तिभिः]परवशा पातालमूळं ययो ॥९७॥
अनीकं सदाऽमक्षि(?) येनाहिनेव
स्फुरद्भेकसेका ङ्गवी रच्रजे(ते)न ।
जगत्त्राणकृद्यस्य पाणो कृपाणः `
प्रसिद्धोऽमवद् भूपतिः क्षेत्रराणः ॥९८॥
शंसनु यो भुशमाजिलम्पटभटब्रातोच्छलच्छोणित-
च्छन्तप्रोद्गतपांशुपुञ्जविसरभ्राढुभंवत्कर्दमस् ।
अस्तोऽसौ महितो रण शकपतिय॑स्मात्तथा मारव
इमापोऽद्यापि यथा भयेन श(च) कितः स्वप्नेऽपि तं
पष्यति ॥९९॥
वारं ब्रारमनेकवारणघटासङ्टटवित्रासिता-
ऽनेकक्ष्मापतिवीरमाळवशकाधीरोकगर्वोन्तकः |
संग्रामाजिरसंगतारिनगरीछुण्टाकबाहूचु नुपाचु
कारागारनिवासिनो व्यरचयद्यो गुर्ज रान् भूमपान् ॥१००॥
रिपुन् ससर्जाथ सरोजजच्मा-
ऽपेतोऽपि तान् संहरते सदेव ।
| (यं : कतरस्य हस्त
५८ स्यात कण्ठ(कान्त) भावस् ॥१०१॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८० ] `
गुरोः ्रसादादधिगम्य विद्या-
मष्टाङ्गयोगस्थिरचित्तवृत्तिः ।
ब्रह्मकतां [यः] परमात्मभूयान्
जगाम संसारनिवृत्तबुद्धिः ॥१०२॥
लीखा लेख्यः ०००० ०००० ००००
विमोचितान् बहुविधघोर संस्यत (संसृते ?)
विलोकितु जननिचयानिवागमत् ।
शिवान्तिकं शिवचरितः शिंवाधच (?)
क(?) माम्बुजाचंन मरिहीण(?) कल्मष: ॥१०३॥
अर्णो धोरणिपारिजात [सु] तरुश्चण्डद्यतेदंण्डभृत्
यद्यत्सवंसुपवंणामधिपतेरासीजँ(ज्ज)यन्तो यथा ।
ईशस्येव प्रजननी(?) रघुपतेयंद्वत् कुशो भूपते-
रस्यासीदतुलप्रतापतनयः श्रीमोकलेन्ट्रो गजः ॥१०४॥
}
ऐश्वर्येण दिवस्पति, मृगपति शौर्येण, पाथः पति
गाम्भीर्येण, वपुःश्रिया रतिपत्ति, कीर्त्या त्रियामापतिम् ।
ओदार्यातिशयेन कर्णनुपति, न्यायेन सीतापति,
चातुर्येण बृहस्पति, व्यजनयत् श्रीमोकलोर्वीपत्तिः ॥१०५॥
यो विप्रान् नमितान् ह (क) लि कलयतः कार्ण्येन वृत्तेरलं
वेदं साङ्गमपाठयतु कलिमळग्रस्ते धरित्रीतले ।
देत्यान् (?) मीन इवापरः श्रुतवत्तामानन्दकन्दः कला-
कोशल्यादिततिनंवीनजलघो भूमण्डलाखण्डलः ॥१०६॥
दृष्ट्वेनं रचयन्तमद्भुंततुलां हेम्नः सदा सम्पदो
याग़ाज्याहुतितपितो व्यरचयत् मन्ये तलोपायनम् ।
तत्पृत्ये कनकाचल करमहारज्जू च चेलोपमौ
सूर्याचन्द्रमसौ हिमाद्विमकरौ दण्डं सुरग्रामणीः ॥१०७॥
एबं मुक्तगयां विमुक्तपितृभिः प्रोल्लङघ्यमानां हठाद्
हष्ट्वा संयमनी लिखत्यनुशयादित्यं न भूमेर्यमः ।
कि सामर्थ्यंमपोहितं खलु कलेर्याताः क्व कामादयो
युक्त याति न कोऽधिकारविरतेश्चक्रेऽधिकां कालतास् ॥१०८।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८१ ]
नल: किमेल: किमु मन्मथो वा
किमाश्विनेयद्वित्तयादिहैक: ।
कलडद्धूमुक्तः किमु यामिनीशः
इत्थं जनो यत्र वितकंमेति ।। १०९
आलोक्याशु सपादलक्षमखिलं जालन्धरान् कम्पयन्
दिल्ली गद्धूत्तनायकां व्यरचयन्नादाय शाकम्भरीम् ।
पीरोजं समहम्मदं शररातेरापात्य यः प्रोल्लसत्
कुन्तव्रातनिपातदीर्णहूदयान् तस्थावधीद् दन्तिनः ॥११०॥
नृपः समाधीइ्वरसिद्धतेजाः
समाधिभाजां परमं रहस्यम् ।
आराध्य तस्यालयमुदृधार
श्रीचित्रकूटे मणितोरणाङ्कुम् ॥१११॥
तीर्थमत्र ऋणमोचनं महत्
पापमोचनमपि क्षितीश्वरः ।
चारुकुण्डमपि सेतुमण्डचं
सण्डनं त्रिजगतामपि व्यधात् ॥११२॥
यः सुधांशुमुकुटप्रियाङगणे
वाहनं मृगर्पातत मनोरमम् ।
निमितं सकलधातुभक्तिभिः
पीठरक्षणविधाविव व्यधात् ॥११३॥
पक्षिराजमपि चक्रपाणये
हेमनिमितमसौ ददो नृपः ।
येन नीलजलदच्छविविभु-
श्चञ्चलायुतद्रवाधिकं बभौ ॥११४॥
जगति विश्रुतिमाप स मोकल:
सिमट स मोकल: |
दोष (?) स ;
रिह चिने [षु] स मोकल: ।। ११९
स नृवरो नृवरोचितवेषभृत्
पवनभृत्पवनोदितवैभवः ।
अवनतोऽवनतोऽपि महत्तरः
सकलमोकलमोकलमोकल: ॥0 १६
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
se
[ १८२ ]
दण्डदछत्रेष भीतिविह (ग) तिविहतितो बन्धनं सारणीषु
प्रायः साराम्बु (?) हिसा रतिततिषु कटाक्षोष्द्भुलोष्वव[छेद:] |
मेद: कोशेऽम्बुजानां हृतिरपि मनसञ्चारु गेहेषु नित्यं
यस्मित् शासत्यतर्ध्येऽभवदिह वसुधा राज-
राजन्वत्तीत्थस् ॥११७॥
व्यस्तै राजननन्दिनं (?) दिनमधि (?) पत्येदंधी च्यादिभि-
दानेरेभिरळंकृता ह्यनुकतिर्व्यापारपारङ्गम: ।
मत्येऽतीव निराकृताद्यवसुधानाथोरुदानक्रमः
श्रीमानत्र समस्तदाननिलयं ब्रह्माण्डदानं व्यधात् ॥११८॥
"आयुष्मान् उद्भूतः सततमनु भूतार्थनिगमः
क्षमः प्रौढक्षोणीपरिहृढहृढोन्मानदहति (तौ) ।
चरित्रे स्वीयेऽन्वर्थमति [सु] पवित्रेण कलयन्
कलो धर्माधारो गुरुगरिमभूर्मोकलविभुः ॥११९॥।
अज्भा: सम्प्राप्तभङ्गाः स्मृतवनविटपाः कामरूपा विरूपा
बङ्गा गङ्गेकसङ्ा गतविरुदमदा जातसादा निषादाः ।
चीनाः सङ्ग्रामदीनाः स्खलदसिघनुषो भीतिशुष्कास्तुरुष्का
भूमेः पृष्ठे गरिष्ठे स्फुरति महिमनि क्षमापतेमोकलस्य ।१२०॥
तापं तापं बाहुशोर्याग्निनासौ
क्षेपं क्षेपं वेरिरक्तोदकोघे ।
नायं नायं दाढूर्थमेवं क्कपाणीं
भेदं भेदं भानुबिम्बं विवेश ॥१२१॥
॥ इत्ति वंशवर्णनम् ॥
मूलं धमंतरोः फलं श्रुतवतां पुण्यस्य गेहं श्रियाः
माधारः सुगुणोत्करस्य जनिभूः सत्यस्य घामोजसः |
घेयंस्यापि परावधिः प्रतिनिधिः कल्पद्रुमस्याखिला
वीरस्तत्तनयः प्रशास्ति जगतीं श्रीकुम्भकर्णो नृपः ॥१॥
१. प्रथमेनाक्षरेणात्र लघुना भाव्यम् ।
२. कुम्भलगढप्रशास्तिगतं २३३ संख्यकपद्यम.।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
6
[ १८३ ]
समस्तदिग्मण्डललब्धवर्णे:
स्फुरत्प्रतापाधरिताकंवर्ण: ।
स्वदानभूम्ना जितभोजकणं-
स्ततो महीं रक्षति कुम्भकर्ण: ॥२॥
श्रीचित्रक्टे सुरराजवणं:
प्रकृष्टदानादवधूतकणंः |
भूतेषु सवंषु च कुम्भकणंः |
, प्रकाशते विष्णुरिवावतीणंः ॥३॥
उपास्य जन्मत्रितये गजास्य-
कनीयसो मातरमेकशक्तेः ।
श्रीकुम्भकर्णोऽयमळम्भि साध्व्या
सौभाग्यदेव्या तनयस्त्रिशक्तिः ॥४॥
अतः क्षितिभुजां गणे निजकुलस्य चूडामणिः
प्रसिद्धगुणसम्भ्रमो जग (थ)ति कुम्भनामा नूपः ।
प्रवीरमदभञ्जनः प्रमुदितः wes
दजायत्ताभि(क)जायतेक्षणजितेन्द्रियाणा
प्र ५ मन्दिरः (वरः)॥५॥
| बिभर्ति क्षिणोति
वेदातुद्धुत्य पश्चाद् भुवमपि भुजयोस्तां बिर्भात क्षि
क्षुद्रान् बध्वा बलिद्विड बलमहितत्तरं रिक हत्वा ।
रक्षोरूपात्रिमुर्वी (१) भरनृपशमन: सुक्ष र
कुम्भकर्णो दरशावधकृतिकृत् श्रीपतिः कोऽपि
क - नव्य: ॥६॥
लक्ष्मीशानन्दकृत्वा pps गज |
लावण्यावासभूत्वा वपुरमळतया कुम्भ '_ |
कामं कामोऽस्तु सोऽत्र गुरुत इह पर स्त्रीजन जेतुकामः
- स्त्रीजनो5स्त्री-
सङ ग्रामेऽनेन साक्षातृक्रियत इति मत जनोऽपि ॥७॥
विभ्राजते सकलभूवलयेकवीरः
श्रीमेदपाटवसुधोद्धरणेकधीरः ।
यस्यैकलिङ्गनिजसेवक इत्युदारा
कीतिप्रशस्तिरचलान् सुरभीकरोति ॥८॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८४ ]
आ (ती) ताः कार्चिद्धठेन प्रतिनृपतिभटान्
| दण्डयित्वा च कार्चित्
कार्चिद् राजन्यवरयेधंनगजतुरगेः साद्धंमानीय दत्ताः ।
अन्याः प्रोढा विधाटीबलकृत्तहरणप्रत्यहं राजकन्या
- नव्या नव्या महीभृत् सविधपरिणयत्येष कामो नवीनः ॥९॥
यवाली दवाली शिखावत् शिखाली
समालीढभाली कराली प्रतालो (?) ।
मुनेरन्धकारे क्षणाझस्य सङ्ख्ये
क्षिपक्षेपमन्येनंयद् भूपदीपेः ॥१०॥
त्यक्ता दीनादीनदीनाभिधात-
दीना बद्धा थेन सारङ्गपुर्यास् ।
योषाः प्रोढाः पारसीकाधिपानां
ताः सङ ख्यातु' नेव शक्नोति कोऽपि ॥११॥१
महामहोयुक्ततरो न चेष
स्वस्वाभिघातेन घनाजंनान्ते ।
इ (अ) होव सारङ्गपुरं विलोड्य
म (न) हेमदं (व) त्या जितवान्ः भवं (च) ॥१२॥
गजंन्म्लेच्छतिमिङ्गलाकुलतर' रङ्गत्तरङ्गोमिमन्
माततङ्गोद्धतनक्रचक्रममितप्राकारवेलाचलम् ।
एतद्ग्धपुरारिनवाडवमसौ यन्माळवाम्भोनिधि
क्षोणीः पिबति स्म खङ्गचुलुकैस्तस्मादुगस्त्यः स्फुटम् ॥१३॥
आढिल्लिकृम्भनुपत्तिस्तरसेव मास-
मात्र ण नागपुरवासिशकान्निरस्य ।
आपश्चिमाणंवमिलामजयच्च चित्र
शाकम्भरीवसुधयाऽजयमेरुणा च ॥१४॥
सा धारा येन भूमिः प्रतिभटवसुधाराजजेत्रोग्रधाम्ता
दीनेषु स्वणंधारा धरणिवित्तरणादेकधाराधरो यः ।
निर्धारा यस्य नानागुणगरिमगतेः कः सुधाराशिमौलि-
यतूखद्गस्योग्रधारामसहत समरे नेव धारापुरीन्द्रः ॥१५॥
गा -ब्््द्ब्ब्द्|्_््>>>>>>>>
° कुम्भलगढप्ररास्तो २६८ तमं पद्यम् ।
` जितवान् महं भवम् इति मूलपाठः ।
° तत्रव २७० तमं पद्य॒म्
।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८५ ]
अमीसाहं हत्वा रणभुवि पुरा मालवर्पात
जयोत्कर्षं हर्षादलभत किल क्षेत्रनृपति: |
तथेव श्रीकुम्भ: खिलिविमहमदं गजघटा-
वृतं सङ्ख्येऽजेषीन्न हिलज: (?) > > (?) को$प्यसहदा: ॥१६॥
हेलोन्मूलितमल्लवंशककुदं बन्दीम ( क) रन्नबु दं
दुर्गाद्रावितदुष्टततापमृगकं भङ्क्त्वा पुरं वायसम् ।
तोडामण्डलमग्रहीच्च सहसा जित्वा शक दुर्जयं
जीव्याद् वरषंशतं सभृत्यतुरगः श्रीकुम्भकर्णो भुवि ॥१७॥
शेषाङ्गद्युतिगवंहून्न रपतेर्यस्येन्दुधा मोज्ञ्वला
कीर्ति: शेषसरस्वती विजयिनी यस्यामला भारती ।
रोषः स्फीतिधरः क्षमाभरभृतौ यस्योर्शोर्यो भुजः
शेषं नागपुरं निपात्य च कथाशेषं व्यधाद् भूपतिः ॥१८॥
शकाधिपानां ब्रजतामधस्ता-
ददशंयन्नागपुरस्य मागंम् ।
प्रज्वाल्य पेरोजमशीतिमुच्चां
निपात्य त॑ नागपुरं प्रवीरः ॥१९॥
निपात्य दुर्ग परिखां प्रपूयं
गजान् गृहीत्वा यवचीशच बद्ध्वा ।
अदण्डयद् यो यवनानन्तान्
विडम्बयन् गुज रभूमिभतु : ॥२०।:
मूलं नागपुरं महच्छकत रोरुन्मूल्य नूनं मही-
नाथो यः पुनरच्छिदत्समदहच्चारवान् मशीत्या सह् ।
तस्मान्म्लानिमवाप्य दूरमपतन् शाखाश्च पत्राण्यही
सत्यं याति न को विनाशमधिकं मूलस्य नाश सति ॥२१॥
लक्षाणि च द्वादशगोमवल्ली-
रमोचयद् दुर्यवनालयेभ्यः ।
: नागपरं विधाय
तं गोचरं क एद रर! |
_ र येषु क्रमभेदेन
१. १८-२३-तमपद्यानि कीतिस्तम्मप्रशस्तो १८९८४
प्राप्तानि ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
०९८ NN 0 wo
[ १८६ ]
केलाशाचलसुन्दरं हिमगिरिश्रीगरवेसवंडकषं
नानाहेमवदानत [सु] किरणेमे रोहंसन्तं श्रियम् ।
सावो] वीतिलकोपमं मुकुटबच्छीचित्रकूटाचले
कुम्भस्वामिन आलयं व्यरचयच्छीकूम्भकर्णो विभुः ॥२३॥
समकरोदचलेइवरसन्निधा-
बचलदुगंमसौ जगतीपतिः ।
यवनवारवधादिव तोषितो
मुकूटमबु दभूमिभृतो व्यधात् ॥२४॥"
योऽयं राजगुरुदच दानगुरुरित्युर्व्या प्रसिद्धश्च यो
योऽसौ सेलगुरुगु रुश्च परमः प्रोद्दामभूमी भुजास् ।
यो बल्गार्धिकवीरवन्दितपदः प्राच्यप्रतीच्योत्तर-
्रोद्यक्षिणभूपमण्डनमणिः कुम्भो विजेजीयते ॥२५॥
अममुचच्चतुर्वदविचारचतुराननः ।
गयां यवनकारातो गं (?) जाततस्तापसीभिशच ॥२६॥`
गयाकाशीप्रयागादिविमुक्तिः प्रतिवत्सरस् ।
न स्तुतिः कुम्भभूभतु : कुलाचारो यतोऽस्य सः ॥२७॥
वेदपारायणं यस्य सहस्र ब्राह्मणोत्तमाः ।
गायन्ति सर्वतीथषु राजवेइमसुवेश्मसु ।।२८।।
पात्रसादकृत॒वित्तमादरात्, विप्रसादकृतभूयसीभु वि(वः) ।
कृष्णसादकृतमानसं नुपः, शास्त्रसादकृतदुष्टिगो रवम् ॥२९॥
आलोइयाखिलभारतं विलसितं सञ्जीतराजं व्यधात्
ओद्धत्यावधिरञ्जसा समतनोत् सूडप्रबन्धाधिपम् ।
नानाळंकृतिसंस्कृतां व्यरचयच्चण्डीशतव्याकृति
“वागीशो जगतीतलं कलयति श्रीकुम्भदम्भात् किल" ॥२०॥
अज्ञानाणंवमरनमज्ञजनताऽहङ्कारवेलावली-
छन्नं व्याप्तमनिन्दितेरकलुषेनंव्येरगाधे रसेः ।
सञ्जीतामृतमद्भृत्तं निपुणधीरुद्धृत्य भूमीपति-
देवानु विष्णुरिवामृतं क्षितिसुरान् योऽपाययन्तित्यशः ॥३१।
` अत्रत्ये २४-२५ संख्यके कीततिस्तम्भप्रशस्तौ १४७-१४८ संख्यके स्तः ।
कीर्तस्तम्भप्रशस्तौ १५५ संख्यकपद्यमिदम् ।
: कीत्तिस्तम्मप्रदास्ती १५६ संख्यं पद्यम् ।
श तत्रैव १५७ संख्यम् ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८७ ]
वेदा यन्मौलिरत्नं स्मृतिविहितमतं सवंदा कण्ठभूषा
मीमांसे कुण्डले द्वे हृदि भरतमुनिव्याहृतं हारवल्ली ।
सर्वाङ्गीण प्रकृष्टं कवचर्माप परे राजनीतिप्रयोगाः
सार्वज्ञं बिश्रदुच्चेरगणितगुणभूर्भासते कुम्भभृपः ॥३२॥
अष्टव्याकरणी विकास्युपनिषत्स्पष्टाष्टदंष्ट्रोत्कटः
षट्तर्की विकटोक्तियुक्तिविसरत् प्रस्फारगुञ्जारवः ।
सिद्धान्तोद्धतकाननेकवसत्ति: साहित्यभूक्रीडनो
गजंद्वादिगणान्विदायं [जयते] प्रज्ञास्फुरत्केसरी ॥३३॥
येनाकारि मुरारिसङ्गतिरसप्रस्यन्दिनी नन्दिनी
वृत्तिव्याकृतिचातुरीभिरतुला श्रीगीतगौविन्दके ।
श्रीकर्णाटकमेदपाटसुमहाराष्ट्रादिके योद(ऽज) यद्
वाणीगुम्फमयां चतुष्टयमयं सन्नाटकानां व्यधात् ॥३४॥ `
श्रीवासुदेवचरणाम्बुजभक्तिरग्न-
चेता महीपतिरसो स्व्ररपाटतेचान् ।
धातूननिन्द्य-जयदेवकवीन्द्रगीत-
गोविन्दकं व्यरचयत् किल नव्यरूपान् ॥२५॥
सकलकविनृपालीमोलिमाणिक्यरोचि-
मंधुररणितवीणावाद्यवैशद्य बिन्दु: |
लाहारिशारी रशाली ४
nd कुम्भो भूरिशौर्याशुमाली ॥२६॥
भूयस्तरश्रीभतः
राजानः कति वा न सन्ति भुवने त्र त्त
कि तैरक्षततत्त्वणून्यहृदयेरुद्धेय भावाश्रयः ।
साहित्यामुतसिन्धुरक्षरविदां बन्धु: प्रबन्धे
दोदंण्डाधि-नुपान्धकारतरणि: कुम्भोऽग्णीः क्ष्माभुतास् ॥२७॥
१. कौत्तिस्तम्भप्रशस्तौ १५८ संख्यं प्यम् ।
२. तत्रेव १६० संख्यम् ।
३, रुद्धैगतश्रयैः इति मूलपाठः ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
TT ns
क्ष
0१८८] ]
तावत्कल्पतरुविभाति विपुलस्तावच्च चिन्तामणि-
स्तावत् कामगवी च दानजनिभूस्तावत् सुवणचिलः |
तावत् कर्णमहीपतिश्च सुमतिस्तावद बलिभू पति-
नो याबत् कनकातिमागंणगण: श्रीकुम्भकर्णोऽथ्यते ॥३८॥१
आबाल्याद् विजयोत्सुकस्य विभवेविष्णोः प्रियां पुण्यतः
पात्रप्रीणनमेव धर्ममवतः सत्योक्तमातन्वतः ।
दाने दैत्यभिदः सतां गुणयतो रक्षार्थपक्षस्थिते
श्रीमत्कुम्भनरेश्वरस्य सुधियः के के न रम्या गुणाः ॥३९॥
विचित्रचेत्रोत्सवसङ्गता रि-
सामन्तसीमन्तवतींशिरःसु ।
सिन्दूरपुरानपसाय दूर
सेनारजो यस्य पदं न्यधत्त ॥४०॥
'विपञ्चीं विन्यस्य स्वकरकमले कोमलभरे: स्वरे: |
स्वस्थानस्थैनंखमुख[गदितेर्नादयन्] तन्तुततिभिः ॥४१॥
नाटकप्रकरणाङ्कुवीथिका-
नाटिकासमवकारभाणके ।
प्रोल्लसत्प्रहसनादिरूपके
नव्य एष भरतो महीपतिः ॥४२॥' -
स्फूर्जद्गुजरमानवेशवरसुरत्राणो [हि] सेन्याणंव-
व्यस्ताव्यस्तसमस्तवारणवनप्राग्भारकुम्भोद्भवः ।
ओद्वत्यप्रथमानपाथिवरणप्रारम्भदीक्षागुरु-
वेण्ये: [कुम्भ] महीपतिवंसुमतीविश्वेश्वरो राजते ॥४२॥
गतत्राण: सुरत्राणो गुर्जरो जर्जरीकृततः ।
खेदितः खिलचीक्षेत्रे [ऽने]कशः कुम्भभृभुजा ॥४४॥
लाट: स्विद्यल्ललाटः स्फुटरटनपटुर्भोटभूपप्रदाता
कर्णाटः पु:कपाटो मुखपटघटितस्वा ्गुलिर्जाङ्गरूगदरः ।
पष्यच्चङ्ग: कलिङ्ग: कुरुरुरुचितयो (?) मालवः कालचक्र" En
गूजरेश: समजनि जयिनो यस्य राज्ञः प्रयाणं ॥४'
न्य य यक
१. कीतिस्तम्मप्रशस्तौ १६१ संख्यम् ।
२. तत्रव १६६ ।
(|
३.. तत्रैव १७२.
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १८९ ]
येनासङ्ख्येयसङ्ख्यावनिभटसुभटो वैरिघातेकदक्षौ
तत्तद्धस्ताइवपत्याकुलतरकटको ढिल्लिकागुर्जेरेशौ ।
छत्रे रत्तौघरदिमप्रकरपरिलसत्सम्पदो दण्डितो तत्
कीटाः के कोटिशोऽन्ये हि जगदपसदा मालवाधीश्वराद्या:॥४६॥
स्वाट्चाट् [? पाट्] पटुः (?) समण्डलकरं मण्डोवरं मण्डयन्
भमिं योऽजयमेरुगां सुफणजां भुञ्जन् भुजोजंस्वलः |
सेनासागरगौजं रोत्तरसुरत्राणातपत्रासिमान्
भूपालावलिभाळभूषणमणिः श्रीकुम्भकर्णो जयी ॥४७॥
रे मूढाः किमुपास्यते गुणिगणप्रावीण्यपाटच्चरो
भूभद्वृन्दमनेककाक्रचनाचातुर्यचाटूक्तिभिः ।
श्रीकम्भ: सकलाभिलाषफलदर्चेदूजितः प्राप्यते
सौरभ्यं यदि मौक्तिके किमपरं इखाघ्यं भवेद् भूतले ॥४८॥'
श्रीमन््मोकलभपते: समुदितः सौभाग्यभूमावधि-
र्या प्रासूत लसत्प्रतापतर्राण सौभाग्यदेवी सुतस्। |
येनासाद्य गुरोः कलाश्च सकला दत्वा द्विजेभ्यो भुं
भुङ्क्ते कुम्भनरेइवरः कुचभराभुग्नामिव प्रेयसीम् ॥४९॥.
वेणीव्याजळसद्भुजङ्गललनालावण्यलीला्या
सौन्दर्यामृतदीधिकापरिलसन्नालीकनेत्रदठया ।
कुम्भारम्भकुचद्वयोर्पारिरसन्नामुक्तमुर्ताचया
यस्यानङ्गकुतुहलेकपदवी कुम्भल्लदेवी प्रिया ॥५०॥
कृष्णः कुम्मेन्द्रभूपः प्रमुदितकमला कुम्भलादेविकेयं
भोगिन्यो गोपकन्या भुवि नवमथुरा
नन्दः श्रीमोकलेन्द्र: प्रक य्
रक्षोब्रातं निहन्तुं पुनरजनि जगद्गोपरूपो मुरारिः ॥५१॥
स श्रीकुम्भमहीपतिरखिलां जगती प्रतिपालयन्
श्रीमत्कुम्भलमेरु ˆ दुर्ग कृत्वा बलजितारिगणः ॥५२॥
स्वपर्वपुरुषकर्णनरेइवरस्य दुर्गमहारम् |
पव जयामि बस स करोति कघराधीशः ॥५२॥
~ ६ ७ ||
१. रसिकप्रियेत्यास्यायां गौतगोविन्दवृत्त्यामन्तिमपुष्पिकान्तर्गत पद्यमिदर
२. कीत्तिस्तम्मप्रशस्तो १८०-१८१ संख्ये पद्य ।
३. इतः पूवं 'शौर्यान्' इति मूलपाठेऽधिकम् ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
sms
=
| १९० |]
श्रीमेदपाटं देशं रक्षति यो दुर्गमन्यदेशांश्च |
तस्य गुणानखिलानपि वक्तुः नालं चतुवंदनः ।५४।।
तत्रादौ ब्रह्मसूतः पुलस्त्यनामा बभूष (व) ऋषिराजः |
तस्याश्रमः पवित्रो ह्याहोरे पवंतेऽद्यापि ।।५५।|
सुरनरफणिंगणवन्द्यो यत्र पुलस्त्येश्वरो महादेवः |
श्रीविप्रोऽसो स्म लभते केकस्यां रावणादिसुतान् ॥५६॥ .
यस्मिन्ताहोरगिरो मतिमान् दशकन्धरो महातेजाः |
आराध्य चन्द्रचूडं लङ्कापतिभावमापन्नः ।।५७॥
यत्र वटा: श्रीरावणकुम्भविभीषणसहोदरेरुप्ताः ।
अद्यापि मूतिमन्तो जटाः प्रतिभान्तीव घूजंटेरेव ॥५८॥
यः पूर्वं भरताय नाट्यनिगमं पद्मोद्धवः प्रीतितः
साङ्गं शम्भुरदीदिशत् स समयादुत्सन्नकल्पोऽभवत् |
लोकानां हितकाम्यया स भगवान् श्रीकृम्भकणंः क्षमा-
'घीशव्याजमुपेत्य वीतविषयं तं वक्ति भूयो वशी ॥५९॥
'अन्थान् सम्यगधीत्य बुद्धिविषयं नीत्वाऽनुभूयार्थतः
कृत्वा दशनगोचरानभिनयेर्नानाभिनेयाश्चितेः ।
तान् शिष्यप्रतिशिष्यशिक्षणपर्थ नेतु' यथाऽवस्थितान्
श्रीकुम्मः पृथिवोश्वरः प्रयतते स्वोपज्ञसन्दर्भत: ॥६०॥
थः पूवं चतुराननेन चतुर: संस्मृत्य वेदांस्ततस्
तत्त्रवाणकतां विधानपरतां चावेक्ष्य सम्यक् स्मृतः ।
श्रीकुम्भ: सकलागमेकनिल्यः ास्ताखिलक्ष्माभृताम् ।
संबध्नाति हि] सावंवर्णिकमिमं वेदं विदामग्रणीः ॥६१॥
य. शुत्वा भरतं चतुभिरखिलैर्भाष्येश्च रत्नाकरं
सोपायं बहुशो les नाट्यागमान् वीक्ष्य च ।
मत्गारावसङ्गोते स्यादुंलके
दष्ट्वा दत्तिलदुगंशक्तिभणतीस्ता नारदोक्तीरपि ॥६२॥
वायुस्वातिमहेन्द्रकव्यपमरत्सून्वर्जुनाथ: कृतान्
स्म्मातुम्बुर्कम्बलाइवतररक्षोराजसर्न्दाभतान ।
श्रीसोमेश्वरभोजराजरचितान् ग्रन्थान् विलोक्य त्वमु
तत्सारेण समुच्चितेन कुरते कुम्भो नपग्रामणी: ॥६३॥१
१. अत्रत्यानि ५९-६३ सं
र सख्यकानि पद्यानि सङ्गीतराजे १। -८
संस्यकानि । तराजे १।१।१।३६-४०
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १९१ ]
स श्रोकुम्भो घराधीश (:) श्रीवाद्यक्षीरसागरम् ।
कल्लोलकेलि कलन्तं (?) तरङ्गोद्धङ्गसन्ततिम् ॥६४॥
तालपाटकदम्बाढ्यं छन्दोनद्यागमोत्कटम् ।
सद्वाद्यद्वीपसन्दोहं विरदाम्बुदसोहूदम् ॥६५॥
पाटरत्नविधानेद्धं राजवर्णोमिराजितम् ।
लघुगणुरुद्र तव्रात-प्लुतपवँतशोभितम् ॥६६॥
(श्री) मत्कलशवाद्यश्रीनारायणपरायण (:) ।
तनुते श्रीमतेनैव सौख्यपीयूषवृद्धये ॥६७॥
इति महाराजाधिराज-राद्यरायांराणे राय-
महाराणा-श्रीकुम्भकर्णमहेन्द्रेण विरचिते मुख- .
वाद्यक्षीरसागरे राजवर्णनो नाम” |
बाष्पात् पञ्चाशत्पञ्चर्भि: पुरुष रलंकृतोऽयं वंश:
श्रीमदेकलिङ्गपुजा कतंव्या ततो महान् (महत्)
श्रेयो भविष्यतीति वचनात् ॥
॥ अथ पञ्चायततनस्तुतिः ॥
ध्यात्वा श्रीगणनायकं भगवतीं देवीं तथा भारती
स्मृत्वा श्रीभरतादिकान् मुनिवरान् सज्ञीतविद्यागुरून् |
कृत्वां भारतशास्त्रसारचतुरं सद्धीतराज नव
श्रीमान् कुम्मनरेदवर: प्रकुरुते वाद्यप्रबन्थान सुधी: ॥१॥
छन्दोभिः सुमनोहरे: श्रवणयोः पीयूषधारोत्करे
वरणे: प्रासविभूषितैयंतिलयस्वस्थानसंवेशितः |
ताळे कुत्रचिदीप्सिते कविरिव प्रायः प्रबन्धा सुधी-
धुर्यः कोऽपि सुकाव्यकारनृपतिबंध्नाति बन्धोद्धुरान् ॥२॥
॥ अथ गणेशः ॥ यतिताले ॥
अव्ययमद्वयरदनं शुभसदनं द्विरदवरवदनम् ।
गणपतिमतिगुणगणपतिमिह सेवे कुम्भन्पसुखदम् ॥ १
षण्मुखमुखानि पातुं पय आशु कुचद्वये यस्याः ।
विवदन्ते सा गौरी श्रीकुम्भक्ष्मापति पातु ॥ ९
वन्दे वरदां वरदाङ्कुशपाशाभयकरा तु तामार्याम् ।
पथ्यां कुम्भनुपप्रार्थ्या हरिहरमुजहृष्टिमुदितर्शचराम् ॥२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
९ १९२, ]
श्रीकुम्मभूमिपकुलोदयसेतुहेतु-
जीवातुरातुरनृणां झषकेतुहेतुः ।
गङ्गोत्तरङगरसरङ्गसदढुत्तमाङ्गः
स्तादेकलिङ्ग उपलिङ्ग हरो ह्राङगः ॥४॥
॥ आदिताल ॥
र्वारम्भे प्रथमतयेवा राध्यः |
कुम्भाध्यातः सफलितसम्पत्साध्यः ।
सिन्दूरोघः प्रकटितसम्पाशो यः
सिद्धीशोऽव्याज्जलधरमालारूपः ॥५॥।
जय जय कुम्भनृपाघनिवारण
जय जय कुङ्गमकलितनवारण ।
जय जय वदनविराजितवारण
छत्दोऽडिल्लाजितहरिवारण ॥६॥
यद्वक्त्रे मदलेखा, यं ध्यायन्ति च ळे खाः ।
यो लोकत्रयपाताऽसौ कृम्भोदयदात्ता ॥७॥
लम्बोदरदेवः, कृम्भाहतसेवः ।
पूर्णा परमध्या, देयात् तनुमध्या ॥८।।
॥ प्रतिमण्ठताले ॥
हेरम्बो निविछम्बोऽवितनतरचितानन्दकन्दप्रसादः
केलिक्रो डत्कपोलद्वयमदमधुपश्रोणिझङ्कारनादः ।
सन्तानस्रगधराम्बा-क्ृतसुखसुषमा-सारसल्लासहास्यः
सोऽसु श्रीकुम्भकर्णावनिरमणमणेः सिद्धिदः सिन्धुरास्यः ॥९॥
शुण्डादण्डोहण्ड चण्डं वक्त्रे तुण्डं बिभ्राणं
% > दित्ये क्ष्माखण्डं खण्डं खण्डं कुर्वाणस् ।
कामक्रीडासत्रीडंश्रीकुम्भश्रेयोदातारं
ुर्गाभर्गोऽपतयं सेवे देवं [ पारे] संसारम् ॥१०॥
गणनया गणनायको गुहो मुखपङ्क्तिगुरुनासिकामहो ।
वदतोरिति (?) कुम्भभूपतेवेतालीयरचैः शुभायते ॥११॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
f
[ १९३ |
॥ यतिताले ॥
मतिविद्यासागर-कारुण्याकर-गो रीशङ्करसञ्जातं
गुणलीलानि्ंर-भूतारोद्धर-कुम्भाधीश्वरविख्यातस् ।
सुरवीथीवन्दित-विश्वानन्दित-सिन्दूराञ्चित-सामोदं
भजताधारं सुकृतागारं सुरश्छुङ्गारं परमाचन्दस्
' (सानन्दम् ) ॥१२॥
बुषद्विजविराजित-देह कपोल [वि] लोलमघुङृतगेह्।
त्रिनेत्रचतुभु ज-शोभितधामद धञ्जय (?) निमंल- .
मोक्तिक-दाम । `
मोदकवल्लभ वल्लभदेवत मोदकवल्लभ मुख्यसुराचित |
विघ्नप शैलसुताशिवमोदक, राजसि कुम्भमहीपति-
“ मोदक ॥१२॥
इति गणेशः ॥ अथ सूर्य: ॥
॥ अदुभु [त] ताल ॥,
रागे सहस्रकिरणा ०००००००००००००००० श्रीः |
किडिकल्लिकिशुकशुकाननकाननश्री: |
प्राप्ता वसन्ततिलका तिलकप्रकाशा |
श्रीकृम्भभूपति [वि] राज-विराजिताशा ॥२॥
अचलदिग्वासिता व्योमचूडामण |
नमति यस्त्वामुदा रं सदारं शुभा
> भजति तं भामिनी तुर्वशीसंनिमा ॥२॥
विद्याल्यग्राहितेज:प्रपन्न:, सेवासमा रस्भ ? 2 प्रसन्न:
` पूर्वाद्रिसान्द्राद्रेसिन्द्रपूरः, हृदध्वान्तविध्वंसने भाति शूर: ।
सूर्यो भास्वान् धर्मधामेंति नामा; भूयात्कुम्भश्रा प्त ह
चित्त भकिति-
अद्धा श्रद्धाशालिनीष्टा हि चित्त , pi दत्त ॥४॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
| १९४ ]
॥ झम्पाताल ॥
अथ तोटकघोटकयानवरं, नलिनीवनकोकविशोककरम् ।
नुपकूम्भकृपाकरमुष्णकरं, भज मानवदानवदरपंहरस् ॥५॥
भुजडगप्रयातद्विषद्बन्धत्तस्तं, त्रिशम्भुत्रयीतत्वतेजःप्रभूतस् ।
महादेहसन्दोहरक्ष:प्रमाथं, भजे भास्वरं भास्कर
| कुम्भनाथस् ॥६॥
स्रग्विणीत्वष्टकन्येसतो रणे (?) यः क्षमो5पारसंसारसंतारणे ।
भासतेऽहस्करः सौमनस्तस्करः, कूम्भभूपप्रभारूप-
सम्पत्क रः ॥७॥
॥ मण्ठताल ॥
पद्मिनीपरागरागयुक्त रक्त रश्मि राशि-
भासमान-सानशलसानुचित्रभानुराज ।
राजमान-मोषपोष-हृष्ट-तुष्ट-सवंदेव
सवंदा जयावनोत-कुम्भगीतवृत्तसेव ॥८॥
ग्रहेशविघ्ननाश-वासुदेव-शद्धुरीदवरा
प्रपन्चपञ्न्चभूत-भूतिदास्तु पळ्चचामरा: ।
इमे हि येऽपि पञ्च तेषु मुख्य एव राजसे
नमो दिनेश देव ! तेऽस्तु दत्तकूम्भतेजसे ॥९॥
॥ इति सूय: ॥ अथ नारायणः ॥
चराचरं जगच्चिरं स्वलीलया सुजेदिदं
दधाति पाति सेवितो ददाति यः स्थिरं पदम् ।
चरा चरायणं नमन्तु कुम्भराणतारणं
क्षमारमामनोरमं परं तमादिकारणस् ॥ १॥।
यत्पदान्जवन्दनं महाघखण्डखण्डनं
वत्स राम राम राम नाम यामदण्डनम्।
तुणकोपनीतबाणभिन्त रौद्ररावणं
[तं] भजामि राघवं हि कुम्भकामपुरणम् ॥२॥
पीनमीनकूमकोल-नारसिह-रूपता
वामनोग्ररामरामङ्ष्ण (राम)बुद्धकल्किता ।
सेव्यतामनन्तदेवत्तावतार-सारता हे
भाति भक्तकुम्भभक्तिचामराभिवीजिता ॥२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १९५ ]
वासुदेवभक्तिरेव मुक्तिदा
कुम्भकणंसेविताऽस्तु सिद्धिदा |
इयेन्तिकाऽपि तुङ्रङ्गरञ्जनी
इयेनिका भवाघसेन्यभञ्जनी ॥४।।
॥ द्रुतमण्ठतारे ॥
श्रीकृष्णजयोदयधमंधीर
शंपद्धडिबन्धुसुसिन्धुतीर ।
कम्मेशकृपालयकेलिकोर
नम्रामरकोटिकिरीटंहीर ॥५॥
भुजगशशिभताध्यातः, स सदुपनिषदा ख्यातः।
हरिहरवपुराकारः, कलशनृपवराधारः ॥६॥
कृमारललिता दुर्गा, स्वबाणकृपयोदग्रा।
यमाश्रयति^ गोपीशं, स पातु कलशाधीशम् ॥७॥
विशवगुरुर्माणवकः, स्वपिता यः शिशुकः |
भूपतिकृम्भाभिमतं, यच्छतु विष्णुः सततम् ॥८॥
विष्णोभंक्तिनृ'णां पथ्या, वक्त्रे चन्द्राधिका तथा |
पापोत्तापात्तिनाशाढ्याऽस्तु, श्रीकूम्माश्रिता हढा ॥९॥
विद्वन्मानसगम्यं, सेवे सन्तत्त रम्यस् ।
कुम्भस्वामिनमन्तं, सत्यं धारिणिकान्तम् ॥१०॥
सर्वान्तर्यामी, श्रीकुम्भवामी ।
एको वाऽलिङ गः, दाममुर्भात्युग्र: ॥११॥
॥ इति नारायण: ॥ अथ शिवः ॥
| ॥ यतिताले ॥
| शिवशद्धू र-विश्ववशद्ू रदुद्ेर- -दोषहरं
_विषववशङ्करदुद्वेर-किङ्कर-शक्कर
शशिदोखर-राजित-राजत-मूघरबास विलास पद. ।
सचराचर-कन्द-मुकुन्द-मुखामित-दैवत-सेवित जज शो]
भज शैलभवाबिभुमेव नुपप्रमुकुम्ममथापितशम थापितशर्म-मुदम्
१. “यमाश्रय किल' इति मूलपाठः ।
२. सेवेऽहं सतत० इति मूलपाठः ।
0 0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
EER
॥ त्रिपुटताले ॥
कवितालिकानल-चन्द्र-निर्मल-चित्रभानु-सुलोचनं
श्रय सिद्धसाघकशम्भुसेवक-कुम्भकिल्बिषमोचनम् ।
भवशवंरद्रमहेश-मुक्तिद-सिद्व-सिद्धिद-सवंदं
पुरदक्षसन्मख-कक्ष-दारण-दक्षमुज्ञ्वल [सं] विदस् ॥२॥
आदिदेवमनादिमुज्ञ्वलधामकामदमद्वयं
ब्रह्मरुद्रमहेश-मुद्रित-पादपङ्कुजमव्ययस् ।
हस्तशलनिरस्तमूल-समस्तदुजंयदानवं
सवंदा नृपकुम्भसवंदमाश्रयेत् सुखसम्भवस् ॥२॥
शुभशुभद ! सवंद ! सवंदा [शिव] शम्भुशिव-शिंव-शिवकर:
सवंज्ञहरिहर कुम्भसुखकर, विभवभवभवभयहर: ।
सारसी सधुरवरसितमानसहंसमहसारसी (?)
परब्रह्म-परमानन्द-कन्दविनोदनाद (?) मुदावली ॥४॥
॥ एकतालीताले ॥
सदवृषवाहनमड्भूतवाहनमपितकुम्भनुपेशजयं
कुङ्कुमपिञ्जरवज्रसुपिञ्जर-कुञ्जर-मुञ्जर-वाजि-जयस् ।
शारद-पद्म-विद्यारद-लोचन-चन्द्रमुखी-सुख-केलिकरं
तं भजतां मदिरा-मद-राग-तमोहरणं तदघौघहरम् ॥५॥
केलासविलासं त्रिकुट [नि] वासं हिमरुचिहासं बहुभासं
सुरसुरभिजनीलं प्रकटितलीछं सहजसुशीलं विश्वेशस् ।
एकाधि [क] लिङ्ग त्रिभङ्गगङ्ग सुचित्तरद्ध॑ योगीशं
गुणगणगोरीशं गणत गिरीशं कुम्भनुपेशं भोगीशम् ॥६॥
पृथ्वीपाथोविश्वत्राण-स्वाहाधोशानन्ताकारं
विष्वक्तेजः शीताद्योतियज्ञेशात्माधेयाधारम् ।
खुन्माणश्रीकुम्भक्षोणीशाः श्रेयःश्रेणी निर्माणं
भमृतकिरणविषविषधरमित्र'
नरबरयुवतिवपुषमपचित्रस् ।
विरचितकळशनृपतिरसरञ्गस् ॥८॥ `
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १९७ ]
चतुष्पदीकृतविषनिरतं, निजगणकुम्भनरेशनिभस् ।
ससुरासुरसेवकबहुसुखदं, सुरसरिदम्वुमुदं विशदम् ॥३॥
॥ इति शिव:॥ अथ चण्डिकाशक्ति: ॥
गुणगणसदन [विरा] जितकमले
मुररिपुहृदयनिवासिनि कमले ।
जय जय सुरसेवितपदकमले
नुपकुम्भसमपितजयकमले ॥१॥
श्रीभुवनेशी भवभयहन्त्री
कुम्भमहीशोदय-सुख कत्री
चन्द्रकिरीटा रविरुचिरन्या
सा जयति (तीह) सुदुर्गागम्या ॥२॥
निखिलकलसकला सुखी
रचितजया विजयातिसखी ।
जयति जया नृप एष सुखी `
निज [हित] वहमूगनामिनखी ॥३॥
भाति विभास्व [र] चम्पकमाला
कुम्भनृपेष्टश्रीजयमाला |
जा न दा “नाश
-चित्रगति, कुम्भकृतेभतुरज्ञजितिस् |
bs भवानि नवे, सञ्चरणं शरणं हि शिवे ॥५॥
चण्डी खण्डीकृतरिपुखण्डा, कुम्भा गे ]तावनिनवखण्डा ।
मत्ताकृत्तासुरहति चण्डा, भूतोद्भूतो पुथुळविचण्डा ।६॥
या मकम मा |
शुम्भनिशुम्भदुरज्ञा, सवु पम जी
प्रामाणी पौराणी वाणी, योमा लची
|
हिमगिरितनुजा विदितद्ुजी
मधुमतिमुदिता कलशनृपसुता ॥९॥ व
कृष्णाभा मधुकेटभान्तकनिभा कुम i
या लक्ष्मी महिषापहाऽतिमहती घूञ्राऽसुरण्ती
वागीडिता
Pi रागा व दा हो बाहूलवि्रीडिता ॥१०॥
पायादुध्वस्तािभुम्भशु
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १९८ |
शौयौँ दार्यायंधर्मोद्वरण-रणरणत्का रकीतें रसाक्ता |
षुम्माणक्षोणिजानेगु णगरिमगिरा व्यास-कन्ह-प्रयुक्ता |
` यावत् सूर्येन्दुतारा जलधिजलधराधारगङ्गातरङ्गा
तावत् पञ्चाशिकेयं वसतु हृदयमतां कुम्भभूभृत्सुरद्धा ॥११॥
विघ्नेशो विध्नहर्ता तदनु दिनकरो ध्वान्तविध्वसकर्ता
श्रीकान्तः श्रीनिवास: परपुरदहनः शङ्करो विषवकर्ता ।
चण्डी चण्डासुरघ्नी त्रिदशगणवरा: पञ्च पुण्यप्रपञ्चाः.
पान्तु श्रीकुम्भकर्ण बहुसुखविधये मूतिमन्तो विरञ्चाः ॥१२॥
श्रीकम्भदत्तसर्वार्था श्रीगोविन्दकृत्तसत्पथा ।
पञ्चाशिकाऽथंदासेन कह्वव्यासेन कीतिता ॥१२॥
॥ इति चण्डिका शक्ति: ॥ इति पञ्चायत्तनस्तुत्ति-
च्छन्दःपञ्चाशिका सम्पूर्णा ।
चान्द्रं कुम्भनृपस्य तापशमनं सौरं तमःस्तोमहृत्
पुण्यं पावकबन्धुबन्धुरमघव्रातेन्धनध्वंसकृत् |
बिश्राणं प्रतिवक्त्रमक्षविषमं पञ्चाननः शङ्कुर-
स्त्र्यक्षो रक्षतु पावंती प्रियतमः श्री एकलिद्धेवर: ॥१॥
' गङ्घा तुङ्गोत्तरङ्गा शिरसि शशिकला चारुकोटी रकोटी
काद्यां [?] कट्यामहीन्द्रः करयुगलगतं काण्डको दण्डदण्डस् |
तन्वङ्गी वामभागे गिरिवरतनया स्वधुंनोस्पधिनी सा
रूपं यस्येति किञ्चिज्जयति स भगवानेकलिङ्गस्तरनेत्रः ॥२॥
कोऽपि नाके पिनाकीशः सोमः सोमशिरोमणिः ।
लोकपाली कपाली स्ताच्छम्भुः कुम्भसमुऱद्भवः ॥३॥
स्फूजंन्मुद्: सुरेन्द्रस्तपसि कृतयुगे भोजयुक्तेन्द्रतीर्थे
चतायां कामधेनुनिखिलफलनिधिस्तक्षको द्वापरेःर्थी ।
हारीतोऽयं विनीत: समभजत कली बाष्पसत्सङ्गरङ्ग:
कुम्मेन्द्रस्तुयमानोनिशमिह दिशतान् मङ्गलान्येकलिङ्गः ॥४॥
गीरो
हम्मीरवीरो नृपमौलिहीरः ।
श्रीक्षेत्रसिहो हतशत्रुसिहो
| : ॥५॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ १९९ )
॥श्रीमदेकलिद्धाय नम:॥
इन्द्रः सवंसुरेश्वरः कृतयुगे भक्त्या यमाराधयत्
त्रेतायां सकलाभिलाषफलिनी घेनुस्तथा द्वापरे ।
नागेशः किल तक्षकः कलियुगे हारीतनामा मुनिः
सोऽयं सर्वजगद्गुर्णवजयते श्री एकलिङ्गः प्रभुः ॥१॥
जयति जगत्त्रयनाथो जगतीपतिपूजितः सदा शम्भुः ।
चाञ्छितफलप्रदोऽयं श्रीमान्नित्येकलिङ्गाख्यः ॥२॥
कुटिलासरित्समीपे त्रिकूटगिरिगहनभूषणी नित्यस् ।
अभिमतफलप्रदात्री देवी श्रीविन्घ्यवासिनी जयति ॥३॥
घनवंशकदम्ब[क]मध्यगतं, रसकूपमवेहि दुरापमतः |
परिगृह्य रसं सरसं वपुषा, स्थिरतां कुर तापसवीर ततः ॥४॥
कूपान्तरे सहजसिद्धरसं दधानो
देवः स्वयं वसति यत्र सदेकलिङ्गः |
विद्याप्रबोधपरिभावितसिद्धबोधः
संशुद्धनिमंलमहोमहनीयमूतिः ॥५॥
॥इति प्राच्यानि॥
श्रीलक्षसूनुबंहुदानदक्ष:
श्रीमोकलस्तत्तनयोऽतिदक्षः । `
प्रतापदीपोज्ञ्वलकीतिवर्ती
राजेत कुम्भो नुपचक्रवती ॥६॥
शम्भुप्रसादालयशातकुम्भ- .
कुम्भप्रभुः कान्तिरसौघपू ण॑ः ।
अनेकलिङ्गानयमेकछिङ्गं
ध्यात्वैककोऽनेकमहीधराढ्यः ॥७॥
तत्स्वामिनं गिरिसुताकामिनं द्त्तकामितं ।
एकलिङ्खं शिरोगङ्ग मुदा स्तौमि सदा प ल;
यः श्रीमानेकलिङ्जों विधिहरिगिरिभून्मुख्यलोकेर्व क
सर्वेषामादिरीशः स्वमतिगति सदा स्तूयते ग्य पर
तं देवं भव्यसेवं विविधगुणनिधि मोकलेन्करस्य ए i
जातिच्छन्दो मिरेमिनंरपतितिळकः कुम्भक 1:
१. लोषे रसोषे' इति मूलपाठः ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
ISSN
[ २०० ]
सुभगैकलिङ्गमाले राजति रजनीसु रञ्जनो राजा |
अमरसरिद्बहुलहरी-प्रकटीकृत-डुंपाडिडी र: [?] ॥१०॥
०००० ७७७७ ०००० 5 त्र्यस्बक |
तवाम्बिका प्रिय ! जटातटे धूजटे
धुनी ध्वनिति त्वग्येकलिज्धरचिता ।
कुम्भनुपेणेव' सुमालतीमाला ॥११॥
छन्दोजातिगुणातिगं विधिमहासुक्ताद्यमेयश्रियं
छन्दो$लडकृतिजातिगोरवगुणे: श्रीगी भिरुक्तादिभिः ।
घुम्माणान्वयमेदपाटजगत्तीसा म्राज्यद देवतं
भूभुत्कुम्भमनोरथार्थकरणं स्तौम्येकलिङ्गं शिवस् ॥१२॥
निव शिव शिव-कर्ता सेवितोऽघोघहर्ताः
भव ! भव भव-भेत्ता भक्तिभावस्य वेत्ता ।
हर! हर हर दुःखं सवंसवं त्वखर्वं
गिरि-गिरिशगुरुत्वं देहि मे स्तूयसे त्वस् ॥१३॥
॥इत्याशीः॥
[ अत्र ' पञ्चायतनस्तुतिप्रकरणस्थादिमपद्यद्वयं ध्यात्वा श्रीगणनायकमित्या-
दिक बन्धोद्धुरानित्यन्तं पुनरावृत्तम् । ]
तुर्यो वृत्तस्य भागश्चरण इति मतस्तादुशा यत्र सर्वे
तद् वृत्तं [वे] समं स्यादिह यदि चरणो वणंमात्रस्तदोकतः।
एवं चेककवर्णाधिकचरणतया जातयः स्युस्तदाद्याः
षड्विशात्यावगम्यास्तदुपरिचलनाद् वृत्त(दण्ड)काच्यु क्त-
| [का]नि ॥१॥
उक्ताऽत्युक्ता मध्या प्रतिष्ठा तदनु सुप्रतिष्ठा च ।
गायत्र्युष्णगनुष्टुब् बहती पड्क्तिस्तथा त्रिष्टुप् ॥२॥
जगती चातिजगती गर्केयततिशर्करी तदन्याष्टिः । `
अत्यष्टिधृ' तिरतिधतिकृतिप्रकृत्याकृतिविकृतिः ॥३॥
सड्कृत्यभिक्ृतिरुत्कृतिरित्युक्ताप्रभुतिजातय: क्रमतः ।
कुम्भनुपेन्द्रेणोक्ता भक्तेन श्रीमदेकलिङ्गस्य ॥४॥
TT
१. ० 'नृपेणे वन माळती०' इति
| मूल्पाठः ०
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २०१ ]
तद्व्यक्तीनामेकमेक क्रमेण
श्रीमुख्यानां छन्दसेष्टं विशिष्टम्।
यद यद् वृत्तं [स्यात्] स्वनाम्ना$त्र जेत्र
स्तोत्रं शम्भोरुच्यते तेन तेन ॥५॥
॥ इति जातीचामुद्देशः ॥
॥ आदिताले ॥
« # श्री: सोक्ता ॥१॥
यो5स्त्रीशो5भत् । माता त्यक्ता ॥२॥
सन्मध्याञ्धनारी भूतेशोऽन्तःकारी ॥३॥
वन्दे भूभत्कन्यासक्तम् । प्रत्यष्टा (?) तायस्तं भक्तम् ॥४॥
सवंस्योद्धता कुम्भश्रीकर्ता । भात्यस्ता तियंक् स्वाम्या जातिः
॥५॥
निगमसवित्री-नुत इह सत्री । दाशिवदनार्थः स कलशनाथः ॥६॥
उष्णिक् स्त्रीहयह्वेषा, सर्वेभोन्मदलेखा ।
संसाराणंवपोतं, त्वामाप्ता कलशोक्तस् ॥७॥
स्थाण्रनुष्टुबुदग्रः, चित्रपदा कल उदयः |
दक्षमखक्षमदक्षः, कुम्भकृपापितलक्षः ॥८॥ ग्र
भुजगशशिभृतामूतिः, शिव तव बुहती कीति: |
विधिहारि]परमापारः, कलशनृपकृपासा २. ॥९॥
॥ एकतालोताले ॥
चम्पकमाला परु जपडिक्त-प्राजितभूताधीव्व रयुक्ति: |
कुम्भनुपेच्छा-वत्सलशक्ति-र्माति महेशोऽष्टामित मूर्तिः ॥ र |
अचलसुत्तादयितासुमुखी
शिरसि शशी निटिलेच्स्य शिखी ।
त्रिमुखपरष्टुबनन्तगुणः
स जयति पालितकुम्भगणः ॥११॥
स्मरहर ! शङ्कुर ! किङ्करता
तव गतजन्मनि येन कृता ।
हितगृहिणीं लभते प
मिह ss ॥१२॥.
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
F
[ २०२ ]
-दधासि महोरगमौवित[क]दाम
वरं जगतीवरविषवललाम ।
महीषवरकुम्भमहीशसुरङ्ग
विराजसि राजसितासित्तसङ्ग ॥१३॥
॥ झम्पाताले ॥
अतिजगत्यु्वंशीस्ववंशी कारकः
समतिषट्त्रिशदस्त्रौघसंहारकः ।
दशमुखोल्लासिकेलाशलीलास्पदः
प्रियतमार्लिङ्गितः कुम्भकामप्रदः ॥१४॥
गरिमगर्वोर्वशी संवंलीलोदया
ल्ितलावण्यलीलारसा लीलया |
पदयोर्या (पदतले)या नरीनृत्यते ते विभो
' . सधुकरीवादरादेकलिङ्ग प्रभो ॥१५॥
शुभनिलय दलय रिपुमुपचित्रं
पृथुलविषमभवजलधितरीश: ।
शुचिरुचिरहितहतकशबरीशः
कल्य कलशनृपमुचितच रित्रस् ॥१६॥
॥ मण्ठताले ॥
सवंदारि शक्वरीकृतातपत्रचामरः
कोटिलापगातेसु[षु]मेदपाटङ्करः |
' 'एकलिङ्गदेव एव सिद्धिविन्ध्यवासिनी
न जगज्जयप्रकाशिनी ॥१७॥
निकूटचित्रकूटकारिहेमभूषरोढुर
निनेत्रपञ्चवकत्रमीशमुच्चपञ्चचामरम् |
प्रणौमि कुम्भराज्यदं कृतास्त्रचण्डपाण्डवस् ॥ १८।।
पुदृष्टिदुष्टि[्या]त्रिदशल्तिका ते शिखरिणी
[षा] मेशा [षाऽ] खिलसुमनसामिष्टकरिणी ।
रन. दादयमरवरसेवापितपद |
CC-0. 13 पया व्य विभव वपते कीमप्रसुखूद (१९
0002 कि
[ २०३]
॥ त्रिपुटताले ॥
उज्ज्वलं हसितं सितं निशितं तपोध्वनिरद्भुता
नीलकण्ठविकुण्ठिता सुरभीमभासुरता मता |
एकलिद्गमनेकलिङ्गमन ङ्गरङ्गमनोहरं
कुम्भराणशरण्य ! नौमि भवन्तमेव तमोहरम् ॥२०॥
॥ प्रतिमण्ठताले ॥
बिभ्रद्देत्यकुरङ्गकुञ्जरदले शादूंलविक्रीडितं पा
देवानां फलितं हि तारकरुजः सवंज्ञ | ते क्रीडितम् ।
सामुद्रोग्रविषादनादतिधृतिस्ते रुद्र ! रोद्राश्चया
कुम्भध्यानसुधानिधान ! जर्यात श्रीकण्ठसर्वोदया ॥२१।।
॥ त्रिपुटताले ॥
भुवि तालिकाधिककालिकालिकमालिकाकुतकोविदं
नृपकुम्भनायक-भक्तिदायक-शक्तिसायकसम्पदस ।
भज चित्रवारणचमंघारणभक्ततारणविभ्रम
लसदुत्तमाङ्गतरङ्गगङ्गमिहैकलिङ्गमुरुक्रमस् ॥२२॥
॥ प्रतिमण्ठताले ॥
या विद्या[सा] न विद्या प्रकृतिरितिगुणखग्धरा तत्तुरीयः
षड्विंशः साङ्ख्ययोगः श्रुतिपथविशदानन्दकत्दो द्वितीय
स श्रीमानेकलिङ्ग: शुभकल्शनूपस्तूयमानोर्तेज:
पूरकपुरगोरस्त्रिपुरह्रगिरो राजते राजतेज: ॥२३॥
देशेद्रौ मेदपाटे पटुतलकुटिलासिन्थुतीरे त्रिकूटा |
सत्कूटोऽकूटमेन्द्रं सर इह निकटे स्नरधराश्रेणिसेव्यस् i
"|
शक्ति: सा विन्ध्यवासा प्रथितमथ तथा ताक्षिक तीथमेत-
न्मध्ये वे लिडुरूपप्रकटिततवुकस्त्वेकलिज्ञाश्रितो नः
त्वामुपमन्यु-नही[दी] दघिदुग्धदयापर
नौमि[साकुम्म-पाकरयङ्धरुसुन्दर-मन्दरकैछि क
॥२४॥
॥२५॥
? इति मूलपाठः
१. 'न्न्मध्ये त्वलिज्धुरूपप्रकटतितनुज्ञो रयेकलिञ्जाधितो नः इत मू
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
आयातमा ऊळ
५, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २० ॥:1 ]
तं कम्बुकचक्रगदाधरवञ्तधरादिचराचरचिन्त्यपद
वि[वे]रञ्चिकृतिव्रजर्वाजतमूजित''कुम्भनृपप्रमदम |
सेवे कुटिला-तटिनी-निकटे त्रिकुटाचल-काशिक-नागह्वद
स्वाहं(यं) भव शमंद-नमंद-सवंग-केबल”””"मुदा रमुदम् ॥२६॥
श्रतिसंस्मृतिसंविदगम्यमुमेशमुकुन्दतनु [?]नृपकुम्भनुततं
सुरनायकभोजसरोवर-रक्षक-तक्षक-धारक-कुण्डयुतस् ।
इह मध्य-महाकलमेकललिङ्गमुपेतमुनीशमहेशवर
प्रणमापर-पालित-लालित-बाष्पनृपाल-[कृपा]लवराज्य-
घुरम् ॥२७॥
सुरनरमुनिभिरभिकृति[स]कृत्तिभिहंसलयोचित्तमवधानं
भुजभुजभुजगवलूयमतिलयमुज्ज्वलशूलधरं वृषयानम् ।
ग्रहिलगुणगुहिलकुलकलश-नुपाचल-राज्यनिवासनिधानं
पशुपतिमत्तिशिखिगणपत्तिजनकं कनकप्रियमद्भुत्तदानस ॥२८॥
` „ ॥ प्रतिमण्ठताले ॥
ब्रह्माण्डाकृतिषु भवति भवति विविध-वितरण-वरमयवाहत्वं
शम्भो त्वत्पादयुगनत्तिकुशलकलद्नुपति रचितजगत्तीशत्वस ।
देवेन्द्र त्िदश-सुरभि-फाणि-मुनिनृपक्त्त-युगयुतसुकृत्ाकारं
त्वामोडे मुडमत्तिजडनिविडनिगड हर [हर शिव] महिमा-
गारम् ॥२९॥
॥झम्पाताले॥
जय जय जय मालवृत्तेश सवंत्रिलोकेदवरोदृण्डचण्डेशचण्डो विभो
वरद वरमुदारकेदारकाशी त्रिकूटाचलोतङ्गगङ्गेकलिङ्गप्रभो ।
भव भवदवकालकोलाप्रशान्तौ सुधाचण्डवृष्टिक्च माला-
> सुवृत्तेशवरः
भ्रबळनुपतिकोटिकोटी रकुम्भक्षमाधीशसवं[स्व]दस्त्वं नमस्ते
( हर ॥३०॥
'पुरवर-जळं[?]च मालावृत्तविद्याविनोदा-
“` नाव]द्यामोघसन्मेघमाला प्रकास्फुरत्[?]--``
` सच्चिदाकाशकैलासलीलाविलासाधिवासोत्तरङ्गेकगङ्गोत्तमैकाग्र-
लिङ्गप्रभो कुम्भकणंप्रसादोदयानन्दकारी नमस्ते नमस्ते
| | नमस्ते ॥३१॥
[ २०५ ] /
जगदिन[?] जयमालावृत्तविख्यातकीते !
धराद्यष्टमूर्ते मिलन्मेघमालाबृहद्रिदवमूर्त ॥
महादेव देवेश तुङ्गेकलिङ्गेश कपुरगोरेश |
गोरीदा कुम्भप्रभोदग्न शम्भो नमस्ते नमस्ते नमस्ते ।।३२॥
॥ श्रीमालावृत्तं यथा ॥
जय जय जय शम्भोऽथेकलिङ्ग स्मरारे पिनाकिन् के
जय त्वं जय त्वं जय त्वं जय जय देवेश त्रिनेत्रेन्दु
कपालिन् कपदिन् नमस्ते नमस्ते नमस्ते ॥३२॥
प्रणयतु जयमाला दुर्गलोकेदवर तं |
जय त्वं जय त्वं जय त्वं नमस्ते नमस्ते नमस्ते ॥३४॥
कुरु कुरु जयमालावृत्तकुम्मं विशङ्क सदड्ू
जय त्वं नमस्ते जय त्वं नमस्ते ।।३५॥
॥ इति मालावृत्तम् ॥ इति जातिच्छन्दांसि ॥
बड्विशः प्रकृतः परोऽपि परमानन्दः पुमाच् विश्रुतः
leas Sl अ |
सो[$स्तु] स्वस्तिकृदेक ्रह्माण्डपिण्डास्पदः
| मर त्कुलरस्त्रशास्त्रकुषळ: श्रीकुम्भसर्वार्थद: ॥३६॥
आदावाराधितो यः कृतयुगसमये नाकिनां तायकेन
त्रेतायां कामधेत्वाभिमतफलदया द्वापरे तक्षकेण ।
हारीतेनापि बाष्पानुग[त]मिह कलो बाष्पवंशो द्भवेन |
श्रीकुम्मेनापि भक्त्या जयति स भगवानेकलिङ्गो गिरीशः ॥३७॥
न स र्णो |
भोजेन्द्रस्तडागो मुखरचितमणिः कणिका स
उ विनोदी जयति गुरुगणयस्तु जीवन्विमुवत: ॥२८॥
आनन्दवृद्धादिपुराभिनन्दी
नन्दीशवुन्दी नुपकुम्मकर्णे: ।
प्रेरित एव कर्ल”
तर सो व्यधात्तारक-मौक्तिकालिस ॥३९॥
१. ० लोकेत्सरोकमिति मूलपाठ: ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २०६ ]
दुर्गा$म्बिका5द्रौ जयमालदुगे
कौम्मे पुरे धातुनिधौ समुद्रे ।
स्ताच्चन्द्रचूडस्तुतचन्द्रकान्ता
कुम्भश्रिये कह्वक्रता सुवृत्ता ॥४०॥
कुम्भो नन्दतु, भूतले हरिहरौ कुम्भं सदा रक्षतां
कुम्भेनेव वशीकृता वसुमती कुम्भाय तुष्टाः सुराः |
कुम्भादाप्तधनो जनस्त्रिभुवने कुम्भस्य कीतिः स्थिरा
कुम्मे पण्डितमण्डली स्थित्तिमती त्वं कुम्भ राज्यं कुरु ॥४१॥
॥ इति जातिच्छन्दोभिः श्रीमदेकरिङ्गस्तुतिः सम्पूर्णा ||
3 नमः श्रीगणेशाय । १. ॐ नमः सिद्धलिङ्ग, २. ॐ नम शिव-लिङ्ग,
३. जय जय जय (?) ४. जय त्वमखिललोकशङ्करलिङ्ग, ५. हरलिङ्ग, ६.
हरिलिङ्ग, ७. हिरण्यगभंलिङ्ग, ८. शिवलिङ्ग, ९. शर्वेलिङ्ग, १०. सर्वज्ञ-
लिङ्ग, ११. श्री अकारलिङ्ग, १२. उदयलिङ्ग, १३. आदिलिङ्ग, १४.
उद्यमलिङ्ग, १५. उदितलिङ्ग, १६. उत्थितरिङ्ग, १७. गुरुलिङ्ग, १८.
लघुलिङ्ग, १९. मथनलिङ्ग, २०. लम्बलिङ्ग, २१. गुरुङ्ग, २२. गुरुतर-
लिङ्ग, २३. श्रीदेवलिङ्ग, २४. श्रीदेवेशलिङ्ग, २५. अनेकलिङ्ग, २६.
चन्दरनलिङ्ग, २७. नन्दकलिङ्ग, २८. नन्दिकेइवरिङ्ग, २९. आनन्दलिङ्ग,
३०. नन्दछिङ्ग, ३१. रसलिङ्ग, ३९. रहवट (?) लिङ्ग, ३३. श्रीमदेक-
लिङ्ग, ३४. दशलिङ्ग, ३५. शतलिङ्ग, ३ ८ पी) दो अयुत-
छिङ्ग, ३८. लक्षलिङ्ग, ३९. कोटिलिङ्ग, ४०. कोटीकवरलिङग, ४१-
कटकलिङ्ग, ४२. अनेकलिङ्ग, ४३. अगणितलिङ्ग, ४४. बहुलिङ्ग, ४५.
महालिङ्ग, ४६. लिङ्गलिङ्ग, ४७. लोकेशवरलिङ्ग, ४८. गणेशलिङ्ग,
४९. गुणगणलिङ्ग, ५०, श्रीकामेदवरलिङ्ग, ५१. श्रीकुम्मेश्वरलिङ्ग,
५२. शरीमोकलेशवरलिङ्ग, ५३. श्रीमदीरवंरलिङ्ग, ५४ महालिङग, ५५-
व्य ५६. श्रीमहेशलिङ्ग, ५७. श्रीराजलिङ्ग, ५८. राजेश्वर-
ङ् र जागेश्वरलिङ्ग, ६०. यागेश्वरलिङ्ग, ६१. योगीशवरलिङग
व लिङ्ग, ६३. जङ्गमलिङ्ग, ६४. स्थावरलिङ्ग, ६५. जग-
ळा लङ्ग, ६६. जगदीशवरलिङ्ग, ६७. जननीलिङग, ६८. योगिनी-
आळे ६९, जनकलिडग, ७०, भुवर्ालङग, ७१. भुवनेशवरलिङ्ग, ७३.
जक रवरलिड्ग, ७३. मुवनेश्वरीलिङ्ग, ७४. श्री भगवान् ( भगव )
19 ७५. अनङ्गलिङ्ग, ७६. भगलिङ्ग, ७७. भगभगलिङ्ग, ७८.
शम्भुलिङ्ग, ७९, स्वयम्भूलिङ्ग, ८०. गोरीलिडग, ८१. गङ्गालिङ्ग,
: ८९. गड्गोदकलिङ्ग, ८३. गीलिङ्ग, ८४. गोलिडग, ८५. श्रीगोपाल-
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २०७ ]
लिङग, ८६. श्रीगोवर्धनलिङ्ग » ८७. गोकुललिडग, ८८. गुहिलवंशवधंन-
लिङ्ग, ८९. लिङगैकलिङग ) ६०. अनन्तलिङ्ग ४२१: जगदेकलिङ्ग, ९२.
एकस्त्वमेकलिङ्ग , ९३. एक एक एव लिङ्ग , ९४. श्रीमदेकेलिङ्ग , ९५,
एकलिङ्ग, एकलिङ्ग एकलिङ्ग नमस्ते नमस्ते नमस्ते ॥
कीर्तनेन तु रुद्रस्य पापं याति सहखधा ।
प्रचण्डपवनेनेव घनं जलदमण्डलम् ॥
यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो
बौद्धा बद्ध इति प्रमाणपटवः कर्तेति नयायिका: ।
E अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसकाः
सोऽयं वो विदधातु वाञ्छितफलं देवो जगञ्जीवनम् ॥
त्रयी साडख्यं योगः पशुपतिमतं वेषणवमिति `
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्याहजुकुटिलनानापथजुषा
नृणामेको गम्यस्त्वमस पयसामणव इन 1.
भीतिर्नास्ति भुजङ्गपुङ्गवविषात् प्रीतिनँ चन्द्रामृते
नाशौचं नकपालदामलुठनात् शौचं न गङ्गाजलात् ।
नोट्वेगद्चितभस्मनो न च सुखं गौरीस्तनालिद्धना- |
दात्मारामतया हिताहितसमः सक (रः) पातु वः ॥
जगदङ्कुरकु(छे) दाय विशदानन्दम्तं
क तमः शान्ताय विष्णवे ॥
॥ झुक्छां ॥* करी |
मङ्गलं भगवान् विष्णुम जुल अ हरि
मङ्गल पुण्डरीकाक्षो मञ्च हरः न
| इति श्रीमदेक[लिङ्ग] माहात्म्य समह.
` `` इति धीमदेकलिङ्गाय नमः॥
१. सुप्रसिद्धं पद्यमिदम् । | क हल
२. शिवमहिम्नःस्तोत्रे सप्तम पद्यमिदम् | सढ सरस्वतीबन्दनाताब याज
३. शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमामित्यादिक प्र pi तीवन्दना | ०७
लिपिको लिखितुमिच्छतीति प्रतिभाति ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
IT MRT 1
ढितीयं परिशिष्टम्
सूचयः
१, पात्रनामस्नची
(अकारादिक्रमेण, पृष्ठसंख्यानिर्देशसहिता) `
अगस्तिः २
अग्नि: १२,
अङ्गिरस् १, ४,
अचलेशः ५६
अत्रिः १, ४
अत्रीशः ९५
अथर्वा ८५, ९२, ९४, ९६, ९७,
१४६, १४९,
अथर्वाङ्गिरस् १४६, १५०, १५२,
१५३
अमृतेरा:--३३
अम्बिका ३५,
अरुन्धती' २५
अजु न: ५९
अहल्या ६५, ६६
आसुरिः २
आस्तीकः २६,
इन्द्र: २
उद्दालकः १
उशनस् २
ऋचीकः १
ऋणहा (देवी) ६२
ऋषिशुङ्गः ४५, ४६,
“ एकलिङ्गः १२, १६, १८, २३, २५-
२७, २९, ३ ०, ३७, ३८, ४४,
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
८३, ८४, ८६, ९१,
१३२, १३४,
उकारः ९५
कङ्कः १
कचः १
कण्वः १
कपिलः २
कपिराण्डः ९५
कपिलेशः ५६
कर्ण: १३३
कल्की १९, ३७
कश्यप: १, ४
कामधेनुः ८, १०, १६-१८, ४०, ७२
कातिकेयः ५४ `
कालिका ३५
काष्ठेदवर: ४८
कीटवारः (सम्प्रदायः) ९५
कीत्तिवर्मा १३२
कुम्भकर्णः १३३
१३१,
कूर्मः (अवतारः) १९, ३७
कृष्ण: ३७, ७७
कृष्णद्वपायन: १
केदारेश्वरः ३३
कोण्डिन्यः ९५
कौशिकः ९५
I लक 001
[ २०९ 1
क्षीरेशः ६१
'क्षेत्रपः १३३
खङ्गारः १३२
गणाघ्यक्षः ३५
गणेश. ४७, १५०, १५१
गर्ग: १ |
गाधिनन्दन: ३८
गालव: १
गूढपाद: ९५
“गोविन्द: ३७,९५
गोविन्द: (द्विजः) १००-१०३, १३१
१३२,
गौतम; १, ४, ६५-६९, ७१, ७४
गोरीदा: ९५
चण्ड: २६
चण्डिका ६
चामुण्डा ३५. .
- चित्रगुप्तः ३६ ,
जगन्नाथः २, ९, २३, ६९
जनमेजयः (पाण्डव) २६
जमदग्निः १
जम्भ-करम्भको ६०
जागेश्वर-आचार्यः ११२
जैगीशः ९५ |
तक्षकः १९, २६, २७, २८
तारकः (दंत्यः) ५, ३५.
तेजसिंहः १३३
त्रिनेत्रः १ |
त्रिशिरस् १९.
त्रोटकाचार्यः ९५
दक्षः २८
दत्त: ९६ ``
दत्तात्रेयः १९, २१.
दामोदरः ३७
दुर्वासस् १
देवलः १
द्रौपदी ७७
घेनुः ३, १३५, १४८.`
ध्रुवसन्धिः ५९. .
नकुलीरा: ९५
नन्दः (ब्रह्मचारी) ९५
नन्दिनी १९, २५
नन्दी ८, २६
नरसिंहः १९, ३७
नारदः १, ४९, ५३
नारायः ६, ५८
निशुम्भ: २३
नीलकण्ठः ५६
नीलवुषभः ८
पराशरः १, ९५
पापहा (देवी) ६२
पाराशरी (स्मृतिः) ४२
पार्वती ४
पिङ्गाक्षः ९५
पुण्यकरी (देवी): ९५ _
पुलस्तिः २, ४
पुलह: २
पुष्पदन्तः ९५ |
बाष्पः (राजा) ८, १९,- २६, २०,
३१, ३८, ८३, ८५-८८, ९०-
९४, ९७,. ९८, १००, . १३६,
१४५ ह. कक
बृहदारण्यक (ऋषिः) १५४ `
बृहस्पतिः (वाचस्पतिः): २; २२
ब्रह्मा २, १२ |
ब्राह्मी १
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २१० ]
भद्रकाली ९५
भारद्वाजः १
भृगुः १
भैरव (अष्टकम्) ९५
भोज: ९३, ९४, ९६-९८
मत्स्यः (अवतारः) १९, २७
मधु-कैटभौ २, रे
मनुष्य: ९५
मरीचिः १
महाकाल: ७५
महिषः ५४
महेशः १२
मित्रंशः ९५
मेदिनी: ७७
मोकल: १३२
यमः १२
याज्ञवल्क्यः २
रणवीरः १६०
रन्तिदेवः ७५
रामः २, १९, ३७, ४४, ५९, ६७
राष्ट्रश््येनी (ना, राष्ट्रसेना देवी)
३१-२३४, १३४, १४५-१४६
लिखित-(स्मृतिः) ४२
लोमशः २, ४७, ४८
वराहः १९, ३७
वरुणः १२
वशिष्ठः १, ४, २५, ४५, ९५
वसुधा (देवी) ८
बामदेव: २
वामनः १९, २०, ३७
वायुः १, ३, १२, ४९,
५४
वाल्मीकिः ५४
५१, ५३,
_ वासवः २२
वासुदेवः २२
विजया ९
4 /विद्याचार्य
,⁄/विद्याचायः १३४
विनायका: ४०
विन्ध्यवासा ७, २३, २५, २७, ३३,
३५, २८, १३४, १३९, १४०,
१५३, १५५
विश्वनाथः १८, ३२, ४९, ५६, ९५
विश्वामित्र: १, ४, २५
विष्णुः २, १२
वृत्रः १९, २२
वेणीमाधवः (देवः)-१८, ३२
वेदगर्भः ९७, १०४, १०५ १११,
११९, १३०-३२, १४८, १४१
१५१-५३, १५६
वेदमित्रः ९३
वैण्यः ३
वेरोचनः २०
वैश्रवणः १२
व्यासः ९५, ९६
ब्रताचार्यः ९५
शक्तिः ९५
शक्रः १२, १९, २३, ६६
शङ्कर: ४-७, ६०, ६१, ९६
शङ्कराचार्य: ९५, ९६ .
शङ्क-(स्मृतिः) ४२
दाम्भुनारायणः १३५, १४०
शालग्रामः ७, २६. - `
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २११ ]
शालिवाहन: १२२
शिवशर्मा ८४, १४१, १४६
उज्जयिनी १७, ७०, ७५, ७६
सुषमाणः (राजा) ९८, १००, १०४,
१०५, १३०-३२, १४८, १४९, १५३,
शुकः १, ९५ सूतः २-८, १०-२५, ५५
शुम्मः २३ सूर्यः १, ५९
जहार कु सेनानी (कार्तिकेयः) ६
शौनकः २ सोमः ५०
श्येनः ६०, ६१ सोमनाथः ५१
सोमेशः
SII पागल २५, |
श्रीपुज्ञ: १३३ x
आ हनुमान् (आञ्जनेयः) ५९
७ हम्मीरः १३३
सत्यः (ऋषिः) ९६ हस्तामछकः ९५, ९६
समाधिः (वेश्यः) ४८ .“हारीतः २, १९, २६, २७, ३०, ३८,
सहस्नाक्ष: १२३ ८५-८७, ९०, ९१, ९७, १३३, १३४
सिद्धशासनः ९४ १४६, १५३
सीता ५९, ६७ हिरण्यकशिपुः २०
सुरथः (राजा) ४८ हैमवती १५
सुरभी ७६ हैहयः २०
२, देश-नदी-गिरि-तीर्थादि-नाम-छ्वची
(अकारादिक्रमेण, पृष्ठसंख्याङ्कसहिता)
अङ्ग० ४ ओद्धार: १७, ३२, ७६
अमरकण्टकतीर्थम् ११, १७, ५५, ५६, कण्टकाल्य-(देशः) ७
६२, ७६ | कपिलः (नदः) १७ `
'अमृतकुण्डम् ३३ करकुण्डम् २२
अर्धोदकम् ३९ कार्ङ्ग० ४
अर्बुद: १८, ३२, ७४ कन
अलकनन्दा (नदी) ९५ कटवार >!
अवन्ती ७६ कुङ्कुण० ४ Fe के
आदिह्वदः ५४ कुटिला (नदी) ७, १६, २२, २९, २9,
आनन्दपुरम् ८४ ३२, ३६, २९, ८४, १४१
आन्ध्र: ४. कुण्डेववर (तीर्थ-देवः) ५६
इन्द्रसरस् १६, १००, १४५, १६२, कुन्तिभोज० ४
कुरु० ४
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
3: दृ
है 2 FAY AER 0 पद
कुरुमा (नदी) ६२
कुरुष० ¥
कुशावर्त० ७०
केदार-(्षेत्रम्) १८, ३२
केदारकुण्डम् ३३
केरल० ४
कैकय० ४
कैलाश० ३०
कोषाल० ४ . .
गङ्गा ७, ३२, ३४, ४८, ६९, ७१
गङ्गाद्वारः ७१ .
गङ्गासागरः. ९
गण्डकी ७, १६, ३६.
गम्भीरा ९
गया ९
गोदावरी १७
गोद्रारः ६४, ७०, ७२, ७४
गोमती ५७, ६१, ९५
गोलोकः ७६
गोवर्धन (गिरिः) १७
गोवर्धन: (मठः) ९५
गोतमेशवर्ः ७०-७४ `
चक्रपुष्करिणी १४१, १४३ ।
चन्द्रभागा ५७
चित्रकूटः ३०, ८४, ९१, १३४
चैद्य० ४
जनकाचल: ७०
जम्बुद्वीपम् ४, १६, १८, ४०, ४५
तक्षककुण्डम् २६ १
्रिकूट-(गिरिः) ९, २७
[ २१२ |
त्र्यम्बकः ३२
दारुवनम् ४
द्रविड० ४
द्वारका ९५
द्वारावती १८, ३२, ७७
धारेइवर-(तीर्थम्) ९
नागह्वद-(तीर्थम्) ९, १०, ११, २३,
२६, ३८, ८६, ९२, १३४
नैमिषम् ३२
पुण्ठूक० ४
पुष्कर-(तीर्थम्) ३२, ७१
प॒वसागरः ३२
प्रयाग: १८, ३२, ३९, ५५, ५७
बङ्ग० ४
बदरी (क्षेत्र) ९५
ब्रह्मगिरि ६५, ७०, ७१.
भरववापी १४०
भोगवार: ९५
महाकालवनम् ३२
महाराष्ट्रः ४ `
मागध: ४
मानस (सरः) ३२
माहेन्द्री (नदी) ५४, ५५
मेदपाटः ४, ७, ९, ११, १८; २७
३१, ३३, ४०, ४५, ६२, ८४
मेरु-(गिरिः) १२, ७१
रामेश्वर: ५६
रेवा १६, १७, ७६
रेवा-कपिल-सङ्गमः १७
लावण्यह्वदः ६१
वर्णनासा (नदी) ९
वाराणसी १७, १८, २९
विदेहः ४ . `
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २१३ ]
विन्ध्याद्रि: १० सरस्वती १७, १८
वेत्रवती ४८ सेतुवन्धः ३२
वैद्यनाथः ४५, ४७, ४९, ५३, ५६ सोमनाथः १७, ४५, ४९, ५१, ५३,
शारणेइवरः १८ ५६ |
शारदा-(मठः) ९५ | सौराष्ट्र: १७
शालिक्षेत्रम् ६९ स्वामी (नदी) ५१, ५३,. ५४
शुरसेनः ४ हरिद्वार: ३२ |
शोणभद्र(नदः) १७ हिमाद्रि: ७७
श्रीगिरिमठः ९६ हृषीकेशः ३२
१, पत्र-पुष्प-फल-गन्ध-ओषधि-वनस्पति-नाम-द्ची
(पूवंवत्-क्रमेण)
अगरुः २८ _ | करज्ञः ६३, ६५
अगस्त्य-(पुष्पम) २८, १३८ करवीरः २८, ६३, ६५, १३८, १४३
अतिमुक्तक १३८ कणिकः ६३
अपामार्ग: १३८ कणिकार: २८, १३८, १४३ ``
अर्क-(पुष्पम् ) २८, ६५, १३८ कपूर: २८
अर्जुन (वृक्ष) ६३, ६५, कर्मदी ६५
अशोकः ६५ _ कल्हारः २८
अश्वत्य: ६३, ६५, ११७ काञ्चनारः २८, १२८
आमलक: ६५ किशुकः २८, १३८
आम्रः ६२, ११७, १४३ कुटजः २८, १४२
आम्रातत: १३८ कुन्दः २८
उदुम्बरः ६३, ६५, ११७, १४२ कुमुदः १३८
उन्मत्त: २८ ` कुरबकः १२८
एला ह केतकः ६३
ची ` क्केतकी २८, ६५, १२८
कदम्बः २८, ६३, १४३ केसरजः १२८ |
कदली ६३, ६५, १४२ खदिरः (खादिरः) ६५, १
कनक: २८ खर्जूरः ६५
कपित्थः ६५ गान्धारिका १३८
कमलम २८ चम्पकः २८, ६५, १४२
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २१४ ]
चारः ६२
चिञ्चिणिकः ६५
चूतम् ६५ ,
जपा ६५
जम्वीरः ६५, १४२
जम्वू ६३, ६५, ११७, १४३
जाति (पुष्पम्) ६५, १४३
जाती (कलम्) ६५
तमालः ६५, १४२
तालः ६५, १४३
तिन्दुकः ६५
तुलसी १३८
त्रिसन्घ्यः २८
दाडिमः ६३, ६५, १४३
राक्षा ९५ |
घत्तुरः १३८ |
घव: ६५
घात्री ११७
नागकेसरः १४३
नागपुष्पम् १३८
नागबला १३८
नागवल्ली ६५ |
नारङ्गः (नारिङ्गः) ६३, ६५, १४३
नालिकेरः ६५, १४३
'निम्वः ६५, १४३
निगुण्डी ६५
निस््त्रंशः २८
न्यग्रोधः ११७
पनसः ६३, ६५, १४३
पळाऱाः (पालाशः) ६३, ६५, १४३
पाटल: ६३, ६५, १४३
पाटली २८, १३८
पारिजातक: २८
पारिभद्रः १३८
पुंनाग: १४२
प्गीफलम् ६५
प्रियाछुः ६५
प्लक्ष: ११७, १४२
वकुलः २८, ५५, १३८
वञ्जुलः ६३
वन्धुजीवकः १३८
वर्वरिका २७
बाकुची १३८
विल्वः २८, ६५, १४३
बीजपूरः ६३, ६५, १४२
` भल्लातः ६३, ६५
भृङ्गराजः १३८
मत्कुणी १३८
मधुरः २८
मधुकरः २८
मधूकः ६३, ६५
मन्दारः २८
मलय: २८
मल्लिका २८, १३८
माधविका १३८ |
मालती ६३, १३८
मुण्डी १३८ |
मुचुकुन्दः ६३, ६५
यक्षकर्दमः २८
लवङ्गः ६५
वटः ६३, ६५, ११७, १४२
वशः १४३
वानीरः ६३
विभीतकः १४३
वतसः ६५
CC-0. Jargamwadi Math Collect SINR तप. ६3, eGangotri
[ २१५ ]
शतपत्रिका (शतपत्री) २८, ६५, ११७ श्रीखण्ड: २८
१२८
शल्लकी ६५
शाल: ६५
शिवमल्ली १३८
अपूपः ८८
इन्दूरः ८८
कर्पूरनलिका ८८
क्षीरमोदकः ८८
खण्डमण्डकः ८८
खण्डवतिकः ८८
घारिका ८८
घृतपूरकः ८८
चणकः ८८
ट्टिः १७३
तुवरी ८८
पायसम् ८८
पूरिका ८८
पोलिका ८८
फेनम् ८८
अङ्कुशः २९
अशनि: २९
कर्णनालिक: २९
कर्तरी २९.
कुन्तः २९
खड्गः २९
गदा २९
सदाफलम् ६५
हरीतकः ६५
हिन्तालः १४३
ह्वी (श्री) वेरः १३८
४, पक्वान्न-नाम-सूची |
मण्डकः ८८
मुद्गदालिका ८८
मुर्मुरः ८८
र्जकः ८८
रीचकः ८८
रोटी ८८
लड्कः ८८
ललत्प्रासिकः ८८
वट-(खाद्यम्) ८८
शवेतकामोदः ८८
षाष्टिकादि ८८
संयावः ८८
सुखापूपकः ८८
सोहाली ८८
५, आयुघ-नाम-प्रूची -
चक्रम् २९
छुरिका २९
तूण: २९
तोमर: २९ के
दण्ड: २९
नाराचः २९
परशु: २९
(७-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri _
< RS gedit is
rtrd in Se 32 me य S चा
[ २१६ ]
पाशः २९ शक्तिः २९
फलक: २९ रर शङ्कुः २९
फलिका २९ र ` `. शाम्वल: २९
re रः
पालः शाङ्ग: २९
भुशुण्डी २९
मुद्गरः २९ | LE
मुसलः २९ स्फोटः २९
वज्रः २९ ५५ "क्या. एः २९
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
छ
७ Mh,
se ry
~ =m.
तृतीय-परिशिष्ट
भोगोलिक नामों का विवेचनात्मक विवरण
प्रस्तुत विवेचना का मुख्य आधार है नुन्दोलाल डे कृत अंग्रेजी
पुस्तक The Geographical Dictionary of Ancient and Media
८४३] 170019-- (तृतीय संस्करण) । प्रायः सभी सन्दर्भ इसी कोष से लिये
गये हैं | हमारी ओर से जो कुछ विवेचन हुआ है उसे | | ऐसे कोष्ठक
में रखा गया है। जहाँ गौरीशंकर हीराचन्द ओझा कृत “उदयपुर का
इतिहास' में से सन्दर्भ लिये गये हैं, वहाँ उल्लेख किया गया है। नामों
का क्रम द्वितीय परिशिष्ट के अन्तर्गत २. संख्यक सूची के अनुसार है।
अद्भा--भागलपुर के आसपास का प्रदेश जिसमें मुंगेर भी शामिल है ।
यह भारत के १६ प्रदेशों में से एक है । इसकी राजधानी चम्पा या चम्पापुरी
थी । इस की उत्तरी सीमा का पश्चिमी छोर किसी समय गङ्गा ओर सरयू
का सङ्गम था । रामायण के रोमपाद ओर महाभारत के कण का यहाँ
राज्य था |. रामायण (बा० का० सगं २३, इलो० १३-१४) में कहा गया
है कि मदन को महादेव ने यहीं पर भस्म किया था, इसीलिये इस देश
को अङ्ग कहा जाता है क्योंकि मदन उसके बाद अन्ग कहलाने लगे थे ।
अङ्ग का नाम सर्वप्रथम अथर्वसंहिंता (काण्ड ५, अनुवाक १४) में आया
है । जाजं बर्डवुड के अनुसार अङ्ग में बीरभूम ओर मुशिदाबाद के जिले
भी शामिल थे | कुछ विद्वानों के अनुसार सन्थाल परगना भी इसी में
थे। छठी शताब्दी ई० पू० में बिम्बिसार ने इसे मगध स >) लिया
था। उसका पुत्र कुणिक अथवा अजातरात्रु इसका उपशासक पे |
उसका मुख्यालय चम्पा था। यह प्रदेश पाल-राजवंश के स्थापक गोपाल
के अधिकार में आ गया । कन्नौज के गोविन्दचन्द्र (१११४ से ११५४ ई०)
की पत्नी कुमारदेवी के मातामह महात् सम्राट राम नार के अधीन इस
प्रदेश के उपशासक थे । इस प्रदेश में प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल इस प्रकार
हे--(१) ऋषि कुण्ड पर क्रष्यश्वृंग-आश्रम जो कि पूर्वी रेलव के स्टेशन
में | कणं का किला
बरियारपूर के दक्षिण पश्चिम में है; (२) कणगद अथवा कण
भागलपुर से चार मील दुर है, (३) प्रदेश की प्राचीन a चम्पा
या चम्पापुरी जो कि जैनों के बारहरवें तीथ र वासुपूज्य की जन्मस्थरी
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri .
[ २१८ ]
थी; (४) सुल्तानपुर में जह्लू, आश्रम; (५) मोदागिरि अथवा मुंगेर,
(६) पावरघाट की. बौद्ध गुफायें (इस का. प्राचीन नाम है शिलासंगम
अथवा विक्रमशिलासंघाराम); (७) बंसी पर मन्दार पर्वत, भागलपुर से
दक्षिण ३२ मील | |
अमरकण्रक--नागपुर-क्षेत्र में गोंदवन के अन्तर्गत मिकुल (मेकल)
पर्वेतावली में यह स्थान है जहाँ नमंदा ओर सोन का उद्गम है । पद्म-
पुराण स्वगंखण्ड ( आदि ) षष्ठ अध्याय और स्कन्दपुराण रेवाखण्ड
अध्याय २१ में इसका वर्णन है। अमर कण्टक पवंत से नभंदा का
प्रथम प्रपात कपिलधारा कहलाता है ।
अर्धोदक--अधंगद्धा को कावेरी नदी का नामान्तर कहा गया है ।
[इसी को हमारे ग्रन्थ में अर्घोदक कहा गया हो ऐसा नहीं लगता] ।
अबुंद--अरावली पर्वतमाला में सिरोही (राजस्थान की भूतपूर्व
रियासत) में माउण्ट आबू या अबुदाचल । महाभारत वनपर्व अध्याय ८२
तथा पद्मपुराण स्वगं खण्ड अध्याय २ के अनुसार यहाँ ऋष वमिष्ठ का
“आश्रम हे । कहा जाता है कि ऋषि ने इस पव॑त में अपने अग्निकुण्ड में से
परमार नामक एक वीर को उत्पन्न किया था । विइवामित्र जब वसिष्ठ
. की प्रख्यात कामधेनु का हरण कर रहा था तब उसी से युद्ध करने के
लिये इस वीर की सृष्टि की गई थो । अबु द क्षेत्र में अम्बा भवानी का
सुप्रसिद्ध मन्दिर है। क्रषभदेव ओर नेमिनाथ को समापित विश्वविख्यात
दिलवाडा जेनमन्दिर भी अबु'दाच में ही हैं। जैनों के पाँच पवित्र
पर्वतों में से यह एक है। अन्य चार नाम हैं-शत्रुञ्जय, समेतशिखर,
गिरनार ओर चन्द्रगिरि |
अलकनन्दा--गङ्गा की यह एक उपनदी है । विष्णुगङ्गा (धवलगज्ञा
अथवा घोली) और सरस्वतीगङ्गा का यह सम्मिलित रूप है । बद्रीनाथ
से कुछ आगे वसुधारा नाम का एक जलप्रपात है, वहीं पर अलकनन्दा
का उद्गम माना जाता. है। गढ़वाल को म राजधानी श्रीनगर
त भूतपुव राज
इसीके तटपर स्थित है। i |
` अवन्ती--(१) उजिन । यह मालव की राजधानी थी । (२) बह
प्रदेश जिस की राजधानी उजिन थी । इस प्रकार यह मालव प्रदेश का
भी प्राचीन नाम हे ओर उस प्रदेश की राजधानी का भी । भवन्तौ का
नाम मालव ७वीं या ८वी शताब्दा से प्रचरित हुमा,
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized
|
[ २१९ ]
आदिह्ृद--! [हमारे ग्रन्थ में इसे माहेन्द्र-सम्भव कहा गया है
जिससे समझा जा सकता हे कि महेन्द्र पर्वत से इसका कुछ सम्बन्ध होगा ।
महेन्द्र पर्वत के लिये देखें माहन्द्रो । वाल्मीकि-आश्रम से इस का जो
सम्बन्ध ग्रन्थकार ने कहा है वह कुछ भ्रान्तिजनक है । क्योंकि वाल्मीकि
का आश्रम तो कानपुर के पास बिठूर में माना जाता है |]
आनन्दपुर--उत्तर गुजरात में, सिद्धपुर के ७० मील दक्षिण-पूर्व
वड़नगर । किन्तु 'वलभी' के ५० मील उत्तर-पश्चिम आज भी आनन्दपुर
नाम का एक स्थान है। इन दोनों का प्राचीन नाम आनत्तंपुर था।
वलभी खम्भात की खाड़ो के पश्चिमी तट पर काठियावाड़ (सोराष्ट्र)
में भावनगर के १८ मोल उत्तर-पश्चिम एक बन्दरगाह हे । इसे वमिलपुर
भी कहा जाता था। यह सोराष्ट्र अथवा गुजरात की राजधानी बना
था । आनन्दपुर को वलभी के ।नकट मानें अथवा वड़तगर का नामान्तर
समझें, गुज रभम से इसका सम्बन्ध निश्चित है ।
आनन्दपुर अथवा वड़नगर को 'नगर' भी कहा जाता है। जो कि
नागर ब्राह्मणों का आदि-स्थान है। यह भी गुजरात की राजधानी रहा
है । कल्पसूत्र (४११ ई०) के प्रणेता भद्रबाहु स्वामो गर्जराधीश श्रुवसेन
द्वितीय के आश्रित थे, जिन की राजधानी यही थी ।
“आटपुर (आहाड) से मिले वि० सं० १०३४ के शिलालेख में लिखा
हे कि आनन्दपुर (वड्नगर) से निकले हुए ब्राह्मणो के कुल को आनन्द
देनेवाला महीदेव गुहृदत्त, जिससे गुहिल वंश चला, विजयी है |
(ओझा० उदयपुर का इतिहास पृ० ७४)
आन्ध्र--(१) गोदावरी और कृष्णा के बीच का प्रदेश । जिससें
किस्त्न जिला भी शामिल है । इसकी राजधानी धनकटक अथवा अस-
रावतो थी, जो कि कृष्णा नदी के मुहाने पर स्थित थी । (२) हैदराबाद
से दक्षिण एल्लूर से ५ मील उत्तर वेंगी में इसको राजधानी थी ऐसा
ह्यनत्स्यांग का कहना है । वेगी के पल्लव राजाओं को कल्याणपुर
' के चालक्य राजाओं ने जीत लिया था | उनके बाद चोल बन आये,
उन्हें पुनः धरणीकोट के जैन राजाओं ने जीतलिया । त ख
को शातवाहन अथवा शातकर्णी भो कहा जाता वा अ री
राजधानी श्रोकाकुलस् में थी जिसे इष्ण नदी ses आ
[ आन्ध्र का प्राचीन ताम त्रिलिङ्ग देश था ऐसा कुछ क कि
है। [ द्रष्टव्य--काज्योकामकाटिमीठाधीश शङ्कराच
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २२० ]
सरस्वती के भाषणों का अंग्रेजी संग्रह ( पृष्ठ २७) लिङ्ग «का अर्थ
यहाँ सीमासूचक पत्थर है । इस त्रिलिङ्ग प्रदेश के तीन लिङ्ग ह
दक्षिण में कलहस्ति, पश्चिम में श्रीशेलम् ओर उत्तर में द्राक्षाराम अथवा
कोर्टिलङ्ग क्षेत्र |]
इन्द्रसरस्--एकलिङ्ग के मन्दिर के प्राङ्गण में स्थित सरोवर |
उज्जयिनी-उजिन, जो कि अवन्ती अथवा प्राचीन मालव प्रदेश
की राजधानी थी । यह शिप्रा नदी के तट पर है। सप्तम शताब्दी
ईस्वी में शङ्कराचार्य के समय उज्जयिनी का राजा सुधन्वा था । उसने
बोद्धों का दमन करके उन्हें भारत की सीमा के बाहर खदेड दिया था |
(माधवाचायंकृत शङ्करविजय, अध्याय १, ५ ) | नगरी के मध्य में महा-
काल का मन्दिर है, जो टादश ज्योतिछिङ्गों में से एक है। महाकाल
के नाम से इस नगरी का नाम महाकाल-वन भी था ।
ओङ्कार-सम्भवतः ओङ्ारेश्वर से तात्पर्यं है। यह नमंदा तट पर
खण्डवा से २२ मील उत्तर-पश्चिम स्थित है । द्वादश ज्योतिलिज़ों में से
एक है, तथा शिव-मन्दिरों में प्राचो तम माना गया है ।
कण्टक सी का नामान्तर कटट्रीप है, जिसे आज कटवा के नाम
से पहचाना जाता है। बङ्गाल में वर्धमान (बदंवान) जिले में यह ग्राम
हैं। कण्टक नगर, कण्टक द्वीप इसके अन्य ग्राम है । क.
कपिल--(नद)--(१) नमंदा के उद्गम के निकट, उसके पा
भाग से निःसृत निझर का नाम कपिलधारा है। (२) मैसूर में एक नदी
(मत्स्यपुराण अध्याय २२, इलो० २७), (३) नासिक्र से २४ मील दक्षिणः
पश्चिम स्थित कपिल का आश्रम |
करकुण्ड--? करतोया अथवा सदानीरा नाम की नदी रङ्गपुरः
दीनाजपुर और बोगरा जिलों में बहती है। महाभारत के समय यह
नदी बङ्गाल ओर कामरूप को विभाजिका थी (वनपर्व, अ० ८५)
[करकुण्ड का इससे कोई सम्बन्ध नहीं है। यह तो एकलिङ्ग से ही
सम्बद्ध है]
कलिङ्ग-उड़ीसा के दक्षिण और द्रविड़ के उत्तर समुद्र का तटवर्ती
प्रदेश | यह महानदी और गोदावरी के बीच का प्रदेश था ।
नगर थ मणिपुर, राजपुर अथवा राजमहेन्द्री । महाभारत के
उड़ीसा का बडा भाग कलिङ्ग में था, इसकी उत्तरी सीमा वैतरणी
थी कालिदास के समय. पत्कक (छड़ोम्ता)-ओऔर बल्ग दो भिन्त राज्य
| [ २२१] .
थे। ई० प्० तृतीय गताब्दी में अशोक की मृत्यु के बाद यह मगध से
स्वतन्त्र हो गया था, कम से कम कनिष्क के समय तक स्वतन्त्र रहा था ।
कर्णाट-कर्णाटक का वह भाग जो रामनद और श्रोरङ्गपट्टम् के
बीच है। यह कुन्तल देश का ही अपर नाम है जिसकी राजधानी
कल्याणपुर थो । तारा तन्त्र के अनुसार यह महाराष्ट्र का ही नामान्तर _
था । ओर इसका विस्तार वामनाथ से श्रीरङ्गम् तक था ।
कोटवार--? यह संभवतः स्थान-नाम नहीं है।
कुङ्कण--संभवतः कोङ्कण से तात्पयं है । कोङ्कण का प्राचीन नाम
है परशुराम क्षेत्र (बृहत् संहता अ० १४) । पश्चिमो घाटों और अरब
सागर के बोच का भू-भाग यह क्षेत्र है। |
कुटिला--रुहेलखण्ड और अवध में रामणङ्गा की पूर्वी उपनदी
कोशिला, कुटिका अथवा कुटिला है (रामायण अयोध्याकाण्ड सगं ७१)
[मेवाड़ में कुटिला नदी का तादात्म्य विचारणीय है। देखें सम्पा-
दकीय भूमिका] sr
कुण्डेवर--? कुण्डग्राम अथवा कुण्डपुर (मिथिलान्तगत वैशाली का
भाग) और कुण्डनपुर (विदर्भ की भ्राचोन राजधानी) तो प्रसिद्ध हें ।
कुण्डग्राम जैन तीर्थङ्कर महावोर के जन्मस्थान के रूप में प्रसिद्ध है और
कुण्डिनपुर श्रीकृष्ण को महिषी रुक्मिणी के जन्मस्थान के रूप में । i
भोज--इसे भोज भी कहते थे । यह माळवा का एक भ्राच न
गगह पाण्डवों की माता कुन्ती का उसके धमं-पिता तति
द्वारा पालन हुआ था । (महाभारत आदि पर्व अ० ११९ २) इस नगर
को केवल कुन्तो भी कहते थे । (महा, भीष्म० अ० ९ विरादू पव अ० १ )
कुरुकुरुजाङ्गल और कुरुक्षेत्र ये दो समासन्य त प्रसिद्ध ह ।
कुरुदे मान्तर कुरुजाङ्गल था (महा० आदि पर्वं अ० २०१
a ३२) कुरुओं की राजधानी हस्तिनापुर कुरुजा ङ्गु
में 0 ० अ० १२६ ) |
1 ds में कुर्मु ओर कमु दो नदी-नाम मिलते
हें। इसे सिन्ध नदी की उपनदी माना जाता है । [कुरुमा का तादात्म्य
को
इससे है या नहीं यह कहना कठिन है.। हमारे म 1
गुप्ता सरस्वती कहा है, उसे एक बार अमरकण्टक
द न निकली हुई बतलाया है ।
दूसरी बार मेदपाट के निकट जाजेल पर्वत से €
दोनों बातों में संगति खोजना कठिन है]
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
Ee)
RST nd
[ २२२ ]
कुंरुष--श्रीमद्भागवत में करुष (दशम स्क० अ० ६६) नाम आया है
इसका तादात्म्य बङ्गाल में मालदा जिले में पाण्डुआ नामक स्थान से
माना जात्ता है ।
कुशावतं--(१) नासिक से २१ मील दूर. त्र्यम्बक में गोदावरी क
उद्गम के निकट एक पवित्र कुण्ड | (२) हरिद्वार में एक प्रसिद्ध घाट |
[हमारे ग्रन्थकार को नासिक वाला कुशावर्त हो अभिप्रेत है ।]
केदारक्षेत्र--मन्दाकिनी और दृध-गज्भा के सङ्गम के दक्षिण में
स्थित केदारनाथ (का मन्दिर) द्वादश ज्योतिलिज्ों में से एक है।
केदारकुण्ड--इसका सम्बन्ध केदारनाथ से होना चाहिये । वहाँ रेतस- '
कुण्ड नाम का कुण्ड अवश्य है। जिस का सम्बन्ध कातिक की उत्पत्ति से
बताया जाता है।
केरल--मालाबार का समुद्रतट । इस में मालाबार त्रावणकोर और
कन्नड का समावेश था । (रामायण, किष्किन्धा, सगं ४१) इस की दक्षिणी
सीमा कन्याकुमारी ओर उत्तरी सोमा गोआ थी। कहा जाता है कि
परशुराम ने ब्राह्मणों को इस प्रदेश में बसाया था ।
केकय--व्यास और सतलज नदियों के बीच का प्रदेश । यहाँ दशरथ
को रानी केकेयी के पिता का राज्य था ।
कैलाश पर्वत, मानसरोवर के २५ मील उत्तर स्थित पर्वतराज ।
कोशल--अवध का प्राचीन नाम | इस के दो खण्ड हो गये थे--
उत्तर कोशल और दक्षिण कोशल | कोशल की राजधानी कुशवत्ती थी
जिस की स्थापना राम के पुत्र कुश ने की थी, उत्तर कोशल की राजधानी
श्रावस्ती थी । बुद्ध के समय मै कोशल एक शक्तिशाली राज्य था जिस
मे ET ओर कपिलवस्तु भी शामिल थे । तब इस की राजधानी
श्रावस्ती थो। किन्तु ३०० ई० पु० के आसपास यह मगधराज्य में
सम्मिलित कर लिया गया जिस की राजधानी पाटलिपुत्र थी ।
महाकोशळ मध्यदेश का पूर्वी भाग था । ११वीं १२वीं शताब्दी में
इस की राजधानी रतनपुर थी । पहले इस की राजधानी चिरायु थी
(कथासरित्सागर के अनुसार) |
गङ्गा- सुप्रसिद्ध नदी |
गद्धाद्वार--हरिद्वार का नाम | -
01 राम | जहाँ गंगा का सागर में प्रवेश होता है
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २२३ ]
गण्डकी--गण्डक नदी, इस का उद्गम हिमालय की सप्तगण्डकी
अथवा धवलगिरि पर्वत श्रेणी में है । इस का सुदूर उद्गम स्थल दामोदर
कुण्ड कहलाता हे । तपोरत विष्णु के गण्डस्थल के स्वेद से इस नदी की
उत्पत्ति कही जाती है । (वराहपुराण अ० १४४) । इस नदी का उद्गम
स्थल शालग्राम नामक तीथं से दूर नहीं हे । इसीलिये इसे शालग्रामी
अथवा नारायणी भी कहते हे । आजकल यह नदी सोनपुर (जिला
मुजफ्फरपुर, बिहार) पर गंगा में मिल जातो है।
गस्भोरा--मालवा में शिप्रा को उपनदी। कालिदास ने मेघदूत
१/४२ में इस का उल्लेख किया है।
“चित्तौड़गढ़ के पास गम्भीरा नदी है जिस पर अलाउद्दीन खिलजी
के शाहजादे खिज्त्रखाँ का बनवाया हुआ पाषाण का एक सुदृढ़ पुल है।'
(ओझा, उदयपुर का इतिहास, पृ० ४६)
गया--फल्गुनदी के तट पर उत्तर में रामशिला पव॑त्त और दक्षिण
में ब्रह्मयानि पर्वत के मध्य में स्थित । विष्णुपद का मन्दिर यहाँ का
सप्रसिद्ध स्थान है। बुद्धगया इस नगरो से ६ मील दक्षिण है। बुद्ध के
जांवनकाल में उनके धर्मापदेश से सर्वाधिक प्रभावित होने वाले स्थानों
में से गया एक हे । किन्तु ऐसा लगता है कि दूसरी ओर चौथो शताब्दी
ईस्वी के बाच यह स्थान ब्राह्मणों के अधिकार में आ गया था ।
गोदाबरी--इस नदी का उद्गम नासिक से २० मोल दूर त्र्यम्बक
के पाइवंवर्ती ब्रह्मगिरि में है । | 2
गोद्वार- ? [त्र्यम्बक के समीप इस की स्थिति सम्भवतः हमारे लेखक
के ध्यान में है ।
गत ) अधे की नदी (रामा० अयो० सग ४९) लखनउ इसी
के तीर पर स्थित है। (२) गोदावरी अपने उद्गम के bs
त्र्यम्बक मन्दिर है, गोमतो कहलातो है । गौतम ऋषि के पर रा
गोतमी भी कहते हैं। (३) गुजरात में एक नदी नि ग्र अफ-
है । (४) मालवा में चम्बल की एक धारा (मेघदूत १।४७) के बीच
गानिस्तान में गोमल नदी; यह डेरा इस्माइल wr न
सिन्धु तदी में मिलती है। (६) कांगड़ा (हिमाचल तो द्वारका में स्थित
[हमारे ग्रन्थकार को दो स्थानों (पृ० ६९, ९५) प र मती का भौगोलिक
गोमती अभिप्रेत है, किन्तु पृ० ५७ पर उल्लिखित गोम
आधार सन्दिग्ध है |]
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २२४ ]
गोलोक--[ दिव्य धाम, भूलोक में नहीं । गोलोक श्रीकृष्ण की अप्रकट
लीला का धाम माना जाता है, गोकुल (मथुरा के निकट ग्राम) प्रकट
लीला का । हमारे लेखक को गोलोक से कोई दिव्य घाम अभीष्ट
ऐसा अवश्य लगता है किन्तु वह शायद कृष्णधाम से भिन्न है |]
_ गोवधंन--(१) ब्रजमण्डल में, मथुरा जिले में, मथुरा से १४ मील
पर स्थित । श्रीकृष्ण को गोवर्धन धारण लीला सुविख्यात है । (२) नासिक
जिला का प्राचान नाम |
गोवधनमठ--आदि शङ्कराचायं द्वारा स्थापित चार मठों में से
जगन्नाथपुरी का मठ |
गौतमेश्वर--गौतम आश्रम चार स्थानों पर माना जाता है [उसी
से गौतमेश्वर का सम्बन्ध होना चाहिये | स्पष्ट है कि यह दिवर्मान्दर
गोतम ऋषि के इष्टदेव का रहा होगा |] (१) मिथिला में जनकपुर के
दक्षिण-पश्चिम २४ मील पर अहियारी ग्राम में स्थित अहल्या स्थान |
(२) गोदना (गोदान)--जो कि छपरा से ६ मील पश्चिम रावलगंज के
पास है । न्यायदशंन के प्रवतंक गोतम ऋषि का यह स्थान माना जाता
हे । किसी समय इस ग्राम के पास गंगा बहती थी, आज तो सरयू है!
(२) बक्सर (बिहार) के निकट अहिरोली ग्राम । (४) त्र्यम्बक में गोदावरी
के उद्गम स्थान के निकट |
रामायण के अनुसार तो गोतम आश्रम जनकपुर के पास ही है।
हमारे ग्रन्थकार ने (पृ० ७०) उज्जयिनी के प्रदेश में जनकाचल के पास
गोतमेश्वर की स्थिति बताई है, किन्तु उस प्रदेश मै न कोई जनकाचल
ज्ञात हे और न गौतमेश्वर |]
सक्रपुष्करिणी--चक्रतीर्थ के नाम से ५ स्थानों का उल्लेख मिलता
है । (१) कुरुक्षेत्र मे रामहृद का नामान्तर, (२) गुजरात में, प्रभास के
निकट गोमती पर, (३) गोदावरी के उद्गमस्थल उ्यम्बक से ६ मील
दुर, (४) वाराणसी में मणिकणिका घाटपर स्थित कुण्ड, (५) रामेश्वर में |
द् [ हमारे ग्रन्थ में एकलिङ्ग के समीप ही इसकी कल्पना की गई है ।
णु ने अपने य की धार से इस पुष्करणी को खोदा था । 1
चन्द्रभागा--(१) झेलम और ।चनाब की मिश्र धारा; इसका उद्गम
लहाख के दक्षिण लाहोल में स्थित लौहित्य सरोवर नाम झील में है
(२) कृष्णा की एक उपनदी भोमा का नामान्तर [उडीसा के प्रख्यात
सूयमन्दिर कोणाक के निकट समुद्रतट पर आज मीठे जल का एक बडा
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २२५ ]
कुण्ड है जिसे चन्द्रभागा नदी का अवशेष कहा जाता है। ग्रन्थ में
चन्द्रभागा का स्थान अनिश्चित है । ] है । इस ग्रन्थ में
. चमण्वती--यह नदी रन्तिदेव द्वारा यज्ञ में बलिदान की गई गौओं के
चमं के रस = रक्त से बनी थी । (महा० द्रोणपवं अ० ६७, मेघ० ११४६)
चम्बल नदी-- इसका उद्गम विन्ध्य में एक उच्च शिखर पर है जिसके
आस-पास की गिरिश्रेणी का नाम जनपव है । एक ही गिरिश्रेणी में
से इसके तीन समानान्तर उद्गम हुं-चम्बल, चम्बेल और गम्भीरा ।
[सूची में यह नाम भूल से छूट गया हे । मूलग्रन्थ में पृ० ७५ पर
इसका उल्लेख आया है । गोतमेइवर से चलकर उज्जयिनी पहुँचने के पथ
में उज्जयिनी के निकट इसकी स्थिति लेखक ने कही है और रन्तिदेव
से सम्बन्ध जोडा है । ]
चित्रकूट--बुन्देलखण्ड में पयस्विनी (पेसुनी) अथवा मन्दाकिनी के
तट पर एक पर्वत, जहाँ श्रीराम वनवास के समय कुछ दिन रहे थे।
[ हमारे लेखक ने चित्रकूट को चित्तोड़ का मूल संस्कृत रूप माना है। ]
“यह किला मोर्यवंश के राजा चित्रांगद ने बनवाया था, जिससे इसे
चित्रकूट कहते हैं । वि० सं० की छठवीं शताब्दी के अन्त में मेवाड़ के
गुहिलवंशी राजा बापा ने राजपूताने पर राज्य करनेवाले मोयेवंश के
अन्तिम राजा मान से यह किला अपने हस्तगत किया, फिर मालवे के
परमार राजा मुञ्ज ने इसे गुहिलवंशियों से छीनकर अपने राज्य में
मिलाया | वि० सं० की बारहवीं शताब्दी के अन्त में गुजरात के सोलंकी
राजा जयसिंह (सिद्धराज) ने परमारों से मालवे को छीना जिसके साथ
ही यह दुर्ग भी सोळ॑कियों के अधिकार में गया। तदनन्तर जयसिह के
उत्तराधिकारी कुमारपाल के भतीजे अजयपाल को परास्त कर मेवाड़ के
राजा सामन्तसिंह ने वि० सं० १२३१ (ई० ११७४) के आसपास इस
किले पर गृहिलवंशियों का आधिपत्य वापिस जमा दिया। उस समय से
आज तक यह इतिहासप्रसिद्ध दुग प्राय:--यद्यपि बीच म कुछ 2.
तक मुसलमानों के अधीन भी रहा था--गृहिलवंशियों (सीसोदियो)
ही अधिकार में चला आता है।” (ओझा, पृ० ४ ५) |
चेदिदेश
चैद्यदेवा-_बन्देलखण्ड और मध्यप्रदेश के एक भाग का नास
था | इसकी पश्चिमी सीमा काळी सिन्ध और पूर्वी सीमा प na
केनेळ टॉड ने चेदि का तादात्म्य चंदेरी (चन्द्रावती) से बनी मानो
बुन्देलखण्ड का एक नगर है । इसीको शिशुपाल की राज
(0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २२६ ]
जाता है। आयने अकबरी में चन्देरी को एक प्राचीन बृहत् नगर कहा
गया है । स्कन्दपुराण के रेवाखण्ड (अ० ५६) में चेदि का नामान्तर
मण्डल कहा गया है । मण्डल उस क्षेत्र का नाम हे जहां सोन का उद्गम
है। चेदि की राजधानी गुप्त काल में कालञ्जर थी और महाभारत्तकाल
में शुक्तिमती । | |
जनकाचल--? [ग्रन्थकार ने इसे उज्जयिनी प्रदेश में बताया है,
इसका तादात्म्य अनिश्चित है । ] |
जम्बृढीप--भारतवर्ष का प्राचीन नाम |
जाह्ववी-गङ्गा का ही नामान्तर ।
ज्योतिमंठ--आदिशङ्कराचायं द्वारा स्थापित चार मठों में से उत्तरी
मठ, जो उत्तराखण्ड में बद्रीनाथ में है। आज इसे जोशोमठ भी कहते हैं।
—? [ इस ग्रन्थ में एकलिङ्ग के समीप ही इस कृण्ड की
. स्थिति कही गयी है ।] ॒
` त्रिकूटगिरि-(१) लङ्का के दक्षिण-पूर्वी कोने में एक पर्वत, (२)
पन्जाब के उत्तर भोर काइमीर के दक्षिण में एक ऊंचा पर्वत जिसमें
एक पवित्र झरना है, (३) रघु ने त्रिकूट को जीता था (रघुवंश ४।५९),
(४) यमुनोत्रो पवत, (५) वेद्यनाथ से ६ मील पूर्वं एक पवत जहाँ एक
झरना भी है। [ हमारे ग्रन्थ में तो यह नाम मेवाड़ के किसी स्थानीय
पर्व॑त को दे दिया गया है । ]
त््यम्बक-नासिक से २० मील दूर प्रसिद्ध तोथं स्थान ।
दार्र-देवदारुवन अथवा दारुकावन इसी के नामान्तर हैं । इसी
क्षेत्र में नागेश का मन्दिर है, जो द्वादश ज्योर्तिछिङ्गों में से एक है । यह
स्थान पश्चिमी समुद्र पर द्वारका के निकट है । (शिवपुराण १, ५६)
ब्रविड--दक्षिण में मद्रास से श्रीरंगपट्टम् और कन्याकुमारी तक का
प्रदेश | इस की राजधानी काञ्चोपुर थी । इस का अपर नाम चोल देश
मो था । महाभारत काल में इस को उत्तरो-सीमा गोदावरो थो ।
द्वारका श्रीकृष्ण की राजधानी जो उनके परमधाम-आरोहण के
पश्चात् समुद्र में समा गई थी |
हारावती--(१) गुजरात में श्रीकृष्ण की राजधानी । (२) स्याम की
प्राचीन राजधानी जिस का नामान्तर अयुध्या भी था। (ई) दोर समुद्र
अथवा मैसूर क्षेत्र में हालेबिद (91०51१) नामक स्थान जो दसवी
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by 8089190
क सि रामा न नारामा म पिकनिक रक लाका
[ २२७ ]
शताब्दी में उस क्षेत्र की राजधानी था |
अभिप्रेत होगा]
धारेश्वर--? सम्भवतः राजा भोज की राजधानी धार (माळवा) पें
कोई शिवमन्दिर इस ळी ताम का होगा। [इस ग्रन्थ में एकलिंग के समीप
ही कुटिला की सहस्नों धाराओं में इस तीर्थ की कल्पना की गई है।)
नागहद--नागदा । “एकलिंग मन्दिर से थोड़े ही अन्तर पर मेवाड
के राजाओं की पुरानी राजधानी नागदा नगर है, जिसे संस्कृत शिलालेखों
में नागह्नद' या “नागद्रह' लिखा है । पहले यह बहुत बड़ा और समुद्धि-
शाली नगर था परन्तु अब तो बिल्कुल उजड़ पड़ा हुआ है ।
“यहाँ प्राचीन काल में. अनेक शिव, विष्णु आदि के मन्दिर एवं
जेन मन्दिर बने हुए थे जिन में से कितने एक अब तक विद्यमान
हें । दिल्ली के सुलतान शमसुद्दीन अलतमश ने अपनी मवाड़ की चढ़ाई
में इस नगर को तोड़ा, तभी से इस को अवनति होती गई और महाराणा
मोकल ने इस के निकट अपने भाई बार्घासह के नाम से बाघेला तालाब
बनवाया जिससे नगर का कुछ अंश जल में डूब गया |“ आज निम्न"
लिखित मन्दिर यहाँ विद्यमान हे, १, २--सास-बहू नाम से दो संगमर्मर
के मन्दिर, जिनमें दक्षिण की ओर सास के मन्दिर की खुदाई बहुत सुन्दर
है । समय अनुमानतः वि० सं० ११वीं शताब्दो ३--विशाल जेन मन्दिर
भग्नावस्था में, जिस का नाम है खुम्माण रावल का देवरा | ४--दूसरा
जैन मन्दिर अदबदजी के नाम से प्रसिद्ध है, इस में ९ फुट ऊँची शान्तिनाथ
की बैठी मति है। मूर्ति के लेख से ज्ञात होता है कि महाराणा कुम्भा के
राज्यकाल में (वि० सं० १४९४) ओसवाल सारंग ने बह् मूत्त बनवाई
थी । अद्भुत = अदबद |” (ओझा, पू० ३४)
. नैसिषारण्य- आधुनिक निमखार अथवा निमसार जो सीतापुर से
र पश्चिम है । प्रायः सभी पुराणों
२० मील और लखनऊ से ४५ मील उत्त बाँचे
के प्रादुर्भाव से इस स्थान का सम्बन्ध है । यह गोमती के बाँये तट पर
है । (रामायण उत्तर० सगे ९१) |
पुण्दक--[सम्भवत्तः यह 'पौण्डू' का ही ध्वन्यन्तर है |] पोण्ड 2
का सम्बन्ध बाली के एक पुत्र पुण्ड से माना जाता है न
करुष
राजधानी का नाम सम्भवतः पौण्डवर्धन था । इसी कारमा
[हमारे लेखक को प्रथम अर्थ ही
देखि ने महाभारत के साक्ष्य ८
भी माना जाता है । (देखिये कुरुष) केर पुण्ड और पोण्ड्रको दो
(सभापव॑ अ० ५१ तथा भीष्म» अ०
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
PR FT 1“
[ २२८ ]
भिन्न देश माना है | उनके अनुसार पोण्डू गंगा के दक्षिण पारवे पर और
पण्ड उत्तर पाइवं पर थे। इस प्रकार पुण्ड्र तो अंग और बंग के बीच था;
पौण्ड में आज के सन्थाल परगना, बीरभूम जिला और हजारी बाग जिले
का उत्तरो भाग रहा होगा । .
पुष्कर-अजमेर से ६ मील दूर पुष्कर झील है, जो प्रसिद्ध तीथं
स्थान है ।
पुवॅसागर--अन्वथं ।
प्रयाग- आधुनिक इलाहाबाद । रामायण के समय यह कोशू राज्य
के अन्तगंत था । विक्रमोवशोय के नायक पुरूरवा प्रयाग क्षेत्र के शासक
माने गये हँ । इस की राजधानी का नाम प्रतिष्ठान था जिस का आधुनिक
नाम झूसो है । नहुष, ययाति, पुरु, दुष्यन्त और भरत ने इस नगरी में
राज्य किया था | गंगा भोर यमुना के सगम पर स्थित वेणीमाधव का
मन्दिर माधवाचायं के शङ्करविजय में भी उल्लिखित हे ।
बड़--(१) प्राचीन भूगोल में बंग सञ्ञा गंगा के डेल्टा के पूर्वी भाग
के लिये हो थी । उपबंग संज्ञा इस क्षेत्र के मध्य-भाग को थी, ओर अंग
संज्ञा इस की पश्चिमी सीमा की थी | (२) एक अन्य विद्वान् के अनुसार
बंग ब्रह्मपुत्र और पद्मा नदियों के बीच का स्थान था। (३) बग को
५ भागों में बाटा गया था। १. पुण्ड अथवा उत्तरी बंगाल २. समतट
अथवा पूर्वं बंगाल ३. कणंसुवण अथवा पश्चिम बंगाल ४: ताम्रलिप्त
अथवा दक्षिण बंगाल ५. कामरूप अथवा आसाम (४) ई० सन् के प्रवतत
के बाद बल्लाल सेन ने चार खण्डो में बंगाल को बाँटा था । १. वरेन्द्र
२. बंग; ये दोनों गंगा के उत्तरी भाग में थे । ३. राढ ४. बागदी; ये दोनों
गंगा के दक्षिणी भाग में थे। प्रथम दो का विभाजन ब्रह्मपुत्र द्वारा होता
था ओर शेष दो का गंगा की जलिगी धारा द्वारा । वरन्द्र महानन्दा
ओर करतोया नदियों के बीच था ओर इसे पुण्ड्र मान सकते हैं। बंग
को पुर्व बंगाल, राढ़ को कणंसुवणं ओर बागदा को दक्षिण बंगाल कहा
जा सकता हे | (५) पाजिटर के अनुसार बंग में आज के मुशिदाबाद,
नदिया, जेसोर, राजशाही का कुछ भाग, पवना और फरीदपुर रहे होगे |
बग संज्ञा सवंप्रथम ऋगवेद के ऐतरेय -आरण्यक में मिलती है । से
ड्य विद्वान् के अनुसार बंग में वर्धमान और नदिया जिले ही रहे होंगे ।
बंग के लिये बंगाल संज्ञा १३वीं शताब्दी में भी मिलती है |
बदरी- उत्तराखण्ड में बदरिकाश्रम | महाभारत में बदरी और विशाल
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २२९ ]
बदरी संज्ञाये मिळती हें । कनिघम के अनुसार बदरी गुजरात के ईडर
का नामान्तर है । पुराणकाल में इसी को संज्ञा सौवीर थी । ईडर/इल्वदुगं
का अपभ्रंग है ।
ब्रहागिरि--(१) नासिक जिले में त्र्यम्बक.के पास एक पर्वत, जहाँ
गोदावरी का उद्गम है । (२) कूगं में एक पर्वत जहाँ कावेरी का उद्गम
है । [इस ग्रन्थ में दण्डकारण्य में ब्रह्मगिरि की स्थिति मानी गई है |]
भेरवव्रापी--? [ग्रन्थकार ने एकलिंग क्षेत्र में ही इस की कल्पना
की है ।|
भोगबार--[यह संज्ञा कीटकार की भाँति सम्प्रदाय भेद के प्रसंग में
आयी है, संभवतः स्थान से इसका सम्बन्ध नहीं है ।]
महाकालवन--देखें उज्जयिनी । |
महाराष्ट्र--गोदावरी ओर कृष्णा नदियों के बीच का भाग । किसी
समय यह दक्खन का पर्याय था । इसको प्राचीन राजधानी गोदावरी के
तट पर प्रतिष्ठान (पैठण) थी । बुद्धकाल में इस प्रदेश का नाम अश्मक
था । इस प्रदेश के राजवशों का संक्षिप्त विवरण इस प्रकार है--
(१) पुराणोक्त आन्ध्रभृत्यवंश जिनकी अपर सज्ञा शातकर्णी अथवा
शालिवाहन थी । (२) क्षत्रप राजवंश ने दक्खन के कुछ भाग पर तृतीय
शताब्दी ई० में राज्य किया (३) तीसरी शताब्दी में ही कुछ समय तक
आभीरों का राज्य रहा (४) चौथी से छठी शताब्दी तक राष्ट्रकूट;
(आधुनिक राठौड़) जिनकी अपर संज्ञा राठी अथवा राष्ट्र भी है, का
राज्य रहा। महारट्टी अथवा महरट्टा और महाराष्ट्रिक संज्ञ यहीं से
आयी । (५) छठी से आठवीं शती तक चालुक्यवंश का राज्य रह 1५४८
केशी प्रथम, जिसने अइवमेध यज्ञ किया था, ने राजधानी पैठण से
वातापीपर में स्थानान्तरित की । उसका पौत्र पुलकेशी द्वितीय इस
राजवंश का सर्वाधिक प्रतापी राजा था। (६) चालुक्यों को पराजित
कर ८वीं शती में एक बार पुनः राष्ट्रकूटों का रार” सत्यापित पन
जिनका सर्वाधिक शक्तिशाली राजा गोविन्द र शा
अमोघवषं ने मान्यखेत (आधुनिक मालखेड) को अपनी सबा
(७) दसवीं शतो में राष्ट्रकूट राजवंश को जीत कर परवर्ती चा य
राजवंश के तैलप ने पुनः अपना राज्य जमाना । ह मिरी op बक
१०६९ ई०) ने मान्यखेत से कुन्तल देश स्थित कल्या " के
बसा
ई | इत्यादि | ८5 Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २३० |
सागध--(मगध) दक्षिण बिहार का प्राचीन नाम | इसकी पदिचमो
सीमा सोन नदी थो | मगध का नाम सर्वप्रथम अथर्व संहिता (५२२१ ४)
में आया है । मगध की प्राचीन राजधानी (जरासन्ध के समय, गिरित्रजपर
(आधुनिक राजगीर) थी । बुद्ध के काल में मगध के शासक अजातश
ने पाटलिपुत्र-का विकास किया जहाँ पाटलिग्राम नाम का एक छोटा सा
गाँव था । उसके पोत्र ने राजधानी राजगीर से पाटलिपुत्र मे स्थानान्तरित
की । किसी काल में गंगा के दक्षिण भाग में बनारस से मुंगेर तक और
दक्षिण की ओर बढ़ते हुए सिंहभूम तक मगध का विस्तार था |
सानस (सर)--केलाश पर्वत पर पश्चिमी तिब्बत (हण देश) में
स्थित सरोवर ।
माहेन्द्री (नदो)--? उड़ीसा से मदुरा जिले तक विस्तृत पवंतमाला का
नाम महेन्द्र है | पूर्वी घाटों का यह सामान्य नाम है । परशुराम रामचन्द्र
को अपना धनुष देने के बाद इसी पर्वंत पर चले गये थे । रघुवंश (६५४)
में इसे कलिंग में रखा गया । गंजाम को महानदी की घाटी से पृथक्
करने वाली पर्वतमाला को यह संज्ञा विशेष रूप से दो जाती है । [माहेन्द्री
को महानदी का पर्याय भी शायद माना जा सके , अथवा महेन्द्र पर्वत को
विस्तृत श्रेणी में किसी अन्य नदी को शायद यह नाम दिया गया हो।
हमारे लेखक ने वाल्मीकि को माहेन्द्री तीर निवासी कहा है ।]
_______सेदपाट--मेवाड का संस्कृत रूपान्तर | बौद्ध काल में इसका नाम
शिवि था| इसको राजबानो जेतुत्तर थी जिसे आज 'नगरी' कहते हैं,
जो चित्तौड से ११मीळ उत्तर में है । [देखें संपादकीय भूमिका]
मेर (गिरि)--(१) गढवाल में रुद्र हिमालय, जहाँ गंगा का उद्गम
है । इसे ५ शिलरो के कारण पञ्चपर्वत भी कहते हैं, ५.शिखरों के नाम
दर हिमालय, विष्णुपुरी, ब्रह्मपुरी, उद्गारिकण्ठ, और स्वर्गारोहिणी ।
“्यपुराण (अ० ११३) के अनुसार सुमेरु पर्वत की उत्तरी सीमा उत्तर
कुरु था, नो सीमा भारतवर्ष, पदिचमी सीमा केतुमाल, पूर्वी सीमा
"्रारववर्षे थी। पद्मपुराण (अ० १२८) के अनुसार गंगा सुमेरु से
निकलती है भारतवर्ष में बहती हुई समुद्र. में मिल जाती है!
ढिनाल को जनश्रुति के अनुसार आज भी केदारनाथ पर्वत
वास्तविक सुमर माना जाता है। स्थानीय परम्परा मेरु पर्वत
अल्मोड़ा be कें उत्तर की दिशा में बताती है। (२) शकद्वीप (मध्य
एशिया निस दिस्त मि ह रें पळ, अम भी मेर
[ २३१ ]
है (महा० भीष्मपवं अ० ११) जिसका नामान्तर हिन्दुकुश पर्वत है ।
रासेइवर- द्वादश ज्योतिलिङ्गो में से एक । भगवान् रामचन्द्र द्वारा
सेतु बन्ध के समय स्थापित । [ओझा ने ग्वालियर राज्य के अन्तरगत
रामेश्वर तीथं का उल्लेख किया है--उदयपुर का इतिहास पृ० ३]
~
रंबा-नमंदा का नामान्तर ( मेघदूत १२०; पद्मपुराण स्वगं खण्ड
अ० १०) किन्तु कुछ पुराणों के अनुसार नमंदा और रेवा भिन्न नदियाँ
हैं (वामन पु० १३।२५, ३०; भागवत ५।१९।१८)
रेबा-कपिल-संगस--अन्वर्थ [इस ग्रन्थ में ओंकार क्षेत्र में इसकी
स्थिति बताई है; रेवा और कपिलघारा का संगम तो ओंकार क्षेत्र में नहीं
है । देखें कपिलधारा]
लावण्यह्नद--छवणा, जिसका अपभ्रंश लूनी या नूननदो है, का नाम
मालतीमाधव के नवें अंक में आया है । [संभवतः इसी नदी के उद्गम-
स्थान को लावण्यहूद कहते हों। किन्तु ग्रन्थकार ने अमरकृण्टक के
समीप कहीं इस कूद को स्थिति का संकेत किया है |]
वर्णनासा (नदी)--वनास का संस्कृत मूल रूप मेवाड़ की बनास नदी
इतिहास-प्रसिद्ध है । “यह नदी कुम्भलगढ़ के निकटसे निकलकर नाथद्वारा
के पास से बहती हुई माँडलगढ् के समोप पहुँचतां है। वहाँ पर दाहिनी
ओर से आ कर बेडच इसमें मिलतो है, उसी स्थान पर मैनाली नदी भी
इसमें मिल गई है। इसी से वह् स्थान त्रिवेणो-तीथे कहलाता है। वहाँ
से उत्तर की तरफ आगे बढ़ने पर कोटेसरी (कोटारी) भी इसमें जा मिली
है। फिर जहाजपुर को पहाड़ियों में होती हुई देवली के निकट इस
(उदयपुर) राज्य में १८० मील बहने के बाद अजमर ओर जयपुर
की सीमा में बहती हुई यह रामेइवरतीथे (ग्वालियर राज्य) में मिल
जाती है ।” (ओझा, पु० २)
वाराणसी--वरुणा और असी नदियों के मध्य स्थित प्राचीन
नगरी । महाभारत अनुशासन पर्वं अ० ३० के अनुसार यह पहले गंगा
और गोमती के संगम पर स्थित थी। यह काशी राज्य की राजधानी
थी (रामा० उत्तर० अ० ४८) बुद्ध के समय काशीराज्य कोशल के अन्त-
गंत था । जेम्स प्रिसेप के अनुसार पुरूरवा (प्रयाग के निकट प्रतिष्ठान
के राजा) के वंशानुक्रमी कश ने रा की स्थापना की थी । बौद्धधमं
के प्रचार के बाद यहाँ कई शताब्दियां तक बौद्ध और शैव उपासनाओं
में परस्पर पराभव-विभव प्रमुख रूप से चार बार हुए | ११वीं शती |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २३२ ]
के आरम्भ में यह गौड़ में सम्मिलित हो गई। किन्तु इसी शती के अन्त
में चन्द्रदेव ने इसे पाल राज'ओं से छीनकर कन्नोज में मिला दिया ।
१२वीं शताब्दी के अन्तिम भाग में मुहम्मद गोरी ने कन्नोज के जयचन्द
को हराकर वाराणसी को जीत लिया ।
. पद्मपुराण में विश्वेश्वर, बिन्दुमाधव, मणिकणिका ज्ञानवापी के नाम
वाराणसी के प्रसंग में लिये गये हँ । विश्वेश्वर द्वादश ज्योतिलिंगों में एक
- हैं। विश्वनाथ को एक विराट्" घातुप्रतिमा का वर्णन चीनी यात्री
ह्य चत्स्यांग ने किया है; वह प्रतिमा औरंगजेब ने नष्ट कर दी |
बंगाल के पाल राजाओं और कन्नौज के राठोड़ों का दुर्ग राजघाट
पर वरुणा ओर गंगा के संगम पर स्थित था । वाराणसी देवो के पीठों
में से एक है | यहाँ सती का बायाँ हाथ गिरा था ऐसी पौराणिक प्रसिद्धि
है, उसको प्रतिनिधि अन्नपूर्णा देवो हें। किन्तु तन्त्रचूडामणि में यहों की
देवी का नाम विशालाक्षा कहा गया है ।
प्राचीन भारत में दो वेदिक विश्वविद्यालय थे एक वाराणसी ओर
दूसरा तक्षशिला |
युवञ्जय जातक में वाराणसी के प्राचीन नाम सुरन्धन, सुदर्शन,
` ब्रह्मवर्ध, पुष्पवती और रम्या कहे गय हैं ।
विवेह--राजा जनक का राज्य | आज यह तिरहुत कहलाता है।
मिथिला नाम विदेह प्रदेश तथा उसकी राजधानी दोनों का था । आज
दरभंगा जिले में जनकपुर के नाम से एक नगरो है जहाँ राजा जनक की
राजधानी मानो जाता है। बाद में वाराणसी विदेह को राजधानी बन
गयी । विदेह की पूर्वी सोमा कौशिको (कुशो) नदो, परिचमो सीमा गण्डक
नदो, उत्तरो सीमा हिमालय और दक्षिणा सोमा गंगा थी । बुद्ध के समय
` यहु प्रदश विज्जियो के हाथ में था ।
वित्व्याद्रि--(१) विन्ध्य पर्वतमाला । विन्ध्यवासिनी देवी का सुप्रसिद्ध
मन्दिर (देवा भा० ७३०) मिर्जापुर के निकट पर्वतीय प्रदेश मे है । अष्टः
भुजा योगमाया का मन्दिरजो ५२ पोठौं में से एक है, जहाँ सतो का बाँया
पैर गिरा था, विनध्यवासिनी-मन्दिर से थोड़ी ही दूर है। विन्ध्याचल
नाम का उपनगर पम्पापुर नामक प्राचीन नगर के घेरे में था । दुर्गा के
साय शुम्भ-निशुम्भ का युद्ध विन्ध्याचल में ही हुआ था । (२) पािटर
ने एक ओर विन्ध्याचल भी खोज निकाला है जो मैसूरके दक्षिण मै
पवत और पठार के रूप भी है. (हमारे लेखक 'कोळकूलिंड्ग मन्दिर
।
[ २३३ ]
निकट की वह पहाडी अभिप्रेत है जहाँ आज भी विन्ध्यवासिनी का
मन्दिर है]
न विन्ध्याटवी--खानदेश (प्राचीन नाम-हैहय) के कुछ भाग ओर
गाबाद, जो विन्ध्यपवंतमाला के पश्चिमी छोर के दक्षिण में है।
नासिक इसी में है । [
बेत्रवती--(१) भोपाल राज्य में बेतवा नदी, जो यमुना की एक
उपनदी है (मेघ० १, २५) भिलसा अथवा प्राचीन विदिशा इसी के तट
पर हे । (२) वात्रक नदी जो गुजरात में साबरमती की उपधारा है।
इसी के तट पर खेड़ा (प्राचोन खेटक) उपनगर स्थित है । यह वृत्रघ्नी से
अभिन्न है । |
वेद्यनाथ--द्वादश ज्योतिलिंगों में से एक । सन्थाल परगना में
देवघर में यह मन्दिर है । यहाँ शिवलिंग-स्थापना रावण ने की थी
ऐसा कहा जाता है । यहाँ एक पार्वतो क्रा मन्दिर भी है जो ५२ शक्ति-
पीठो में से हादं-पीठ कहलाता है, क्योंकि यहाँ सती का हृदय गिरा था |
शिवपुराण में इस स्थान का नाम परलीपुर या परलीग्राम दिया गया है ।
इसी के अपभ्र श पलुगांव का भी कहीं-कहीं उल्लेख मिलता है । वेद्यनाथ
क्षेत्र को चिताभूमि कहा जाता है ।
रावण जब कैलाश से महादेव को लेकर आ रहा था तो हरीतकी
वन (वेद्यनाथ-क्षेत्र का प्राचीन नाम) में पहुंचने पर उसे पेट में अस्वस्थत्ता
का बोध होने लगा क्योंकि वरुण उसके पेट में घुस गया था । अपनी
अस्वस्थता मिटाने के लिये वह ब्राह्मण-वेशधारी विष्णु के हाथ में
महादेव को पकड़ाकर स्वयं शंका-निवारण के लिये हरीतकी वन में
चला गया । उस शंक्रानिवारण के फलस्वरूप कमंनाशा नदी हरोतकी
वन के उत्तर में बहने लगी । इस बीच विष्णु ने महादेव की स्थापना
देवघर में कर दी और स्वयं अदृश्य हो गये ।
यहाँ से कुछ दूर तपोवन पवंत है जहाँ रावण ने तप किया था ।
शारणेश्वर--?
दारदामठ--आदि दांकराचाये द्वारा स्थापित चार मठो में से
द्वारका का मठ |
शरसेन--इस राज्य की राजधानी मथुरा थी। वसुदेव एवं कुन्ती के _
पिता शूरसेन थे, जिनके नाम से इस क्षेत्र का नाम शूरसेन हुआ |
झोणभब्र-सोन नदी । यह मगध को पश्चिमो सीमा थी । रामायण
के समय सोन राजगृह के पुवं को ओर बहतो थो । .
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २१४ ]
श्वीगिरिसठ- श्युङ्गेरी मठ । श्युङगगिरि का अपभ्रंश श्युडगेरी है ।
यह मैसूर के निकट है । यह वास्तव में ऋष्यश्वुड्गगिरि का संक्षिप्त
नाम है ।
. सरस्वती--(१) हिमालय की शिवालिक गिरि-्युद्धला में इस का
उद्गम है ओर यह अम्बाला के निकट आदिबद्री नामक स्थान पर मैदान
में प्रकट होती है । यह कुछ स्थान पर प्रकट ओर कुछ पर अप्रकट रहतो
है | इसके प्रकट ओर अप्रकट होने के तीन स्थान महाभारत में कहे गये
हें। ऋग्वेद के अनुसार यह बहने वाली नदी है, इसके अप्रकट होने की
कोई बात वहाँ नहीं है । कुरुक्षेत्र-सरस्वती। अथवा प्राची सरस्वती, पुष्कर-
सरस्वती इस प्रकार के नाम भी मिलते हैं। (२) गुजरात में सोमनाथ के
निकट एक नदी, जिसे आज रोणाक्षी कहते हैँ इस का पौराणिक नाम
प्रभासःसरस्वती है । इसी के तट पर श्रीकृष्ण ने महाप्रयाण किया था ।
(३) अफगानिस्तान की हेलमन्द नदी जिसका अवेस्ता में नाम हरखेती
है | कुछ विद्वानों के अनुसार अथर्ववेद में उल्लिखित तोन सरस्वतियों
का तादात्म्य हेलमन्द, सिन्धु (जिसका प्राचीन नाम सरस्वती था) ओर
कुरक्षेत्र-सरस्वती से था । (४) गढ़वाल में अलकनन्दा (गंगा) को एक
उपनदी । | |
सेतुबन्ध- देखेँ रामेश्वर ।
सोमनाथ--काठियावाड़ (सौराष्ट्र) का प्रसिद्ध देवस्थान । इस का
नामान्तर देवपत्तन भी है । सोमनाथ भी द्वादश ज्योत्तिलिडगों में एक है ।
इस॒सोमेइवरनाथ भी कहते हैं। ये चालुक्यवंशी राजाओं के कुल
देवता थे ।
सोराष्ट्र--प्राचीनकाल में यह संज्ञा सिन्ध से लेकर भडोच तक
गुजरात, कच्छ ओर काठियावाड के सम्मिलित प्रदेश की वाचक थी |
इस का पर्याय सोराज्य था | इस की राजधानी बलभी थी । अशोक
भोर मौयं राजाओं के समय इसके शासक क्षत्रप थ । गुप्त राजाओं के
: समय इसकी राजधानी वामनस्थली (आधुनिक वनथली ) थो ।
[आजकल इसे काठियावाड़ का हो पर्याय माना जाता है |]
स्वामी नदी--पश््चिमी घाटों को श्रुंखला में पुष्पगिरि अथवा
सब्रह्मण्य पर्वतमाला के अन्तरगत बिसलीधाट से कुमारधारा - नाम की
नदी निकलती है। इस नदी पर स्थित तीर्थ को कुमार स्वामीतीथे कहते
- है। [प्रथम दृष्ट में ऐसा लगता है कि संभवतः स्वामी नदी से कुमारधारा
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
RRR EE) आळी bd
SSSI ind
[ २३५ ]
ही अभिप्रेत हो, क्योंकि कुमार और स्वामी का समास भी विख्यात है
और दोनों प्रायः पर्याय-वत् भी हैं। किन्तु हमारे ग्रन्थ में स्वामी नदी क,
सम्बन्ध सोमनाथ से जोड़ा गया है जिससे ऐसा छगता है कि संभवत:
प्रभास-सरस्वती से तात्पयं हो]
हरिद्वार-यह गंगा के दक्षिण तट पर उस स्थल पर है जहाँ नदी
शिवालिक पर्वेतमाला से उतर कर मंदान में आती है। गंगा के उद्गम
से यह स्थान प्रायः २०० मील पर है । इसे गंगाद्वार भी कहते हैं ।
हिमाद्रि--हिमालय पवंत ।
हृषोकेश--इसे ऋषिकेश भी कहते हें । यह हरिद्वार से उत्तर प्राय:
२४ मौल को दुरी पर है । वराहपुराण (अ० १४६) के अनुसार यहाँ देवदत्त
का तपोवन था । यह भागीरथी के तट पर बद्रीनाथ के मार्ग पर स्थित
हे । उत्तराखण्ड की पर्वतश्रेणी यहीं से शुरू होती है ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
चतुथे परिशिष्ट
कारवण माहात्म्यक्ष्
गायकवाड प्राच्य ग्रन्थमाला क्रमाङ्क २५ (सन् १९२०) में गणकारिका
प्रकाशित हुई थी । लकुलीश पाशुपत मत्त का यह एकमात्र उपलब्ध ग्रन्थ
है। इस में चौथ परिदिष्ट के रूप में कारवणमाहात्म्य का मूलपाठ
दिया गया है। तुलनात्मक अध्ययन के लिये उपयोगी सामग्री के रूप में
हम उसे किङ्चत् संक्षेप के साथ' उद्धृत कर रहे हैं ।
कारवणमाहात्म्य में भगवान् शिव के जन्म की कथा कही गयी है ।
उल्क्रापुरी के एक ब्राह्मण के पुत्र के रूप में कारवण क्षेत्र में लकुलीश के
रूप में भगवान् का जन्म हुआ। इसमें पूजाविधि और पटूबन्ध का
माहात्म्य कहा गया है । इस में चार अध्याय हैँ । पहले का सम्बन्ध वायु-
पुराण से, शेष तीन का शिवपुराण से जोड़ा गया है।
प्रथम अध्याय-कथासंक्षेप एवं संक्षिप्त सूलपाठ
आरम्भ में लकुटपाणीश के रूप में अवतरित शिव की वन्दना को
गई है। फिर शिव ओर पावती में एक वार्तालाप है, जिसमें पावंती पट्टबन्ध
का माहात्म्य पूछती हैं । शिव कलि और द्वापर के मध्य में अपने अवतार
की कथा सुनाते हैं ।
अत्रि ऋषि के वंशज विश्वरूप नाम के ब्राह्मण और उसकी पत्नी
सुदशना के यहाँ चेत्र शुक्ल चतुदंशो को पिङ्गलाक्ष पिगकेश वाले बालक
का जन्म हुआ | उसके शरीर का वर्ण तप्त काञ्चन जैसा था । श्रावण
के अन्त में सूयंग्रहण के उपलक्ष्य में ब्राह्मण कुरुक्षेत्र का यात्रा के
गया ओर पत्नी को अग्निहोत्र सौंपकर गया ।
अमरगणनिषेव्य: सवसिद्धिप्रदाता
कलियुगमवत्तीणं: . कायेरूपो महेश: ।
सकलभुवनकर्ता सवपापप्रहर्ता
दिशतु लकुटपाणिर्वो विभूति प्रसन्न: ॥
केलासशिखरारुढ भगवन्तं त्रिलोचनस् ।
०0गुँहादेव, mIRC «महा भेज स ५०७॥ ॥
"कळ .. जलन
Rl लिककि”काने
[ २३७: ]
एकाकिनं प्रभु हष्ट्वा पप्रच्छ पावंती तदा ।
श्रीदेव्युवाच--
पटुबन्धस्य माहात्म्यं विस्तरात् कथय प्रभो ।
ईश्वर उवाच
कलिद्वापरयोमंध्ये 'अवतारं मम श्वुणु।
यस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकेः ॥
अत्रिामा तु देवर्षिः पूर्व ख्यातो महातपाः ।
तदन्वये प्रसूतोऽसौ विश्वरूपो महाद्विजः ॥
सुदशंनस्तु देवेशि | तस्य पत्नी सुदर्शना ।
सवंलक्षणसं पन्ता रूपलावण्यसंयुता ॥
हषंगद्गदसंभाषां मत्तमातङ्गगामिनी ।
सम्पूर्णन्दुमुखो सुभ: कुरङ्गचकितक्षणा ॥
पतित्रतधरा साध्वो पत्यु रादेशकारिणी ।
यथा रूपं तथा शील साध्वीनां धुरि कोत्तिता ॥
ब्रह्वारात्र्यवसाने तु प्रथमे च चतुयुगे।
अवतीर्णो ह्ययं मर्त्ये उल्काग्रामे विलोमतः ॥
वोरभद्रो गणो नाम"तस्य वरानने।
तस्य चेकाग्रतो भक्तेरवतीर्णो स्वयं ततः ॥
उपपन्नस्ततो गर्भे मासि भाद्रपदे तदा |
देवकार्यस्य कार्यार्थ मर्त्यलोके वरानने।
एवं चैवाश्विनो मासस्तथा वे कात्तिको गतः ॥
अथ मार्गशिरोमासस्तथा पोषः प्रकोतितः।
माधमासो गतो देवि तथा वे फाल्गुनः स्मृतः ॥
सम्प्राप्ते चेत्रमासे तु शुक्लपक्ष चतुदशी ।
अर्धरात्रे व्यतीते . तु प्रसूता सा कुलाङ्गना ॥
सूतिकास्था महादेव महासत्यवती सती।
अपक्यदात्मनो बालं जातमात्र वरानने ॥
पिङ्गाक्षं पिङ्गकेशं च तप्तकाञ्चनसन्तिभम् ।
सुहढं बाहुयुगलंमूरू च सुहढो तथा॥
vss
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २३८ ]
स्वजना बान्धवा ये च श्यालाः सम्बन्धिनस्तदा ।
विद्यार्थिनस्तु ये विप्रा ये चान्ये आश्रिता जनाः ॥
कृताञ्जलिः पुरो भूत्वा बालं यत्नेन रक्षत ।
एवं समर्पयन् बाळं कुरुक्षेत्र प्रतस्थिवान् ॥
इति श्रीवायुपुराणे शिवप्रसूतिसगंः (प्रथमः)
द्वितीय अध्याय-कथासंक्षेप एवं सुलपाठ का आदि-अन्त
आश्विन मास में एक दिन प्रातः ब्राह्मणी अग्नि पर घृत डाल कर
एक ब्राह्मण को बुलाने गई। लोट कर उसने देखा कि ऑग्न ठीक से
प्रज्वलित हे और अग्निहोत्र की विधि सम्पन्न हो चुका है। उसे बहुन
आश्चयं हुआ । फिर प्रत्येक रात्रि में वह इस शिशु द्वारा इस कृत्य को
पुनरावृत्ति देखती रही । तीथंयात्रा से पात के लौटने पर उसने यह
आइचयं वृत्तान्त कह सुनाया । माता-पिता ने शिशु को अग्नि में आहुति
देते देखा ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि कुमारचरितं परस् ।
यन्न कस्यचिदाख्यातं तत्सवं कथयामि ते ॥
समीपे च गृहं गत्वा उपसुत्य च सुन्दरि ।
एकाग्रः प्रयतो भूत्वा मुहुस्तियंडः निरीक्षयन् ॥
पय ्कादृत्थितो वालः प्रमं (?) दत्त्वा यथा व्रजन् ।
पुनस्तत्रव गच्छन्तो दम्पती तदनन्तरम् ॥
इति श्रीशिवपुराणे लकुलीशमाहात्म्ये सन्तोषकरणं
नामाध्यायः (द्वितीयः) ॥
तृतीय अध्याय--कथासंक्षेप एवं संक्षिप्त मुलपाठ
4 4000 बालक जब अग्निहोत्र पूरा कर चुक्रा तब माता-पिता ने उससे
८ पुततुम थक तो नहीं गए हो? उनके इतना कहते ही शिशु
मूच्छित हो कर पञ्चत्व को प्राप्त हो गया । माता पिता ने मृत्त शिशु
को देवखात नामक बड़े जलाशय में विपुल जल में डाळ दिया । कच्छप
उसे जलेइवर देव के पास ले गये (जलेश्वर = जल में स्थित महालिङ्ग) |
तोरस्थ ब्राह्मणों ने बालक को इस प्रका
| र खेलते देख कर महानु आश्चय
किया ओर उसे पुकार कर पछा तुम कौन हो 2... स्तुतिः हे |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २३९ ]
ईइचर उवाच--
पतः प्रभातसमये तथा हष्ट्वा तु पार्वति!
आहतुस्तो विशालाक्ष पुत्र ! अ को काम ?
इति वाक्यावसाने तु मूच्छितः पतितो भुवि ।
मूच्छितं च सुतं दृष्ट्वा विस्मिता च सुदशना ॥
दिशो निरोक्षण कृत्वा पतिता घरणीतले ।
सप्तमास्तु देवेशि ! सृतः ` पञ्चत्वमागतः |
ऋषय अच्ः--
बालस्य चरितं इष्ट्वा ऋषयो विस्मयान्विताः |
बरूहि त्वं को भगवान् ? कस्य? सत्यधर्मपरायणः ॥
बाल उवाच-- |
क्षितिजलपवनेभ्यस्तेजसब्चेव देशाद्
उपचितनरवेश: सम्भवो द्रव्यराशि: |
श्रवणनयनजिद्वाघ्राणसंस्पशावेत्ता
क्षितितलपरिवर्ती कोऽप्यहं घ्राणधमंः
7
a
ऋषय ऊचु:--
नमो बालकरूपाय अव्यक्ताय नमो नम: ।
व्योमप्रमाणक्ायाय कामेशाय नमो नमः॥
व्योमप्रमाणविद्याय विद्येशाय नमो नमः।
व्योमप्रमाणकालाय कालशाय नमो नमः ॥
व्योमप्रमाणधर्माय धर्मेशाय नमो नमः ।
व्योमप्रमाणविश्वाय विश्वेशाय नमो नमः ॥
एकवऱ्त्रद्विवज्राय बहुवज्राय ते नमः ।
एककण्ठद्विकण्ठाय बहुकण्ठाय ते नमः ॥
एकहस्तद्विहस्ताय बहुहस्ताय ते नमः ।
एकनेत्रद्विनेत्राय बहुनेत्राय ते नमः ॥
नमस्तेऽस्तु महादेव ! तमस्तेऽस्तु महेदवर !
नमस्तेऽस्तु महारुद्र ! नमस्ते बालरूपिण ॥
\ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४० ]
नमस्तेऽस्तु महासिद्ध ! देवखातसमुद्भव !
नमस्तेऽस्तु महारुद्र ! ततमस्तेऽस्तु सदा हरे ॥
अव्यक्ताय नमस्तुभ्यं शाश्वताय च ते नमः ॥
एवं स्तवेन देवेश स्तौति यो लकुडेस्वरम् |
स॒ मुक्तः सवंपापेभ्यो शिवलोके महीयते ॥
भोगार्था लभते भोगान् योगार्थी योगमाप्नुयात् ।
यं य॑ चिन्तयते कामं तं तं प्राप्तोति सत्वरम् ।
शिवस्य पदमाप्नोति नित्यं पठति यो नरः ॥
इति श्रीशिवपुराणे लकुलीशमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ॥
चतुर्थ अध्याय--कथासंक्षेप एवं संक्षिप्त मूलपाठ
यं चारुचामीक रराशिगोरं
संस्कारविद्याब्रतमन्त्रधोता: ।
समाविशन्ति प्रतिगृह्य कायं
लोकप्रवीराय नमोऽस्तु तस्मे ॥
प्रकाशयत् स्वरूपं च दिव्यं त्रेलोक्यमोहनम् ।
त्रिनेत्रं च सुदीप्तं च मुक्तकेशञ्च सुव्रते ॥
घृतयज्ञोपवीतं च मेखलाभस्मसंयृतस् ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे नित्यं प्रोत्फुल्ललोचनस् ॥
ऋग्यजुःसामसम्बन्धदिव्याभिः स्तुतिसंयुतैः ।
स्तोत्रेमंनोरमेः स्तुत्वा धावमानं पुन: पुनः॥
हषगद्गदया वाचा संभाव्य तं च बालकम् ।
कृताञ्जरिपुराः सर्वे स्तुति समुपचक्रमुः॥
फिर ऋषियों ने पिता की प्रशंसा की | तब बालक उन सब के आगे-
आगे भागने लगा । क्षणमात्र अहरय हो कर
ऊर्चा नाम्ना तु या देवी नदीनाम्ना सरस्वती ।
भुगुक्षत्रोपकाराय त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४१ ]
2 गतो बालः क्रीडमानस्तु तिष्ठति ।
` परिचिममागेण श्रीमतृकायावरोहणम् ॥
सभी ब्राह्मण, स्वजन विकल हो कर
’ » हा केर बालक को खोजने किन
पो ट क नायुनेग से चक्रपुर पहुँच गये । सभी लोग रोते बिक ठ
छ दाइकर बुलाते रहे तब बालक ने कहा-- >>
कुमार उवाच--
मामा स्पृशन्ति मुनयो मम माता पिता तथा |
अस्ति कार्य पर किञ्चित् स्युण्वन्तु मुनिसत्तमाः ॥
त्यज शीकं विशालाक्षि | न मे माता कदाचन |
वन्तु ऋषयः सर्वे इतिहासं पुरातनम् |
अह् सवजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेरवरः |
ऋषोणां वरदानाय उल्काग्रामे महर्षयः ॥
प्रकाशाय द्विजातीनां धमंसंस्थापनाय च |
अवतीणं: स्वयं देवि ! तं वेद मां पुरातनम् ॥
ऋषय ऊचुः --
त्वं देवः सर्वदेवानां ` कर्ता हर्ता जगत्पतिः ।
भुक्तिमुक्तिप्रदाता त्वं भोगमोक्षमभीप्सितम् ||
कि पुण्यं के गुणास्तस्य येन देवि (?) प्रशंसति |
उल्काग्रामस्य माहात्म्यमरोषं कथय प्रभो !॥
तब उन सब के अनुरोध पर बालक ने उल्काग्राम का माहात्म्य
कहा, उसे शिवक्षेत्र बताकर वहाँ स्थित देवह्वद में गंगा-सरस्वती-तापी-
यमुना-नमंदा-सरयू इत्यादि सभी का समावेश बताया और कहा कि
उन सब के स्नानादि का फल यहाँ मिल जाता है । इसके बाद--
ईशानश्चोत्तरेशाने भालाक्षो देवतागणेः। .
पृष्ठभागे पुनदुंष्ट्वा जननीजनकादयः॥
ततो मया धृतः कोणः भुकुटीकुटिशाननस् ।
ततो मे भृकुटी हृष्ट्वा स क्रषिरदीचमानसः ॥
CC-0. amwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
०
ang
[ २४२ ]
विचेतनः पुनर्जातः पुनराइवासितो मया ।
अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् ! आवयोः संगकारणस् ।
मया तु दण्डकाष्ठेन नदीनामा तु जाह्नवी ॥
आनीता जाह्नवी पुण्या पुण्यत्तोयावगाहिता ॥
सर्वतीथंमयी पुण्या देवखातेषु दुलंभा ।
दीर्घा रेखा कृता यस्मात् तेनेय.दीिका स्मृता ॥
दीघिका के पास वृद्धदेव का स्थान था । बाळक ने वहों आश्रय माँगा,
किन्तु वृद्धदेव ने कहा
ममेतत् सद्धुटस्थानं कथं तर्ह्यावयोभंवेत् ।
बालक ने फिर भी आग्रह किया, किन्तु वृद्धदेव ने कहा कि तुम
ब्रह्मेशवर के समीप ब्रह्मतीर्थ में जाओ ।
श्रीमहादेव उवाच--
वृद्धस्य वचनं श्रृत्वा लकुलीशो वरानने ।
ब्रह्मवरं समासाध्य तस्मिन्नेव लयं गतः॥
स्थितः स भगवान् तत्र कायरूपी महेश्वरः ।
येन कायावतारोऽसौ तेनेदं कायरोहणस् ॥
असिदण्डधरो वामे दक्षिणे बीजपूरकम् ।
्रह्मालङ्गे महादेवि! अहमपि लयं 'गतः॥
कायावरोहणे पुण्ये तीर्थ तीर्थवरोत्तमे ।
भृगक्षेत्रपवित्रार्थमवतीणो युगे युगे॥
आदिकल्पावसाने तु ब्रह्मकल्पे पुरातने ।
ब्रह्मणो मनसः पुत्रो अत्रिनामा च विश्रुतः ॥
अत्रिस्तु जनयामास आत्रेयं नाम नामतः।
आात्रयादरिनिशर्मोऽपि अग्निशमंसुतः शुचि: ॥
सोमशर्मेति विख्यातो धमंशीलो जितेन्द्रियः ।
'सोमशमंसुत्तो जातो विश्वरूपो द्विजोत्तमः ॥
विश्वरूपादहं जातो बालरूपधरो हर: |
येन व्याप्तं जगत्सवं त्रेलोकथं सचराचरम् ॥
` जातुभ्ाणस्वरूपोऽहं जन्तूनां जीवलक्षणम् ।
योगिनां परमं ब्रह्म ब्रह्मणा परिकीतितम् ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४३ ]
तन्मां विद्धि महादेवि ! विइवरूप |
चराचरेषु विख्यातं देहिनां देहमाश्रितस् ॥
समानो नाम यो वायुभू'तानां विषयात्मवान् |
तत्रोत्पल्नश्च तत्रेव मया संक्रमणं कृतम् ||
ऽन्बकस्ठु समानस्याव्यापकस्तु व्यवस्थितः |
आत्मरूपसमानस्य प्राणिनां परमः शिवः ||
अवतीर्णस्ततो मत्ये कायरूपधरो हर: |
कायावतारे लोकेशो लोकानां हितकाम्यया ॥
ईश्वर उवाच--
ईशानः प्रथमे जातो द्वितीये त् म हावल: |
तृतीये तु युगे जातो ृढदवो महेश्वरः |
प्राप्ते कलियुगे घोरे धमंसंस्थापनाय च।
सवषपापहर पुण्यं श्रीमत्कायावरोहणस ॥
कोटिलिङ्गस्य संस्थानं शिवक्षेत्रेण निर्मितम् |
सव तीथमिद देवि ! विख्यात भुगुमण्डल ||
श्रीमतृकारवणे तीर्थे मूतिमान् शद्भूरः स्वयम् ।
चातुयुंगमिदं तीर्थं शिवशक्त्या समन्वितम् ॥
भृगुक्षेत्रपवित्राथ॑निमित्त शम्भुना स्वयम |
'कृते इच्छापुरी नाम त्रेतायां च मयापुरी॥
द्वापरे मंघवती नाम कलो कायावरोहणम् ।
श्रीमातेति कृते प्रोक्ता त्रेतायां भूलम्बा मता ॥
आदौ चान्ते महादेवि ! मूर्तिमन्तो महेश्वरो ।
लिज़मूर्त्ती वयोमध्ये स्वयं साक्षाद् युगेदवर: ॥
ईशानं कृत्तिकानाथं सानन्दं लकुलोखरस् |
परयन्ति ये नरा नित्यं ते नरा गतकल्मषाः ॥
ईशानं प्रवरं तीर्थमीशानो यत्र तिष्ठति।
प्रवरः सवंदेवानां सवपापोपशान्तिदः॥
ईशानः सवंतन्त्रषु सवंतन्त्रंषु नायकः। .
ईशाभः सवंदेव्च तस्मादीशानो वे प्रभुः ॥
तमीशानं समासाध्य विधिना. श्रद्धया सह।
शिवोक्तेन च मन्त्रेण पुजयित्वा जगद्गुरुम ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४४ ]
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा पूजयित्वा महेश्वरस्।
प्राप्नोति परमं स्थानं भुक्तिमुक्तिफलप्रदस् ॥
महाबलं ततस्तीथं यत्र तप्तं तपः पुरा ।
ऋषिभिरदेवमुख्येरच परं मोक्षमभीप्सुभिः ॥
पुरा त्रेतायुगे देवि! तीर्थे तोथंवरोत्तमे ।
साळंकाय (?) पौत्रेण नन्दिना भावितात्मना ॥
आराध्य तपसा तेन दिव्यं वर्षसहस्रकम् |
ध्यानयुक्तः सदा तिष्ठन् जपन् इन्द्रियनिग्रहः ॥
एकचित्तरच शान्तात्मा मम वाकयपरायणः ।
तोषितोऽहं तदा देवि ! वरमस्मे प्रदत्तवान् ॥
त्रिनेत्रः शूलपांणशच मम खूपस्वरूपधूक ।
सप्तषिभिश्च भानुना परमार्थविशारदैः ॥
प्राप्ता तैः परमा सिद्धिरक्षया लोकदुलंभा ।
अन्यैश्च बहुभिः सिद्धेस्तपसा पुष्कलेन च ॥
अपरे तु युगे प्राप्ते वृद्धदेवो महोदयः ।
यत्र सिद्धो महामेधाः स्वयं देवो महेश्वरः ॥
अस्य दशनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकेः।
क्षेत्राधिपं तु तं विद्धि स्वयं तत्र व्यर्वास्थतः॥
घोरे कलियुगे प्राप्ते देवदेवो जगद्गुरुः ।
लकुलीश इति ख्यातः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
तत्रस्थजीवलोकानां मुवत्यथं नेव संशयः।
ज्ञानमूत्तिः स्वयं साक्षाद् देवदेवो भवाोद्धवः ॥
आत्मस्थं चिन्तय ज्ञातं वीतरागं च केवलम् ।
तत्तीर्थं लाकुलं ज्ञेयं शिवक्षेत्रमुदाहतम् ॥
सेव्यते देवतैः सर्वे ऋषिभिश्च तपोधनः ।
तपसा साधितस्तैस्तु सूरेब्रह्मादिभिः प्रिये |
ईप्सितं प्राप्तवान् कार्यंभस्मिन् तीर्थे वरानने ।
तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च पितृणां तु तिलोदकस् ॥
मुच्यते मानवः पापात् सप्तजन्मसमुःद्भवात् ।
सन्देहो नेव कर्तव्य इति शम्भुः स्वयमन्रवीत् ॥
प्रयागं वा भवेन्मोक्षो महाकाले च वा प्रिये!
अमरकण्टके तद्वत् तथा कायावरोहणे ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४५ ]
भहामाघीं पुरस्कृत्य सस्नौ तत्र दिनत्रयम् ।
अनघः स्नानमात्रेण स॒ भूत्वेह ठिजोत्तमः ॥
अस्मत् योगे त्वशक्तोऽपि स्नायादत्र दिनत्रयम् |
पतित्वा ब्राह्मणस्तत्र ब्रह्महा चात्महा भवेत् ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ।
आदिवनस्थ सिते पक्षे चतुढंश्यामुपोषितः ॥
देवेभ्यश्च पितुभ्यश्च कृत्वा श्राद्धादिकाः क्रियाः ।
आइ्विन्याइच सोमयोगे ये कुर्वन्ति नरोत्तमाः ॥
पटु्रन्चं लाकूलीशं स्वयं देवेश्च यत्कृतम् ।
न तेषां जायते जन्म संसारे दुःखसडूूटे |
तत्र मारी न वर्तेत न दारिद्रयं न रोगिणः ।
श्रूयतामत्र देवेशि ! पुण्येऽस्मिन् भृगुमण्डले ॥
श्रीमत्कारोहणे तीर्थे प्रथमं तु कलो युगे।
दीघंकायं तु देवेशि यज्ञं यज्ञवरोत्तमे ॥
कृत्वा तु ब्राह्मणान् पूज्य (?) दिनान्यष्टादशेव तु ।
तत्र कारोहणे द्वारे विशवे देवा महर्षयः ॥
भोजयेयुर्ब्राह्मणात् शक्त्या यजमानः पितामहम् |
यो वेद विइवमद्रूपं स्वयं विष्णुमहेश्वरम |
ब्राह्मण: श्रद्धया युक्तो ब्रह्मश्वरो ह्यजायत ।
अजैकपादा गन्धर्वा किन्नराइच तथव च ।।
सर्वे देवाइच पितरः सचन्द्राकदिवाकराः।
मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहस्तथा ॥
प्रचेताइच वसिष्ठश्च भूगुर्नारर एव च।
देवला गालवश्चैव वामदेवो महाऋषिः ॥
बालखिल्यरच कुशश्च तूणबिन्दुस्तथेव च ।
उद्दालको जयच्छूङ्गो माण्डव्यो व्यासनन्दनः ॥
गौतमोऽथ भरद्वाजो वात्सो वात्स्यायनस्तथा !
अन्ये च बहवो .देवि ! ऋषयश्च तपोधनाः ॥
दष्ट्वा देवं विरूपाक्षस् आनन्दं परमं ययुः।
यानि कानि च पुण्यात तीर्थानि सरितस्तथा ॥
ब्रह्माद्याः सवंतीथषु स्तात्वा चेव मुदान्विताः ।
स्नापयेयुः शिवं तत्र पुण्येस्तीर्थोदकेः प्रिये ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[. २४६ ]
प्रथमं स्नापयेद ब्रह्मा ततरचेव जनादंनः |
ततस्त्वि्द्रोऽपि देवेशः चतुर्थो भानुरेव च ॥
चतुभिः कलशोदिव्य: स्नाप्य देवं जगद्गुरुम् ।
विलेप्य चन्दनैदिव्येः कर्पृरागुरुधूपकेः ॥
ुष्पेर्मनोहरेदिव्यः पवेतमालाभिरचितः ॥
पट्टसूत्रमयेवस्त्रेः ` सूत्रजेर्वा ` महेशवग्म् ।
परिधाप्य मद्रादेवं यथाशक्त्या च पूजयेत् ॥
यावत् तद्वस्त्रतन्तूनां संख्यानं शिवपूजने ।
तावद्युगसह्राण शिवलोके महीयते ॥
ते पूज्य विधिना देवं सुरा ब्रह्मादयः प्रिये ।
हिरण्मयं ततः पट्टं चक्रुर्देवस्य मूर्घनि॥
पट्टबन्धे तु ये कुयुरेवं देवस्य मर्धनि।
न तेषां पुनरावृत्तिः संसारे जायते प्रिये ! ॥
श्रीदेव्युवाच--
कि पुष्यं के गुणास्तस्य किमर्थ कीतितं विभो !
पट्ठबन्धस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि शङ्कर !॥
श्रीशङ्कर उवाच--
सागरस्य तटे रम्ये प्रभासो नाम सुन्दरि !
सवं तीर्थं प्रभासादि नात्र कार्या विचारणा |
तत्र सोमेश्वरो देवो सोमेन स्थापितः पुरा ।
तस्य द्वादरामात्राभिः समानं पट्टबन्धनम् ॥
4 योगश्च प्रभासे यत्प्रकीतितम् |
पत्फल समवाप्नोति पट्ुबन्धं करोति यः॥
का तिके कृत्तिकायोगे कार्तिक्यां षण्मुखस्य च ।
दशनात् सप्तयात्रायां तत्फलं नात्र संशयः ||
अयनेऽमरचण्डीशे यात्रायां पञ्चभिः फलम् ।
पत्फल कृतमात्रेण [नरः प्राप्नोति| पार्वति ! ॥
वेशास्यां महाकाछे अद्य अघ (यच्च) एकादशीफलम् ।
दशनेनापि चार्विन्यामित्याहुश्च पुराविदः ॥
पत्फछ च कुरुक्षेत्र राहुणा ग्रसिते रवो |
जाजन्मगामिनां नृणां तत्फलं पटुबन्धने ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४७ ]
सोमवारे त्वमावस्याँ 'भस्मगात्रस्य दशनात् ।
यात्राणा दशक यच्च तत्फलं पट्टबन्धनात् ॥
वाराणस्यां महादेवि ! कालक्षेपं करोति यः।
तत्फलं समवाप्नोति सकुदू वे पट्टबन्धनात् ॥
गङ्गायां साधयेत् पुण्यं चतुयुंगेन यन्नरः।
तत्पृण्यं जायते ततस्य पट्टबन्धं करोति यः॥
कृष्णाजिनसह्राण तिल्धेनुशतानि च।
दत्त्वा तत्फलमाप्नोति पट्टबन्धे कृते सति॥
मतंगजसह्रं तु अश्वानामयुतं तथा।
तत्फलं समवाप्नोति पट्टबन्धे कृते सति॥
ससागरां धरां दत्वा पुमान् यत्फलमश्नुते ।
तत्फलं समवाप्नाति पटुबन्धे कृते सति॥
कन्याकोटिप्रदानेन यत्फलं कर्विभिः कृतम् ।
विधिना पद्टबन्धे तु तत्फलं लभते नरः ॥
वापोकूपसह्राण . ` देवतायतनानि च।
कृत्वा यत्फलमाप्नोति तत्फल पदट्टबन्धनात् ॥
मातापित्रोगु'रूणां च [यत्फल] भक्तितो नृणास्।
तत्फलं समवाप्नोति सकृद वे पट्टबन्धनात् ॥
गवामर्थे द्विजार्थं च स्वाम्यर्थे यस्त्यजेत् तनुस् ।
तत्फलं समवाप्नोति पट्टबन्धेन पार्वति ! ॥
आपन्नातिहराणां च तीर्थसेवाजितात्मनास् ।
सत्यव्रतानां यत्पण्यं तत्फलं पट्टबन्धनात् ॥।
वनाश्रमेषु वसतां तापसानां च यत्फलम्।
तत्फलं जायते तस्य पट्टबन्धं करोति यः॥
यस्तु वर्षशतं पृणमहोरात्रमुपासते ।
एकेन पट्टबन्धेन तत्फलं लभत चरः॥
गाङ्गेयं नामंदं चान्द्रं पुण्य सारस्वतं , जलम् ।
` करोति पार्वति ! चित्यं तत्फलं पट्टबन्धचात् ॥
` यानि कानि च तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च |
भूतलं सवंमटते तत्फलं पट्टबन्धचात् ॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २४८ |
दुलंभं जन्म विप्रस्य दुर्लभं च तथा धनम् ।
दुलभः पट्टबन्धर्च लकुलीशस्य च प्रिये !॥
स्वल्पेन हेम्ना लकुलीश्वरस्य यः पटुबन्धं विधिवत् करोति |
विधतपापो हि विमोदते स प्रसादमासा्य महेश्वरस्य ॥
य इदं लकुलीणस्थ माहात्म्यं Rs श्यूुणुयान् नरः |
तत्प्रसादेन तस्यास्तु कं फलम् ॥
इति प्रपन्नाः लकुलीशमीशं ये चारुचामीकरराशिगोरम् !
संस्कारविद्याव्रतमन्त्रधौतं समाविशन्ति प्रतिगृह्यकायम् ॥
इति श्रीशिवपुराणे पाव॑तीमहेश्वरसंवादे तीर्थीनुक्रम]णिकायाँ
शळपाणिजन्मपट्रबन्धादिमाहात्म्यं समाप्तम् |
समाप्तं कारवणमाहात्म्यस्
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
पञ्चम परिशिष्ट
पूजाविधि एवं आवरणंदेवता
एकलिङ्गमाहात्म्य (पौराणिक) के २४वें अध्याय में पूजाविधि का
जो वर्णन है उसे हम यहाँ सारणी के रूप में दे रहे हैं ओर साथ ही
शारदातिलक में वणित पुजाक्रम भी तुलनाथे दे रहे हैं।
आवरणदेवताओं का जो वर्णन ए० 6० मा० के र५वें अध्याय में है,
उसे एक ही दृष्टि में देखा जा सके इस विचार से यहाँ हम प्रस्तुत कर
रहे हैं, साथ ही लिङ्गपुराण के २७वें अध्याय में कहे गये आवरणपुजन
का विस्तृत विवरण भी तुलनार्थ यहाँ संक्षेप में प्रस्तुत है ।
(क) पुजाविधि--
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized'by eGangotri
| 1212112 2112: .
- ५०४५०४ 1२३] 12102 फोर (1021983121 )
92७]... टाडा Bjbjalk 2 -pkhb शहर... hk] 9५७३०
122]112
1904212 182 1291218 | (>)
Ses मिथ्य य 2p र pp ph Wh Mf
| 12
१ 189 129 (5112
>९>५ (11092 गरड ‘UB (1221292)
ema | मान्य 1512182 > 112 ४५ टर दि »1812
phi 115
-11:%] “98 “] रद] र
khbk एरर 1५1५४
न न कल re (2212291) .
(७/७४--1००७०७ 121£02102 8 tA १०९१ एप Pehle
1७७ >>> "221५ |
89 12१२ 198 “> 'प्याड (८31228)
Dele bes ‘DIE छोडे? @ be 1182 leh Bh
102५01 let ike) El ३०८ IRE 2222 २३०८
॥८>३॥८८२५
"22 ४312
bib
||
pe bit ४७
bb hhh 45
४
nk >be ६८
०
Het]b 1०181 ४९?
©
11०2] Bh ०५४
>९ ‘nk +k) Rill ५४७४ 121९
212९५ "८७२७ 8212 12:12 ‘tb ५
२19299 20३ £२९1९ 1२४९
‘nie (४1९ 2] (पूर १८४०५ (रे ह | h 1००] |
8210 “2920६ (६४९२७ 1६11219212
12] ७५४४
be 100 “४०४७ ‘lbs ‘alt ‘Bibb “५७०७
100 1210 ‘uh "७३७२ ‘kkk] (७ 790७
2112072112
lbayirle
IBb> ‘lkk 1125
188 ‘lhe 122 ‘BJP 20]
IP ‘uss 120
‘Bjlbe 1512] (1018 181 ‘lle
IB का
(ibs) >४> Bh 1७९०९ ९९०८७ A
(pub)
bisste
bb
ink
(2220 2b) ४५२ 2४15--१८>२]1 २112
[२2 1712 पड
०००
8-2
(ud)
sl
152]
"७५ ‘loose pbk "015 (EPs) ३ jsh rsh HIS ५
ction. Digitized by eGangotri
(10४9) pes 20 Wale pie ६ -
| RNR
(ख) आवरणदेवता
ए० लि० मा० के २५बे अध्याय में आवरणपूजा का जो वर्णन है,
उसका शिव के पञ्चमुखों से कोई सम्बन्ध नहीं जोड़ा गया है, केवल
“पू्वादिपत्रस्थकेसरेषु”. कह कर पूर्वादिक्रम का सङ्घृतमात्र दिया है।
आवरण इस प्रकार हैं--
प्रथम (देवी)
१, उमादेवी २. शङ्कुरप्रिया ३. गौरी ४. पावती ५. काली ६. कोटरी
७. विएवधारिणी ८. पार्वती (?)
द्वितीय (अङ्ग)
१. गणपति २. क्षेत्रपाल ३. कुमार ४. स्वामिपुषपदन्त ५ कपर्दी
नन्दिकेश ७. महाकाल ८. भुङ्गिरीट ।
तृतीय (ग्रह)
१. पूर्वं में आदित्य २. अग्निकोण में सोम ३. दक्षिण में भूमिज
४. निऋत में सौम्य ५. पश्चिम में बृहस्पति ६.. वायव्य में शुक्र ७. उत्तर
में शनि ८. ईशान में राहु-केतु ।
. चतुर्थ (गण)
१. नन्दी २. महाकाल ३. भृज्धिरीटि ४. वृष ५. स्कन्द ६. कपर्दी
७. ऋषिदेव ८. महादेव । र
पञ्चम (पोठ)
१. पुर्व में हेतुकपीठ २. आग्नेय में त्रिपुरान्तकपीठ ३. दक्षिण में
वेतालपीठ ४. नेक्रत में असिपत्रक पीठ ५. पश्चिम में वारुणपीठ ६. वायव्य
म॑ कुलान्तक पीठ ७. उत्तर में यक्षपोठ ८. ईशान में भोमपीठ ।
षष्ठ (देव)
वा पव में इन्द्र २. आग्नेय में अग्नि ३. दक्षिण में यम ४ नेऋत में
` सिक्र ति ५. पश्चिम में वरुण ६. वायव्य में वायु ७. उत्तर में कुबेर ८. ईशान
में ईशान ९. ऊध्वे में ब्रह्मा १०. अघः में अनन्त ।
सप्तम (आयुध, देवक्रम से)
१. वञ्च २. शक्ति ३. दण्ड ३. खड्ग ५. पाह .६. अङ्कुश ७. गदा
८. शूछ ९. कमण्डलु १०. चक्र ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २५३ ]
अष्टम (वाहन, देवक्रम से)
१. ऐरावत २. मेघ ३. महिष ४. प्रेत ५. मकर ६. मुग ७. अकव
८. वृषभ ९. हंस १० कूमं ।
नवस
नवम आवरणाचंन का उल्लेख तो ए० लि० मा० २५-२६ में है, किन्तु
उसका कोई विवरण नहीं है ।
लिङ्गपूराण में आवरणपूजा के प्रसङ्ग में पञ्चमुखों का ईशानादि
क्रम रखा गया हे ।
सर्वावरणदेवानां पञ्च पन्न्चेव पूरवंचत् ।
ईशानादिक्रमेणेव शक्तिबीजक्रमेण च ॥
(० पु० उत्तर भाग २५/१०३)
उल्लेखनीय हे कि छिङ्गपुराण के आरम्भ में ( ११-१५ अध्याय )
माहात्म्यवणंन के प्रसङ्ग में पश््चिम-उत्तर-पर्व-दक्षिण इस प्रकार मुखों का
वर्णन कर के प्रदक्षिणक्रम अक्षुण्ण रखा गया है और अन्त में ईशान कहा
है । किन्तु २५वें अध्याय में वबत्रोद्घांटन के प्रसंग में ईशानादि क्रम है
(इलो ० ९०-९१) जो प्रदक्षिण क्रम का कुछ भंग कर के- पुव दक्षिण उत्तर
पश्चिम इस प्रकार चलता है । आवरणपुजा में भी यही क्रम रखा गया है।
लिङ्गपुराण में आवरणाचंन का अत्यन्त विस्तृत विवरण है, किन्तु
उसमें कोई व्यवस्था खोजना कठिन है। ए० लि० मा० उससे इस प्रसंग
में किसी भी प्रकार प्रभावित नहीं है । प्रत्येक मुख के पाँच-पांच आवरण
अभिप्रेत हैं ऐसा लिङ्गपुराण के २६वें अध्याय से पता चलता है किन्तु
२७वें अध्याय में आवरणों के विपुल विस्तार में यह व्यवस्था उभर नहीं
पाई है । पञ्चवकत्रपुजा के प्रसंग में आवरणदेवताओं को लेकर कितना
विस्तार पौराणिक परम्परा में हुआ है, इसके उदाहरण-मात्र के लिए
हम यहाँ लिङ्गपुराण से केवल प्रथम मुख के आवरण उद्धृत कर
रहे हैं।
प्रथम मुख |
प्रथमावरण--णगादि केसरों में वामा आदि शक्तियों का विन्यास | _
देव--१. वामदेव, २. ज्येष्ठ, ३. रुद्र, ४. कालरूप, ५. कलाविकरण,
६. बल, ७. सवंभूतदमन, ८. मनोन्मन, ९. शूली |
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २५४ ]
देवी--१. वामा, २. ज्येष्ठा, ३. रौद्री, ४. काली, ५. विकरणी ६. बला,
७. दमनी, ८. मनोन्मनी, ९. प्रमथिनी ।
(मूल इलोको में बला के बाद प्रमथिनी है ओर ज्येष्ठ के बाद शूली ।
उक्त क्रम अपनी ओर से बेठाया गया है)
द्वितीयावरण- पूर्वादि अन्तो में षोडश शक्तियों का विन्यास |
चक्र या व्यूहु--१. ऐन्द्र २. आग्नेय ३. याम्य ४. नेऋंत ५. वारुण
६. वायु ७. सौम्य ८. रुद्र। . |
शक्ति--१. सुभद्रा २. भद्रा ३. कनकाण्डजा ४. अम्बिका ५. श्रीदेवी
६. वागीशा ७. गोमुखी ८. भद्रकर्णा ।
युर्म--१. ऐन्द्र-अग्नि २. याम्य-पावक ३. राक्षस-आन्तक ४. वरुण-
आसुर ५. वरुण-अनिल ६. वित्तेश-अनिल ७. वित्तेश-ईशान ८. ऐन्द्र-ईशान ।
शक्ति--१. अणिमा २. लघिमा ३. महिमा ४. प्राप्ति ५. प्राकाम्य
६. ईशित्व ७. वशित्व ८. कामावसायक |
तृतीयावरण-पूर्वादि प्रधान कलशो में २४ शक्तियों का विन्यास |
१. दीक्षा २. दीक्षायिका ३. चण्डा ४. चण्डांशुनायिका ५ सुमति
६. सुमत्यादि ७. गोपा ८. गोपायिका ९. नन्द १०. नन्दायी ११. पितामह
१२. पितामहायी । (२४ कह कर १२ का ही उल्लेख है |)
महाव्यूहाष्टक
१. सोभद्र व्यूह--प्रागादि क्रम ।
प्रथम आ०*--१. बिन्दुका, २. बिन्दुगर्भा ३. नादिनी ४. नादगर्भजा
५. शक्तिका ६. शक्तिगर्मा ७. परा ८. पराऽपरा |
द्वितीय आ०--१. चण्डा २. चण्डमुखी ३. चण्डवेगा ४. मनोजवा,
चण्डाक्षी ६. चण्डनिर्घोषा ७. भृकुटी ८. चण्डनायिका ९. मनोत्सेधा १०. `
मनोऽध्यक्षा ११. मानसी १२. माननायिका १३. मनोहरी १४. मनोहरादि
१५. मनः प्रीति १६. महेश्वरी ।
२. भद्रव्युह
प्रथमा आ०--१. ऐन्द्री २. हौताशनी ३. याम्या ४. वैक्रती ५. वारुणी
६, वायव्या ७. कोबेरी ८. ऐशानी |
* भा = आवरण |
- CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २५५ ]
द्वितीय आ०--१. हरिणी २. सुवर्णा ३. काञ्चनी ४. हाटकी ५.
रुक्मिणी ६. सत्यभामा ७. सुभगा ८. जम्बुनायिका ९. वारभवा १०.
वाक्ूपथा ११. वाणो १२. भीमा १३. चित्ररथ १४. सुधी १५. वेदमाता
१६. हिरण्याक्षी ।
३. कनकाख्य व्यूह
प्रथम आ०- १. वज्च २. शक्ति ३. दण्ड ४. खड्ग ५. पाश ६. ध्वज
७. गदा ८. त्रिशूल ।
द्वितीय आ०--१. युद्धा, २. प्रबुद्धा, ३. चण्डा ४. मुण्डा ५. कपालिनी
६. मृत्युहन्त्री ७. विरूपाक्षी ८. कपर्दा ९. कमलासना १०. दंष्ट्रिणी
११. रङ्गिणी १२. » १३. लम्बाक्षी १४. कङ्कुभूषणी १५. संभावा
१६. भाविनी ।
४. अम्बिकारव्य व्यूह
प्रथम आ०--१. खेचरी २. आत्मना ३. भवानी ४. वह्वुरूपिणी
५. वह्विनी ६. वह्विनामा ७. महिमा <. अमृतलालसा । .
द्वितीय आ०- १. क्षमा २. शिखरा ३. ऋतुरत्ना ४. शिला ५. छाया
६. भत्तपनी ७. धन्या ८. इन्द्रमाता ९. वेष्णवी १०. तृष्णा ११. रागवती
१२. मोहा १३. कामकोपा १४. महोत्कटा १५. इन्द्रा १६. बधिरा |
५. श्रीव्युह
प्रथम आ०- १. स्पर्शा २. स्पशंवती ३. गन्धा ४. प्राणा ५. अपाना
६. समानिका ७. उदाना ८. व्याना ।
द्वितीय आ०--१. तमोहता २. प्रभा ३. अमोघा ४. तेजिनी ५.
दाहिनी ६. भीमास्या ७. जालिनी ८. ऊषा ९. शोषिणी १०. रुद्रनायिका
११. वीरभद्रा १२. गणाध्यक्षा १३. चन्द्रहासा १४. गह्दरा १५. गणमाता
१६. अम्बिका |
६. वागीश व्यूह
प्रथम आ०--१. धारा २. वारिधरा ३. वह्मिकी ४. नाशको ५
मर्त्यातोता ६. महामाया ७. वस्त्रिणी ८. कामधेनुका ।
द्वितीय आ०--१. पयोष्णी २. वारुणी ३. शान्ता ४. जयन्ती ५.
वरदा ६. प्लाविनी ७. जलमाता ८. पयोमाता ९. महाम्बिका १०. रक्ता
११. कराली १२. चण्डाक्षी १३. महोच्छुषमा १४. पयस्विनी १५. माया
१६. विद्यदवरी १७. काली १८. कालिका ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection: Digitized by.eGangotri
[ २५६ ]
७. गोमुख व्यूह |
प्रथम आ०--१: शंकिनी २. हालिनी ३. लंकावर्णा ४. कल्किनी
५. यक्षिणी ६. मालिनी ७. वमनी ८. रसात्मनी ।
द्वितोय आ०--१. चण्डा २. घण्टा ३. महानादा ४. सुमुखी ५. दुमुखी
६. बला ७. रेवती ८. प्रथमा (प्रमथा ?) ९. घोरा १०. सेन्या ११. लोना
१२. महाबला १३. जया १४. विजया १५. अपरा १६. अपराजिता ।
८'भद्रकणं व्यूह
प्रथम आ०--१. महाजया २. विरूपाक्षी ३..शुक्लाभा ४. आकारा-
मातृका ५. संहारी ६. जातहारी ७. दंष्ट्राली ८. शुष्करेवती ।
द्वितीय आ०--१ पिपीलिका २. पुण्यहारी ३. आशनी ४. सवंहारिणी
५. भद्रहा ६. विशवहारी ७. हिमा ८. योगेश्वरी ९. छिद्रा १०. भानुमती |
११. छिद्रा ? १२. सेंहिको १३. सुरभी १४ समा १५. सवंभव्या
१६. वेगाख्या |. |
FS. उपव्यूहाष्टक
१. अणिमाव्यूह
प्रथम आ०--१. ऐन्द्रा २. चित्रभानु ३. वारुणी ४. दण्डिनी ५. प्राण-
रूपी ६. हंस ७. स्वात्मशक्ति ८. पितामह ।
द्वितीय आ०--१. केशव २. रुद्र ३. चन्द्रमा ४. भास्कर ५. महात्मा
६. अन्तरात्मा ७. महेश्वर ८. परमात्मा ९. अणु १०. जीव ११. पिंगल
१२. पुरुष १३. पशु १४. भोक्ता १५. भूपति १६. भीम ।
२. लघिमाग्युह
प्रथम आ०--१. श्रोकण्ठ २. अन्त ३. सूक्ष्म ४. त्रिमत्ति ५. शशक
६. अमरेश ७. स्थितीश ८. दारत (भारत ?) ड
अआ०--१. स्थाणु २. हर ३. दण्डेश ४. भौक्तीश ५. सुरपुंगव
र pe ७. अनुग्रहे ८. क्ररसेन ९. सुरेशवर १०. क्रोधीश ११. चण्ड
` प्रचण्ड १३. शिव १४. एकरुद्र १५. कूर्मं १६. एकनेत्र (१७. चतुमुंख)
३. महिमाव्युह
प्रथम आ०--[लिखा नहीं है ।]
वितीय आ०--१. अजेश २. क्षेमरुद्र ३. सोम ४. अंश ५, लांगली
६. दण्डार ७. अधंनारी ८. एकान्त ९. अन्त १०. पाली ११. भुजंगनामा
(२. पिनाकी १३. खड्गी १४. काम १५. ईश १६. श्वेत (१७. भगु) ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
1२509 210
४. प्राप्रिव्यूह क 21 -
प्रथम आ०--१. संवते २. लकुलीश ३. वाडव ४. हस्ति ५. चण्डयक्ष
६. गणपति ७. महात्मा ८. भृगुज । म
हितीय आ०- १. त्रिविक्रम २. महाजिह्ल २. ऋक्ष ४. श्रीभद्र
५. महादेव ६. दाधीच ७. कुमार ८. परावर ९. महादंष्ट्र १०, कराळ
११. सूचक १२. सुवधंन १३. महाध्वांक्ष १४. महानन्द १५. दण्डी
१६ गोपालक |
५, प्राकाम्यव्युह
प्रथम आ०--१. पुष्पदन्त २. महानाग ३. विपुलानन्दकारक ४, शुक्ल
५ विशाल ६. कमल ७, बिल्व ८. अरुण |
द्वितीय आ०--१. रतिप्रिय २ सुरेशान ३. चित्रांग ४. सुदुर्जय
५, विनायक ६ क्षेत्रपाल ७, महामोह ८. जंगल ९. वत्सपुत्र १०. महापुत्र
११ ग्रामदेशाधिप १२ सर्वावस्थाधिप १३. देव १४, मेघनाद १५. प्रचण्ड
१६, कालदूत ।
६. ऐइवयंव्युह
प्रथम आ०--१, मंगला २. चचिका ३. योगेशी ४, हरदायिका
५, भासुरा ६. सुरमाता ७, सुन्दरी ८. मातृका |
द्वितीय आ०--१. गणाधिप २, मन्त्रज्ञ ३, वरदेव ४, षडानन ५, विदग्ध
६ विचित्र ७. अमोघ ८. मोघ ९, अइवी १०, रुद्र ११, सोमेश १२. उत्तमो-
दुम्बर १३. नारसिंह १४. विजय १५, इन्द्रगुह १६. अपांपति ।
७. वशित्वव्यूह
प्रथम आ०--१. गगन २. भवन ३. विजय ४. अजय ५, महाजय
६ अंगार ७ व्यंगार ८ महायशाः ।
द्वितीय आ०- १. सुन्दर २. प्रचण्डेश ३. महावर्ण ४, महासुर
५ महारोमा ६. महागभ ७, प्रथम (प्रमथ ¦) ८, कनक ९. खरज १०, गरुड
११ मेघनाद १२. गज १३: छेदक १४. बाहु १५. त्रिशिख १६, मारि।
८. कासावसायकव्यह
प्रथम आ०--१. विनाद २. विकट ३. वसन्त ४, अभय ५, विद्युत्
६, महाबल ७, कमल ८, दमन ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २५८ ]
हितोय आ०--१. धमं २, अतिबल ३. सपं ४. महाकाय ५, महाहनु
६. सबल ७, भस्मांगी ८. दुजंय ९, दुरतिक्रम १०, वेताल ११ रोरव
१२. दुर्घर १३, भोग १४ वञ्ज १५, कालार्निव्यृह १६ सद्योनाद
(१७, महागुह) ।
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
' शुद्धिपत्र
पृष्ठ इलोक अगुद्ध शुद्ध
४ ३ ० पुण्ढुकाः ० पुण्डूकाः
७ १३ मानवपूजाभिः मानसपूजामिः
३७ ४३ बोद्धः बुद्ध:
३८ ६० समाराध्य भयम् समाराध्याभयस्
४१ ११५ यावदाहूतसम्प्लवस् यावदा भूतसम्प्लवस्
७५ २ कोतिभूताः कीत्तिभूताम्
2) „ ययो पपो
७६ २६ [सूत उवाच] [नारद उवाच]
८४ १३ अतीथीन् अतिथीन्
९५ ६३ गूढपाद (गोड) पाद
९९ ३१ (त्मनश) चयत् (त्मनश्) च यः
१०२ ६७ हीमित्यन्ते . ह्वी मित्यन्ते
„ तथा स (ः) तथा हस
११२ १२ ० जागेश्वर (० सिद्धेश्वर)
११३ ३४ रत्नद्वीप रत्नद्वीपं
११६ ८१ विष्णुक्रां (?) ताँ विष्णुक्रान्ता
११८ १० मातृकां भोजे (?) मातुकाम्भोजे
११९ २३७ ङ (?)तं ऽन्तं
„ ४१ हिठं(?) द्व्ठिं १
१२३ १०१ विनियोगार्थ० विनियोगोऽथ०
१२४ ९ तुल्यं तुभ्य
१२६ २९ देवता (?) देवता
„ ३३ प्रोक्षेत् केर (!) स्त्र० प्रोक्षेत्केरस्त्र०
१२८ ५८ (मा पिब स्वयम्) हटा दें
१४९ २ यथाथर्वा (?) यथाथर्वा०
२१ समुपेत्यन्ते (?) स्थितम् समुपस्थितमिति
(?) च च्
° क्षरात्मकः (?) ० क्षरात्मकः
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २६० ]
पृष्ठ शलोक अगुद्ध शुद्ध
१५७ ५४ परा प्रासादबीजं (१) पराध्रासादत्रीजं
. १५८ ८० सनिर्माल्यं सनिर्माल्यं
१६१ २५ (?)तु तु
|, २७ (तिषु) (तिथिषु)
„¬ ३१ (?) प्रयोगतः प्रयोगतः
१६३ ६१ ० मोदकेः ० मोदक:
१६५ ९२ आत्मस्थानं द्रव्यमन्त्रं आत्मस्थानद्रव्यमन्त्र ०
१७७ ८४ जडता जडतां
१८४ १५ साधारा साधारा
१९५ ११ श्रीकुम्भवामी श्रीकुम्भस्वामी
२०१ २ माता त्यक्ता माताऽत्युक्ता
२०२ १६ ० एाबरीशः ० शक्वरीशः
„ १७ सवंदालि शक्वरी० सवंदाऽतिशक्वरी ०
प्रथम परिशिष्ट में पृ० १७३ पर इलोक संख्या २२ और ४५ के बीच
२३ इलोक छूट गये हैं जिन्हें हम यहाँ दे रहे हैं ।
तत्तनुजो जितरिपुरिह राजा श्रीकालभोजनामाऽऽसीत् ।
तत्तनयः खुम्माणो मालवपतिसिहसंहर्त्ता ॥२३॥
' हर्षाद योऽतोलयत् एवं निजसुतगृहिणीसंयुतं क.ञ्चनेन ।
रादात्त[द] ब्राह्मणेभ्यः कनकमितिलसत्कल्पवृक्षोपमानः ॥२४॥
कीतिं वि (व्य) स्तारयत् स्वां तुहिनदधिसुता (धा) क्षी रहीरावदाताम् ।
स॒श्रीखुम्माणनामा समभवदवनेर्नायको भूरिभाग्यः ॥२५॥
विलञ्चयन्ती सकल महीतलं दिगङ्गणं वारिनिधि गिरिव्रजम् ।
खुम्माणराजन्यशिरोमणेरसो सदा" ननर्त्ताद्वतकोत्तिनत्तंकी ॥२६॥
अज्ञा. सपराप्तभङ्गाः समरभुवि पर दत्तनागा [स्तु] बङ्गा
नष्टा [स्तेना] खिलाङ्गाः शरततिहतिभि: पातिताज्गास्त्रिलिङ्गाः।
सोराष्ट्रास्त्यक्तराष्ट्रा भरपतितिलकः प्रस्थितो दिग्जयार्थम्
चाण्डा: संत्यक्तचूडा रणरसपटवो द्राविडा नेव गौडा: ॥२७॥
तन्नन्ददो ` नरेश: श्रीयोविन्दसमस्तनृपवन्द्यः । |
तस्मादालुराउलनामाऽभूद भूतले ` भप: ॥२८॥
१ FO शिरोमणेवसा वसौ इति मलपाठः ]
0 0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २६१ ]
तस्मात् सिंहः समजनि यस्तु स्वयमेव विश्वनाथ: सन् ।
श्री विइवनाथदेवं ततवान् कृतजाह्ववीस्नानः ॥ २९]
श्रीमान् शवितकुमारस्तत्तनयः शालिवाहनो नूपत्तिः |
तत्पुत्रो नरवाहननामाऽथाम्बाप्रसादशुच ।।३०॥
श्रीकी त्तिवम्मंनृपतिर्न रवर्माऽथ क्रमेण राजानः।
उत्तमभूतो नरपत्तिनामा करणाकभपाल: ॥३१॥
भाद्कस्तत्तनयो गातडिनामाऽथ तस्य पुत्रो$भूत् ।
श्रीहुंसनामा तत्तनयो योगराजोऽभद् राजा ॥३२॥
वेरडनामा तत्त्यो ०००० ०0०० ०००० ०००० |
तत्पट्व नरनाथः श्रीपुञ्जः सकळपृथ्वीन्द्रः ॥३३॥
तस्मिन् नन्दनवतगेऽप्सरसां वृन्दः समं विनोदयति |
पालयति स्म धारित्रो तदङ्गजः कणभूमान्द्रः ॥३४॥
यः शौर्येण च हाटकदानेन च मूर्तंनुपकणंः।
दुगं कारितवात् श्रीआहोरे पर्वते स्म्ये॥३५॥
पञ्चाशद् वरकरिणो गिरिश्डुङ्गाणीव यस्य कर्णस्य ।
उच्चेःश्रवासमाचां तुरङ्गमाणां लक्षम् ॥३६॥
येन महासंग्रामे प्रभुवत्सो भीममहिराजो (जः) |
धरवीरो नरनाथो भग्नो रणरङ्गमल्लन ॥२७॥
गजगोपतिगोविन्दा यत्पादाम्भोजुभुङ्गतां प्राप्ताः।
खज्गारक्षेत्रनपो येन ऐ-!“मुजाझ्यामुमो भग्नो॥३८॥
अम्बडनरपतिदेवो ' बद्ध्वा .. कारागृहे विनिक्षिप्तौ।
कोरिणिभमो (?) नरेशो द्वाद तोतण्डरेण (?) बद्धः ॥३९॥
गुर्जरबरबेरकाफरकावेशही रशूर सेनानास् |
कुरु जालन्धरसौ राष्ट्रमहा राष्ट्रान्त्रदेशानाम् ॥४०॥
कणंलाटतोटइवडमहो (?) भोटगोडचोडानाम् ।
पञ्चालोत्कलकोहलडाहलनेपालदेशानास् ॥४१॥
बचद्धकलिज्ा ड्रानां कोसल-सोडीसतायिक (')-शकानचास् ।
भूमिपत्तयस्ते ते सेवन्ते स्माथ कर्णनुपे (पम) ॥४२॥
अथ कणंभूमिमत्तुः शाखा द्वितोयं (या) विभाति भूलोके ।
एका राउलनाम्नी राणानाम्ती परा ' महती ।४२॥
CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri
[ २६२ ]
अद्यापि यो (ये) जितसिहस्तेजसिहस्तथा समरसिहः।
श्रीचित्रकृटदुर्गे भूषन (बभूवुः)-जितशत्रवो भपाः॥४४॥
धर्मे यस्य म (र) मंतिमतिगुरुजने प्रीतिः सदा सद्गुरो,
दत्तिः पात्रगण रणे च निहतिः सद्भिः समं सङ्गतिः ।
नीतिर्लोकिककमंनमंसुविधो निधू तलोभोद्गति-
स्तेजः सिंहनराधिपो विजयतां संप्राप्य राज्यश्चियम् ॥४४क॥
</poem>
===========================
== स्रोतः ==
*[https://archive.org/details/rGDb_ek-ling-mahatmyam-by-premalata-sharma-motilal-banarasi-das-varanasi/mode/1up एकलिङ्गमाहात्म्यम्]
okuk6clmuaendhapxn7a0c4hhj20ycv