विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk सदस्यः:V(g) 2 25211 418750 418738 2026-10-13T14:58:55Z EmausBot 3495 [[सदस्यः:G(x)]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 418750 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यः:G(x)]] 95d6euwz5uasoehai0z4cdinzeslj5p पृष्ठम्:अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf/२९६ 104 67931 418752 248990 2026-10-14T06:38:08Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 418752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" /></noinclude>{{c|'''<big>पञ्चमोऽङ्कः ।</big>'''}} {{c|( ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा विदूषकश्च )}} {{gap}}'''विदूषकः'''--( कर्णं दत्त्वा ) भो वअस्स, संगीतसालन्तरे अवधाणं देहि । कलविसुद्धा <ref>विशुद्धाय गत्यां इति झ० पू० पाठः ।</ref>ए गीदीए सरसंजोओ सुणीअदि । जाणे तत्तहोदी हंसवदिआ वण्णपरिञअं करेदि त्ति । [ भो वयस्य, संगीतशालान्तरेऽवधानं देहि । कलविशुद्धाया गीतेः स्वरसंयोगः श्रूयते । जाने तत्रभवती हंसपदिका वर्णपरिचयं करोतीति ] {{rule}} भो वयस्य सखे, संगीतशालाभ्यन्तरेऽवधानं देहि । कलविशुद्धाय गीतेः स्वरसंयोगः श्रूयते । कला मधुरा स्फुटध्वनियुक्ता । अनेन सुशारीरेमुक्तम् । ‘ भारी तु ध्वनिमाधुर्यरक्तिगाम्भीर्यमार्दवैः इत्यादिना सुशारीरस्य गुणा उक्ता रत्नाकरे । अत एवाग्रे ‘ लक्ष्यते रागभरिता ' इति । विशुद्धा शुद्ध नाम गीतिः । ग्रामरागजानेिकेत्यर्थः । तस्याः स्वरसंयोगः । तत्संबन्धी स्वरालाप इत्यर्थः । तदुक्तं तत्रैव-- गीतयः पञ्च शुद्धख्याभिव्ना गौडा निवेसरा । साधारणी विशुद्धः स्याद्वलैर्ललिते स्वैरैः ॥ 'इति । जाने तत्रभवती हंसपादिका वर्णपरिचयं स्थाप्यारोहावरोह्यात्मकगानक्रियाभ्यासं करोति । तथा च तत्र -- गानक्रियोच्यते वर्णाः स {{rule}} {{gap}}कविरिदानी स्वस्य महाकवित्वप्रदर्शनार्थं शापजसंमुखविरहं वर्णयिष्यन्कथांतरमारभते । ततः प्रविशतीत्यादि । भो वयस्येत्यादि । " गीतं वाद्यं तथा नृत्तं त्रयं संगीतमुच्यते" इत्युक्तत्वात् । एतत्रयं यत्र शलायां तस्याः शलाया अभ्यंतरे अंतराले गीतिर्नाम रायाश्रयः संदर्भविशेषः । तस्या गीतेः कलविशुद्धत्वं विशेषणम् । यदा निषादः षड्जस्य श्रुतिद्वयं संश्रश्रेत् तदा स स्वरः काकलीमत्युच्यते । यदा गांधारो मध्यमस्य श्रुतिद्वयं संश्रयेत् सांतरकाकली । तदुक्तं “ - श्रुतिद्वयं चेत्पञ्जस्य निषादः संश्रयेद्यदा । सा काफली मध्यमस्य गांधारस्वंतरः स्मृतः ॥ इति । सैव काकली कल इत्युच्यते । “ काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरा स्फुटे " इत्युक्तस्वात् । एतादृगव्यक्तमधुरस्त्ररयोगेन गोतैरयंतभ्राध्यता भवति । यदाह " गीतयः पंच शुद्धाद्या भिन्न गौडी च वेसरा । साधारणी विशुद्धा स्यादवदक्क्तैलेंलितैः स्वरैः । भिना सूक्ष्मैः स्वैरैर्बकैर्मधुरैर्गीभकैर्युता । गठेन्निस्थानगमकैरोहाटी लसितैः स्वरैः ॥ अखंडितास्थितिस्थानत्रये गौडी सता सताम् । ओहाटी कंपितैर्मदैर्घदुद्रुततरैः {{rule}}<noinclude></noinclude> m3zntbiqypo4o3u862d0xoxbrvx6cxx पृष्ठम्:अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf/२९७ 104 67932 418753 154641 2026-10-14T09:51:44Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 418753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( २८४ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ पंचमः}}</noinclude> {{gap}}'''राजा'''-तूष्णीं भ<ref>तुमं ( त्वं ) इति क० पु० पाठः</ref> ।व । यावदाकर्णयामि । {{c|( '''आकाशे गीयते''' )}} {{Block center|<poem>'''अर्हिणवमङलोलुवो भवं तह परिचुम्विअ चूअभञ्जरिं । ''' '''कमलवसइमेत्तणिव्वुदो महुअर विझारिओ सि णं कहें ॥ १ ॥ </poem>}} ::[ अभिनवमधुलोलुपो भवांस्तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम् । कमलवसतिमात्रनिर्दूते मधुकर विस्मृतोऽस्यैनां कथम् ॥ ] {{rule}} चतुर्धा निरूपितः । स्थाप्यारोहावरोही च संचारी ’ इति । [ अहिणचेति ] अभिनयेत्यपरचकम् । अभिनचमथुलोलुप भवांस्तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम् । कमलवसतिमात्रनिर्वृतो मधुकर विस्मृतऽस्येनां [ कथम्] नूतनपुष्परससघृष्णः । नूतनत्वं प्रत्यग्रत्नेन समयविशेषजातत्वेन च । अत एव तथा तेन प्रकारेण । यथा स्याभिलाषपरिपूर्तिर्भवतीत्यर्थः । चूतमञ्जरीमाघमञ्जरीम् । मञ्जरी चल्लरी स्त्रियाम् ' इत्यमरः । परितः समन्ततश्रुस्त्रित्वा । कमलं सर्वदानुभूतं न त्वपूर्वे चूतमञ्जर्यादि । वसतिमत्रं न तु भध्वास्वादस्तेनापि निर्वृतः तत्रापि सुखित एनां चूतमञ्जरीं कथं विस्मृतोऽसि । अत एव मधुकरेति साभिप्रायम् । हेत्वनुप्रासौ । अत्र सारूप्यनिमित्तया प्रशंसया राज्ञो दुष्यन्तस्य {{rule}} स्वैरः ॥ हकारौकारयोगेन दृन्न्यस्ते चुबुके भवेत् । वेगवद्भिः स्वरैर्वर्णचतुष्केऽप्यतिरक्तितः । बैगस्वर रागगतिर्वेसरा चोच्यते बुधैः। चतुगीतिगतं लक्ष्म श्रिता साधारणी मता ॥ शुद्धदितियोगेन रागाः शुद्धादयो मतः । पंचधा ग्रामरागाः स्युः पंचगीतिसमाश्रयात् ॥ " इत्युक्तत्वात् । स्चवरयोग इति । यद्यपि स्वरशब्दो नानार्थकः तथापि षड्जादिघ्षेब रूढः । तदुक्तमाजनेयेन " रसशब्दो मयूरादिसमुत्पन्नेषु वस्तुषु । षड्जादिध्वेव रूढौऽचभिति नैघाशक्षु वर्तते " इति । गीत्यभ्यासे प्रथमतो वर्णपरिचयः कार्येः । आकाशे गीयत इति । नाट्ये रंगमध्ये नेपथ्यव्यतिरिकस्थानमाझाशमित्युच्यते । अहिणयेत्यादि । अन्न मधुकरवृत्तांतेन प्रकरणादिसहकृतेन दुष्यन्तवृत्तांतो ध्वन्यते । अर्थस्तु मधुकरवृत्तांतकथनद्वारा कृच्छापूर्वपरिगृहीतताळूपशकुन्तलविस्मरणाद्राज्ञ उपालंभः क्रियते । मधुकरोपमानेन मधुकरस्य यथा नानापुष्परसग्रहणशीलवं तथा ज्ञान {{rule}}<noinclude>़</noinclude> tmbdi2wuen1q8nmjxf2r8f6pnp0nve0 418754 418753 2026-10-14T09:52:23Z Swaminathan sitapathi 4227 418754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( २८४ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ पंचमः}}</noinclude> {{gap}}'''राजा'''-तूष्णीं भ<ref>तुमं ( त्वं ) इति क० पु० पाठः</ref> ।व । यावदाकर्णयामि । {{c|( '''आकाशे गीयते''' )}} {{Block center|<poem>'''अर्हिणवमङलोलुवो भवं तह परिचुम्विअ चूअभञ्जरिं । ''' '''कमलवसइमेत्तणिव्वुदो महुअर विझारिओ सि णं कहें ॥ १ ॥ </poem>}} ::[ अभिनवमधुलोलुपो भवांस्तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम् । कमलवसतिमात्रनिर्दूते मधुकर विस्मृतोऽस्यैनां कथम् ॥ ] {{rule}} चतुर्धा निरूपितः । स्थाप्यारोहावरोही च संचारी ’ इति । [ अहिणचेति ] अभिनयेत्यपरचकम् । अभिनचमथुलोलुप भवांस्तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम् । कमलवसतिमात्रनिर्वृतो मधुकर विस्मृतऽस्येनां [ कथम्] नूतनपुष्परससघृष्णः । नूतनत्वं प्रत्यग्रत्नेन समयविशेषजातत्वेन च । अत एव तथा तेन प्रकारेण । यथा स्याभिलाषपरिपूर्तिर्भवतीत्यर्थः । चूतमञ्जरीमाघमञ्जरीम् । मञ्जरी चल्लरी स्त्रियाम् ' इत्यमरः । परितः समन्ततश्रुस्त्रित्वा । कमलं सर्वदानुभूतं न त्वपूर्वे चूतमञ्जर्यादि । वसतिमत्रं न तु भध्वास्वादस्तेनापि निर्वृतः तत्रापि सुखित एनां चूतमञ्जरीं कथं विस्मृतोऽसि । अत एव मधुकरेति साभिप्रायम् । हेत्वनुप्रासौ । अत्र सारूप्यनिमित्तया प्रशंसया राज्ञो दुष्यन्तस्य {{rule}} स्वैरः ॥ हकारौकारयोगेन दृन्न्यस्ते चुबुके भवेत् । वेगवद्भिः स्वरैर्वर्णचतुष्केऽप्यतिरक्तितः । बैगस्वर रागगतिर्वेसरा चोच्यते बुधैः। चतुगीतिगतं लक्ष्म श्रिता साधारणी मता ॥ शुद्धदितियोगेन रागाः शुद्धादयो मतः । पंचधा ग्रामरागाः स्युः पंचगीतिसमाश्रयात् ॥ " इत्युक्तत्वात् । स्चवरयोग इति । यद्यपि स्वरशब्दो नानार्थकः तथापि षड्जादिघ्षेब रूढः । तदुक्तमाजनेयेन " रसशब्दो मयूरादिसमुत्पन्नेषु वस्तुषु । षड्जादिध्वेव रूढौऽचभिति नैघाशक्षु वर्तते " इति । गीत्यभ्यासे प्रथमतो वर्णपरिचयः कार्येः । आकाशे गीयत इति । नाट्ये रंगमध्ये नेपथ्यव्यतिरिकस्थानमाझाशमित्युच्यते । अहिणयेत्यादि । अन्न मधुकरवृत्तांतेन प्रकरणादिसहकृतेन दुष्यन्तवृत्तांतो ध्वन्यते । अर्थस्तु मधुकरवृत्तांतकथनद्वारा कृच्छापूर्वपरिगृहीतताळूपशकुन्तलविस्मरणाद्राज्ञ उपालंभः क्रियते । मधुकरोपमानेन मधुकरस्य यथा नानापुष्परसग्रहणशीलवं तथा ज्ञान {{rule}}<noinclude></noinclude> 5z07oiawe0uj766zcvzyf93z6t3c3mt एकलिङ्गमाहात्म्यम् 0 165985 418751 418744 2026-10-13T16:23:57Z अनुनाद सिंह 1115 418751 wikitext text/x-wiki ; This text needs to be proofread and corrected. ==एकलिङ्गमाहात्म्यम् == <poem> सम्पादिका '''( डॉ० कु० ) प्रेमलता शर्मा मोतीलाल बनारसीदास :: दिल्ली :: पटना :: वाराणसी एकलिङ्गमाहात्म्यम्‌ ( एकलिङ्ग मन्दिर का स्थलपुराण एवं मेवाड़ के राज-वंश का इतिहास ) सम्पादिका '''(डॉ० कु०) प्रेमलता शर्मा ''' अध्यक्षा, संगीतशास्त्र विभाग संगीत एवं ललित कला संकाय, काशी हिन्दू विश्वविद्यालय, वाराणसी मोतीलाल बनारसीदास दिल्ली : : वाराणसी : : पटना मोतीलाल बनारसीदास प्रधान कार्यालय : बंगलो रोड, जवाहरनगर, दिल्ली-५ शाखाएँ : १. चौक, वाराणसी (उ० प्र०) २. अशोक राजपथ, पटना-४ कॉपीराइट ( डॉ० ) प्रेमलता शर्मा प्रथम संस्करण : अगस्त १९७६ मूल्य : र० २०.०० सुन्दरलाल जैन, मोतीलाल बनारसीदास, चौक, वाराणसी द्वारा प्रकाशित तथा राजकुमार जैन, वर्द्धमान मुद्रणालय, जवाहरनगर कालोनी, वाराणसी द्वारा मुद्रित । '''अवतरणिका''' एकलिङ्ग-माहात्म्य के सम्पादन और प्रकाशन की परिकल्पना आज से प्रायः ११ वर्ष पूर्व चित्त में उठी थी । इस ग्रन्थ से परिचय तो उससे भी पूर्व सन्‌ १९६२ में महाराणा कुम्भाकृत 'संगीतराज' के सम्पादन के प्रसङ्ग में हो चुका था । उदयपुर (मेवाड़) के भूतपूर्व महाराणा श्रीमान्‌ भगवत्सिहजी को इच्छा और प्रेरणा से १९६५-६६ में एतद्विषयक संकल्प उद्भूत हुआ, किन्तु उसकी सफलता में नाना विघ्न-बाधाओं ने विघ्न ला दिया । प्रकाशन में विलम्ब एवं तत्सन्बन्धी अन्य सभी त्रुटियोंका उत्तर- दायित्व मेरा अपना है, और सफलता यदि कुछ हो तो उसका श्रेय उन महानुभावों को है जिनके प्रति यहाँ कृतज्ञता-निवेदन औपचारिकता मात्र नहीं, अपितु सत्य का स्वीकार और ज्ञापन है । कोई भी यज्ञक्रार्य एकाकी सम्पन्न नहीं किया जा सकता । प्रस्तुत यज्ञ के सहयोगियों के प्रति कृत- ज्ञता ओर कुछ नहीं, मिथ्या अहन्ता को विलीन करने का साधन-मात्र है । १. सर्वप्रथम धन्यवाद-भाजन हैं उदयपुर ( मेवाड़ ) के भूतपूर्व महाराणा श्रीमान्‌ भगवत्सिह जो । आपको प्ररणा तो मूल में थी ही, साथ ही एकलिङ्गजी ट्रस्ट द्वारा आप ने आर्थिक सहयोग भी दिलाया, जिससे हस्तलेखों को प्रतिलिपि आदि कराने का व्यय, प्रकाशन में कागज का व्यय और अन्यान्य प्रकीर्ण व्यय का निर्वाह सम्भव हुआ। २. उदयपुर के राजमहल के, पुस्तकालय के अधिकारी, `राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, उदयपुर के संचालक श्री ब्रजमोहन जावलिया एवं बीकानेर के श्री अगरचन्द नाहठा-हस्तलेख उपलब्ध कराने हेतु । ३. हस्तलेखों की प्रतिलिपि एवं पाठसंशोधन की सामग्री जुटाने में सहायतार्थ - डॉ० श्री जगन्नाथ पाठक, वर्तमान शोधाधिकारी, म० म० डॉ० गंगानाथ झा शोध संस्थान, प्रयाग । ४. डॉ० ऊमिला शर्मा, “सीनियर रिसचे फेलो”, संस्कृत-पालि- विभाग, का० हि० वि०--पाठोद्धार एवं प्रूफ़संशोधन में अमूल्य सहायतार्थ। ५. मोत्तीलाल-बनारसीदास नाम से सुप्रतिष्ठित प्रकाशन संस्था के प्रमुख लाला सुन्दरलाल जी जैन एवं उक्त संस्था को वाराणसी शाखा के व्यवस्थापक श्री कुमार जैन--प्रकाशन-व्यवस्थार्थ । ६. वर्द्धमान मुद्रणालय--मुद्रण-सम्बन्धी सहयोगार्थ । भूमिका-सम्बन्धी मार्गदर्शन के लिये जिन्हें धन्यवाद तो नहीं, प्रणामाञ्जलि-मात्र निवेदित कर सकती हूँ वे हैं -निरंजन-पीठाधीश महामण्डलेश्वर स्वामी महेशानन्द गिरि । आपकी “ज्ञानाञ्जन-शलाका” से मेरे चक्षुरुन्मीलन में जो भी त्रुटि रह गई हो, उसमें मेरी अपनी अयोग्यता ही कारण है। आप की व्यापक और तलस्पर्शी दृष्टि का यत्‌- किञ्चित्‌ संस्पर्श पाने का प्रसङ्ग इस प्रकाशन ने ला दिया, इसी से मैं कृतार्थता का अनुभव करती हूँ । सुधी पाठकगण समस्त त्रुटियों, विच्युतियों को क्षमा करके सार ग्रहण करें, यही प्रार्थना है। प्रेमलता शर्मा काशी हिन्दू विश्वविद्यालय वाराणसो-५ सोमवार, श्रावणी पूर्णिमा, विक्रम संवत् २०३३ ( ९ अगस्त १९७६ ) अनुक्रमणिका विषय श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्य (पौराणिक) का कथासार श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्य (काव्यमय) का विषयानुक्रम सहायक ग्रन्थ-सूची भूमिका १. एकलिङ्गमाहात्म्य के दो रूप : पौराणिक ओर काव्यमय (क) काल (ख) विषय (ग) भाषा, शैली (घ) सम्पादन २. पुराण-परम्परा और इतिहास की पाश्चात्य धारणा ३. एकलिङ्गमाहात्म्य में प्राप्त ऐतिहासिक तथ्य ४. एकलिङ्गमाहात्म्य में अन्य विविध सामग्री ५. एकलिङ्गमाहात्म्य की पूजा-पद्धति ६. एकलिङ्गमाहात्म्य की साम्प्रदायिक स्थिति ७. स्थलपुराण-परम्परा में एकलिङ्गमाहात्म्य का स्थान ८. उपसंहार मूलग्रन्थः (पौराणिकः) प्रथमोऽध्यायः द्वितीयोऽध्यायः तृतीयोऽध्यायः चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमोऽध्यायः षष्ठोऽध्यायः सप्तमोऽध्यायः अष्टमोऽध्यायः (कामधेनुवरदानम्) नवमोऽध्यायः (इन्द्रवरदानम्‌) दशमोऽध्यायः (तीर्थयात्राफलम्‌) एकादशोऽध्यायः (राष्ट्रश्येनाप्रादुर्भावः) २२-२४ द्वादशोऽध्यायः (कलिस्वरूपवर्णनम्) २४-४२ त्र्योदशोऽध्यायः (लोमशाश्रमवर्णनम्) ४४-४८ चतुर्दशोध्यायः (सोमनाथमाहात्म्ये माहेन्द्रीवर्णनम्‌) ४९-५५ पञ्चदशोष्ध्यायः (क्षीरेश्‍वरमाहात्म्यम्) ५५-६२ षोडशोऽध्यायः (गौतममाहात्म्यम्) ६२-७० सप्तदशोऽध्यायः (गौतमेशवरमाहात्म्यम्‌) ७०-७५ अष्टादशोऽध्यायः ७५-८३ एकोनविंशोऽध्यायः (बाष्पमन्त्रसाधनम्) ८३-९० विंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) ९०-९७ एकविंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) ९७-१०४ द्वाविंशोऽध्यायः (प्रातःकृत्यादिकथनम्) १०४-१११ त्रयाविंशोऽध्यायः (मन्त्राराधनकथनम्) १११-११७ चतुविंशोऽध्यायः (पञ्चवक्त्रपूजाकथनम्) ११७-१२४ पञ्चविंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) १२४-१३६ सप्तविंशोऽध्यायः (श्रीनारायणप्रादुर्भावः) १३६-१४१ अष्टाविंशोऽध्यायः (तीर्थक्रमवर्णनम्‌) १४१-१४५ एकोनत्रिंशोऽध्यायः (राष्ट्रश्येनपूजाविधिः) १४५-१४८ त्रिंशोऽध्यायः (गणेशमन्त्रकथनम्) १४९-१५३ एकत्रिंशोऽध्यायः (बाष्पान्वयः) १५३-१५९ द्वात्रिंशोऽध्यायः (यात्राविधिमहोत्सववर्णनम्) १५९-१६७ परिशिष्टानि १. श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्यस्य भिन्नपाठोद्धरणम्‌ १७१-२०७ २. सूचयः (१) पात्रनामसूची २०८-२११ (२) देश-नदी-गिरि-तीर्थादिनामसूची २११-२१३ (३) पत्रपुष्पफलगन्धौषधिवनस्पतिनामसूची २१३-२१५ (४) पक्वान्नामसूची २१५ (५) आयुधनामसूची २१५-२१६ ३. भौगोलिक नामों का विवेचनात्मक विवरण _ २१७-२३५ ४. कारवणमाहात्म्यस्‌ २३६-२४८ ५. पूजाविधि एवं आवरण-देवत्ता २४९-२५८ शुद्धिपत्र २५९-२६२ श्रीमदेकलिड्गमाहात्म्य ( पौराणिक ) का कथासार प्रथस अध्याय मङ्गलाचरण के रूप में सूर्यं और वाणी का स्मरण । नारद की वायु से 'पृथ्वी' और 'मेदिनी' नामों के सम्बन्ध में जिज्ञासा । वायु--शौनक ने द्वादशवार्षिक यज्ञ में ऋषियों को आमन्त्रित किया और ऋषियों की सभा में शौनक सूत से बोले कि पृथ्वी का नाम 'मेदिनी' क्यों है । द्वितीय अध्याय शौनक ने सूत के समक्ष ऊपर ' लिखा नारद वाला प्रश्‍न ही दोहराया । सूत - प्रलयकाल में निद्रामग्न भगवान्‌ विष्णु के कर्णमल से मधु- कैटभ का जन्म । दोनों ब्रह्मा को मारने को उद्यत, ब्रह्मा द्वारा योगनिद्रा को स्तुति और विष्णु का जागरण । सहस्रों वर्षों तक भगवान्‌ से उन दोनों का वाहुयुद्ध । प्रसन्न होकर दैत्यों ने भगवान्‌ से वर माँगने को कहा। भगवान्‌ का वचन कि तुम दोनों मेरे वध्य बनो । देत्यों ने कहा कि हमें वहाँ मारो जहाँ पृथ्वी जल से परिलुप्त न हो । तब भगवान्‌ ने अपने जघन पर रख कर उनके शिर काट डाले । पूरी वसुन्धरा उन के मेद से भर गई, इसीलिये मेदिनी कहलाई । पृथु ने मधुकैटभ के मेद ओर अस्थि से भरी अवनी को सम बना दिया । अपने स्वरूप को प्राप्त होकर मही धेनु का रूप धारण करके पृथु को वर देने को तत्पर हुई। पृथु ने शस्य (अनाज) माँगा और यह वर भी माँगा कि धरणी उस की पुत्री होकर उस के नाम से ख्यात हो। यही पृथ्वी नाम की सार्थकता है । तृतीय अध्याय शौनक द्वारा नाना देशों के नाम गिनाने के बाद 'मेदपाट' की सार्थकता के सम्बन्ध में प्रश्न सूत - जम्बूद्वीप के मध्य में दारुवन । वहाँ अनेक मुनियों का वास । उन के प्रभाव से वन की पूर्ण शोभा । वहाँ शङ्कर-पार्वती का आगमन [ ८ ] और भावी-वश पार्वती का शङ्कर से अनुरोध कि वे ऐसा कुछ करें कि तपोवनवासी मुनियों की पत्नियों का चित्तभ्रंश हो । शङ्कर ने ब्रह्मतेज का भय दिखाकर शाप की आशङ्का बताई । पार्वती का हठ । भगवान्‌ द्वारा काम सदृश रूप लेकर उस वन में विचरण । कुशा- हरण के लिये गई हुईं वृद्धायें और तरुणियाँ उन्हें देखकर मोहित हो गईं, भगवान्‌ अदृश्य हो गये । वे मूर्च्छित हो गईं, फिर उठकर दसों दिशाओं में खोजने लगीं । मुनियों ने ध्यानस्थ होकर कारण जान लिया और एकमत से शिव को शाप दिया कि उनका लिङ्ग पृथ्वीतल पर पतित हो । चतुर्थ अध्याय वायु - तारक नाम के दुष्ट दैत्य के अत्याचार से देवताओं के अधि- कार लुप्त हो गये । देत्यनाश के लिये उनसे पुत्रोत्पत्ति के लिये प्रार्थना । शिव का रेतःस्खलन और भरिन द्वारा पारावत के रूप में रेतस्‌ का ग्रहण और गङ्गा में उत्क्षेप । देवी ने विरेतस्‌ शिव को देखकर और स्वयं ड गर्भेदीना मानकर देवताओं को शाप दिया कि वे सब अपत्य- रहित हों ओर पृथ्वी पर जाकर पत्थर बनें | सब ओर हाहाकार मच गया । तब वासुदेव ने देवी को सांत्वना देते हुए कहा कि जाहूवी तीर पर देवी का पुत्र होने वाला है जो सेनानी, शात्र॒हन्ता, गाङगेय, षण्मुख होगा । पञ्चम अध्याय चण्डिका शोक छोड़कर पुत्र-प्राप्ति के बाद नारायण से बोली कि उनका शाप अनृत नहीं होना चाहिए । पृथ्वो मेद से भरी हुईं है। ` मान्धाता को सुन्दर नगरी में, कण्टकाख्य देश में शङ्कर का लिङ्ग गिरे । ` पृथ्वी को भेदकर वह पाताल में पहुंच जायेगा । फिर मेदपाट में धेनु दारा स्मृत हाकर प्रादुम्‌त होगा। सभी देवता इस लिङग के समीपः पाषाण बन कर रहेंगे । और मेरी गर्भापहारिणी गङगा क कुटिला होकर वहाँ रहेगी । सब तोथं वहाँ रा के आसपास निवास करेंगे । नारायण कलि में शालग्राम होकर रहेंगे । जिस देवता का जेसा रूप, आयुध और वाहन है वेसी ही उसकी दाषंदी मति बनेगी और पूजित होगी। में भी स्नेहाचित लिङ्ग के निकट ही अन्य मूर्ति से कुटिला तीर पर रहेंगी । मूत धारण करके विन्ध्यवासा नाम CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri | न | न [SS षष्ठ अध्याय शोनक ने कहा कि इस विचित्र व्याख्यान को वे विस्तार से सुनना चाहते हैं । सूत-लिङ्ग के गिरने पर वसुधा विचलित हो गई | (यहाँ लिङग- पतन को भीषणता का काव्यमय वर्णन है।) लिङ्ग एक क्षण में पाताल में पहुंच गया । लिङ्ग पतन के कारण ब्रोड़-पोड़ा-समन्वित शङ्कर गर्भ- वास के लिये तत्काळ गोलोक गये और वहाँ कामधेनु के गर्भ से नीळ- वृषभ के रूप में उत्पन्न हुए। वायु--उधर शोकाकुला पार्वती नन्दी से बोली कि में प्रथम बाष्प (अश्नु) गिरा रही हूँ, भतः मेरे पूवंदत्त शाप से तुम बाष्प राजा बनोगे । कलि में तुम 'द्विजाग्र्य' कुल में उत्पन्न होओगे ओर तुम्हारे वंश का कभी विच्छेद नहीं होगा। नागह्वद तीर्थं में जगन्नाथ की आराधना करके इन्द्र सहृ राज्य प्राप्त करके अन्त में स्वग जाओगे। तुम्हारे वंशज क्रमशः वर्णाश्नम-निन्दकों के संसगं से धर्मरहित होकर शूद्र जेसे हो जायेंगे । जया और विजया से पावती बोलीं कि जया मेदपाट में वणंनाशा नाम को नदी बने और विजया गम्भीरा नाम की नदी। गङ्गा ने आपत्ति की तो उसे भी पावतो ने कुटिला नदी बन जाने का शाप दिया । सूत--इस प्रकार अपने गणों को शाप देकर देवी नागहुद तीथे में विन्ध्याद्रि के शिखर पर विचरण करने लगी | सप्तम अध्याय शोनक--कामधेनु के गभं से शिव के वृष रूप से उत्पन्न होने पर भोर पावंती के विन्ध्यवासा बन जाने पर फिर बया हुआ ? सूत-सब देवताओं ने नीलवृष-सहिता सुरभि की स्तुति की । तब धेनु ने देवताओं को यथाकाम वर माँगने को कहा । देवताओं ने कहा कि शङ्कर का लिङ ग अमरकण्टक तीथं में गिरकर तत्काल पाताल में चला गया है, उसका उद्धार हो और वह पार्वती के वचनानुसार दाषंद रूप को प्राप्त हो यही इष्ट है। कामधेनु ने कहा कि वह मेदपाट देश में जाकर नागह्वद स्थान में यह कार्यं सम्पन्न करेगी । देवता भी अपनी दाषंदी मूत्ति में बहाँ पहुँच जायें । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १० ] अष्टम अध्याय नारद द्वारा वायु से देवताओं की दाषंदी मूत्ति के सम्बन्ध में प्रश्‍न | वायु द्वारा अनेक देवताओं पर्वेतों, नदियों का चार्माल्लख, जो यातो दाषंदी मृत्ति में स्थिति हो गये थे अथवा वृक्षों, पवता, नदियों आदि में मिल गये थे । सब देवताओं ने पार्वती से प्रार्थना की कि उन्हीं के वचना- नुसार वे सब दाषंदी मूत्ति धारण कर चुके हे, अब वे भी उसी प्रदेश में दार्षदी मू्ति में रहें देवी ने एकलिंग के निकट रहने की स्वीकृति दी । सूत-वहाँ जाकर कामधेनु ने शङ्कर का स्मरण करके पयः प्रवण किया । मातु-स्नेह-वश रिंग पाताळ से ऊपर भा गया और एकलिंग नाम से ख्यात हुआ। ( यहाँ शिव के स्वरूप का और उनके आविर्भाव से हर्षपुरिति वातावरण का सुन्दर वर्णन है। तत्पश्चात्‌ देवताओं द्वारा विस्तृत स्तुति ) | तब एकलिंग ने देवताओं से कहा कि वे सब दाषंदी मृत्ति से उनके निकट रहें और मानवों को भुक्ति-मुक्ति दें | फिर कामधेनु से शिव ने कहा कि तुम स्मरण करके पाताळ से मुझे यहाँ लाई हो अतः मेरे वचन से तुम पुरी पृथ्वी पर, विशेषतः जम्बूट्टीप में विचरण करो । मातुस्नेह से शिव ने धेनु को स्तुति की । ( यहाँ गो-सेवा की महिमा का विशद वर्णन है। ) सूत--वहाँ से धेनु अमरकण्टक गई, फिर गोड्कार तीर्थं पहुंची । वहाँ से उज्जयिनी में महाकाळ के निकट गई। (यहाँ ब्रह्मगिरि, त्र्यम्बक, सोमनाथ इत्यादि अनेक तीर्थो का उल्लेख है । ) अन्त में सात बार पूरी पृथ्वी पर विचरण करके वह आकाश में चली गई | नवम अध्याय शिव ने देवताओं से कहा कि वे लोग विशेष रूप से मेदपाट में रहें ओर वेसे यथारुचि जम्बूद्वीप में कहीं भी रहें । वायु-एकलिङ्ग होते हुए भी शिव लोककृपावश बहुलिङ्ग बने । सत्यथुग में इन्द्र हारा, त्रेतायुग में नन्दिनी धेनु द्वारा, द्वापर में तक्षक द्वारा ओर कलियुग में बाष्प-हारीत द्वारा वे आराधित हुए । सूत--वृत्रासुर के अत्याचार से त्रस्त होकर देवताओं ने जाकर नारायण की स्तुति की | ( यहाँ दशावतार का सुन्दर वर्णन है, साथ ही अवतारों को असंख्य भी कहा है) स्तुति सुनकर विष्णु ने कहा कि वत्रासुर जैसे कहे वैसे - उससे सन्धि की जाय, फिर मनेः पक्ता किया जाय । [११] देवताओं ने वैसा ही किया | वृत्रासुर के साथ सख्य साध कर इन्द्र ने अवसर पाकर समुद्रफेन द्वारा उसका वध कर दिया। ब्रह्महत्या के पाप से मुक्त होने के लिये इन्द्र ने बृहस्पति से जिज्ञासा की । बृहस्पति ने एक- लिङ्ग की आराधना करने को कहा । इन्द्र ने नागह्ृद तीर्थ में आकर पहले विन्ध्यवासा की स्तुति को । विन्ध्यवासा ने प्रसन्न होकर वर माँगने की अनुज्ञा दी । इन्द्र द्वारा ब्रह्माहत्या-निवारण की प्रार्थना । देवी द्वारा एकलिङ्ग की आराधना का आदेश । इन्द्र ने वहीं रहकर उग्र तप किया और वच्न से वहाँ सरोवर खोदा। एकलिज् ने प्रसन्न होकर इन्द्रसरस्‌ को सवंतीर्थ-फलप्रद कहा । इन्द्र पाप-मुक्त हाकर स्वग गये । दशम अध्याय वायु-त्रेता में नन्दिनी ( वशिष्ठ की घेनु ) ने विश्वामित्र के भय से एकलिङ्ग की आराधना की । विश्वामित्र उसे सर्वकामदुघा जान कर पहले एक सहस्र गायों के बदले ले जाना चाहते थे, किन्तु वशिष्ठ सहमत नहीं हुए । तब विश्वामित्र अपहरण को उद्यत हुए। नन्दिनी रक्षाथे एकलिङ्ग और देवी की शरण में पहुंची । वहाँ से अभय पाकर लौटी और विइवामित्र की सेना को सोंगों से छिन्न-भिन्न करती हुई पुनः वशिष्ठ के आश्रम में आ गई । द्वापर में तक्षक ने पाण्डव राजा जनमेजय के सपंसत्र से भयभीत होकर एकलिङ्ग की शरण ली । कुटिला में बड़ा-सा कुण्ड खोद कर वह उसम 'त्राहि-त्राहि' करता हुआ और शिव की त्रिकाल आराधना करता हुआ रहने लगा, शिव ने उसे अपने सान्निध्य का वर दिया । तभीसे वह कुण्ड नागह्द कहलाने लगा । | पहले भवानी ने चण्ड और नन्दी को मेदपाट में मनुष्य रूप में जन्म लेने का शाप दिया था । कलियुग में वे दोनों ही हारीत ओर बाष्प के नाम से इधर-उधर विचरण कर रहे थे, भावो वश वे एकलिङ्ग के निकट पहुँच गये । वे दोनों क्रमशः सिद्ध-साधक अथवा गुरु-शिष्य के रूप में थे। हारीत मुनि ने घोर तप किया और बाष्प उनकी और शिव की सुश्ूषा करते रहे । इस प्रकार विन्ध्यवासा ओर महेश्वर की आराधना से विन्ध्य- वासा प्रसन्त हुई । उसने हारीत से कहा कि शंकर को गद्य से स्तुति करो, मेरे प्रसाद से तुम्हारी वाणी गद्य-पद्या होगी । ( यहाँ हारीत द्वारा कृत स्तुति में पहले ६ पद्य, फिर लम्बा ललित गद्य है )। - = स्तवसे तुष्ट होकर शिव ने हारीत से कहा, वर माँगो'। हारीत ने तो CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२ | सशरीर शंकर के धाम में जाने का वर माँगा और बाष्प ने मेदपाट में अच्युत राज्य और चित्रकूट में स्थिति माँगी। एकलिंग ने दोनों को अभीष्ट वर दिये और बाष्प से कहा कि राष्ट्रसेना नाम को देवी उसको रक्षा करेगी । अन्त में सूत ने इस आख्यान के श्रवण की महिमा कही है । एकादश अध्याय एकलिंग के समीपस्थ तीर्थो के वर्णन के लिये नारद ने वायु से प्रार्थना को । वायु द्वारा विस्तृत वर्णन ( इसमें अधिकांश पुनरुक्त हे । ) राष्ट्- सेना को विन्ध्यवासा के शरौर से उत्पन्न बताया है। उसका कायं मेदपाट का सब प्रकार से रक्षण है । द्वादश अध्याय शोनक द्वारा सूत से एकलिङ्ग के समीपस्थ देवताओं तथा स्वयम्भू लिङ्गो के विषय में पुनः प्रश्न । सूत द्वारा उत्तर में अधिकांश पुनरुक्ति । नारद का वायु से कलि में लोकाचार के सम्बन्ध में प्रश्‍न । उत्तर में वायु द्वारा कलि के शूद्र रूप का विस्तृत वर्णन । कलि के दोषों को सुन- कर नारद पूछते हैं कि फिर पृथ्वी को शेषनाग धारण कैसे करते हैं अर्थात्‌ पृथ्वी की रक्षा केसे होती है ? उत्तर में वायु कहते हैं कि गो, विप्र, वेद, सती, सत्यवादी, अलुब्ध और दानशोल--ये सात पृथ्वी को धारण करते हैं। कलि में संकीत्तन की विशेष महिमा भी कही है । भारा- क्रान्ता पृथ्वी गोरूप धारण करके ब्रह्मा के पास त्राणार्थ गई तो ब्रह्मा ने कहा कि जो वेदविदू है अथवा वेदमागंगामी है उसी का तुम वहन करो | त्रयोदशा अध्याय नारद वायु से प्रश्‍न करते हें कि कलि में दुरात्मा लोगों पर एकलिङ्ग “dd । उत्तर 242 ने कुछ सम्प्रदायों के नाम गिनाये हैं । क्रम या योजना नही की हीं है। शिवपुजन को भी थोड़ी सी सुत हठात्‌ ऋषिश्यृंग को कथा आरम्भ करते हैं। दशरथ द्वारा पुत्कामना से क्रषिश्वुंग की खोज, वे मृग रूप से नि कर रहे थे। उन्हें लुब्ध करके अपने प्रासाद में लाकर दशरथ द्वारा यज्ञ का आयोजन, पुत्रप्राप्त । कृषिश्यु ग का एकलिज्ञ के समीप आगमन । इसी प्रकार पराशर, व्यास, शुक का नामोल्लेख और पराशर द्वारा एकलिङ्ग के CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri । २३ ] निकट वास का उल्लेख । तद्वत्‌ लोमश द्वारा एकलिगाश्रय और पुन:- पुनः एकलिंग के निकट स्नान, पितृतपंण इत्यादि का माहात्म्य | चतु दंश अध्याय नारद द्वारा वेद्यनाथ, सोमनाथ, विश्वनाथ आदि ज्योतिछिङ्गों के विषय में प्रश्‍न । उत्तर में वायु द्वारा पहले सोमनाथ की कथा; दक्ष ने अपनी २७ पुत्रियाँ चन्द्रमा को दी थीं, किन्तु चन्द्रमा उनमें से केवल रोहिणी पर विशेष प्रीति रखता था, भतः दक्ष ने चन्द्रमा को शाप दिया कि वह क्षयरोगी हो जाय | रोगमुक्ति के लिये चन्द्रमा ने सोमनाथ की स्तुति को। सोमनाथ द्वारा स्वामी नदी में स्तान का आदेश, चन्द्रमा की रोगमुक्ति ओर नक्षत्रमण्डल में गति । इसी प्रकार वेद्यनाथ, विश्वनाथ का संक्षिप्त वर्णन । ग्राम-ग्राम में शिवलिगों को स्थिति की बात । नारद द्वारा स्वामी नदी के विषय में प्रश्न ओर वायु द्वारा उत्तर में महिष देत्य को कथा । उसने देवताओं को जीत कर पृथ्वी पर मानवों को पीड़ित किया । सोमनाथ ने स्कन्द को उसके वध की भाज्ञा दी । स्कन्द द्वारा उस पर विय त्प्रभा शक्ति का प्रयोग । शक्तिविद्ध महिष का पात्ताल मे प्रवेश । स्कन्द द्वारा उसका अनुसरण भोर शक्तिलेखा का कर्षण । उससे स्वामी नाम की सरस्वती ( अन्तजंला नदी ) का उद्भव। साथ ही माहेन्द्री नदी का वर्णन । पञ्चदश अध्याय शौनक का सूत से प्रन कि एकलिड ग से चलकर कामधेनु किस मागं से अमरकण्टक गई । उत्तर में सूत द्वारा अनेक स्थलों का वर्णन -- यथा कुण्डेइवर, गुहेश्वर, सोमनाथ, वैद्यनाथ, नीलकण्ठ, कार्पिलेश, विश्वनाथ, पातालेश्वर, अचलेश, रामेश्‍वर, इत्यादि । नदियों में गोमती, चन्द्रभागा इत्यादि । षोडश अध्याय पिछले अध्याय का क्रम ही आगे बढ़ाया है । वायु कहते हैं कि वृत्र के वध के बाद इन्द्र सहित देवताओं ने बृहस्पति से पापमुक्ति का मार्ग पूछा और उसने मेदपाट के निकट कुरुमा नदो के पास जाकर गिरि के श्युग को दण्ड द्वारा भेदने के लिए कहा। धमंराज द्वारा ऐसा करते पर पुण्यतोया सरस्वती प्रकट हुईं, जिन्हें ऋणहा और पापहा कहा गया। उसमें स्नान करके सब देव पापमुक्त और ऋणमुक्त होकर भपने-अपने CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४ ] भवन को लौटे | वहाँ कामधेनु के पहुँचने पर ऋणमोचन नाम के शिव का प्रादूर्भाव हुआ । कट नारद द्वारा गोद्वार सम्बन्धी प्रश्न | वायु का उत, | र ब्रह्मगिरि, वहाँ गौतम आश्रम का वणन, और इस प्रसंग में वनस्पातय। की लम्बी नामावली । अहल्या के शापग्रस्त एवं शापमुक्त हान को कथा । शक्र का आत्मगहंण । पुष्करतीथ मे उसका आत्मशोधन, पुनः स्वगं मे ।स्थति । गौतम द्वारा सुपुष्टदेह मुनियो को तप की सलाह, मत्सरवश मुनियो ने मायामयी घनु गौतम के शालिक्षेत्र में छोड़ दो, क्षेत्र को रक्षाथं गोतम द्वारा कुशा-प्रहार करते हो धेनु तत्काळ निष्प्राण हो गई | गौतम द्वारा पापमुक्ति के लिये घोर तप । शंकर प्रकट हुए, गौतम को पापमुक्त घोषित किया । गौतम द्वारा त्र्यम्बक पर्वत पर शिव को स्थिति भोर निकट ही गङ गा के आनयन का अनुरोध | शिव को गौत्तमेश्वर के रूप में वहाँ स्थिति एवं गङ.गा का आविर्भाव । सप्तदश अध्याय वायु पूर्वाध्याय की भाँति कुशावतं, जनकाचल, गोद्वार आदि में शिवलिङ ग स्थापना का वर्णन करते हैं। इसी प्रसंग में गौतमेश के माहात्म्य का वर्णन । कर्मभूमि का वर्णन । कर्मफल का भागी मनुष्य एकाकी होता है । गौतमेदवर से कामधेनु उज्जयिनी गई । अष्टादश अध्याय वायु कामधेनु के मार्ग का आगे निरूपण करते हें । चमंण्वती नदी में स्नान करके वह उज्जयिनी में पहुंची । धमं, तीर्थ, दानादि में भाव की मुख्य फलदायकता का निरूपण । वायु द्वारा भगवान्‌ वासुदेव के मुख से पाण्डवो को हिमाद्रि-गमन का आदेश | पाण्डवों के जाते ही कृष्ण ने द्वारावती में पृथ्वी का स्मरण किया, वह गोरूप में प्रकट होकर बोलो कि प्रभो आप ने तो मुझे सर्वंसहा बना दिया है। भगवान्‌ ने कहा कि कलियुग में तुम्हारा भार बहुत बढ़ने वाला है । इस प्रसंग में सत्य आदि तीनों युगों के धर्म का विस्तृत वर्णन । भगवानु द्वारा पृथ्वी को आदेश कि कलि में जहाँ कहीं कोई एक-आध धामिक हो उसकी वह अवष्य रक्षा करे। कलियुग में पृथ्वी का भार CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri LS RNS Mr [ १५ ] त्र | कम करने के लिये पावंती के आदेश से ब्रह्मा आदि सभी देव पाषाण- मूर्तियों में अवतीणं हुए । एकोर्नावश अध्याय नारद द्वारा वायु से प्रश्‍न कि बाष्प ने शिव की केसी पुजा की थी और बाष्प का वंश केसा था | वायु-मेदपाट में चित्रकूट के निकट आनन्दपुर में शिवशर्मा नामक एक वेदज्ञ ब्राह्मण था, जो एकलिंग का भक्‍त था । चेत्रो यात्रा के समय ऋषि उसके घर आये । उनके साथ बह भी चत्री यात्रा में एकलिंग के दर्शानाथं गया । वहाँ वेदान्त में उसने मति लगाई और अपना धन पुत्रों में बाँट कर, अपना भाग रख कर तप करने लगा । अन्त में विधिपूर्वक संन्यास लेकर परमधाम चला गया, उसका पुत्र बाष्प पित्ता को अन्त्येष्टि करके वहीं रहने लगा । हारीत से उसे हंसरूप सनातन मन्त्र मिला हुआ था, उसका जप करता रहा । ( यहाँ तान्त्रिक विधि से मन्त्र का विस्तृत वर्णन है ) तत्पशचात्‌ पञ्चोपचार पूजा का वर्णन है। नेवेद्य के प्रसंग में पक्वान्नों की सूची, पानक सन्धानक आदि बनाने की विधि का वणन है । विश अध्याय वायु द्वारा अहोरात्र में षड्‌ ऋतुओं का वर्णन। सदाशिव ने आविभूंत होकर बाष्प और उसके गुरु हारीत से कहा कि बाष्प तो चित्र- कूट में जाये और हारीत स्वगं में | ( यहाँ नृपधर्म का वणन हे ) | वेखानस धर्मं का आचरण करते हुए पुत्र को राज्य देकर वह नागहुद में भाथर्वणगरु के पास आया और संन्यास की प्रार्थना करने लगा । गुरु ने थोड़ी परीक्षा लेकर उसे संन्यास दे दिया। ( संन्यास की वेदिकविधि का यत्‌किचित्‌ वर्णन ) । बाष्प का पुत्र भोज पिता के संन्यास की बात सुनकर दौड़ा आया । बाष्प द्वारा उसे आश्‍वासन, फिर गुरुपूजन का आयोजन, इसी प्रसंग से गुरु-परम्परा का कीत॑त्त । सदाशिव, ईइवर, रुद्र, विष्णु, ब्रह्मा, नकुलीश, गोरीश, भत्रीश, मित्रेश, कपिलाण्ड, सिद्धशासन, पिङ्गाक्ष, मनुष्य, पृष्पदन्त, शन्तनु, भगस्ति, दुर्वासा, कौशिक, जेंगीश, कौण्डिन्य, भैरवाष्टक, ओंकार, विश्वनाथ, सोमेश्वर, वशिष्ठ, शक्ति, पराशर, व्यास, शुक, गौडपाद, गोविन्द, शंकराचार्य । तत्पश्चात्‌ शंकरा- चायं के चार मठों एवं शिष्य-परम्परा का किचित्‌ उल्लेख हे । भाथवंण आचार्य के कथनानुमार बाष्प का पुत्र भोज प्रतिवर्ष गुरुपूजन करता रहा । दोर्घकाल तक राज्य करने के बाद अन्त में योगमार्ग का आश्रय CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६ | लेकर एकलिंग में रहने लगा । वहीं पर उसने शरीर छोड़ा | उसके गुरु का नाम था वेदगर्भ मुनि । एकादा अध्याय नारद का भोज के पुत्र के विषय में प्रश्न | वायु का उत्तर कि उसका नाम सुषमाण था । उसने भी अन्त में स्वेच्छा से राज्यलक्ष्मी को छोड़- कर संन्यास लिया और एकलिंग में लीन हुआ | ( यहाँ संन्यास को महिमा का थोड़ा-सा वर्णन है ) । उसका पुत्र गोविन्द भी अतिधामिक था| उसे नारायण का अवतार कहा गया है। उसमें और एकलिंग में बहुत सख्य था । सात वर्ष की अवस्था में उसे एकलिगजी ने स्वयं मन्त्र दिया । ( मन्त्र भौर ध्यान का विस्तृत वर्णन । ) पुत्र के मन्त्रलाभ से पिता को अपार हषं । द्वाविश अध्याय सुषमाण द्वारा अपने गुरु वेदगर्भ से पुत्र-सहृर मन्त्रलाभ की प्रार्थना । वेदगभं द्वारा जप और पुजार्विधि का विस्तृत निरूपण । त्रयोचिश अध्याय वेदगर्भ का जप-पृजाविधिःनिरूपण ही आगे बढ़ता है। शक्तियों का उल्लेख एवं त्तान्त्रिक पूजाविधि का ही यहाँ विस्तार है। चर्तावंश अध्याय यहाँ भी पूर्वाध्याय को भाँति शक्तियों का वर्णन और पूजाविधि का निरूपण है। | पर्ञ्चावश अध्याय इसमें आवरणाचंन का वर्णन एवं पूजाविधि का उपसंहार है । षड्विश अध्याय शौनक के प्रश्न करने पर सूत द्वारा गुरुरूपिणी पादुका का वर्णन । इसके पश्चात्‌ राजवंश परम्परा का संक्षिप्त उल्लेख है । प्रत्येक राजा अपने पुत्र को राज्य देकर संन्यास ग्रहण करता रहा | सुषमाण, गोविन्द, आळु, विश्वनाथ, काल, शालिवाहन, नरवाह, कीतिवर्मा, नरवर्मा, कणं, सहस्राक्ष, श्रीपुञ्ज, कणं, चरणमल्ल, खङ्गार, क्षेत्रप, कर्ण, तेर्जासह, अमर, सुबाहु, रत्नसिह, जर्यासह, लक्ष्मीसिह, हम्मीर, क्षेत्रप, मोकल, कुम्भकण । कुम्भकण ने भी योगमार्ग से शरीर छोड़ा था ऐसा उल्लेख हे । उसके बाद उसके, पुत्र तीज सा. :शद्वाज्याड परसमग् हो गये । FS १७९. १० Ti 1 ५६ ie करी SN (ENN bo Bis Sele ASN 5४%, / 5: 5 ६ द त शती Bi YAS ld SS Rt ONE i, पर TH HPP [ १७ | इसी बीच म्लेच्छों ने आकर उत्पात आरम्भ किया। तब कुम्भकर्ण के पुत्रो ने हारीत के शिष्य से त्राणाथं प्रार्थना की । उसने पावती और एक- लिग के यथाविधि पूजन का आदेश दिया । उन लोगों ने शृद्वाचार से पूजा की । उनका नेता था राजमल्ल | एकलिंग ने उसी पूजा का ग्रहण करके राष्ट्रसेना को बुलाकर उन लोगों की सहायता का आदेश दिया । | राष्ट्सेना ने उन्हें पुनः चित्रकूट में स्थापित किया । तब से वे शूद्राचार- i परायण होकर क्षात्राभास के रूप में राज्य करते रहे जब-जब उनको ® शिवभक्ति छुट जाती तब-तब म्लेच्छाधीन हो जाते । i शौनक का सूत से प्रश्‍न कि हारीत के उस शिष्य का क्या नाम था ? सूत का उत्तर कि उसे विद्याचायं कहते थे। वह्‌ परम तपस्वी और सवशास्त्रार्थ-तत्त्वज्ञ था । उसके तेज से नागह्नद क्षत्र सुशोभित था । उसने भी अन्त में संन्यास लिया । उसके शिष्य-प्रशिष्य उस मठ में चतुदंश विद्याओं का प्रवतंच करते रहे और श्रौत-स्मात आचार का पालन | करते रहे । इसी बीच कलि का आविर्भाव हो गया ls राज्य में अव्यवस्था |; हो गयी । गुरु खिन्न होकर काशी चले गये | म्लेच्छ के साथ युद्ध | होता रहा। ऐसे ही कुछ काल बीतने पर कोई धर्मनिष्ठ प्रतापवान्‌ राजा होगा जो अपने पूर्वजों के राज्य का पालन करगा भोर एकलिग का जीर्णोद्धार करेगा, रुष्ट गुरु के शिष्यों को बुला कर यथापूव पुजा की प्रतिष्ठा करेगा । सर्प्तावश अध्याय नारद का अनुरोध कि अष्ट तोर्थो का और चत्रयात्रा का विवरण सुनाया जाय | वायु द्वारा एकलिंग के समीप सर्वत्तीर्थों की प्रतिष्ठा का वणन और पूजाविधि का पुनः निरूपण । अषराविश अध्याय अष्टतीर्था के स्तान-क्रम के विषय में नारद का प्रश्‍न और वायु का उत्तर । एकोनत्रिश अध्याय राष्टश्येनी ( राष्ट्सेना ) की पूजा के सम्बन्ध में नारद का प्रश्न और वाय का उत्तर। अन्त में पुनः वेदगर्भ का सुषमाण के प्रति वचन । त्रिश अध्याय 5. १ सुषमाण का विघ्तनाश के सम्बन्ध में प्रश्‍न, वेदगर्भ द्वारा उत्तर | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८ ] . एकत्रिश अध्याय सुषमाण द्वारा विन्ध्यवामा की पुजा के विषय में प्रश्‍न और वेदगभं का विस्तृत उत्तर । द्वात्रिश अध्याय शौनक का प्रश्‍न कि कुम्भकर्ण के वंश में विरुद्धधर्मा और क्रूरात्मा कौन-सा राजा हुआ था ? सूत का उत्तर कि उसका नाम योग-(भोज-) राज था | उसके पुत्र रणवीर ने पुनः एकलिंग की प्रतिवषं यात्रा (उत्सव) आरम्भ की और धर्मात्मा बना । शौनक का उत्सव के विषय में प्रश्‍न मौर सूत का उत्तर | उपसंहार | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri २, श्रीमदेकलिंगमाहात्म्य ( काव्यमय ) का विषयानुक्रम प्रारम्भ में आठ पद्य कामदेवस्तुति के हँ, फिर बाष्पवंशवर्णन को प्रतिज्ञा तोन इलोकों में, तदनन्तर पौराणिक एकलिद्धमाहात्म्य ( चतुर्था- ध्याय ) की विषयवस्तु आर्याछन्द में कही है। फिर उसी में से अष्टम, नवम और दशम अध्याय प्रायः अविकल रूप से उद्धत किये हैं, छन्द नहीं बदले हैं, यत्‌किचित्‌ पाठभेद अवश्य है। इसके बाद “पुरातन कवियों” के वचन उद्धत करते हुए गुहदत्त के पूव॑जों का वर्णन ( इलोक १-६ ) आरम्भ होता है वंश वर्णन--गुहदत्त ( इलोक ६-१० ), बाष्प ( श्लोक ११-२२) ( इलोक २३-४४ हमारे परिशिष्ठ में से छूट गये हैं, कृपया शुद्धिपत्र देखें ।) कालभोज, खुम्माण, गोविन्द, आळुराउल, विदवनाथ, शक्तिकुमार, शालिवाहन, नरवाहन, कोत्तिवर्मा, नरवर्मा, करणसिह, भादृक, गातडि हंस ( योगिराज ), वेरड, श्रीपुञज, कण, जिर्तासह, तेर्जासह ( २३-४४ ), समरसिह ( ४५-६० ), रत्नसिह ( ६१), अन्यशाखा ( ६२-६५ ), बबरू, नागपाल, पूर्णपाल, फेखर, भुवनसिह, भीमसिंह, जयसिह ( ६६- ६८ ), लक्ष्म्यसिह ( ६८-७४ ), रसीराण (७५ ), अरिसिह ( ७६-७८ ), हम्मीर ( ७९-८७ ), क्षेत्रासह ( ८८-१०३ ), मोकल ( १०४-१२१ )। कुम्भास्तुति--रलो० १-६७ | पञ्चायतनस्तुति-गेयप्रबन्धनिर्माण की प्रतिज्ञा (१-२), गणेशस्तुत्ति ( १-१३), सूर्यस्तु ( १-९ ), नारायणस्तुति ( १-११), शिवस्तुति ( १-९ ), चण्डिकास्तुति ( १-१२), प्रकोणं पद्य ( १-५), एकलिङ्ग सम्बन्धी प्राच्य पद्य ( 4-५ ), प्रकोणं पद्य ( ६-१३ ), विभिन्न छन्दों के उदाहरण ( १-३५ ), कुम्भस्तुति ( ३६-४१ ) । एकलिङ्गनमस्कार ( गद्य ) । अन्त में कुछ प्रसिद्ध प्राचीन पद्य । " €C-0.Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri > डमोह, जिला बडोदा गुजरात) सहायक ग्रन्थ-सची (क) संस्कृत गणकारिका--गायकवाड प्राच्य विद्या ग्रन्यमाला सं० २५, सनु ११२०, सम्पादक--सी० डी० दलाल । चिदस्बर-माहात्म्य--सम्पादक एव प्रकाशक श्री सोमशेखर दीक्षितर चिदम्बरस १९७१ । नीलमतपुराण--(दो खण्ड)--सम्पादिका डा वेदकुमारी--प्रकाशक जम्म-कइमीर कला, संस्कृति, साहित्य एकेडेमी, श्रीनगर-जम्मू । प्रथ खण्ड--१९६८, द्वितीय खण्उ--१९७३, मूल ग्रन्थ अग्रेजो अनुवाद हित्त द्वितीय खण्ड में है ओर प्रथम खण्ड में अंग्रेजी में ग्रन्थ का सांस्कु- तिक और साहित्यिक अध्ययन है । | पशुपतिहृदयम्‌-श्री ( मर्हाष ) दवरात प्रकाशक--नेपाली भाषा प्रकाशिनी समिति, नेपाल, सं० २००२ | रसिक प्रया-कुम्भाकृत गीतगोविन्द की टीका, निर्णयसागर प्रेस | ` लिज्भपुराण--श्रीवेद्धूटेश्वर प्रेस, सं० १९८१ | वाग्रपुराण -श्रीवेङ्कुटेश्वर प्रेस, सन्‌ १९३३ | शारदातिलकम्‌-कर्मीर संस्कृत ग्रन्थमाला । संगोतराज (प्रथम खण्ड) --महा राणा कुम्भा, सम्पादिका डा० प्रंमलता शर्मा, काशी हिन्दू विश्वविद्यालय, १९६२ । (ख) हिन्दी उपाध्याय, डॉ० नगेन्द्रनाथ : गोरक्षनाथ (नाथ संप्रदाय के परिप्रेक्ष्य में)--नागरी प्रचारिणी सभा, वाराणसो, १९७६ | ओझा, महामहोपाध्याय गौरीशंकर हीराचन्द : उदयपुर का इतिहास (दो जिल्द) प्रथम जिल्द सं० १९८५ और द्वितीय १९८८ में प्रकाशित । महातीर्थं कायावरोहण, (भगवान्‌ ब्रह्मश्वर प्राण-प्रतिष्ठा स्मृतिग्रन्थ) प्रकाशक श्री कायावरोहण तीर्थं महोत्सव समिति, कायावराहण, तालुक, ७४ CC-0. Jangamwa न by eGangotri [ २१ ] (ग) अंग्रेजी Collingwood, R, G.: The Idea of History, Oxford Univer- sity Press, reprintd 1963. Dey, Nundo Lal : The Geographical Dictionary of _ Ancient and Medieaval India; Oriental Books Reprint Corpo- ration, New Delhi, 3rd edition 1971. Pargiter, F. E. : Ancient Indian Historical Tradition, Motilal Banarasidass (reprint, 1972) Pathak, ५, 5. ; History of Saiva Cults In Northern India From Inscriptions (700 A. D. to 1200 A. D.), 1960. Roychowdhary, H. C. : Political History of Ancient India, University of Calcutta, 1972, seventh edition. Sarda Harbilas : Maharana Kumbha, Vedic Yantralaya, Ajmer 1932, second edition- Sankaracharya of Kanchi Kamakoti, Swami Jayendra Saraswati : Heritage of Bharata Varsha & Sanatana Dharma, Oriental Cultural Education Society, No. 20 First Canal Cross Road, Gandhi Nagar, Madras 20, 1973. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri भमिका दक (१) एकलिङ्गमाहात्स्य के दो रूप: पौराणिक और काव्यसय स्थलपुराण अथवा स्थलमाहात्म्य की परम्परा विराट्‌ पौराणिक प्रवाह की एक उपधारा रही है। काइमीर प्रदेश से सम्बद्ध नीलमत पुराण", चिदम्बरम्‌ के नटराजमन्दिर का स्थलपुराण चिदम्बरमाहात्म्यस्‌ और कायावरोहणतोर्थ का कारवणमाहातम्यम्‌ इस उपधारा की प्रकाजित रचनायें हैं। इस प्रकार का विपुल साहित्य अभी अप्रकाशित ही है। एकलिङ्गमाहात्म्य इसी उपपरम्परा का अन्यतम अङ्ग है । इस का उल्लेख निम्नलिखित आधुनिक ग्रन्थों में प्रमुख रूप से मिळता हे । | (१) म० म० गौरीशंकर हीराचन्द ओझा कृत 'उदयपुर का इतिहास । ` इस ग्रन्थ को दूसरी जिल्द में परिशिष्ट ५ के अन्तगंत सहायक ग्रन्थों को सूची मे एक लिङ्गपुराण तथा एकलिङ्गमाहात्म्य--इस प्रकार दो नामों का पृथक्‌ उल्लेख है । वास्तव में एकलिङ्गमाहात्म्य के नाम से हो दो “भिन्न पाठ मिलते हैं, एक पौराणिक और दूसरा काव्यमय । इन दोनों का सम्पादन हम ने किया है और इन का परिचय भी यथास्थान दिया जाएगा | ओझाजी ने प्रथम को एकलिङगपुराण और द्वितीय को एक- लिङ्गमाहात्म्य कहा है । द्वितोय को. उन्होंने कुम्भा के समय रचित कहा है । (वही, प्रथम जिल्द पृ० ६) १. नीलमतपुराण की सम्पादिका डॉ० वेदकुमारी ने उसे स्थलमाहांत्म्य नहीं माना है (नी० म० पु० खण्ड १, पु० २-४) किन्तु पुराण पद पर प्रतिष्ठित किया है। फिर भी हम ने यहाँ इस का उल्लेख इसी लिये किया है कि इस में काश्मीर प्रदेश सम्बन्धी विवरण हूँ अर्थात्‌ कोई प्रदेश या स्थलविशेष जिन पौराणिक कृतियों का केन्द्र होता है, उनमें इसकी भी गणना उचित ही.है। २. कायावरोहणतीर्थ गुजरात में गायकवाड़ के भूतपूर्व राज्यक्षेत्र में बड़ोदा से १५ मील दक्षिण और मियाँगाँव से ८ मील उत्तरपूर्व कारावन के नाम से आज परिचित हे । आज उसकी महिमा के पुनरुद्धार के कुछ प्रयत्न रहे हैं ।द्रष्टव्य-'महातीर्थ कायावरोहण' । ' CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri S| (२) हरविलास शारदा कृत अंग्रेजी पुस्तक 'महाराणा कुम्भा' में सप्तम परिशिष्ट के रूप में काव्यमय एकलङ्गमाहात्म्य मे से कुम्भा- सम्बन्धी ६ पद्य दिये गये हैं । इस एकलिङ्गमाहात्म्य को महाराणा कुम्भा के समय प्रणीत बताया गया है। ए० लि० मा० के इन दोनों रूपों का विवेचन काल, विषय, भाषा और शेली एवं सम्पादन की हृष्ट से नीचे प्रस्तुत है । (क) काल-- पौराणिक ए० लि० मा० की उत्तरसीमा (०7०7० 101६) महाराणा कुम्भा के राज्यकाल अर्थात्‌ १५वो शताब्दी ई० सरलता से निर्धारित की जा सकती है । षड्विश अध्याय में राजवंश का जो वर्णन है, वह कुम्भ- कर्ण (कुम्भा) ओर उसके पुत्रों तक हो चलता है। इसलिये यह निश्चित है कि कुम्भा की मृत्यु के कुछ काल पश्चात्‌ ही इस का वह मूलपाठ स्थिर हो गया होगा जो आज हमें उपलब्ध हें । किन्तु इस को पूर्वं सीमा (Lower limit) निर्धारित करना उतना सरळ नहीं है। यदि यह माना जाय कि एक ही व्यक्ति द्वारा एक ही काल में इस की रचना हुई होगी, तब तो जिसे हम उत्तर सीमा कह रहे हें, वही काळ-निर्धारण का एकमात्र आधार हो सकता है। पूर्वं सोमा पर विचार करने को प्रेरणा केवल इस कारण होती है कि पौराणिक परम्परा में किसी मूळपाठ में समय-समय पर परिवधंन होते रहने की संभावना का सवथा निराकरण नहों किया जा सकता । यदि यह मानकर चजें कि राजवंश-सम्बन्धी विवरण में समय-समय पर परिवर्धन होते रहे होंगे तो बातत कुछ बनती नहीं है। षड्विश अध्याय में सभो राजाओं का वर्णन अत्यन्त संक्षेप में है। यदि भिन्न-भिन्न राजाओं के आश्रित कवि अपने-अपने आश्रयदाताओं का विवरण जोडते तो प्रत्येक बार पर्याप्त विस्तृत विवरण जोड़ा गया होता । वस्तुस्थिति इसके ठोक विपरीत है । यह स्पष्ट प्रतीत होता है कि षड्विश अध्याय का एक हो व्यक्ति द्वारा एक हो काळ में प्रणयन हुआ होगा । यदि इस ग्रन्थ के रचनाकाल को हम दीघं अवधि में देखना चाहें, तब यह मानना होगा कि राजवंश वाळा अध्याय तो कुम्मा की मृत्यु के कुछ ही वर्षों के भीतर रचा गया होगा, भले ही पौराणिक और पुजापद्धति सम्बन्धी विवरण पहले से परम्परा-प्राप्त हो । ऐसा मानने के पक्ष में एक बहुत बड़ा तके यह है कि काव्यमय ए० [छ० मा० में पौराणिक ए० लि० मा० का चतुर्थं अध्याय भिन्त छन्द (आर्या) में एवं अष्टम, नवम, दशस _CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४ ] अध्याय यतृकिञ्चित्‌ पाठभेद से समाविष्ट है । यह संकलन कुम्भा र 2 में हुआ था यह हम अभी आगे चलकर देखग। अतः पौराणिक ए० लि० मा० उस से अधिक प्राचोन होना चाहिये। फिर भी मध्यम माग यही है कि इसके वर्तमान रूप को कुम्मा के ठीक बाद बाद स्थिर हुआ माना जाय और उसके कितना समय पूव इस के कोन से अंश उपलब्ध थे, इस भर्न को अनिर्णीत छोड़ दिया जाय । संभव है भविष्य में कभी अन्य प्रमाण उपलब्ध होने पर इस का निर्णय हो सके । 2 काव्यमय ए० लि० मा० के काल-निर्णय में कोई समस्या नहीं है । इस का अधिकांग तो विभिन्‍न शिलालेखों में से पुनरुद्धृत है, ओर महा राणा कुम्मा इस के केन्द्र में हैं यह स्पष्ट है । अत: इस का संकलन निश्चित रूप से कुम्भाकालोन' है। कह्नं व्यास नाम के किसी कुम्भाशित्त कविका नाम इस में पञ्चायतन स्तुति के रचयिता के रूप में आया है । (द्रष्टव्य पु० १९८ इलो० १२) कवि का अपने को 'अथंदास' कहना राजसेवा के प्रति उसके भाव का सूचक है । | (ख) विषय-- पौराणिक ए० लि० मा० पुराण, जनश्रुति, इतिहास, ओर तन्त्र का सम्मिलित रूप है। इसका सम्बन्ध वायुपुराण से जोडा गया है। प्रत्येक पुष्पिका में “इति श्रोवायुपुराणे मदपाटोये--इस प्रकार उल्लेख मिलता है । वायुपुराण से यह सम्बन्ध-स्थापन कुछ आइचय- जनक है क्योंकि तीर्थ-माहात्म्य से स्कन्दपुराण का सीधा सम्बन्ध होने के कारण उसी के साथ इस प्रकार के स्थलपुराणों का सम्बन्ध" स्थापन अधिक स्वाभाविक लगता है । चिदम्बर-माहात्म्यस्‌ में वेसा ही किया गया है । किन्तु कारवण-माहात्म्य का सम्बन्ध कहीं शिवपुराण से और कहीं वायुपुराण से जोडा गया है (द्रष्टव्य चतुर्थ परिशिष्ट ) । नीलमतपुराण को महाभारतका ही परिशिष्ट कहा गया है। इससे १. महाराणा कुम्भा १४३३ ई० में राज्याख्ढ हुए और १४६८ तक प्रायः ३३ वर्षों तक उन्होंने राज्य किया । १, इत्येवमुक्तं जनमजयस्य व्यासस्य शिष्येण महाव्रतेन । क्षिप्तं न यद्‌ ग्रन्थगुरुत्वभीत्या समग्नशास्त्रँः खलु भारते वे ॥ १४५२॥। सर्वत्र नेतद्‌ विषयोपयोग्यं तदा न चक्रे भगवान्‌ महात्मा । अतीव हृद्ये बहुविस्तरेऽपि जनप्रिये भारतपूर्णचन्द्रे ॥१४५३॥ (नीळमतपुराणम्‌) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २५ ] स्पष्ट है कि स्थल-माहात्म्य या पुराण केवल स्क्रन्दपुराण से ही सम्बद्ध रहे हों ऐसी बात नहीं है । | वायपराणके मूलवक्ता लोमहर्षण सूत ही हैं; वायु तो उसके अवान्तर (द्वितीय) वक्ता हैं। क्योंकि आरम्भ में ही सूत ने कहा है ` पराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिइवना | पृष्टेन मुनिभिः पूर्व नेमिषीयेमंहात्मभिः ॥ प्रत्येक पष्पिका में--“इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते --ऐसा उल्लेख है। ए० लि० मा० के मूलवक्ता वायु हैं, क्योंकि नारद के प्रश्‍न का उत्तर वे ही देते हें और अवान्तर (द्वितीय) वक्ता सूत है जो शौनक के प्रश्नों का उत्तर देते हैं। वायुपुराण में ११, १४-१५ संख्यक अध्यायों में पाशुपत योग का वर्णन है, २३ वे अध्याय में महेशवरावतार योग २७वें में महादेवतनुवर्णन (नीललोहित, रुद्र, भव, 6 शिब, पशुपति, ईश, ८ भीम, महादेव ऐसे अष्टतनु) हैं, ४१ वें अध्याय में केलासवणंन, ५४ वें में नील- कण्ठस्तव, और ५५ वें में लिङ्गोद्धवस्तव--इतना विवरण शिव-सम्बन्धी है। वायु को प्रधान वक्ता मानना और शिव-परक विवरण--यय दो लक्षण ए० लि० मा० की वायुपुराण से कुछ निकटता के सूचक माने जा सकते हूं । र मेवाड़ के इतिहास-प्रसिद्ध सूयवंशी राजकुलके अधिष्ठाता देव एकलिङ्ग का यह स्थलपुराण या माहात्म्य है--यह बात इसके नाम से ही स्पष्ट है ।* मेवाड़ के शासक दीवान कहलाते थे और राजा एकलिज- जी को ही माना जाता था । एकलिङ्ग का मन्दिर उदयपुर से १२ मील उत्तर दो पहाड़ियों के बीच स्थित है । गाँव का नाम केलाशपुरी है ।॥ मन्दिर के चारों ओर ऊँची प्राचीर या कोट है। जनश्रुति है कि इस मन्दिर को बप्पा रावळ ने बनवाया था और महाराणा मोकल (कुम्भा के पिता) ने इसका जीर्णोद्धार कराया था। राणा रायमल (सन्‌ १४७३ से १५०९ ई०) ने नये सिरे से वर्तमान मन्दिर का निर्माण कराया । चौमुखी मूर्ति की प्रतिष्ठा भी राणा रायमल ने की थी। मन्दिर के दक्षिणी द्वार के सामने एक ताक में महाराणा रायमल को १०० इलोकों की प्रशस्ति है जो मेवाड़ के इतिहास ओर मन्दिर के १. यहाँ से प्रस्तुत अनुच्छेद के अन्त तक की जानकारी का आधार ओझाजी का उदयपुर का इतिहास पु० ३२ है 00-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २६ ] वृत्तान्त के लिये महत्त्व की है । मन्दिर के अहाते में कई छोटे-बड़े मन्दिर हैं, जिनमें से एक महाराणा कुम्भा का बनाया विष्णुमन्दिर है, जिसे आजकल लोग मीराबाई का मन्दिर कहते हैं । ए० लि० मा० का अध्यायानुसार कथासंक्षेप हम पहले ही दे चुके हैं। यहाँ उसकी पुनरावृत्ति अनावश्यक है। इतना ही कहना पर्याप्त है कि राजवंश-वर्णन तो ए० लि० मा० के केवल दो अध्यायों (२५-२६) में है। ३१ वे अध्याय को पुष्पिका में उस अध्याय को 'बाष्पान्वय' नाम अवश्य दिया गया है, किन्तु वास्तव में उसमें बाष्पवंश को कोई चर्चा नहीं है । पूरे ग्रन्थ की विषयवस्तु को पाँच खण्डों में बाँटा जा सकता है-- (१) एकलिङ्ग के प्राकट्य की पौराणिक कथा--प्रथम नौ अध्याय | (२) अन्य क्षेत्रों का माहात्म्य व्णन-- १३ वें से १८ वें अध्याय तक लोमश आश्रम, सामनाथ, माहेन्द्री, क्षीरेश्वर, गौतम, गौतमेखवर, महा- काल,--इन क्षेत्रों का माहात्म्य वणित है। (३) बाष्प (बप्पा) की मन्त्रसाधना ओर वंशवणंन (अ० १९-२१, २५-२६) | विस्तृत बंशवणन २५-२६ वे अध्याय में ही हे, २० २१ में तो केवळ बाप्प आर उसके पुत्र की साधना का ही वर्णन है । (४) पुजापृद्धति-वर्णन--२४, २९, ३०, ३१ अध्याय । (५) प्रकोर्ण विषय--१०- मे 2 हि १२, २२, २३, २७, २८, ३२ अध्याय में मन्त्राराधन श्रीनारायण क ee ड i व,त क्रम, यात्र न ना 2 ये विषय ह । ॥विघि-महोत्सव--क्रमरा: एकलिङ्ग एवं अन्य क्षेत्रों के. प्राकट्य और मे माहात्म्य के प्रसद्ध में पुराण ओर जनश्रुति का आधार स्पष्ट है। बप्पा-विषयक विवरण में उसकी साधना के प्रसङ्ग में पुराण और तन्त्र एवं वंशवर्णन में इतिहास न पुजापद्धत्त में त्तत्त्र-प-म्परा निकी हे, ओर अन्त में पर्या में पुनः पुराण और जनश्रुति के दर्शन होते हैं । काव्यमय ए० लि० मा० में मुख्य रूप से विशुद्ध ऐतिहासिक हे, जिसमें कवि (अथवा कवियों) की राजभक्ति के नक CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २७ ] (ग) भाषा, शलो-- पौराणिक ए० लि० मा० में पुराण की प्रश्‍नोत्तर-शेली अर्थात्‌ मुख्य एवं अवान्तर वक्‍ता-श्रोताओं की श्युंखला का परम्परागत रूप मिलता ' है । इसमें भाषा और “शेली की दृष्टि से दो सवंथा भिन्न स्तर दिखाई देते हैं। एक स्तर में भाषा अत्यन्त सामान्य और कुछ स्थलों पर अशुद्ध है। स्तुतियों को छोड़कर ग्रन्थ में सवंत्र प्रायः इसी स्तर की भाषा मिलती है । स्तुतियों की भाषा परिमाजित, शुद्ध ओर ललित है। ऐसा लगता है कि प्रणेता ने स्तुतियाँ कहीं अन्यत्र से उद्धत कर लो हैं, अन्यथा एक ही व्यक्ति को भाषा में इतना अधिक स्तरभेद नहीं हो सकता पूरे ग्रन्थ में प्राप्त स्तुतियों की सूची यहाँ प्रासंगिक होगी । स्तोता स्तुत पृष्ठ १. देवगण एकलिङ्ग १३-१५ २. देवगण नारायण १९-२१ ३. इन्द्र विन्ध्यवासा २३ ४. हारीत. एर्कालङ्गः २७-३० ५ चन्द्रमा सोमनाथ . ५०-५१ इन स्तुतियों में से हारोत की गद्य-स्तुति को भाषा और शेली विशेष लालित्यपूणं हे । अन्य सब स्तुतियाँ पद्यमय हें । देवगण द्वारा की गई एकलिङ्ग की स्तुति में उपनिषत्‌ की “यन्मनसा न्‌ मनुते, येनाहुमंनो मतस्‌” ( केन० १.४-८ ) को विरोधाभास वाली शलो की सुन्दर प्रतिक्कत है । यथा:-- सर्वेस्यादिस्त्वं न कोऽपि त्वदादि- रीशो नेशस्त्वहृतेऽन्योऽस्ति भूयः ॥२३॥ त्वं वे वन्द्यो नो तवेवास्ति वन्द्य आराध्यस्त्वं न त्वदाराधनीयः ॥२४॥ आधारस्त्वं न त्वदाधारताऽस्ति विशं रूपं नेव रूपं तवास्ति ॥३०॥ इत्यादि ॥ . स्तुतियों के अतिरिक्त प्रायः सर्वत्र भाषा दुर्बल ओर कहीं-कहीं अशुद्ध भी है । सभी पुष्पिकाओं में “श्री एकलिङ्गमाहात्म्ये' ऐसा प्रयोग CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २८ ] है जिसे हम ने “श्रीमदेक०” के रूप में शुद्ध किया है। 'वाच्य' को अशुद्धि का एक उदाहरण देखें गत्वा सा पुर्वविधिना स्मृतो देवो वृषध्वजः ॥५७॥ (पृ० १७) पाणिनि के 'समासेऽनञ्रूपु+ क्त्वो ल्यप्‌’ (७।१।३७) का व्यतिक्रम एवं मत्वा तु सा देवी प्रादुभूंत्वा वचोऽब्रवीत्‌ ॥३४॥ (पृ० २७) विभक्ति एवं प्रत्यय के प्रयोग-दोष का एक उदाहरण-- “सर्वान्‌ कामान्‌ पुरयघ्वं निजभक्तान्‌ प्रसन्नतः' ॥१०८॥ (पृ०१६६) स्तुतियों को छोड़कर प्रायः सवंत्र अनृष्टुप्‌ छन्द का ही प्रयोग है । क्वचित्‌ अपवाद भी हें, यथा पृ० १६ पर पद्य ५२-५४ उपजाति में हैं । स्तुतियो में सवत्र उपजाति छन्द है । केवल मङ्गलाचरण के दो पद्य आर्या में हैं । काव्यमय ए० लि० मा० में छन्दों की विविधता, शब्दालड्भारों और अर्थालड्कारों की बहुलता, कल्पना की उड़ान इत्यादि उस को भाषा ओर शली को पौराणिक ए० लि० मा० से सवथा भिन्न बना देते हैं । छन्दों में आर्या, उपजाति, वसन्ततिलका, शादूलविक्रोडित, स्रग्धरा इत्यादि का प्रयोग है । छन्दोजातियों के नाम सहित उदाहरण जिस लूघुखण्ड में प्रस्तुत किये गये हैं वहाँ एक अक्षर से ले कर छब्बीस अक्षर तक की सभी छन्दोजातियों और माळावृत्त का भी ग्रहण हुआ है । पाद की अक्षर सं० जाति छन्द १ उक्ता श्री २ अत्युक्ता स्त्री ३ मध्या नारी ४ प्रतिष्ठा कन्या ५ अतिप्रतिष्ठा विद्यदभ्रान्ता ६ गायत्री शशिवदना ७ उष्णिक्‌ मदलखा ह्‌ अनुष्ट्पू चित्रपदा 0 वृहती भुजगरगिभृता र पक्ति चम्पकमाला त्रिष्टुप्‌ सुमुखी CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri १२ जगती मौक्तिकदाम १३ अतिजगती उवंशो १४ शक्वरी उपचित्र १५ अतिशक्वरी चामर १६ अष्टि पञ्चचामर १७ अत्यष्टि शिर्खरणी १८ घृति ? यसजजरर १९ अतिधृति शादूंलविक्रीडित २० कृति ? सज जजरसलग २१ प्रकृति स्रग्धरा २२ आकृति मदिरा २३ विकृति शङ्क २४ संक्रति घोटक अथवा दुमिल २५ अतिक्रति ? तनननससससंग २६ उत्कृति अपवाह २७ से ३० अक्षरों तक के मालावृत्त उदाहृत हे । पंचायतन-स्तुति में विभिन्न तालों का नामोल्लेख हे जिससे प्रकट होता है कि वे रचनायें गेय मानी गई हैं, किन्तु सभी पद्य वाणिक वृत्तो: में बद्ध हैं, इसलिये ऐसा नहीं लगता कि ये 'प्रबन्ध' हों । प्रबन्धं में प्रायः वाणिक वृत्तों का प्रयोग नहीं होता । तालों के विषय में यह उल्लेखनीय है कि निम्नलिखित नामों का ही प्रयोग हुआ है। यथा आदिताल, प्रति- मण्ठताल, यति ताल, अद्भुत ताल, झम्पा ताळ, मण्ठ ताल, त्रिपुट ताल, ' एकताली ताल । कुल मिला कर ५० पद्यों में पञ्चायतन स्तुति पुरी हुई है। इसीलिये इसे छन्दःपञ्चाशिका कहा गया है । अन्त में कुछ प्रसिद्ध प्रकीण पद्य उद्धृत हैं । राजवंशवर्णन ओर कुम्भ स्तुति में से कुछ विशिष्ट उदाहरण यहीं प्रासंगिक होंगे आक्रण्यं पन्नगोगीतं यस्य बाहुपराक्रमस्‌ । शिरश्चालनया शेषश्चक्रे कम्पं परं भुवः ॥५५॥ (पृ-१७४) भुगुपतिरिव हप्तारातिसंहारकारी सुरगुर्रिव शर्वन्नीतिमार्गानुसारी । स्मर इव सुरतेषु प्रयसाचित्तहारी शिंबरिव स बभूव त्रस्तसत्वोपकारी ॥५७॥ (पु० १७५) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३० ] मन्ये$भत्‌ सुरगौरगो: समभवत्‌ कल्पद्रुमः कल्पना- ऽत्तीतो रोहणपवंतोऽपि सुधियां नो मानसं रोहति । चित्तस्याधिपतेजंडाच्च जडतां घत्तेऽधिकां भूधवे दानप्रोन्ततचारुपाणिकमले कर्णादयः के पुनः ॥८४॥ ॒ (पृ० १७७) ऐस्वर्येण दिवर्स्पात, मुगर्पात शोर्येण, पाथः पति गम्भीर्येण, वपुःश्रिया रतिर्पात, कीर्त्या त्रियामापतिस्‌ | ओदार्यात्तिशयेन कर्णनुपति, न्यायेन सीतापति, चातुर्येण बृहस्पत, व्यजनयत्‌ श्रीमोकलोर्वीपतिः ।।१०५॥ (पु० १८०) भङ्गाः सम्प्राप्तभङ्गा: स्मृतवनविटपा: कामरूपा विरूपाः, बडगा गङ्गेकसङ्गा गतविरुदमदा जातसादा निषादाः | चीनाः सङ्ग्रामदीनाः स्वलदसिधनुषो भीतिशष्कास्तुरुष्काः ५ भूमेः पृष्ठेगरिष्ठे स्फुरति महिमनि क्ष्मापतेर्मोकलस्य ॥ | ॥१२१॥ (पृ० १८२) साधारा येन भूमिः प्रतिभटवसुधा राजजेत्रोग्रधाम्ना | दीनेषु स्वणंधाराधरणिवितरणादेकधाराधरो य: | निर्धारा यस्य चानागुणगरिमगतेः कः सुधाराशिमौलि- यंतुखड्गस्योग्रधारामसहत समरे नेव घारापुरीन्द्रः ॥१५॥ | (पु० १८४) कुम्मस्तुत्ति के प्रसिद्ध पद्यो का उदाहरण देना हमने अनावश्यक - समझा है | (घ) सम्पादन-- पौराणिक ए० 6० मा० का सम्पादन उदयपुर के भतपूर्व महाराणा ` श्री भगवत्तसिहजी के निजी संग्रहालय में सुरक्षित पाण्डुलिपि के आधार पर किया गया है । यह पाण्डुर्लिप संवत्‌ १९१५ में महाराणा श्री स्वरूप- सिहजी के वस बनाई गई थी, ऐसा उसमें उल्लेख है । उसी संग्रहालय से ५% परवत हस्तलिखित प्रतिलिपि भी मिली थी ,किन्तु वह पूर्वोल्लिखित पाण्डुलिपि की प्रतिलिपि-मात्र थी | इसलिये सम्पादन में उसकी कोई उपयोगिता नहीं जान पड़ी । उपयुक्त पाण्डुलिपि काफी स्पष्ट है। किसी पद अथवा पदांश के लिये CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri El जहाँ हमने संशोधित पाठ सुझाया है वहाँ अपना पाठ( ) में रखा है । जहाँ अपनी ओर से कोई पद या पदांश जोड़ा है वहां. ]का प्रयोग किया है। सन्दिग्ध स्थलों पर अपनी ओर से (?) रखा है। एक बात यहाँ विशेष उल्लेखनीय है कि मन्त्रसाधना के प्रसङ्ग में कई स्थलों पर अपनी ओर से हमने प्रश्‍नचिह्न रखे हैं । इनमें से जिन स्थलों का स्पष्टीकरण भूमिका-लेखन से पुवं हो गया, उन्हें शुद्धिपत्र में प्रश्‍नचिह्व हटा कर दिखा दिया गया है। | परिशिष्टों के सम्बन्ध में परिचयात्मक टिप्पणियाँ का. यथास्थान समावेश भूमिका और परिशिष्टो में किया गया है । ए० लि० मा० के काव्यमय रूप का सम्पादन राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, शाखा उदयपुर (प्राचीन सरस्वतीभण्डार पुस्तकालय) में सुरक्षित हस्तलेख संख्या १४७७ की प्रतिलिपि के आधार पर किया गया हैं | इस प्रतिलिपि से पता चलता है कि मूल हस्तलेख काफ़ी भ्रष्ट और कहीं-कहीं खण्डित भी है । हमने यथासंभव पाठ-संशोधन का यत्न किया है । जहाँ तक शिलालेखों (प्रशस्तियों) से पाठ मिलाने का प्रश्‍न है, हमारा प्रयत्न केवल हरविलास शारदा की पुस्तक 'महाराणा कुम्भा' के परिशिष्टों में प्रकाशित प्रशस्तियों तक ही सीमित रहा है। यह उल्लेखनीय है कि हमारे संशोधित पाठ अनेक स्थलों पर उक्त पुस्तक में प्रकाशित पाठों को अपेक्षा समीचीन हैं । कुछ पद्य 'संगीतराज' और गोत्तगोबिन्द की कुम्भक्कत टीका 'रसिकप्रिया' में भी प्राप्त हैं, उनका हमने सन्दर्भ दिया है। ऐसा लगता है कि राजवंश-वर्णन और कुम्भस्तुति के प्रायः सभी पद्य किसी न किसी शिलालेख में प्राप्त होंगे , किन्तु हमने सभी पद्यो का मूल स्रोत खोजने का प्रयत्न नहीं किया है, क्यों।क ए० लि० मा० का पोराणिक रूप हो हमारे अध्ययन का मुख्य विषय है। काव्यमय रूप को ` तो हमने परिशिष्ट के रूप में ही देना उचित समझा है, क्यो।क वास्तव में वह एकलिङ्गमन्दिर का 'माहात्म्य” है ही नहीं, वह तो उक्त मन्दिर से सम्बद्ध राजाओं के वंश-वर्णन, कुम्भस्तुति, पञ्चायतन स्तुति और छत्दोजाति-निरूपण--इस प्रकार अनेक प्रकीणे विषयों का समुच्चयमात्र है । इसे एकलिङ्गमाहात्म्य नाम देने का औचित्य भी सन्दिग्ध है | इसके आरम्भ में ८ पद्य कामदेव स्तुतिपरक हैं, जो 'कामराजरतिसार' नामक १. बीच बीच में 'यदुक्‍्तं पुरातनेः कविभि: ऐसा उल्लेख मिलता है जिससे लगता है कि यह मौलिक रचना नहीं, संकलन मात्र है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३२ ] लघग्रन्थ के आरम्भ में प्राप्त हैं । इसकी प्रतिलिपि श्री अगरचन्द नाहटा से हमें प्राप्त हुई है। इसे महाराणा कुम्भा-रचित बताया जाता है। कुम्भा की मुद्रा इसमें अनेक स्थलों पर प्राप्त है। इसके वाद पौराणिक ए० लि० मा० के चतूर्थाध्याय की विषय वस्तु आर्याछन्द में और अष्टम, नवम एवं दशम अध्यायों का पाठ यतकिञ्चित्‌ भेद से उद्धत है । तदनन्तर वंगवर्णन आरम्भ होता है । स्पष्ट है कि यह कुम्भा के काल मे प्रस्तुत संकलन है । ए० 6० मा० के दोनों पाठ 'वीरविनोद” नाम के विराट्‌ इतिहास ग्रन्थ में मुद्रित हुए थे । किन्तु वह ग्रन्थ अप्रकाशित ही रह गया । अतः प्रस्तुत, प्रकाशन सर्वप्रथम है । पाठसंशोधन के लिए हमें ' बी रविनोद' उपलब्ध नहीं हो सका । २. पुराण परम्परा ओर इतिहास को पाइचात्त्य धारणा 'इतिहासपुराणाभ्यां वेद समुपबुंहयेत्‌' --इस प्रसिद्ध उक्ति का ममं है कि इतिहास और पुराण दोनों वेद का ही वितान हैं । वेद--भर्थात्‌ स्वयंप्रकाश ज्ञान का हा विस्तार इतिहास और पुराण में है इस उक्ति को बहिरङ्ग और अन्तरङ्ग दो प्रकार से समझना आवश्यक है । बहिरद्ध रूप से तो यह समझा जा सकता है कि वेदिक वाङ्मय में कथा-विन्यास के जो सूत्र उपलब्ध हैं, उन्हीं की रीति का अनुसरण करते हुए कथा के परिवेष्टन में जो ज्ञान परम्परागत रूप से निबद्ध हुआ वही पुराण और इतिहास की युगलधारा में प्रवहमान रहा । इस हृष्टि से हम सब का परिचय कुछ न कुछ है, किन्तु अन्तरङ्ग दृष्टि से देखना चाहें तो सर्वाधिक महत्त्व की बात यह होगी कि यह समझने का प्रयत्न किया जाय कि कथा के रम्य आवरण में 'वेद' का सूक्ष्म सुत्र कहाँ भौर कसे अनुस्यूत है । इस प्रसंग में 'वेद' का अर्थ केवल वेदिक वाड्मय नहीं, अपितु स्वयंप्रकाश ज्ञान की अविच्छिन्न धारा समझना उचित होगा। यह बना १. महाराजा सज्जनसिंहजी (सं० १९३१-१९४१) ने कविराज इयामलदास को उदयपुर राज्य का विस्तृत और प्रामाणिक इतिहास लिखने को नियत किया था । इस वृहत्‌ इतिहास के लिखने और छपने में १२ वषं का समय लगा ओर एक लाख रुपये व्यय हुए । किन्तु यह प्रकाशित नहीं हुआ । (“उदयपुर का इतिहास'--भूमिका, पु० ८) २. वायुपुराण १२०१, महा० १।१।२६० CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri 5 का ~ 55 St क जक [ ३३ ] धारा देश और काल के अतोत है यह भी स्मरण रखना आवश्यक है । कथा का परिवेष्टन देश और काल को बलात्‌ उपस्थित करता है । यह सत्य है कि वैदिक वाङ्मय में जो कथासूत्र हैं उन्हें देश-काल के सन्दर्भ से सर्वथा पृथक्‌ रखने में उस परम्परा को पर्याप्त सफलता मिली हे । किन्तु पुराण ओर उससे भी अधिक इतिहास में जिस कथा-परम्परा का विन्यास मिलता हे वह देश और काल के सन्दर्भो को प्रबल रूप से अपने साथ जोड़े हुए है। 'वेद' को परोक्ष रूप से कहने को यह चरम परिणति हे । अत्तः इस परम्परा के हादं को समझने के लिये देशकालावच्छिन्न कथा-विस्तार रूपी बहिरङ्ग और 'वंद' रूपी अन्तरङ्ग--इन दोनों में ताल-मेल समझना होगा । कहने का तात्पर्यं यह हे कि कथा देश-काळ से अतात नहीं हे यह सत्य हे, किन्तु उसका प्रयोजन केवल देश-काल में घटित तथ्य का प्रकाशन नहों हे । इस कारण उसमें देश-काल सम्बन्धी तथ्यों का सर्वथा अतिक्रमण हो ऐसी बात भो नहीं हे, किन्तु 'वेद' के 'उपबृहण' रूंपी प्रयोजन को लेकर और उसके प्रति ऐकान्तिक निष्ठा रख कर देश-काल-रूपो तटों के बोच कथा के जिस प्रवाह की सूष्टि हुई है उसमें हमारो आज को दृष्टि से तथ्यों का निर्वाह खोजना उचित नहीं । ऐसो खोज से आधुनिक दृष्टि से बहुत कुछ विफलता ही हाथ लगेगो, और पुराण-परम्परा के अन्तरङ्ग में प्रवेश ता असम्भव ही रहेगा । पुराण के बहिरङ्ग के अध्ययन का आदर्श रूप पाजिटर' ने उपस्थित किया है। इस प्रकार के अध्ययन की भी अपनी उपयोगिता है, किन्तु अध्ययन की वही एकमात्र रीति नहीं है यहो हमारा निवेदन है । बहिरङ्ग अध्ययन से पुराण-परम्परा में आपाततः जो विसङ्गतियाँ सामने आती हें उनका संग्रह पाजिटर ने बहुत सुन्दर रूप से किया है जिसका संक्षेप यहाँ प्रस्तुत है-- | “History was mythologised and mythology was given a historical 8०7०” अर्थात्‌) पुराण परम्परा में इतिहासः (दशकाला- 1. F.E. Pargiter—Ancient Indian Historical Tradition, २. वही पृ० ६३। ह ३. यहाँ इतिहास शब्द का इतिहास-पुराण की जोड़ी वाले इतिहास से अभिप्राय नहीं हैं वह इतिहास देशकालावच्छिन्न होते हुए भी और पुराण की अपेक्षा तथ्य के प्रति अधिक सजग रहते हुए भी तथ्यों का संग्रह मात्र नहीं है ! 'वेद' के 'उपबुंहण' का निर्वाह वह भी अपने ढंग से करता है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri . [ ३४ ] वच्छिन्त तथ्यसंग्रह) को पुराण बना दिया गया और पुराण को इतिहास का वेष पहना दिया गया । इस कृत्य के कारण जो अव्यवस्था उत्पन्न हुई उसके कुछ उदाहरण ये हैँ १. एक ही नाम के भिन्न-भिन्न व्यक्तियों को मिला देना | यथा पौरव भरत और. दाशरथि भरत । २. राजा, ऋषि ओर अन्यों को तत्तद्नामधारी पौराणिक व्यक्तित्वों के साथ मिला देना यथा आङ्गिरस बृहस्पति और देवगुरु बृहस्पति को एक मान लेना अथवा यादव राजा मधु (जिससे कृष्ण को माधव नाम मिला) को दानवों की जोड़ी मधु-केटभ के साथ मिलाकर दानव मान लेना | ३. काळ में व्यतिक्रम | काल के बहुत बड़े अन्तराल में हुए व्यक्तियों को एक काळ में रख देना । यथा शान्तिपवं में उल्लेख है कि भीष्म ने भागंव च्यवन, वशिष्ठ और माकण्डेय से धमं सीखा (जो अत्यन्त प्राचीन थे) उसी प्रकार भीष्म ओर द्रोणाचायँ जामदरन्य राम (परशराम) से मिले थे।१ - ४. तथ्य जे बहा का अन्तर मिट गया । यथा बौद्ध-जैन मतों के साथ ब्राह्मणमत्त सिक संघर्षं को विष्णुपुराण में देवा सुर-संग्राम -संग्राम का पोराणिक रूप दिया गया है । र र ५. धामिक य की पूत्ति के लिये ऐतिहासिक परम्परा का Fis | यथा-हरिष्चन्द्र, कदत और शुनःरेप की कथा को गोदावरी ट पर छ जाना, उद्देश्य है गोदावरी का माहात्म्यर्याप द का अतिक्रमण है |) माह न (यह देश ६- ऐतिहासिक परम्परा के किसी व्यक्ति या ळे घटना को लेक कया रा को लेकर धार्मिक __ इन विसंगतियों का मुख्य कारण पाजिटर ने यह बताया है कि कथा के प्रसंग में दो धारायें प्रचलित रही हैं, एक क्षत्रियधारा और दूसरी १. द्रष्टव्य पाजिटर पृ० ६३ से ७१ । २. ऊपरी दृष्टि से यह विसंगति ठीक है, किन्तु परशुराम और मार्कण्डेय को चिरजीवी मानने की परम्परा भी यहाँ स्मरणीय है और किसी पूर्ववर्ती आचार्य से, काळ का अन्तराल रहते भी, शिक्षण लेना दो प्रकार सम्भव हो सकता ह--एक तो उसी की सीधी शिष्य परम्परा से अभिप्राय हो सकता हैं और दूसरे योग के माध्यम से कालातीत दशा में पूर्ववर्ती मिलन अथवा शिक्षण लेना असम्भव नहीं है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३५ ] ब्राह्मणधारा । क्षत्रियवारा में ऐतिहासिकता को रक्षा अपेक्षाकृत अधिक हुई और -ब्राह्मणधारा में कम।* पाजिटर को इस स्थापना को अधिक चर्चा यहाँ अश्रसंगिक है, किन्तु ऊपर का सक्षिप्त विवरण उद्धूत करने का हमारा प्रयोजन इतना हो है कि देशकालावच्छिन्न तथ्य-संग्रह की कसौटी पर पौराणिक परम्परा सवंथा खरी नहीं उतर सकती । बहिरंग इष्टि से यह किसी सीमा तक दूषण माना जा सकता है किन्तु अन्तरंग इष्टि के सामने ऐसी असंगतियों का अस्तित्व नगण्य हो जाता है । इस प्रसंग में इतिहास की पाश्चात्य धारणा का यत्‌किड्चित्‌ परिचय देना उचित होगा क्योंकि आज हमारी चिन्तन-सर्राण बहुत कुछ उससे प्रभावित है । पश्चिम मे" History के प्रथम प्रवत्तंक के रूप में यूनान के Herodotus (हिरोडोटस) का स्मरण किया जाता है। पञ्चम शताब्दी ई० पू में इन्होंने कपोलकल्पना (1.९६०००) के स्थान पर 15:०) का आविष्कार १. रायचौधरी ने Political History of Ancient India में पृ० २ से १० तक भारतीय इतिहास के स्रोतों की चर्चा की है । इन्हें उन्होंने दो धाराओं में रखा है, एक तो ब्राह्मण साहित्य, जिसमें, (क०) अथर्व वेद का अन्तिम काण्ड (ख) ऐतरेय, शतपथ, पञ्चविश एवं अन्य प्राचीन ब्राह्मण (ग)वृहदा- रण्यक, छान्दोग्य एवं अन्य प्राचीन उपनिषदों के अधिकतर अंश--इन सव का समावेश है और दूसरे बिम्विसारोत्तर काळ के ऐसे ब्राह्मण (बौद्धेतर) ग्रन्थ, जिनका काल निश्‍चित नहीं है किन्तु जिनका कम से कम कुछ अंश विस्बिसारोत्तर काल में अवश्य बना होगा । इस धारा में रामायण, महा- भारत और पुराण को रखा है । क्षत्रिय परम्परा 011० और पुराण की परम्परा में मिलती हे और वेद निश्‍चित रूप से ब्राह्मण परम्परा है । ब्राह्मण परम्परा के साहित्य में जो ऐतिहासिक-भौगोिक नाम आ जाते हैं, वे प्रसंगवशात्‌ आते हैँ और उनके पीछे कोई कहानी गढ़ने की अभिसन्धि नहीं रहती । किन्तु क्षत्रियः परम्परा में ऐसी बात नहीं है, क्योंकि वह तो २०० ई० तक संभवत: चली हो, उसे काम करने को अनेक शताब्दियाँ मिलीं, जिनमें अनेक राजवंशों को स्वार्थपूत्ति का भरपूर अवकाश था । (यह अनुच्छेद रायचौ परी ने ४. 07१० (001106 की पुस्तक 110८ 47). पु० ३२ से उद्धृत किया है'।) २. यह पूरा विवरण २. ७. ७0! lingछ००५ की पुस्तक The Idea of Hऽ६०79 के आधार पर प्रस्तुत है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३६ ] किया ऐसा कहा जाता है। इतिहास का पौराणिक अथवा धामिक वेष उत्तार कर उसे मानवीय वेष' देने का श्रेय इन्हें दिया जाता है । मनुष्यों ने काल की निश्चित अवधियों में क्या क्या किया, इसका, तकंसंगत भित्ति पर, विवरण प्रस्तुत करना इतिहास का काम है, यह स्थापना इनकी थी । वेसे यूनान का प्राचीन दर्शन यह था कि जो परिवर्तनशील है उसे जानना अनुचित है, इसलिये इतिहास भी असम्भव होना चाहिये । अनित्य के प्रति यह विरोध इस बात का प्रमाण है कि अनित्य का उन लोगों ने विशद दशंन किया था। मनुष्य के व्यवहार में परिवर्तन की अनिवार्यता को उन्होंने पहचाना था, इसलिये इतिहास के प्रति विशिष्ट संवेदनशीलता उनमें पनपी थी | आधुनिक विचार-सरणि का मूल स्रोत समझने के लिये पश्चिमी संस्कृत के उस युग का यत्किञ्चित्‌ अवलोकन आवश्यक है, जिसे Enlightenment का नाम दिया जाता हे । सत्रहवी शताब्दी के उत्तराधं में पश्‍चिम में प्रत्येक विद्या की चिन्तनपद्धति में क्रान्ति का उन्मेष हुआ ओर १८ वीं शती में वह क्रान्ति सशक्त बनी | इस काल में धार्मिक परिवेश से अलग होकर प्रत्येक क्षेत्र में स्वतन्त्र चिन्तन को मक्त अवकाश मिला | इस काळ को इतिहास-सम्बन्धी सबसे बड़ी घटना यह है कि काल को सीधी रेखा में देखना शुरू हुआ । अर्थात्‌ घटनाक्रम को पुनः लोट कर न आने वाले सदा अग्रगामी प्रवाह के रूप में देखा जाने लगा । ऊपर के अत्यन्त सक्षिप्त विवरण से इतिहास सम्बन्धो पाश्चात्य धारणा के सम्बन्ध में दो बातें प्रमुख रूप से समझी जा सकती हैं-- १. मानव के बहिरंग व्यापार को ही इतिहास का विषय माना गया । २. भाज जिस चिन्तन-परम्परा का पश्चिम में प्रत्यक्ष प्रभाव है उपर्मे काळ की चक्रिक गति प्रमुख नहीं है, अपितु सीधी रेखा के रूप में उसका दशन प्रमुख है । = क इतिहास के प्रति भारतीय दृष्टिकोण की अपनी विशिष्टता का डी यहाँ पुनरुल्लेख उचित लगता है । उसे समझ कर यदि कान 4701 का अध्ययन किया जाय तो निराशा या झु'झलाहट पोली कं मोर छ श्रद्धा का विकास हो सकता है । मानव १ जन-सुलभ भाषा ओर होली में 'इतिहास'- | १. इतिहास का यह मानवीय वेष मानव के बहिरङ्ग व्यापार को ही प्रमुख विषय बनाकर चला, यह स्मरण रखना चाहिये । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३७ |] पुराण ने इस प्रकार प्रस्तुत किया है कि बहिरंग भी सर्वथा छूट न जाय | फिर भी अन्तरंग को ध्रवस्थानीय मानने के कारण बहिरंग के प्रति अभिनिवेश नहीं रहा, और इसीलिये देश-काल के व्यतिक्रम की बहुत चिन्ता नहीं की गई। अन्तरङ्ग ओर बहिरङ्ग को एक-साथ लेने को अखण्ड दृष्टि या पद्धति आज हमारे लिये जटिल या दुरूह अवश्य हो गई है, क्योंकि हम उस अखण्डता को खो बेठे हें । किन्तु अपनी हृष्टि को निमंल बनाना आज भी हमारे लिये असम्भव तो नहीं है। हमारा निवेदन केवल इतना ही है कि पुराण-परम्परा का अध्ययन भारतोय संस्कृति के ममं या हाद को ध्यान में रख कर ही होना चाहिये । पाश्‍चात्त्य मापदण्डों को उस पर लागू करने से उसके प्रति अन्याय ही होगा । अन्त में यह उल्लेख प्रासकद्धिक है कि गत बीस-पच्चोस वर्षों में पश्चिम को युवा पीढ़ी भी, गत ३०० वर्षों में वहाँ जो खण्ड हृष्टि पनपी है, उससे ऊब कर भारत को अखण्ड हष्टि को खाज में लगो है । ३.एकलिङ्गमाहात्म्य में प्राप्त ऐतिहासिक तथ्य पौराणिक ए० लि० मा० में ऐतिहासिक विवरण अत्यन्त अल्प है यह बात हम भूमिका के प्रथम परिच्छेद के अन्तगंत 'विषय' के प्रसङ्ग में कह चुके हें । काव्यमय ए० [छ० मा० में जो ऐतिहासिक विवरण प्राप्त है, उसका संक्षेप हम भूमिका के पूर्ववत्तीं परिच्छेद में दे चुके हैं । ए० लि० मा० के दोनों रूपों में ऐतिहासिक सामग्रो राजवंश वर्णन में ही प्राप्त है। तुलना के लिये दोनों को वंशावली नीचे सारणी में प्रस्तुत है, साथ ही भतपूर्व उदयपुर राज्य द्वारा प्रकाशित वंशवृक्ष का विवरण भी इसी सारणी में संकलित है । जहाँ-जहाँ ७ यह चिह्न लगा है वहाँ विशेष वर्णन प्राप्त है । पौराणिक काव्यमय प्रकाशित ऐतिहासिक वंशवृक्ष ए० लि० मा० ए० लि० मा० नाम संवत्‌ बाष्प (बप्पा) विजयादित्य गुहिल (गुहदत्त) ६२३ भोज केशव नागा राउल भोज ६४३ सुषमाण भोगा रावल महेन्द्र ६६३ असाधर ? त्ताग (नागादित्य। ६८३ गोविन्द श्रीदेव शिला दित्य ७०३ . महादेव अपराजित ७१८ आलु ७ गुहदत्त (गुहिल) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३८ ] | विश्वनाथ ७ बाष्प महेन्द्र (द्वि०) ७४५ कालभोज कालभोज (बापा) ७९१ काल ७ खम्माण खुमान ८१० | शालिवाहन गोविन्द ' मत्तट ८३० | नरवाहन आलु राउल विइवनाथ सिंह भतुभट्ट ८५० कोतिवर्मा शक्तिकमार सिंह ८७० नरवर्मा शालिवाहन खुमान (द्विश) ८८५ नरवाहन महायक ९१० | मम्बाप्रसाद खुमान (तृ०) ९३५ | प्या कोत्तिवर्मा ह नरवर्मा भतुभट्ट द्वि० ९९९ श्रीपुञ्ज नरपति अल्लट १००८ कणं कर्णेसिह नरवाहुन १०२८ | भादूक ? शालिवाहन १०३० | चरणमल्ल गातडि ? शक्तिकृमार १०३४ | हंस अम्बाप्रसाद १०५० | खंगार यागराज शुचिवमा १०६४ क्षत्रप वेरड नरवर्मा १०७८ श्रीपुञ्ज कीत्तिवर्मा १०९२ कणं ७ कणं योगराज ११०८ तेर्जासह जिर्तातह बेरठ ११२५ अमरसिंह तेजसिह हंसपाल ११४५ ˆ सुबाहु ७ समरसिह वेर्रासह ११६० रत्नसिह रर्त्नासहू' विजयसिह ११६४ अर्थिसह ११८४ १. रत्नसिह स्वयं रावल शाखा में हैं किन्तु यहाँ रत्नसिह के बाद माहप, राहप इत्यादि राजाओं की एक पृथक्‌ शाखा कही गई है, और राहप को राणत्व (राणा की उपाधि) प्राप्त हुआ था यह कहा गया है । यहाँ कुछ दुर तक राहप शाखा के अन्तर्गत शासको के नाम दिये गये हँ । अरिसिंह तक उसी शाखा का वर्णन है । बीच में कुछ नाम रावल शाखा के भी मिल-जुल गये ६, यथा तेजसिह आदि | उसके वाद फिर सै रावल शाखा का सूत्र पकड़ कर हम्मीर का उल्लेख आ गया है । इस प्रकार रत्नसिह और हम्मीर के मध्य के नाम राहप शाखा के है । इतना अंश प्रक्षिप्त माना जा सकता हे । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३९ ] ` (पौ०) (का) (प्र०) जयसिह राहप (शाखा) चौड्सिह ११९५ हरसू ? विक्रर्मासह १२०५ लक्ष्मी सह बबरू ? रणसिह १२१५) यशःकर्ण रावल शाखा/राहप शाखा ७ हम्मीर नागपाल | (रावल शाखा) परणपाल : क्षेमसिह १२२५ क्षेत्रप फेखर ? सामन्तसिह १२२८ मोकल भुवर्नासह कुमारसिह १२३६ भीमसिंह मथनसिह १२४८ कुम्भकणं जर्यामह ` पदर्मसह १२६८ राजमल्ल ७ लक्ष्म्यसिह जेत्रसिह १२७० रसोराण तेजसिह १३१७ ० अरिसिंह समरसिह १३३० ९ हम्मोर रतनसिह १३५९ ७ क्षेत्रासह हमी रसिह १३८३ लाखाउ क्षेत्रासह (खेता) १४२३ ७ मोकल लाखा (लक्षसिह) १४३९ ७ कुम्भकणं मोकल १४७८ कुम्भा १४९० उदर्यासह (प्र०) १५२५ ७ (राहप शाखा) रायमल १५३० (सीसोदिया की राणा शाखा, इनके वंशज बम्बई के निकट धर्मपुर राज्य में रहे। ) नरपति, दिनकर, जशकरण, नागपाल, पुर्णपाल, पृथ्वोमल, भुवनसिह, भीमसिह, जयसिंह, लक्षसह--१. अरिसिह २. अजर्यामह्‌ । ऊपर की सारणी से स्पष्ट है कि पौराणिक ए० लि० मा० में बाष्प (बप्पा) से पूवं किसी का नाम नहीं है । किन्तु काव्यमय ए० लि० मा० १. इस के बाद तीन पृथक्‌ शाखायें दिखाई गई हैँ । एक रावल शाखा, दूसरी माहप और तीसरी राहप । रावल और राहप शाखाओं का विवरण दिया गया है । माहप का नहीं । यहाँ हम दोनों शाखायें पृथक्‌ दिखा रहे हैं । २. इन्होंने सर्व प्रथम 'महाराणा उपाधि धारण की । ३. लाखा नाम-मात्र लिखा है, तत्सम्बन्धी कोई पद्य नहीं है, पाठ खण्डित है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ¥° ] में गुहदत्त से भी पूर्वं सात नाम हैं। इस मुख्य भेद के अतिरिक्त भी नामों के क्रम में मेद ओर न्यूनाधिकता स्पष्ट दिखाई देती हे । प्रामाणि- कता को दुष्टि से प्रकाशित ऐतिहासिक वंशवृक्ष को प्रथम स्थान दिया जा सकता है, किन्तु फिर भी विशेष विवेचन के लिये यह सामग्री इतिहासकारों को उपयोगी लगेगी ऐसी आशा है। गृहदत्त ओर बाष्प दोनों के लिये विप्रकुल में उत्पन्न होने का उल्लेख ए० लि० मा० के दोनों पाठों में है। आटपुर (आहाड) से वि० सं० १०३४ का जो शिला- लेख मिला है उसके निम्नलिखित इलोक पर ओझाजी ने विस्तृत विचार किया है।' | । आनन्दपुरविनिगंतविप्रकुलानन्दनो महीदेव: | जयति श्रीगुहदत्त. प्रभवः श्रीगुहिलवंशस्य ॥ (Indian Antiquary Vol. ४9 P. 191) ओझाजी का मत यह है कि यह तो ब्राह्मणों का सम्मान करने का उल्लेख है, ब्राह्मणवंश का नहीं । ओझाजी का मुख्य तकं यह है कि बप्पा का जो सोने का सिक्का मिला है उस पर चंवर और छत्र के चिह्वों के बीच सूर्य का भी चिह्न बना है, अतः बप्पा का सूर्यवंशी होना इससे सिद्ध है । किन्तु काव्यमय ए० लि० मा० में 'जयत्ति तथा&नन्दपुरे नागरकुळमण्डनो महीदेवः । यजनादिकर्मकृशलो विजयादित्याभिधो विप्रः’ ॥२॥ (पृ० १७१) इस इलोक से गुहिल का ब्राह्मणवंशीय होना स्पष्ट है। उसी प्रकार पौराणिक ए० लि० मा० में पावती नन्दो से कहती हैं- ` यस्माद्‌ बाष्पं सुजाम्यद्य वियोगाच्छङ्कुरस्य च। पु्वंदत्ताच्च मे शापाद्‌ बाष्पो राजा भविष्यसि ॥१३॥ कलो प्राप्ते द्विजाग्रयाणां कुले महति पूजिते । तव वंशस्य विच्छित्तिने कदाचिद्‌ . भविष्यति | १४।। | (पु० ८) यहाँ कक कुल भी ब्राह्मण कुल की ओर स्पष्ट सद्धेत करता है । इस सम्बन्ध में दो सम्भावनायें हो सकती हैं। एक तो यह कि इस राजवंश के ब्राह्मणोचित गुणों की महिमा बताने के लिये 'विप्र' विशेषण रखा गया हो ओर दूसरे यह कि ब्राह्मण ही क्षत्रियोचित गुणों के कारण काडा द>-->__३--० १. द्रष्टव्य उदयपुर का इतिहास पृ० ७४-७९ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ "४१ | परशुराम के सहश क्षत्रियवत्‌ हो गये हों । दोनों ही सम्भवनाये 'ब्रह्म- क्षत्रियः--परम्परा के साथ जुड़ सकती हैं। अर्थात्‌ क्षत्रिय का ब्राह्मणवत्‌ होना अथवा ब्राह्मण का क्षत्रियवत्‌ होना ये दोनों बातें पुराण-परम्परा में मान्य हैं ।' मेवाड* में ऐसी जनश्रुति है कि वहाँ के राजवंश के मूलपुरुष गुहिल (गुहदत्त) के पिता के मारे जाने पर एक ब्राह्मण ने उनका पालन-पाषण किया था । नैणसी को ख्यात में लिखा है कि सीसोदियों के पुवंज गुहिलोत थे। पहले इनका राज्य दक्षिण में नासिक त्र्यस्वक को तरफ्र था | राजधानी नागदा में थी । इनका पूर्वज सूर्य का उपासक था। गर्भवती रानी को छोड़ कर वह राजा वीरगति को प्राप्त हुआ। गर्भ की रक्षा के लिये ब्राह्मणों ने रानो को सती नहीं होने दिया । पुत्र के १५ दिन का होने के बाद रानी सती होने चली और बालक को कोटेश्वर महादेव के मन्दिर में ब्राह्मण विजयादित्य (जो पुत्र के लिये आराधना कर रहा था) को सौंप दिया । ब्राह्मण ने उसे लेने में अनिच्छा प्रकट को क्योंकि क्षत्रिय बालक बड़ा होकर मृगया-प्रेमी बनेगा और हिसा करेगा । रानी ने कहा कि इस पुत्र के वशधर दस पीढ़ो तक ब्राह्मण के आचार का पालन करेंगे । तब ब्राह्मण ने बालक को पालना स्वीकार किया । ओझाजी ने ऊपर लिखी कथा को प्रामाणिक माना है और काफी विस्तार से भण्डारकर की ब्राह्मणवंश-पक्षीय युक्तियों का प्रत्याख्यान किया है । मोझाजी ने3 ब्रह्माक्षत्रिय-परम्परा का उल्लेख किया है ओर उसे ब्राह्मण और क्षत्रिय गुणों के सङ्गम का प्रतीक माना है। प्रमाणस्वरूप उन्होंने पुराण-परम्परा में सूयंवंशी मान्धाता, विष्णुवृद्ध और हारीत के नाम लिए हैं।* उसी प्रकार चन्द्रवंश में भी विश्वामित्र, अरिष्टसेन आदि क्षत्रिय भी ब्राह्मणत्व प्राप्त कर चुके थे ऐसा उन्होंने लिखा है । इन दोनों वर्णो के गुणों के मिश्रण के कारण प्रशस्तियों में कहीं इस वंश को ब्राह्मण कहा गया है तो कहीं क्षत्रिय । , द्रष्टव्य, पाजिटर, पु० १७ पादटिप्पणी । . उदयपुर का इतिहास, पु० ७५-७६ (इस पूरे अनुच्छेद का आधार यही हे ।) ` वही, पु० ७९-८० । , पाजिटर ने नीचे का वंश-वक्ष दिया है और विष्णुवृद्ध और हारीत को ब्राह्मणोचित गुणसम्पन्न क्षत्रिय-त्राह्मण कहा है । पृ० २४६ । (वंदा-वृक्ष ४२ पर) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri SN ००७ [ ४२ ] कुम्भाकी मृत्यु ओर उसके बाद के कुछ काल को अराजकता की स्थितिको पौराणिक ए० लि० मा० में अपने ढंग से कहा गया है। इतिहास-प्रसिद्ध तथ्य^ यह है कि जीवन के अन्तिम दिनों में महाराणा कुम्भा को मानसिक विकृति हो गई थी । एक बार वे कुम्भलगढ्‌ से एक- लिङ्ग जी के दशंनाथं गये । जेसे हो मन्दिर के पास पहुंचे, वहाँ खडी एक गाय जोर से रम्भाने ओर नाचने लगी । इस प्रकार नाचना गायों के उल्लास का सूचक होता है। महाराणा ने उस समय तो कुछ नहीं कहा, किन्तु कुम्भलगढ़ लोट कर वे बार-बार 'कामधेनु तण्डव करिय'-- यही एक वाक्य दोहराने लगे | किसी भी बात का उत्तर वे इसी वाक्य से देते । सब लोग इससे घबरा गये और महाराणा के छोटे पुत्र रायमल ने साहस बटोर कर उनसे इसका कारण पूछा । उन्होंने क्रुद्ध होकर उसे मेवाड़ से निकल जाने को कहा | रायमल ईडर में अपने ससुराल चला गया । किसी ज्योतिषी ने महाराणा को बता रखा था कि वे चारण के हाथ से मारे जायेंगे। इसलिये उन्होंने पुरी चारणजाति को मेवाड़ से बहिष्कृत कर दिया और उनको भूमि जब्त कर ली । किसी प्रकार एक चारण राजपूत के वेश में एक राजपूत सरदार के साथ रहने लगा । | उसने सरदार को बताया कि महाराणा के वाक्य का कारण वह जानता है ओर इस वाक्य का दोहराना बन्द करवा सकता है। सरदार उसे महाराणा के पास ळे गया ओर अपने सम्बन्धी के रूप परिचय कराया । महाराणा ने पुनः वही वाक्य दोहराया । तुरन्त ही वह चारण उठ खड़ा हुआ ओर महाराणा की ओर मुख करके उसने निम्नलिखित छप्पय पढ़ा-- मान्धाता | | | व्यान - अम्बरीष मुचुकुन्द ॥ | 3 पि युवनाइव सम्भूत | | ` हारीत विष्णुवृद्ध अनरण्य र | हारोत गोत्र विष्णुवृद्ध गोत्र सूर्यवंश ळे १. हरविछास शारदा कृत 'महाराणा कुम्भा', पु० १०७-१११ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [४३६ ७] जद धर पर जोवती दीठ नागोर धरन्ती। गायत्री संग्रहण (संघरण) देख मन माँहि डरन्ती । सुर कोटी तेतीस आन नीरन्ता चारो। नहि चरन्त पीवन्त मनः करती हंकारो। कुम्भेण राण हणिया कलम आजस उर डर उतरिय । तिण दोह द्वार शङ्कुर तणय, कामधेनु तण्डव करिय ॥ अर्थात्‌ गायत्री (गाय) जब धरतो पर (विशेष रूप से नागौर पर), दृष्टि डालती तब गायों का संहार देख कर मनमें बहुत डरती थी । तेतीस कोटि देवता उसके सामने चारा और पानी लाते। किन्तु वह भय के कारण न कुछ खाती, न पीती । राणा कुम्भा ने अब मुसलमानों को मार कर गायों को रक्षा को है, और अब गायत्री का डर उतर गया है। इसलिये वह शङ्कुर के द्वार पर हषं से ताण्डव कर रही है । महाराणा कुम्भा इस पद्य को सुन कर अत्यन्त प्रसन्न हुए और राजपूत वेशधारी से बोले कि तुम राजपूत नहीं, चारण हो । उसने नम्रता- पूवंक यह स्वीकार किया और बहिष्कृत चारणों को वापस बुला लेने को याचना की । महाराणा ने उसकी बात मान ली। उस दिन से उन्होंने 'कामघेनु तण्डव करिय' यह वाक्य बोलना छोड़ दिया । किन्तु उनके मस्तिष्क में किञ्चित्‌ विकार आ चुका था । ऐसी स्थिति में एक दिन वे कुम्भलमेरु में कटारगढ़ के उत्तरपूर्व मामदेव कुम्भस्वामी के मन्दिर के पास एक तालाब के किनारे बैठे हुए थे, उस समय उनके ज्येष्ठ पुत्र उदयसिह ने चुपके से आकर तलवार से उनकी हत्या कर दी । इस हत्या के दो कारण हो सकते हैं। एक तो उदर्यासह को यह भय रहा होगा कि उसका छोटा भाई रायमल,. जो बहिष्कृत हो चुका था, पुतः कूपा- पात्र बन कर उसके उत्तराधिकार को छीन न ले । दूसरे यह हो सकता है कि महाराणा कुम्भा के शत्रुओं ने उसे माध्यम बनाया हो। जो हव हो, प्रजा ने उसके इस अपराध को कभी क्षमा नहीं किया होगा, क्य उसका नाम ही 'ऊदा हत्यारा' प्रसिद्ध हो गया था । कुम्भा की हत्या के बाद जो अव्यवस्था और अराजकता फैली होगी उसका सङ्केत पौराणिक ए० #० मा० ने इस प्रकार यह कर दिया है कि कुम्भकणं (कुम्भा) जब योगमागं से अपना शरीर छोड़ कर सायुज्य को प्राप्त हुआ तब उसके पुत्र परस्पर विरोधी हो गये | ओर नीचःसङ्ग के कारण शूद्राचार-परायण हो गये । भवानी के शाप से धर्म से च्युत CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४४ ] होकर वे ब्राह्मणों को क्लेश देने लगे । दिये हुए दान ओर 'देव-स्व' का अपहरण करने लगे । और क्रूर तथा चौर बन गये । इसी बीच म्लेच्छों ने आकर उन्हें क्लेश देना शुरू किया । घोर युद्ध के बाद वे लोग (कुम्भा के पुत्र) हारीत के शिष्य विद्याचार्य को शरण में गये ओर उससे प्रार्थना की कि वे लोग भ्रष्ट-राज्य हो गये हैं, उन्हें पुनः स्वराज्य में प्रतिष्ठा दिलाई जाय । आचार्य ने उनसे कहा कि वे शिवा और एंकलिङ्ग की यथाविधि पूजा करें। उन लोगों ने शूद्राचार से पूजा की) उनका नेता था राजमल्ळ। एकलिङ्ग ने उस पुजा को भी अङ्गाकार किया ओर राष्ट्रश्येना को बुला कर उनकी सहायता करने की आज्ञा दी । आदेश पाकर उस देवी ने उनकी सहायता की ओर चित्रकूट (चत्तौड) में उन्हे पुनः स्थापित किया । तब से वे लोग शाट्राचार-परायण रह कर क्षात्राभास के रूप में राज्य करने लगे । जब-जब वे शिव भक्ति नहीं करते तब-तब उपद्रव होते और वे म्लेच्छाधीन हो जाते । (पृ० १३३-३४, इळो० ४५-५९) । कुम्भा की हत्या की घटना को संथा छिपा जाना और पूर्ववर्ती राजाओं को भाँति योगमागं से शरोर छोड़ने को बात कहना--यह वश की प्रतिष्ठा की रक्षा को प्रवृत्ति का सूचक्र है। कुम्भा की मृत्यु के पश्चात्‌ वंश का शाद्राचार ओर क्षात्रामास के रूप में वर्णन यह सडत करता है कि जिसने भी यह अंश लिखा होगा वह कुम्भा के समय तक ही वंश को प्रतिष्ठा को अक्षुण्ण मानता था। यह अश कुम्भा को मृत्यु के बाद भले हा लिखा गया होगा किन्तु इसका लेखक प्रत्यक्ष रूप से कुम्भा का आश्रित रहा होगा । पु० ९ पर इलो० १६-१७ में भी यह कहा गया है कि पावेतो ने नन्दो से कहा था कि बाष्प के रूप में तुम इन्द्र की तरह राज्य करोगे ओर अन्त में स्वगं प्राप्त करोगे । यद्यपि तुम्हारे वंश का कभी विच्छेद नहीं होगा तथापि तुम्हारे वंशज धीरे-धीरे वर्णाश्रम-निन्दकों के संसर्ग से धमंरहित, श्रुतिविहित आचार के निन्दक शूद्र जैसे हो जायेंगे, क्योंकि कलि ही शूद्र रूप है। काव्यमय ए० छि० मा० में तो वंश-वणंन कुम्भा तक ही है, ओर उसको मुत्यु को कोई चर्चा नहीं है । ४. एकलिज्ध माहात्म्य में अन्य विविध सामग्री (क) पात्र-नाम ` ए० छि० मा० में जितने पौराणिक पात्रों के नाम आये हैं उनका संकलन द्वितीय परिशिष्ट के अन्तगं प्रथम सूची में है। ऐतिहासिक नाम इस सूची में नहीं रखे गये हैं, अपवाद केवल बाष्प, भोज और CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४५ ] सुषमाण है । बाष्प तो बाप्पा का संस्कृत रूप है और पुरी कथा का केन्द्र है, अतः ऐतिहासिक होते हुए भो इस ग्रन्थ में पौराणिक बन गया है | भोज और सुषमाण वाष्प के पुत्र और पोत्र हें । और उनके विषय में कुछ विस्तार से वर्णन है, इसलिये उन्हें भी इस सूचो में सम्मिलित कर लिया गया हे । (ख) भूगोल ए० लि० मा० में जिन भौगोलिक नामों का ग्रहण हुआ है उनका सङ्कलन परिशिष्ट २. के अन्तगंत स्थान नाम-सूची में और विवेचनात्मक विवरण परिशिष्ट ३. में हम ने प्रस्तुत किया है। यहाँ केवल इस विषय में कुछ सामान्य टिप्पणी देना इष्ट है | स्थान नामों के सम्बन्ध में सर्व-प्रथम यह बात ध्यान में आती है कि प्रणेता ने इस सम्बन्ध में कोई योजनाबद्ध काम नहीं किया है । अधिकांश नाम तो तृतीय अध्याय के आरम्भ में (प० ४ पर) इस प्रसङ्ग में यों ही गिना दिये गये हैं कि जैसे इतने देशों का परिचय दिया जा चुका है वैसे ही 'मेदपाट' का भी परिचय दिया जाय । स्पष्ट है कि इस नाम-संकलन में कोई क्रम अथवा योजना अभिप्रेत नहीं है। अन्य नाम अधिकतर एकलिङ्ग की कथा से ही किसी न किसी प्रकार सम्बद्ध हैं, कुछ तो भोगो- लिक दृष्टि से उक्त मन्दिर के बिल्कुल आस-पास के स्थल हैं जेसे नाग- हद, इन्द्रसर । इस प्रसद्ध में कुटिला नदी का नाम विशेष रूप से उल्लेखनीय है, एकलिंग की कथा के साथ यह नाम अविच्छिन्न रूप से जुडा हुआ है, और भौगोलिक दृष्टि से भी यह नदी उक्त मन्दिर के सान्निध्य में होनी चाहिये ऐसा पूरी कथा से समझ में आता हें । किन्तु मेवाड प्रदेश में जो भी नदियाँ हैं उन में से किसी का भी नाम कुटिला से मिळता-जुलता नहीं है । केवल एक नाम में थोड़ा-सा साहश्य दिखायी देता है, और वह है कोटेसरी नदी । “इसे कोटारी भी कहते हें । यह अरबली की पर्वत श्रेणो से निकल कर दीवेर से दक्षिण में ९० मील बहने के पश्चात्‌ नन्दराय से दो मील की दूरी पर बनास से जा मिशती है। कुटिला को गङ्गा के तुल्य बताना उस सामान्य प्रवृत्ति का द्योतक है, जिसके अनुसार नदी मात्र में गङ्गा सहश पवित्रता का आधान कर छिया जाता है। लोक-व्यवहार में नदी-मात्र के लिए गङ्गा संज्ञा स्वीकृत है । १. ओझा--उदयपुर का इतिहास, पु०-४ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४६ ] मिला कर इस विषय में यही कहा जा सकता है कि हमारे लेखक की ee कल्पना एकलिङ्ग की कथा में ही यत्किञ्चित्‌ दिखायी देती है किन्तु वहाँ भी वस्तुस्थिति से पूरा-पुरा ताळ-मेल नगण्य-सा है। | 'मेदपाट”' नाम पर ए० लि० मा० के आरम्भ में हो प्रश्नोत्तर हैं । यह नाम पूरे ग्रन्थ का एक प्रकार से केन्द्र है । अतः इसे भूगोल-सम्बन्धी तुतीय परिशिष्ट में रखना उचित नहीं लगा | इसके सम्बन्ध में निम्न- लिखित जानकारी यहां प्रासंगिक होगी । “इस देश पर पहले 'मेद' अर्थात्‌ 'मेव' या 'मेर' जाति का अधिकार रहने से इस का नाम मेदपाट (मेवाड) पड़ा । मेवाइ का एक हिस्सा अब तक मेवल कहलाता है, जो मेवों के राज्य का स्मरण दिलाता है । मेवाड़ के देवगढ़ की तरफ़ के इलाके में और अजमेर-मेरवाड़े के मेरवाड़ा प्रदेश में, जिसका अधिकतर अंश मेवाड़ से ही लिया गया है, अब तक मेरों को आबादी अधिक है । कितने एक विद्वान्‌ मेर (मेव, मेद) लोगों को गणना हणों में करते हैं, परन्तु मेर लोग शाकट्रीपी ब्राह्मणों की नाई अपना निकास ईरान को तरफ़ के शाकद्रोप (शकस्तान) से बतछाते हें ओर मेर (मिहिर) नाम भी यही सूचित करता है, अत एव संभव है कि वे लोग पश्चिमी क्षत्रपों के अनुयायी या वंशज हों ।” (ओझा, उदयपुर का इतिहास पु० १, पादटिप्पणी १ में उद्धृत नागरीप्रचारिणीपत्रिका भाग २ पृ० ३३५)। “चित्तोड के किले से ७ मील उत्तर में मध्यमिका नाम की प्राचीन ' नगरी के खण्डहर हैं, उसे इस समय 'नगरी' कहते हें । वहाँ से मिलने वाले कई तांबे के सिक्कों पर वि० सं० के पूव की तीसरी शताब्दी के आसपास को ब्राह्मो लिपि में 'मझिमिकाय शिबिजनपदस' (शिबिदेश को मध्यमिका का सिक्का)--ऐसा लेख है। इससे अनुमान होता है कि उस समय मेवाड़ (या उसका चित्तौड़ के आसपास का अंश) शिबि नाम से प्रसिद्ध था । पीछे वही देश मंदपाट या मेवाड़ कहुलाया और उसका प्राचीन नाम (शिबि) लोग भूल गये” । (वहो पु० ३३४-३५) । _ ` करनबेल (जबलपुर के निकट) के एक शिलालेख में प्रसङ्गवशात्‌ मवाड़ के गुहिछवंशी राजा हंसपाल, वेरिसिह ओर विजयर्सिह का वर्णन आया है जिसमें उनको 'प्राग्वाट' के राजा कहा गया है । अतएव प्राग्वाट मवाइ का हां दुसरा नाम होना चाहिए । संस्कृत शिलालेखो तथा पुस्तकों म पारवाइ' महा[जनों के लिए 'प्राग्वाट' नाम का प्रयोग मिळता है और CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४७ ] वे लोग अपना निकास मेवाड़ के 'पुर' कस्बे से बताते हैं, जिससे संभव है कि प्राग्वाट देश के नाम पर से वे अपने को प्राग्वाटवंशी कहते रहे हों” । (वही, पृ० ३३६) इस प्रसंग में यह तथ्य रोचक होग। कि नन्दलाल डे ने अपने भौगोलिक कोश में हारीत आश्रम के साथ एकलिङ्ग का तादात्म्य स्थापित किया है । (ग) वनस्पति एवं पक्वान्न ए० ० मा० में उल्लिखित वनस्पतियों के नामों का संग्रह द्वितीय परिशिष्ट के अन्तगंत तृतीय सूची में है। ये नाम मूल ग्रन्थ में मुख्य रूप से प० २८, ६५, और १३८ पर क्रमशः हारीतस्तुति, गौतमाश्रम-चणंन और पूजा-पद्धति-वणंन के प्रसङ्ग में आये हैं । पक्वान्नों के नाम उसी परिशिष्ट की चतुर्थ सूची में संगृहीत हैं। ये नाम मूल ग्रन्थ में पृ० ८८ पर बाष्प द्वारा एकलिङ्क की पूजा के प्रसङ्ग में आये हैं । (घ) आयुध आयुधों के नाम उक्त परिशिष्ट के अन्तगंत पञ्चम सूची में संकलित हैं। इन नामों का उल्लेख मूलग्रन्थ में पु० २९ पर हारीत-स्तुति में हुआ है। (५) एकलिङ्कमाहात्म्य को पुजापद्धति कहना न होगा कि पूजा-पद्धति के प्रसङ्ग में केवल पौराणिक ए० ० मा० ही विचारणीय है । पञ्चम परिशिष्ट में हमने ए० लि० मा० की पूजा पद्धति का संक्षिप्त विवरण एवं तुलना के लिए शारदातिलक और लिङ्गपुराण में से कुछ अंश प्रस्तुत किये हैं । इस तुलनात्मक विवरण से यह स्पष्ट है कि ए० 6० मा० में वर्णित पूजा-पद्धति किसी प्रसिद्ध परम्परा के अनुसार नहीं है। इसके खोत के सम्बन्ध में जो संभावनायें हमें दिखाई दीं उनका परीक्षण करने पर कोई स्पष्ट साहश्य सामने नहीं आया । सामान्य रूप से प्रचलित विधियों का भी ए० छि० मा० में व्यतिक्रम मिलता है। उदाहरण के लिये २४वें अध्याय के आठवें शलोक में पञ्चामृत के प्रसङ्ग में दांध, क्षीर, सिता, मधु भोर घृत यह क्रम दिया है किन्तु प्रचलित क्रम इस से भिन्न है, यथा--दुरध, दधि, घृत मधु, शकरा | कहना कठिन है कि यह व्यतिक्रम केवल छन्द के अनुरोध से हुआ है CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४८ ] अथवा इस में कोई विधि भेद अन्वित है अथवा विधि की कठोरता के प्रति अनवधान-मात्र इस का कारण है। पञ्चवक्त्र पूजा चतुविंश अध्याय में वणित है । उसका विवरण पंचम परिशिष्ट में द्रष्टव्य: है | ॒ - पञ्चवक्त्र पूजा की परम्परा एकलिङ्गजो के अतिरिक्त नेपाल में पशुपत्तिनाथ के मन्दिर में है । इन दोनों मन्दिरों की पूजा पद्धति में क्या समानता और भिन्नता है, यह स्वतन्त्र अनुसन्धान का विषय है, दोनों 'मन्दिरों कां परस्पर सम्बन्ध अनुमान-सिद्ध है, क्योंकि नेपाल के राजवंश से मेवाड़ के राजवंश का घनिष्ठ सम्बन्ध रहा है।' किन्तु दोनों मन्दिरो की प्रचलित पूजा पद्धति की तुलना सुगम नहीं है, क्योंकि रहस्यात्मकता का आवरण दुर्भेद्य है। पशुपतिनाथ के तत्त्व-निरूपण क्रा विशद रूप ब्रह्माषि देवरात के लघु ग्रन्थ 'पशुपति-हृदयम्‌' में प्राप्त है । 'पञ्चवक्त्र' का तत्त्व एकलिद्धजा के सन्दर्भ में भी उसी प्रकार समझा जा सकता हे । इस दृष्टि से हमर यहाँ उक्त ग्रन्थ में से कुछ पद्य उद्धत कर रहे हैं । पद्चमुखानां पञ्चप्राणात्मकत्वम्‌ सर्वान्तर्यामिणोऽन्तहंदयचितिमतो सद्रहद्यात्मनस्तै पञ्च प्राणाः प्रमुख्या मुखवदर्भिहिता ।दकस्थिता द्वारपालाः | प्राण: पूर्वस्त्वप।ना वरुणदिशिहितो दक्षिणो व्यानसंज्ञः सोमाख्यो वे समानो. ह्य परितनमुख: सन्तुदानः श्रुताष्टः ॥१३॥ परवंमुखस्‌. ` | रुद्र: १र्वामुखस्तत्पुरुष इति नुतः पारमेव्वयंयोगात्‌ ` इन्द्रः सन्‌ सवंदेवाद्यधिपतिरमलो वेद्युतः पुरुषोऽयस्‌ । भ्राच्यामन्तः स इष्टः सकलचिदुदय।द्‌ ब्राह्वाशक्त्या प्रपन्नो | चाम्ना धाम्ता महिम्ना भुवि भवति भवो भद्ररूपस्त्रिनेत्र: ॥७॥ दक्षिणमुखम्‌ | रुद्रो घोरो$पयघोरो भवति पशुपतौ दक्षिणास्यः परः सन्‌ दक्ष: कालाग्निरुद्र: शिव इह यमराड्ग्ररूपस्त्रिनेत्र: । ` वामे सर्पावतंसादपि तदितरतः कुण्डलाद्‌ वृत्तरूपाद्‌ ` ` घोराघोरस्वरूपो लसति पशुपतिर्भीषणः शर्वनामा ॥८॥ त = ` ० १. द्रष्टव्य “उदयपुर का इतिहास” पु० १३९९, १४०० । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ९)» » = { ८ १८ क्र “ WSS eee oD - & Sri | ५ roe + ३ PEAT ७2 । NT) pa 5 र हर व 5 नल TE ~ ४“ ॥: ३ ४ “क 6 4 9,0५ । tha य हि. ४ Do i 2, °» ५) २. न >. 0 ५ lo न ई 2४४2” शश ७ ८ Se ॥॥ है Sos ee es कजा ff आलय >> त» = तबल ८ १९ ४२०५०! ७. _ ० क am = * = च क Re SEER, Hi fe hts SS श्रीमदेर्कालङ्ग का अर्चा-विग्रह CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४९ ] उत्तरमुखम्‌ रुद्रोऽसौ वामदेवः परशिव उदगादुत्तरास्यः स सोमः उग्रो वामार्घभागे स भवति जटया कुण्डलान्नागरूपात्‌ | दक्षा्वे स्त्रोविलासाभरणगुणकल। भूषितः सत्‌ विचित्रः संसिद्धः सुन्दरोऽयं पृथगुदितकचाच्छक्तिवृत्तावतंसात्‌ ॥२॥। परिचसमुखम्‌ सद्योजातोऽय्मीशो जगति समुदितः पछ्चिमास्यः प्रचेताः मिद्धोऽयं वाळभावात्‌ प्रथमगुणदशायोगतो निविशेष: | दिव्यः सोऽयं किरीटी त्रिनयनलसितः पद्मसत्कुण्डळाप्तः श्रुत्योहिष्टः प्रतीच्यां भवति पशृपतिः पूरुषः प्रत्यगात्मा ॥१०॥ प्रत्येकस्मिन्‌ मुखे हस्तद्वयम प्रत्येकं श्रीमुखं तत्‌ करयृगक्रलितं सत्‌ स्वराणें रसाणें: पणं वाक्प्राणशक्तिप्राणहितकरयुक्‌ साक्षमालोदकुम्भस्‌ । वाक्‌छक्त्या गङ्गया च प्रतिदिशमुदितः सोऽष्टशक्तिप्रपूणंः वेदास्यो ब्रह्ममृत्तिः पशुपतिरुभये: संहितः सोऽष्टमूत्तः ॥११॥ ऊध्वंमुखं लिङ्गरूपस्‌ ऊधध्वंजोतिः स “िङ्गात्मकमुः्वतनुभृत्‌ सर्वेविद्येव्वरोऽसो ईशानः जाक्तपूणस्त्रिजगदत्रिपतिस्त्र्यम्बुक्रस्त्रोक्षणः सः | मध्ये बिन्दौ स्थितः सनु दशदिगनुगतज्योतिषेकादशात्मा . श्रीरुद्रो रोरवीति श्रुतिवचनमु'ाज्ज्ञानसञजोवनीयस्‌ ॥१२॥ पञ्चवक्त्र-वर्णंन में पूर्व-दक्षिण-उत्तर-पछ्चिम-क्रम रखा गया हे । इजमें प्रदक्षिणा-क्रम का भङ्ग है, किन्तु 'शिवस्याद्धंपरिक्रमा' इस प्रचलित रीति के अनुसार यह उचित ही है। एकलिङ्ग की पूजा-पडति में भी पच्चवकत्रों में प्रदक्षिगा-क्रम का भङ्ग तो है, किन्तु वहाँ आरम्भ पश्चिम मुख से किप्रा गया है । परिचम-उत्तर-दक्षिण पूवं ओर ऊध्वं यह क्रम वहाँ है । ६. साम्प्रदायिक स्थिति एक्ररिङ्ग का साम्प्रदायिक सम्बन्ध लकुलीश पाशुपत मत से माचा जाता है । म० म० ओझा का कहना है “एकलिङ्ग मन्दिर के दक्षिण में कुछ ऊँचाई पर यहाँ के मठाधिपति ने ईस्वी सन्‌ ९७१ में लकुलोश का मन्दिर बनवाया था, इस मन्दिर के कुछ नीचे विन्ध्यवासिनी का मन्दिर CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri | | | | | | [ ५० .] है। बापा का गुरु नाथ (साधु) हारीत र राशि एकरिङ्ग के मन्दिर का महन्त था । और उसके पीछे पुजा का कायं उसकी शिष्य-परम्परा के अधीन रहा । इन नाथों का पुराना मठ एकलिङ्गजी के मन्दिर से पश्चिम में बना हुआ है । पीछे से नाथों का आचरण बिगड़ता गया और वे स्त्रियाँ भी रखने लगे । जिससे उनको अलग कर संन्यासी मठाधिपति नियत किया गया । तभी से यहाँ के मठाधीश संन्यासी ही होते हैँ ओर वे गोसाई जी कहलाते हैं। गोसाइं जी की अध्यक्षता में तीन-चार ब्रह्मचारी रहते हैं, वे ही पुजन करते हें ।” (उदयपुर का इतिहास पु० ३३) प्रस्तुत उद्धरण में 'लकुलीश' पर निम्नलिखित पादटिप्पणी ओझा जी ने दी है-- “लकुलीश या लकुटीश शिव के १८ अवतारों में से एक माना जाता है । प्राचीन काल में पाशुपत (शैव) संप्रदायो में लकुलीश सम्प्रदाय बहुत प्रसिद्ध थाऔर अब तक सारे राजपूताने, गुजरात, माळवा, बंगाल, दक्षिण आदि में लकुलोश मृत्तियाँ पायी जातो हैं | मूर्ति के सिर पर जेन मृत्तियों के समान केश रहते हैं, दो भुजायें रहती हैं। बायें हाथ में लकुट (दण्ड) और दाहिने हाथ में बिजोरा (बीजपूर) रहता है। जो शिव की त्रिमूत्तियों के मध्य के दो हाथों में से एक में पाया जाता है। यह मृत्ति पद्मासन से बेठी होती है । न (ल) कुलीशामुर्ध्वमेढ पद्मासनसुसंस्थितम्‌ | दक्षि। मातुलिङ्गं (?) च वामे दण्डं प्रकोतितस्‌ ॥ (विश्वकर्मावतार- वास्तुशास्त्र) “लकुलीश को किसी-किसी मति के नीचे नन्दी और कहीं कहीं दोनों तरफ़ एक-एक जटावारो साधु भां बना होता है। लकुलीश ऊध्वरेता माना जाता हे; जिसका चिह्न (कध्वंलिङ्ग) मृत्ति पर स्पष्ट होता है। इस समय इस व सम्प्रदाय का अनुयायी कोई नहीं रहा, परन्तु प्राचीन काल में इस के मानने वाले बहुत थे जिनमें मुख्य साधु होते थे । माधवाचार्य के स्वंदशनसंग्रह में इसके सिद्धान्त का कुछ विवरण है। विशेष वृत्तान्त प्राचीन शिलालेखों तथा विष्णुपुराण आदि में मिलता है । इस सम्प्रदाय के साघु कनफड़े (नाथ) होते हें ऐसा अनुमान होता है!” _ पत्य एक स्थल पर म० म० ओझाजी ने कहा है, “इस सम्प्रदाय वाळे शिव के कई अवतार मानते हैं, जिनमें से लकुलीश अवतार का प्रभाव मवाड़ में विशेष रहा । एकलिङ्ग, मेनाल, तिलिस्था, बालोड़ी CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri JNANA SIMHASAN JNANAMANDIR. LIBRARY [ ५१] Jangamawad | |: ४388 Ac6, No, vespa>sasegsse ९९०४३२४१४७ ४१५१७३०४७०६6 आदि स्थानों के प्राचोन शिव-मन्दिर इसी सम्प्रदाय के हैं । इन मन्दिरों के पुजारी कनफड़े साधु होते थे, जो ञरीर पर भस्म रमाते और आजीवन ब्रह्मचारी रहते थे । लकुलीश के चार सिष्यों-कृशिक, गाग्यं, मित्र (मैत्रेय) कोरुष-से चार सम्प्रदाय चले । उनमें से एकलिङ्गजी के मठाधोश कशिक सम्प्रदाय के अनुयायी थे। कई शेव सम्प्रदायों के मन्दिरों के द्वार पर लकुलीश की मृत्तियाँ बनी हुई हैं ।**“'इस सम्प्रदाय के साधु वर्तमान समय में लकूलीश का नाम तक भूल गये हैं और वे (कनफड़े नाथ) अपने को गोरखनाथ आदि के शिष्यो में मानने लग गये हैं ।” (उ० पु० का इति० पृ० १४१५) लकुलीश पाशुपत सम्प्रदाय के सम्बन्ध में डॉ० विश्वम्भरशरण पाठक कत अंग्रेजी पुस्तक ‘History of Shaiva Gults in Northern 1142 —में कुछ अधिक व्यवस्थित विवरण मिलता है। गोरखनाथ का इस सम्प्रदाय से क्या सम्बन्ध माना जा सकता है इस विषय में गवेष- णात्मक विवेचन डॉ० नागेन्द्रनाथ उपाध्याय की पुस्तक 'गोरक्षनाथ-- नाथ-सम्प्रदाय के परिप्रेक्ष्य में' में उपलब्ध है | इस सम्प्रदाय का कनफड़े नाथों से कुछ न कुछ सम्बन्ध था ऐसा तो ओझाजी के उद्धरणों से ही स्पष्ट हे । इधर हाल को गवेषणाओं से इस विषय पर अधिक प्रकाश पड़ा है । संक्षेप में एतद्विषयक नवीनतम विचार यहाँ प्रस्तुत हैं । पहले डॉ० पाठक द्वारा प्रस्तुत विवरण का सारांश उपयोगी होगा ।१ आदि मध्ययुग में उत्तर भारत में शेवोपासना अत्यधिक प्रचलित रही । गहढवाळ, चेदो, चन्देल भौर उड़ीसा के शासक परम माहेश्वर कहलाते थे । आसाम के हर्जर वर्मा और वेद्यदेव, बङ्गाल के विजय सेन और बल्लाळ सेन, पश्चिम भारत के देवपाल, परमार, और भतुंवढचाहमान भी इस उपाधि द्वारा अलंकृत थे । अनेक शासकों ने अपने राज्य शिव को अथवा शेव साधुओं को समपित किये थे, इस प्रकार मत्तमायूर क्षेत्र के अवन्तिवर्मन्‌ और दाहल के एक चेदिराजा ने शेव-सिद्धान्त मत के गुरुओं को अपने राज्य समित कर दिये थे । प्रबन्ध चिन्तामणि' में यह उल्लेख है कि किसी सोलंकी शासक ने पुरा मालव-प्रान्त उज्जैन के महाकालेश्वर को भेंट कर दिया था ओर उसकी शासन-व्यवस्था के लिये परमारों को नियुक्त किया था । शेब सिद्धान्त मत की गुहा-वासी परम्परा के कुछ साधुओं ने पजाब के वर्मन्‌ राजवंश को और मध्यदेश 1. History of Shaiva cults in Northern India pp. 1-18. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५२ ] के चेदि, परमार और चन्देरी प्रतिहार राजवंशों को इस मत में दीक्षित किया था । इस परम्परा ने अपनी शाखा-प्रशाखाओं को सुदूर दक्षिण में तमिल, आन्ध्र तक भेजा और तदन्तगंत साधुओं ने वहाँ राजगुरुओं का स्थान ग्रहण किया । चेदि राजाओं के शेव राजगुरुओं की प्रायः २५० वर्ष तक की अविच्छिन्न परम्परा शिलालेखों में सुरक्षित है । ` कभी-कभी पुराणों में शेव मत का तीन कोटियों में विभाजन मिलता है । १--वैदिक २--तान्त्रिक ३--मिश्र ।' इनमें से मिश्र मत तो स्मातं अथवा पञ्चदेत्रोपासनां हो है । वेदिक कोटि में लकुलोश पाशुपत आता है ऐसा लगता है. और तान्त्रिक के अन्तगंत कालानन, कापालिक आदि को माना जा सकता है। यहाँ यह स्मरण रखना चाहिये कि लकुलोश पाशुपत भी मूलरूप में आगमिक ही था किन्तु इसे पुराणों में वेदिक . कहा गया है क्योंकि यह अपेक्षाकृत अविक परम्परानुयायो था और आरम्भ में इसने वैदिक वणव्यवस्था को स्वोकार किया था । शेवसिद्धान्त मत आगमिक था । अनेक प्रमाणों के आधार पर डॉ० पाठक ने यह कहा है कि चार मुख्य सम्प्रदाय और उनके उपसम्प्रदाय देश में प्रचलित थे | १. शेव अर्थात्‌ शेव-सिद्धात्त मत । २. कालानन जिसका अपर नाम कारुक भी था । ३. पाशुपत-जिसक्रो एक शाखा थी लाकुलीश पाशुपत । ४. कापालिक--और उसका सहसम्प्रदाय सोम | कहीं-क्रहीं दाक्षिणात्य शिलालेखों में ६ आम्नाय अथवा सम्प्रदाय कहे गये हे--१. भैरव २. वाम ३. कालमुख ४. महाब्रत ५, पाशपत ६ शेत्र | इनमें से प्रथम दो नाम ही नये हैं जो शायद कापालिक के अन्तगंत आ सकते हँ | इसके अतिरिक्त भी कुछ नामावलियाँ मिळती हैं । १. श्रोकरभाष्य में उद्धृत कूर्मपुराण के निम्नलिखित वचन का डॉ० पाठक ने प्रमाण दिया है । तान्त्रिक वैदिकं मिश्रं त्रिधा पाशुपतं शुभम्‌ । र्ताळङ्गाङ्कशूलादिधारणं तान्त्रिक मतम्‌ ॥ लिङ्गरुद्राक्षमस्मादिधारणं वैदिकं भवेत्‌ । रवि शम्भुं तया शक्ति विघ्नेशं चः जनार्दनम्‌ । यजन्ति समभावेन मिश्र पाशुपतं हि तत्‌ ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri PS SE "PET PSY ५ e ७ ४७: - हा 00 Sis [ ५३ ] महाभारत में पाशुपत को पाँच मतों में से एक कहा है ।* श्रीकण्ठ को इसका प्रवर्तक माना गया है; यह उल्लेख देश के विभिन्न भागों में प्रणीत शेव मत्त के अनेक ग्रन्थों में समान रूप से मिलता है। यथा तन्त्रालोक, शिवदृष्टि, बृहृद्यामल, पिङ्गलामत और शिवपुराण इत्यादि । श्रीकण्ठ द्वारा प्रणीत ग्रन्थों का भी यत्र-तत्र उल्लेख मिलता है । उदाहरण! के लिये तन्त्रालोक में माङ्गल्यशास्त्र के प्रणेता के रूप में श्रीकण्ठ का ति उल्लेख है । [ लकुलीश, गोरक्ष इत्यादि मानव-देहधारी गरुओं को जिस प्रकार देव माना गया है, वेसा ही श्रीकण्ठ के विषय में भी समझना चाहिये । त्रिक मत में उन्हें कई स्थानों पर देवता के रूप में कहा गया है। कभी- कभी उन्हें पञ्चमुख सदाशिव के साथ अभिन्न माना जाता है क्योंकि उन्होंने पञ्चस्रोतोरूप सिद्धान्त का प्रवर्तन क्रिया था | पञ्चमुख श्रीकण्ठ] , को ल कुलीश सम्प्रदाय में भी मान्यता मिली है। _ | लकुलीश का पाशुपत मत की जाखा विशेष के 'प्रवतेक के रूप में सर्वेदर्शनसंग्रह में उल्लेख है । पुराणों में उन्हें शिव का अवतार कहा गया है ।' अनेक शिलालेखों में भी उनका नाम मिलता है । पाशुपतसूत्र, जिउका नाम पञ्चाध्यायी है, को लकुलीश-कृत माना गया है । इस प्रकार थोड़ा-मा मतिश्रम उत्पन्न होता है कि पाशुपत मत का प्रवतंक श्रीऋण्ठ को माना जाय अथवा लकुरीश को | तन्त्राछोक ने दोनों को यह श्रेय दिया है। उसमें द्वादश आह्विंक पृ० ३९६ पर लकुलीश और श्रीकण्ठ | दोनों को शिव-शायन में आप्त' कहा है। उसी ग्रन्थ में लकुछीश को; शिव के अन्य अवतारों के अन्तर्गत रखकर श्रीकण्ठ के यश का उद्घोषक | बताया है । (वही, पृ० ३४०) १. शान्तिपर्व अध्याय ३४९ में से निम्नलिखित इलोक डॉ० पाठक ने उद्धृत किये है-- सांख्यं योगं पाञ्चरात्रं वेदा: पाशुपतं तथा। ज्ञानान्येतानि राजर्षं विद्धि नानामतानि वै ॥६४॥ उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः। उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥६७॥ २. वायुपुराण अध्याय २३, रिङ्गपुराण अध्याय २४ का सन्दर्भ डॉ० पाठक ने दिया है । | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५४] किन्तु लकुलीश को श्रीकण्ठ का प्रत्यक्ष ल्‌ नहीं माना जा सकता । किसी ग्रन्थ में अथवा शिलालेख में दोनों का गुरुशिष्य- सम्बन्ध उल्लिखित नहीं है । डॉ० पाठक का अनुमान है कि पाशुपत मत के प्रवर्तक तो श्रीकण्ठ ही थे, बाद में उसमें से अनेक शाखायें निकलीं । लकुलीश द्वारा प्रवरततित शाखा उन्हीं के नाम से लाकुलीश पाशुपत कहलायी । 'लकुलीश का समय ई० पु० द्वितीय शताब्दी अथवा प्रथम शताब्दी ईस्वी माना जाता है । इस सम्बन्ध में अभी कोई सवंमान्य मत नहीं बना है। इम की चार शाखाओं का उल्लेख हम ऊपर म० म० ओझाजी के उद्धरण में कर चुके हैं। वि० सं० १०२८ (5९७८ ई०) के नरवाहन (उदयपुर। शिलालेख में इन चार में से प्रथम कुशिक का उल्लेख है और यह कहा गया है कि उस धारा के साधु भस्म रमाते, वल्कल पहनते और जटा धारण करते हैं। संभवतः इसी आधार पर म० म० ओझाजी ने एकलिङ्ग का सम्बन्ध इस धारा से बताया है।' लाकुलीश पाशुपत मत के दर्शन को पञ्चार्थ दशन अथवा पञ्चाध्यांयी अथवा पञ्चार्थ लाकुल आम्नाय इत्यादि नामों से अभिहित किया गया है । इस मत के एकमात्र उपलब्ध ग्रन्थ गणकारिका में भी आठ गण तो पञ्चको के हैं, केवल नौवाँ त्रिक का है ।* इस से ऐसा लगता है कि पाँच १. यहाँ तक डॉ० पाठक के आधार पर लाकुलीश पाशुपत मत का परिचय दिया गया । २. गणकारिका का मूल पाठ केवल आठ इलोकों में हँ, जो ये हुं पञ्चकास्त्वष्ट विज्ञेया गणइचैकस्त्रिकात्मकः । वेत्ता नवगणस्यास्य संस्कर्ता गुरुरुच्यते ॥१॥ लाभा मला उपायाशच देशावस्थाविशुद्धयः । दीक्षाकारिबलान्यष्ट पञ्चकास्त्रीण वृत्तयः ॥२॥ गुरुभक्तिः प्रसादशच मतेद्व न्द्र जयस्तथा । घर्मश्चैवाप्रमादशच वलं पञ्चविधं स्मृतम्‌ ॥३॥ अज्ञानहान्यधर्मस्य हानिः सङ्गकरस्य च। च्युतिहानिः पशुत्वस्य शुद्धिः पञ्चविधा स्मृता ॥४॥ व्यक्ताव्यक्तं जयच्छेदो निष्ठा चैवेह पञ्चमी । द्रव्य कालः क्रिया मूत्तिः "गुरश्चैवेह पञ्चमः ॥५॥ गुरुजनगुहादेशः स्मशानं रुद्र एव च। ज्ञानं तपोऽथ नित्यत्वं स्थितिः सिद्धिश्च पञ्चमी ॥६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५५ ] की संख्या का इस मत में विशेष महत्त्व रहा होगा, जिसके साथ शिव की पञ्चमुखोपासना का सम्बन्ध समझा जा सकता है । गोरक्षनाथ का उक्त संप्रदाय से क्या सम्बन्ध था, यह हमारे ग्रन्थ की दृष्टि से विचारणोय है क्योंकि म० म० ओझाजी ने एकलिङ्ग के साथ कनफटे साधुओं के घनिष्ठ सम्बन्ध की चर्चा का है । इस सम्बन्ध में डॉ० नागेन्द्रनाथ उपाध्याय को पुस्तक 'गोरक्षनाथ' में विस्तृत विवेचना मिलती है । हम यहाँ उनके कुछ निष्कर्षों को हो प्रस्तुत कर रहे हैं । १. प्राचीन माहरवर सम्प्रदाय में अनेक उपसम्प्रदाय थे जिनमें पाशुपत मत भो एक था । इस मत में श्रीकण्ठ और लकुलोश के साथ ही गोरक्ष की भी गणना होती थी, किन्तु गोरक्षनाथ पाशुपत मत के किस सम्प्रदाय से सम्बद्ध थे इसका उल्लेख नहीं मिलता । यदि यह मान लिया जाय कि पाशुपत मत में नाथ सम्प्रदाय जेसा काई सम्प्रदाय था तो मत्स्येन्द्रनाथ के काल तक केवल गोरखनाथ हो उसके प्रतिनिधि रह जाते हैं । २. लाकुलीश सम्प्रदाय के सिद्धान्त प्रायः पाशुपतों के ही हैं, केवल साधना में थोड़ा अन्तर माना गया है । 3. यह कहा जा सकता है कि त्र्यम्बक द्वारा प्रवत्तित एवं श्रीकण्ठ और वसुगुप्त द्वारा अद्वेतवादी शैव दर्शन से पुष्ट पाशुपत मत की योग प्रधान शाखा के प्रसिद्ध अनुयायियों में गोरक्षनाथ की गणना अधिक समीचीन है । ४. पाशुपत संन्यासियों में गोरक्षनाथ अपने को माहेश्वर घोषित करते थे । इसका प्रमाण उनकी रचनाओं से मिलता है । दूसरी ओर गोरक्षनाथ को नाथ सम्प्रदाय के प्रधान उपदेष्टा अथवा संगठनकर्ता के रूप में भी स्मरण किया जाता है । इन दोनों तथ्यों के संयोग के आधार पर यह अनुमान किया जा सकता है कि परम माहेश्वर गोरक्षनाथ ने प्राचीन .माहेष्वर मतों का पुनगंठन किया था, जिसमें शद्धुराचायं के संगठन में आने से अवशिष्ट उन विभिन्न शेव सम्प्रदायों का अन्तर्भाव हो गया जो वैदिक नहीं थे अपितु भागमानुयायी थे । वासश्चर्या जपष्यानं सदा रुद्रस्मृतिस्तथा । प्रसादरचेव लाभानामुपायाः पञ्च निद्चिताः ।।७।। मिथ्याज्ञानमधर्मशच सक्तिहेतुरच्यु तिस्तथा । पशुत्वमूळू पञ्चते तन्त्रे हेयाधिकारिकाः ॥८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५६ ] ५. प्राचीन काल में प्रचलित माहेदवर शब्द पाशुपत का पर्याय हो है ! इसी प्रकार और आगे चलकर यह शब्द लकुल और शेव सम्प्रदायों के लिये व्यवहृत होने लगा था । कापालिक लोगों का घनिष्ठ सम्बन्ध कनफटा लोगो से स्वीकार किया जाता है। भोघड़ लोगों को प्रायः अघोरो से सम्बद्ध किया जाता है । नाथपन्थी योगियो के दो वर्गा में एक कनफटा है दूसरा औघड़ | ओघड़ लोग नाथ सम्प्रदाय की सम्पूर्ण दीक्षा प्रक्रिया में सम्मिलित नहीं होते और अपने नाम के अन्त में वे नाथ के स्थान पर दास शब्द का प्रयोग करते हैं। फिर भी ये अपने आप को नाथ-पन्थी कहते हैं तथा गोरखनाथ के प्रति श्रद्धा रखते हैं ।' कान फाडने की क्रिया के बारे में डॉ० नागेन्द्रनाथ का कथन है कि कनफटा लोग गोरक्षनाथ को अपना आदि गुरु बताते हँ। इन्हें दशंची ओर गोरखनाथी नाम भी दिये जाते हं । दश" = कृण्डल | इस दर्शन को योगी लोग दीक्षा के समय धारण करते हैं जिसका अथ है कि साधक ने परमात्मा का दर्शन कर लिया है। कणंभेद से सम्पन्त विशिष्ट नाड़ी के भेदन से योगज सिद्धियाँ मिलती हैं ऐसा कहा जाता है ।: ऊपर उद्धुत निष्कर्षो के आधार पर यह प्रबल अनुमान किया जा सकता है कि गोरक्षनाथ माहेश्वर अथवा पाशुपत मत की किसी उपधारा से सम्बद्ध थे। किन्तु एकलिद्ध मन्दिर के साथ कनफटा जोगियो का जो सम्बन्ध ओझाजी ने बताया हे ओर साथ ही इस मन्दिर का लाकुलीश पाशुपत सम्प्रदाय से जो सम्बन्ध प्रमाणों द्वारा मिद्ध है इन दोनों पर एक साथ विचार करने से कुछ प्रश्‍न उठते हैं जो इस प्रकार हैं-- १. लाकूलीश पाशुपत ओर गोरखनाथी साम्प्रदायिक धारा में भेद ओर अभेद की सीमारेखा क्या मानी जाय ? यदि ओझाजी का यह कथन सत्य हो कि एर्कालङ्गजी के मन्दिर के पुजारी आरम्भ में कनफटे योगी होते थ तो क्या ऐसा मान लिया जाय कि ये योगी लाकूलीश सम्प्रदाय के अन्तभुक्त थे अथवा भिन्न सम्प्रदाय के होते हुए भी किसी प्रकार वहाँ प्रतिष्ठित हो गये थे ? २. गोरखनाथ और कनफटे योगियों का सम्बन्ध तो पूरे देश में विश्रुत है। ओझाजी एक भोर तो यह कहते हैं कि एकलिङ्ग मन्दिर के पुजारी कनफटे होते थे, दूसरी भोर यह कहते हैं कि आज वहाँ के पुजारी लाकु- १. निष्कर्ष ‘गोरक्षनाथ’ के पु० ७१-७७ में से प्रस्तुत किये गये हैं । ` २. वही पृ० ४, ५। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५७ ] लीश सम्प्रदाय को भूलकर गोरखनाथ से अपना सम्बन्ध जोडते हैं। इन दोनों बातों में विरोध प्रत्यक्ष है । यदि कनफटे योगी गोरखनाथ से अपना सम्बन्ध जोड़ें तो यह उचित ही है, किन्तु इस से लकुलीश और गोरखनाथ के परस्पर सम्बन्ध की गुत्थी ओर उलझ जाती है । स्पष्ट है कि ओझाजी इन दोनों की साम्प्रदायिक धारा को भिन्न मानते हैं । ' ३. ए० लि० मा० में लकुलीश का नाम केवल एक बार आया है (पृ० ९५ इलो० ५९) ओर उसकी साम्प्रदायिक धारा का कहीं कोई वर्णन नहीं है | पृ० ४४ इलो० ६-८ में कई सम्प्रदायों के नाम अव्यवस्थित रूप से दिये गये हे । इस अंश से निश्चित रूप से ऐसा लगता है.कि लेखक को अपने सम्प्रदाय का ज्ञान नहीं है | जहाँ लकुलीश का नाम आया है, वहाँ भी शङ्कराचायं की गुरु परम्परा से ला कर सम्बन्ध जोड़ दिया गया है। यहाँ भी साम्प्रदायिक धारा की शुद्धि के दर्शन किञ्चित्‌ भी नहीं होते । ऐसा लगता है कि एकलिङ्ग माहात्म्य का सम्प्रदाय सम्बन्धी अंश ` जब लिखा गया होगा तब तक लकुलीश की धारा से एकलिज्भ मन्दिर का सम्बन्ध विच्छिन्न हो चुका होग़ा। शङ्कर सम्प्रदाय के दशनामी संन्यासियों को इस मन्दिर को सेवा पूजा में कभी स्थान मिला होगा ऐसा नहीं लगता । सम्भवतः आगमानुयायी संन्यासी ही वहाँ प्रतिष्ठित रहे होंगे । आज एकलिङ्ग मन्दिर के पुजारी संन्यासी नहीं किन्तु ब्रह्म- चारौ ही होते हे और गुमाई कहलाते है । ब्रह्मचारियों का चुनाव 'पञ्चद्राविड' ब्राह्मणों में से ही होता है, जिनके नाम हँ--१. श्रीमाली २. नागर ३. ओदोच्य ४. सांचोरा ५. आमेटा । बाद में 'पञ्चद्राविड' में दो और नाम भी सम्मिलित कर लिए गये १. वटमेवाड़ा २. चोइशा | ए० लि० मा० में पौराणिक रीति से, एकलिङ्ग की पुजा की व्यवस्था उच्छिन्न होने का सशक्त उल्लेख अवश्य मिलता है। २६ वें अध्याय में . कुम्भा को मृत्यु के बाद की अव्यवस्था के वर्णन के बाद इलोक ६१ से ८७ तक एकलिद्ध को पुजा के अधिष्ठाताओं की परम्परा टूटने को बात कहो गयी । हारीत के शिष्य विद्याचाये को परम तपस्वी ओर सर्व- शास्त्राथंतत्त्वज्ञ कहा गया है । हो सकता है कि ये लकुलीश सम्प्रदाय - के अन्तिम आचार्य रहे हों । वे शिष्य-प्रशिष्यों सहित मठ में रहते थे और ब्राह्मण-क्षत्रिय-वेश्यों को विद्या देते थे। कुम्भा आदि राजा उत्तकी आज्ञा के परिपालक थे | वे लोग हाथ में र्याष्ट (लाठी) ले कर और अपना औद्धत्य छोड़ कर प्रतिहार की भाँति आचाये के द्वार पर रहते थे और अपची राजधानी में पहुंच कर राजचिन्हों को धारण करते थे। आचार्य CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५८ ] काल-वश निधन को प्राप्त हुए । उनके अनेकों शिष्य-प्रशिष्य मठ में रह कर श्रति-स्मति विहित आचरण करते हुए ब्राह्मणादियों को अपने-अपने धर्म-पालन की प्रेरणा देते रहे। इस प्रकार बहुत वर्ष बीत गये। इस बीच कलि का आविर्भाव हो गया । कलि ने राजा के हृदय में प्रवेश कर के उस की मति को अन्यथा कर दिया । यहाँ राजा का नाम नहीं दिया गया है । सम्भव है यह कुम्भा का हत्यारा उदय ही रहा हो । “वह राजा एकलिङ्ग के निकट आ कर शम्भुनारायण नामक गुरु का उपहास. करने लगा । शिव ने. उसे रोका भी, किन्तु वह उसी प्रकार बोलता रहा । तपस्वी गुरु ने क्रोध से रक्त नेत्र हो कर उसे राज्य भ्रष्ट होने का शाप दिया । शाप दे कर गुरु देश छोड़ कर शिष्यों-सहित काशी चले गये । इस बीच छ मास के भीतर ही म्लेच्छों से घोर युद्ध हुआ । १२ वर्ष तक राज्य में सुख नहीं रहा । इसी प्रकार कुछ वर्ष बीतने पर उस राजा की सन्तति में फिर से कोई धर्म॑निष्ठ प्रतापवान्‌ राजा होगा जो पुर्वंजो के राज्य का पालन करेगा और परम्परागत गुरु मार्ग का अनुगमन करने वालों का सम्मान करके उन्हें मठ में स्थापित करेगा । शम्भुनारायण के शिष्यो को बुलाकर यथा पूवं महतो पुजा करायेगा। वे शिष्य यथा शास्त्र एकलिङ्ग का विधिपुवंक जीर्णोद्धार करायेंगे।” इस विवरण से ऐसा अवश्य लगता, है कि कुम्भा की हत्या के बाद एकलिङ्ग की सेवा पुजा के अधिष्ठातु-वगं में कोई भारी उथल-पुथल हुई होगी । एकलिङ्ग-मन्दिर की सेवा-पूजा के अध्यक्षों का सम्प्रदाय-परिवतँन कब-कब भौर केसा-केसा हुआ-यह स्वतन्त्र अनुसन्धान का विषय है । हमने तो केवल कुछ सूत्रों का सङ्केत-मात्र किया है । ए० लि० मा० के रचयिता का सम्बन्ध किसी भी साम्प्रदायिक धारा से रहा हो ऐसा नहीं लगता | शङ्कुर-सम्प्रदाथ के प्रति उसका कुछ अभिनिवेश अवश्य लगता है । ७. स्थलपुराण-परम्परा में ए० लि० मा० का स्थान इस प्रसंग में केवळ पोराणिक ए० लि० मा० विचारणीय है । नीलमत- पुराण, चिदम्बर-माहात्म्य\ ओर कारबण-माहात्म्य इन तीन स्थल पुराणों १. चिदम्बर माहात्म्य चिदम्बर-पुराण के पाँच भागों में से प्रथम है । शेष चार भाग हूँ--पुण्डरीकपुर, व्याघ्रपुर, हेमसभानाथ और तिल्ववन के माहात्म्य । ये चारों अभी अप्रकाशित हैं । (चिदम्बरमाहात्म्य की भूमिका पु० ५) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri or Sm मम कट a > “आळ कछ [ ५९ ] के साथ तुलना करने पर ए० ० मा० की दो विशेषताएँ उभर कर सामने आती हैं--(१) ऐतिहासिक राज-वंश के साथ प्रत्यक्ष सम्बन्ध और (२) स्पष्ट तान्त्रिक प्रभाव । इन दो विशेषताओं को लेकर कोई अन्य स्थलपुराण भी बने होंगे, यह संथा सम्भव है, किन्तु अभी तक ऐसी कोई अन्य. रचना हमारे देखने में नहीं आई है । अतः एकलिङ्ग माहात्म्य स्थळ- पुराण-परम्परा के एक विशिष्ट अङ्ग के रूप में प्रकाशित हो रहा है । भविष्य में इस परम्परा के जो भी अंग प्रकाशित होंगे उनके अध्ययन के लिए ए० छि० मा० दिग्दशंक के रूप में उपयोगी होगा, इस में सन्देह नहीं । ए० लि मा० की कुछ अन्य विशेषताएं इस प्रकार हैं-- (१) जनश्रुति अथवा स्थानीय लोक-कथाओं की विपुलता । आरम्भ में पावती द्वारा शंकर से मुनि पत्नियों का चित्तश्रंश करने की प्रार्थना किसी पौराणिक कथा से नहीं, अपितु जनश्रृत्त से ही प्रभावित लगती है । तद्वत्‌ राष्ट्रसेना नाम की देवी भी स्थानीय भोलों की देवी हो सकती है । (२) पौराणिक परम्परा के अनुसार चतुयुंग का विशद वर्णन, विशेषत: कलि के दोषों का निरूपण और कलि का आविर्भाव कुम्भा की मृत्यु के बाद के काल में मानना । यह उस काल में व्याप्त अनाचार, अव्यवस्था का सूचक है, साथ ही कुम्भा के राज्यकाल की प्रशंसा इस में ध्वनित है। . (३) दुर्गासप्तशती का विशेष प्रभाव ओर श्रीमद्भागवत का कहीं- कहीं स्पष्ट प्रभाव ।१ (४) दशावहार-वर्णन पर गीतगोविन्द का सामान्य प्रभाव । किन्तु दशावतारों में दत्तात्रेय का ग्रहण विचित्र लगता है । यहाँ वणित दशावतार इस प्रकार हैं-मत्स्य, कूम, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, दाशरथिराम, कृष्ण, दत्तात्रय, वेदव्यास ।2 अन्यत्र (पृ० ३७, इलोक ४३) दत्तात्रेय और वेदव्यास के स्थान पर बुद्ध और कल्कि का ही ग्रहण है । इस से ऐसा लगता है कि एक ओर तो लेखक को गीतगोविन्द के दशावतार का स्मरण है ओर दूसरी ओर श्रीमद्भागवत के चतुर्विशति लीलावतारों का | १. द्रष्टव्य : पु० २, लोक ७-१३ तथा पु० ३१, इलोक १८, १९ । २. द्रष्टव्य : पु० १३, इलोक २०, २१ । यहाँ एकलिङ्ग के आविर्भाव का वर्णन श्रीमद्भागवत के कृष्ण-जन्म के वर्णन से मिलता-जुलता है । ३. पृ० १९, इलोक १८ में दत्तात्रेय के बाद बुद्ध और कलि का नामोल्लेख है, किन्तु स्तुतिपरक पद्यों में ये दोनों प्राप्त नहीं हैं। गीतगोविन्द में रघुपति राम, के वाद बलराम, बुद्ध और कल्कि का ग्रहण है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६० .] श्रोमद्धागवत में “कृष्णस्तु भगवान्‌ स्वयम्‌” (श्रीमद्भागवत 0 १।३।२८) इस वचन से अवतारी रूप से वर्णित कृष्ण को दशावतारों में रखना कुछ लगता हं । ट र (पत्थर की) मूर्तियों की गाँव-गाँव में स्थापना की नवीन कल्पना । (पू० १८, श्लोक २, ३ तथा पृ० ५२, दलोक ५३) । (६) जन्म की अपेक्षा कमं की महिमा का ख्यापन | (पृ० ४१, इलोक ११०, १११) इस सन्दर्भ में वृद्धहारीतस्मृति (अध्याय १ इलो० २०, २६) और लघुहारीतस्मृति (७1१५-१६) के वचन तुलनीय हैं जिनमें क्रमशः यह कहा गया है कि जो ब्राह्मण नारायण का दास न हो, वह चाण्डालवत्‌ है। और ब्राह्मण के विहित कर्म से. जिसका अन्यथा व्यवहार हो वह जाति से पतित हो जाता है । (स्मृति सन्दर्भ, द्वितीय भाग, प्रकाशक-मनसुखराय 'मोर', सन्‌ १९५२) | (७) श्रीमद्धगवद्गीता का स्पष्ट प्रभाव । यथा--पृ० ७०, ७१ पर इलोक ८-१५ तक गौतम-स्तुति में गीता के विश्वरूप का प्रभाव दिखाई देता है । (८) मन्त्र साधना के प्रसंग में तो तन्त्र का विशद प्रभाव है ही, ' अन्यत्र भी यह प्रभाव विकीणं है।. यथा- अहोरात्र में षड्ऋतुओं की कल्पना अर्थात्‌ दिन को संवत्सर मानने की तान्त्रिक दृष्टि । (पृ० ९१; इलोक ३, ४) (९) स्त्रियों का ब्रह्मकर्म में अधिकार-ख्यापन-- यथाऽधिकारः श्रौतेयो योषितां कर्मसु स्मृतः । एवमेवानुमन्यस्व ब्रह्मण ब्रह्मवादिनीम्‌ ॥ (पृ० ११२, इलोक १९) (१०) जिस राजवंश का वर्णन अभिप्रेत है, उसके मूळपुरुष बप्पा का का संस्कृत नाम बाष्प कल्पित कर के उसे केन्द्र में रख कर कथा-योजचा और हारीत के साथ उसके साहचर्यं का नर-नारायण के प्रसिद्ध पौराणिक युरम के सहश वर्णन । स (११) गोमाता की महिमा का वर्णन (पृ० १६, १७ इलोक ५१-५५) गो की अवध्यता का वर्णन तत्कालीन अवस्था का सूचक है, मुसलमान शासन में गोवध के कारण यह समस्या प्रासङ्गिक थी । (१२) वाल्मीकि रामायण का किञ्चित्‌ प्रभाव (पृ० ९७, इलोक ९ ९५) । यत्र-तत्र अन्य पुराणों, स्मुंतियो आदि का प्रभाव । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६१ ] ८. उपसंहार पुराण, जनश्रुति, स्थानीय लोक-परम्परा, तन्त्र, स्मति आदि का जो सम्मिश्रण पौराणिक ए० लि० मा० में उपलब्ध है, उसमें अध्ययन. की विपुल सामग्री निडित है । पुराण के पञ्चलक्षण इसमें घटित नहीं होते । यह बात सभी स्थलपुराणों के लिये सत्य है । पौराणिक शैली का और अनेक पौराणिक पात्रो (यथा हारीत, नारद, सूत, शोनक, वायु आदि) का ग्रहण इस रचना को निश्वित रूप से पुराण-परम्परा की बृहती धारा की उपधारा में प्रतिष्ठित करता है । पुराण के साथ मध्य- युगोन इतिहास का योग, उसमें स्थानीय परम्परा का प्रबल पुट, तन्त्र का विशद प्रभाव इत्यादि इस ग्रन्थ के वेशिष्ट्य के साधक हैं | काव्यमय ए० लि० मा० इतिहास के अध्येताओं के लिये उपयोगी है। इन दोनों कृतियों का एकत्र प्रकाशन मध्ययुगीन इतिहास और पुराण-परम्परा के तत्कालीन स्वरूप के अध्ययनाथं मूल्यतान्‌ सिद्ध हागा, ऐसा हमारा विश्वास हे । पद्धति और सिद्धान्त को लेकर जो अव्यवस्था पौराणिक ए० लि० मा० में दिखाई देती हे वह उस हासोन्मुख काल की द्योतक है जिसमें इसका प्रणयन हुआ होगा । यह अव्यवस्था भी आज के अध्येता के लिये सवंथा अनुपयोगी नहीं कही जा सकती । भविष्य में इस कोटि का अन्य साहित्य जब प्रकाश में आयेगा तब प्रस्तुत प्रकाशन का समीचीन मूल्याङ्कन हो सकेगा। पुराण की उपयुक्त उपधारा के अध्ययन का सूत्रपात इस प्रकाशन से हो सकेगा, इसका हमें सन्तोष है । १. सगंश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्‌ ॥ (माळण्डेयपुराण १३४/१३) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri मूलग्रन्थः ध CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri श्रीमदेकलिङ्को जयति ॥ श्रीगणेशाय नस: ॥ अथ एंकलिडूगमाहात्म्यं लिख्यते तत्र प्रथमोऽध्यायः यस्योदयास्तसमये सुरमुकुटनिघुष्टचरणकमलोऽपि । कुरुतेऽञर्जालि त्रिनेत्रः स जयति सूर्यो निधिर्धाम्नास्‌ ॥ १॥ जयति जगति ज्ञानकरी तस्करदुगहरी [हंस] वाहनी । सुवहा मोक्षस्य कृतौ या सा स्याद्विदुषामलङ्कुरणम्‌ ॥ २॥ नारद उवाच-- भुवनत्रितयं हृष्टं त्वया वायो समन्ततः। तेषां यथा यथा वृत्तं विस्तरात्‌ कथितं मम ॥३॥ . सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं सशलवनकाननास्‌ । त्वद्क्ता श्रृतवानस्मि यतस्त्वं सर्वेतोगतिः ॥ ४॥ त्वया सवै जगद्‌ व्याप्तं त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः । त्वत्सृष्ट मोदते विश्वं त्वद्युक्तमथ पावनम्‌ ॥ ५॥ सवंज्ञस्त्वमतो वायो संशयं छिन्धि मेऽनघ। कस्मात्‌ पृथ्वीति विख्याता मेदिनीत्ति कथं स्मृता | ६॥ वायुरुवाच -- कथयिष्याम्यहं ब्रह्मन्‌ यथादृष्टं यथाश्रुतम्‌ । अतीन्द्रियज्ञाननिधे यन्मां त्वं परिपुच्छसि ॥७॥ तथापि कथयाम्यद्य सर्वलोकहिताय वे। भृगुगोत्रोद्‌भवः श्रेष्ठः शोनको नाम विश्रुतः ॥ ८॥ तस्यव वतमानेऽत्र यज्ञे द्वादशवाषिके | तत्रागच्छन्मुनिगणा आहुता ब्रह्मवादिनः ॥ ९ ॥ तपःकृशा संयमिनो गृणन्तः परमव्ययम्‌। वसिष्ठः कश्यपोऽत्रिष्च मरीचिर्भगवान्‌ मुनिः ॥१०॥ गालवो जमदरिनशच विश्वामित्रोऽथ गोतमः। | भारद्वाजोऽङ्गिराश्चेव ङृष्णाद्वपायतः शुकः ॥११।। पराशर ऋचीकश्च दुर्वासा गग एव च। उद्दालकस्तथा कङ्कः कचः कण्वोऽय देवलः ॥१२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri २] अगस्तिलोमशो रेभ्यो याज्ञवल्क्यो बृहस्पति: | उशनाः पुलहश्चैव पुलस्ति: कपिलस्तथा ॥१३॥ आसुरिर्वामदेवश्च हारीताद्या महषयः । इन्द्राद्या: सकला देवा यक्षविद्याधरादय: ।॥१४॥ तत्रागच्छन्मुनिगणा आहुताः शौनकेन ह्‌ । आसनेषूपविष्टेषु सतां संसदिते तदा ॥१५॥ सूतं योगिषु मान्यं च . शोनको वाक्यमब्रवीत्‌ ॥१६॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्य प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ _ अथ द्वितीयोऽध्यायः शौनक उवाच-- अष्टादश पुराणानि कथितानि त्वयानघ । इतिहासानि सर्वाण रामस्य चरितं महत्‌॥ १॥ भारतानां कथार्चित्रा यथावत्‌ परिकीततिताः । पौराणिको भवान्‌ तात वरदानाच्न संशयः ॥ २॥ | वायोः पुराणमखिलं त्वयोक्तं सूतनन्दन। | जगत्त्रयस्य यद्वृत्तं कथितं च समासतः॥३॥ | कथं पृथ्वीति विख्याता मेदिनीति कथं हिज | | एतद्विस्तरतो ब्रहि श्रतं यच््चारतं महत्‌ ॥४॥ | सुत उवाच | | पुराणमेतदुविपुल वायुना परिकीतितम्‌ । | | तदहं कथयिष्यामि यथाज्ञातं यथाश्चृतम्‌ ॥ ५॥ ' | एकाणंवे पुरा भूते जगत्स्थावरजङ्भमे । | तत्र सुप्तो जगन्नाथः रोषमास्तीर्यं वीर्यवान्‌ ॥ ६॥ मधुकेटभो महादेत्यौ विष्णुकणंमलोदभवौरू । नाभिपङ्कजसंस्थो तो हन्तु ब्रह्माणमुद्यतो॥७॥ पितामहस्ततो हष्ट्वा दुष्टभावं दुरात्मनोः । तुष्टाव योगनिद्रां तांतया मुक्तो जनाईनः॥८॥ उत्तस्थो भगवान्‌ विषणुर्बाहुयुद्धमथाकरोत्‌ । पञ्चवर्षसहस्राणि बहुमायापरो विभुः ॥ ९॥ ततो विमोहितो देत्यौ मायया पद्मयोनिना | उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम्‌ ॥१०॥ SR 5552 Se * प्रष्टव्य दुर्गा-सप्तशती १।६८ - CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [.:*२ ३] श्रीभगवानुवाच-- भवेतामद्य मे तुष्टो मम वध्यावुभावपषि। किमन्येन वरेणात्र एतावद्‌ विवृत्तं मया ॥११॥ सुत उवाच-- » तावृचतुर्हा र देत्यौ महामायाविमोहितो । मधुकेटभो दुरात्मानौ दुप्रधष्यौं सुरैरपि॥१२॥ प्रीती स्वस्तव युद्धेन इलाध्यस्त्वं मृत्युरावयो: । आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता ॥१३॥ सुत उवाच-- तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्खचक्रगदाभृता । कृत्त्वा चक्रण वे छिन्ने जघने शिरसी तयो: ॥१४॥ ततो वे मेदसाप्लाव्य पुरितेय वसुन्धरा | मेद्नीति च. विख्याता पृथ्वीसंज्ञामतः शुणु ॥१५। पथुर्वन्योऽभवद्‌ राजा धामिको यज्ञकृच्छुचि: | मधुकेटभ-देहोत्थमेंदोऽसु रिभस्तथाऽस्थिमिः ॥१६॥ पुरितामवनीं इष्ट्वा समां चक्रे पृथुस्तदा। तस्या मह्याः स्वक रूप प्रादुश्चक पृथुः पुरा ॥१७॥ घेचुरूपं समास्थाय वरदेत्यब्रवीन्नृपस्‌ | धेनुरुवाच-- | वरदाऽहं ` नृपश्रेष्ठ वृणीष्वावहितो वरम्‌ ॥१८॥ पृथुरुवाच यदि प्रसन्ना वरदे सस्यं देहि ममाथ वे। मम नाम्ना सुता भूत्वा ख्याति यातुं त्वमहंसि ॥१०॥ वायुरुवाच एवं नारद तद्वाक्यं मेदिनी हषंसंयुता । तथेत्युक्त्वा' नृपश्रेष्ठं वरदानेन तोषितम्‌ ।।२०॥ अन्तर्द्धानं ययौ घेनुः पृथुः पृथ्वीं शंशास ह। इति पृथ्वीति नाम्नेयं मेदिनीति बभूव ह॥२१॥ किमन्यत्‌ कथयाम्यद्य तद्‌ भवान्‌ वक्‍तुमर्हसि.॥ २२] इति शरोवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहातम्ये द्विती योऽष्यायः । [४] अथ तृतीयोऽध्यायः शौनक उवाच- जम्बुद्वीपस्य माहात्म्यं प्रमाणं कथित त्वया। यानि तीर्थानि ये देशा यथावत्‌ परिकीतिताः ॥ १॥ अङ्गबङ्गकलिङगाइच शूरसेनाइच केरलाः । महाराष्ट्रास्तथान्भ्राशच कार्णाटा कुङ्कणास्तथा ॥ २॥ मागधाइच कुरूषाइच विदेहाः कँकणाइच ये | कोरालाः कुरवश्चेव चेद्या द्रविडपुण्ड्काः ॥ ३॥ कृन्तिभोजप्रभृतयः सर्वे ते परिकीतिताः | मेदपाटं कथं प्रोक्तं तद्भवान्‌ वक्तुमहंति ॥ ४॥ सुत उवाच-- देव्युवाच जम्बुद्वीपस्य मध्ये तु जातं दारुवनं महत्‌। सदाफल सदापुष्पं कान्तं चेव वनं महत्‌ ॥ ५॥ वसन्ति तत्र मुनयः सदा संयममास्थिताः । गोतमरच भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः ॥ ६॥ वशिष्ठो ह्यङ्गिरास्त्वत्रिः पुलस्तिशच तपोधनाः । न तत्र वातदण्डः स्यान्न शोषयति भास्करः ॥ ७॥ कामवर्षी ' सदा मेघो न चारि्निस्तत्र बाधते । सत्त्वाचां न विरोधोऽस्ति मैत्री सत्त्वानि भेजिरे ॥ ८॥ मुनीनां नियमान्‌ मत्तः शृणुष्वावहितो द्विज । सदा त्रिषवणस्नाताः सदाशोचा दयालवः ॥ ९॥ पञ्चयज्ञरता नित्यं नित्यं चातिथिपूजकाः । पितुदेवमनुष्याणां सदा ` तृप्तिकरा मुने ॥१०॥ ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्था वर्षासु स्थण्डिलेशयाः । भाद्र वासाएच हेमन्ते तपस्युग्रे व्यवस्थिताः ॥११॥ एकाशिनो निराहारा दन्तकुट्टाइमकुट्रकाः । पर्णासिनोऽम्बुभक्षाच वायुभक्षास्तपस्विनः ॥१२॥ तद्वनं मुनिभिः पूणं शुशुभे मुनिसत्तम। एकदा तद्वनं प्राप्य (प्राप्तः) शङ्करः पावंतीयुत्तः ॥१३॥ भावित्वात्‌ पार्वती देवी शङ्करं वाक्यमब्रवीत्‌ । तत्त शम्भो वनं रम्यं मुनीनामिव मानसम्‌। नऋषिपल्यः प्रकाशन्ते पातित्रत्यं समाश्रिताः ॥१४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri Co पतिभक्तिपरा नित्यं नित्यं पतिपरायणाः | | चित्तमासां यथा भ्रश्येत्तथा कार्य त्वया विभो ॥१५| ` ईश्वर उवाच-- मेवं .वदस्व कल्याणि ब्रह्मतेजो महत्तरम्‌ । शपेयुर्मा महाकोपादकृत्य॑ क्रियते कथस्‌ ॥१६॥ देव्युवाच-- यदि कृत्यमकृत्यं वा क्रियतां वचनान्मम । कथं पेयुमुनयो भवन्तं विश्वरूपिणम्‌ ॥१७॥ सुत उवाच इत्यादिष्टो जगन्नाथः कामरूप इवाभवत्‌ । संविन्मयो द्यरणभानुसहस्रकान्तिः पाशाङ्कू शप्रवरकामुःकपञ्चबाणान्‌ | ध्येयस्त्रिलोकविजयी स्वकरेदंधान: श्रीसुन्दरो मणिविभूषणभूषिताङ्ग: ॥१८॥ विचचार वने तस्मिन्‌ मुनीनां भावितात्मनाम्‌ । कुरोध्माहरणे याताञ्चेकचित्ता बभूविरे ॥१९ वृद्धास्तरुण्यो मोहेन तद्दशंनपरायणाः । चित्तमासां समादाय जगामादर्शनं विभुः ॥२०॥ मुमूच्छु स्ता मुहुः स्वस्था दहशुशच दिशो दश | एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्‌ मुनयस्ते समागताः ॥२१॥ स्वपत्न्यो विधुरा हष्टाः प्रोचुस्ते च परस्परम्‌ । ध्यानेन कारणं ज्ञात्वा सर्वे चेकमते स्थिताः ॥२२॥ अशपन्‌ शङ्करं देवं क्रोधयुक्तास्तपस्विनः | यस्मान्मोहयसे शभ्भो भार्याचारित्रमाश्चिताः ॥२३॥ अस्मच्छापान्महीपृष्ठे तव लिङ्ग पतिष्यति । एवं शप्तो मुनिगणेगंतः सम्भुर्यथागतः ॥२४॥ नातिव्यग्रा मुनिगणास्तेपुस्ते परमं तपः। इति श्चीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये तृतीयोऽष्यायः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः वायुरुवाच अथ तारकनामाऽभूद देत्यः परमकोपनः | लुप्ताधिकारास्त्रिदशास्तेनेशं शरणं गताः॥ १॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri \ [ ६] तुष्टुवुः संयता देवास्तं देवं वृषभध्वजम्‌ | पुत्राथे दैत्यनाशाय गौर्या चेकान्तमास्थितस्‌ ॥ २॥ भित्त्वा ते समयं देवा ओत्सुक्याच्च समागमन्‌ | पिनाकी तान्‌ स्थिरान्‌ हष्ट्वा त्यक्त्वा तल्पं समुत्थितः ॥३॥ ततो रेतोऽपतत्तस्य तद्रेतोऽग्निरगृह्यत । पारावतेन रूपेण जाह्नंव्यामुत्क्षित्‌ स ह॥४॥ ततो देवी विरेतस्कं शङ्करं वीक्ष्य चामरान्‌ | गर्भहीनेति मत्वा सा व्यशपत्तान्‌ दिवौकसः ॥ ५॥ यस्माद्रहोषितं शम्भु याचितारोऽत्र बालिशाः | अहं गर्भेण हीनाऽथ कृता काठिन्यमाञ्चितैः ॥ ६॥ तस्मादपत्यरहिता आारभ्येतो भविष्यथ | काठिन्यादचिरादुर्व्या हृषत्त्वं प्राप्स्यथामराः || ७॥ यदीञवरोऽपि मां त्यकत्वा भवदन्तिकमागतः । अतो मुनिगणः शप्तो लिङ्गभ्रशो भविष्यति ॥ ८॥ तदद्य सत्यतां यातु मम शापान्न संशयः । सुत उवाच-- ततो हाहा कृते शब्दे देवानां सर्वतो दिशि। वासुदेवो जगद्धात्रीं सान्त्वयन्‌ वाक्यमब्रवीत्‌ ॥ ९॥ . श्रीभगवानुवाच-- कोपं मातः संहराशु त्वदीयः पुत्रो भावी जाह्नवीतीरसंस्थः । सेनानीस्ते भाव्यसौ शत्रुहन्ता गाङ्गेयो वै वह्लिभू: षण्मुखो यः १० इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये चतुर्थोऽध्यायः । अथ पञ्चमोऽध्यायः सुत उवाच-- अनुनीता तदा ब्रह्मन्‌ वासुदेवेन चण्डिका । त्यक्त्वा शोकं सुतं लब्ध्वा चारायणमुवाच हृ ॥ १॥ देव्युवाच-- पया वचनं सकी यथा भवति मारिष। कायं मया विष्णो मेदिनी मेदसां पुरे: र ह मान्धातुरचेति नगरी शुभकर्यतिसुन्दरी ॥ ३॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ७ ] लिङ्ग पततु तत्रास्य न चिरात्‌ शङ्करस्य च। देशेऽस्मिन्‌ कण्टकाख्ये तु तूलराशाविव स्फुटम्‌ ॥ ४॥ भूमि भित्त्वाऽथ तत्राप पातालं तद्गमिष्यति । मेदपाटे पुनर्धेन्वा स्मृतं प्रादुभं विष्यति ॥ ५॥ पाषाणत्वं सुरा यान्तु रिङ्गस्यास्य समीपतः । कुटिलत्वादियं गङ्गा मम गर्भापहारिणी ॥ ६॥ कुटिलेत नदी तस्मात्तत्समीपे भविष्यति । सवंतीर्थानि सरितः सागराइच दिवौकसः ॥ ७॥ मुनयो गणगन्धर्वा उरगाशइच सहस्रशः | रिङ्गाभ्यर्णं भविष्यन्ति शापानुग्रहकारणात्‌ ॥ ८॥ नारायणोऽथ भविता गण्डक्यां मुनिपुजितः। विशेषेण कलो प्राप्ते झालग्रामाख्यतां गत: ॥ ९॥ याहशं यस्य देवस्य रूपमायुधवाहनस्‌ | ताहशीं दाषंदीं मूत्तिं प्राप्य पूज्या भविष्यथ ॥१०॥ ये मानवा भवन्मू्तिमचयिष्यन्ति सर्वदा। शिष्येभ्यः सहिता विप्राः क्षत्रवेश्याइच भक्तितः ॥११॥ तेषां यथा यथाकामं पूरयध्वं दिवोकसः | कलो न हष्टिविषयं देवा यास्यन्तु कहिचित्‌ ॥१२॥ तस्मान्मानवपुजाभिः प्रीताः कामानु प्रयच्छथ | अहं स्नेहाचित लिङ्ग परिवेष्ट्य समन्ततः ॥१३॥ स्थास्यामि भक्तलोकस्य चतुवंर्गफलप्रदा । पाशाङ्कुशघनुर्बाणा सर्वाभरणभूषिता ॥१४॥ रक्तवस्त्रपरीधाना सदा घषोडशवाषिकी | अपरां मूतिमास्थाय विन्ध्यवासेति विश्रुता ॥१५॥ सवंकामप्रदा देवी कृूटिलातीरवासिनी | सुत उवाच-- तथेत्युक्त्वा प्रणम्येनां देवा जगम्मुर्यथागताः । सापि देवी मेदपाटे स्थानं चक्रऽतिसुन्दरस्‌ ॥१६॥ शापस्यानुग्रहं कृत्वा प्रत्ये सा दिवौकसः |. विन्ध्यवासा5भवह वी भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ॥१७॥ इत्येतत्‌ कथितं ब्रह्मन्‌ किमच्यच्छ्योतुमहंसि ॥१८॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये पञ्चमोज्ध्यायः । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri हैं Ed अथ षष्ठोऽध्यायः शौनक उवाच-- विचित्रमिदमाख्यानं त्वयोक्तं सूतनन्दन । तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तराद्‌ वक्तुमहेसि ॥ १॥ कथं तदपतल्लिङ्ग शाङ्करस्य महात्मनः | कस्मिन्‌ देशे महाभाग कथ्यतामनुपुवंशः ॥ २॥ सुत उवाच-- ततो$पतच्छद्ठुरस्य लिङ्ग तस्य महात्मन: | ब्रह्मशापान्मुनिश्रेष्ठ कम्पयत्‌ सकलं जगत्‌ ॥३॥ चचाल वसुधा देवी सशैलवनकानना | सूर्यबिम्बमिव व्योम्नो वस्त्र शक्रकरादिव। ४॥ उल्केव नभसस्तूणं धूञ्रकेतुरिवापरः । विद्युज्ज्वालेव नभसो मेरुश्ङ्गमिव च्युतम्‌ ॥ ५॥ ब्रह्माण्डमिव कल्पान्ते यथा भोम इव ग्रहः। चकिता विस्मिता हष्ट्वा किमेतदिति ऊचिरे ॥ ६॥ देवासुरमनुष्येरच यक्षविद्याधरोरगः । भ्रमद्वात्याभिसंयुक्तेः प्तन्नक्षत्रसं युते: ।। ७॥ दिशोऽचलन्‌ विकम्पेन प्राचलन्मकरालयाः । पतितं तस्य तल्लिङ्ग पातालमगमत्‌ क्षणात्‌ ॥ ८॥ पतिते शङ्करो देवो व्रीडापीडासमन्वितः | गोलोकमगमच्छीघ्र' गर्भवासाय स प्रभु: ॥९॥ तत्र गभंगतो धेनौ स्रष्टा यो जगतां प्रभुः । कामधेनुस्ततो जज्ञे नीलं वृषभसंज्ञकम्‌ ॥१०॥ छोहितोऽथ सुवणन मुखे. पुच्छे च पाण्डु र; । वेतं (तः) खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते ॥११॥ वायुरुवाच अथ लालाला ब्रह्मन्‌ शोकव्याकुललोचना । नन्दिनं प्रथमं बाष्पं सृजन्ती तमुवाच ह ॥१२॥ यस्माद बाष्पं सुजाम्यद्य वियोगाच्छङ्करस्य च । पुवदत्ताच्च मे शापाद्‌ बाष्पो राजा भविष्यसि ॥१३॥ कलो प्राप्ति द्विजाग्र्याणां कुले महति पूजिते । तव वंशस्य विच्छित्तिने कदाचिद्‌ भविष्यति ॥१४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri छ आराध्य त जगन्नाथं तीर्थे नागहदे शुभे । राज्य शक्र इव प्राप्य ततः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥१५॥ तव वंश्याः शनेश्चाथ वर्णाश्नमविनिन्दकैः | संसर्गाद धर्मरहिताः श्रृत्युक्ताचारगहंकाः ॥१६॥ शूद्रा एव भविष्यन्ति शूद्ररूपः कलियंत्त: । जयां च विजयां प्राह देवी वाष्पाकुला सती ॥१७॥ जये त्वं वर्णनाशाच्च वर्णनासा सरिद्वरा। भविष्यसि कलौ प्राप्ते मेदपाठेऽघनाशिनो ॥१८॥ विजयां चाशपद्‌ देवी क्रोधेन कलुषानना । गाम्भीयंरक्षणे त्यक्ते गम्भीरा त्वं नदी भव ॥१९॥ मा कुरुष्वेत्यतः कोपमित्युवाच सरिद्वरा-। तां शशापातिरोषेण कुटिलेति सरिद्धव ॥२०॥ गङ्गोवाच किमर्थं मां शपस्यद्य सखि शङ्करवल्लमे। हितोपदेशदां देवि शापान्मोचय सुन्दरि ॥२१॥ पावत्युवाच-- एकलिङ्गस्य पुरतो वारुण्यां दिशि नित्यशः । प्रवाहेण प्रवतंस्व लोकानां च हिताय वे॥२२॥ तत्र त्वं न्रिकुटागेन्द्रमध्ये धारास्वरूपिणी | निःसर स्वर्गसंसिद्धये त्वन्माहात्म्यं भविष्यति ॥२३॥ तत्राविच्छिन्तधारा ते दानहोमजपादिकम्‌ । करिष्यत्यक्षयं सर्वं शम्भोः सान्निध्यदं सदा ॥२४॥ तत्र करिङ्गसामीप्ये कुटिले ते सहस्रशः। धाराइच सम्भविष्यन्ति प्रायशो गुप्तभावत: ॥१५॥ कूपे वाप्यां च नद्यां च सरसि निझरे तथा। गुप्तभावं समासाद्य वतंयिष्यन्ति सर्वतः ॥२६॥ तत्र धारेशवर' तीर्थ त्वन्नाम्ता सम्भविष्यति । तत्र यो मातृपितृणां तपंणं च करिष्यति ॥२७॥ तस्य ते पितरस्तुष्टा दास्यन्ति पुत्रपौत्रकान्‌ । वेशाखे तु विशेषेण पूणिमायां विधानतः ॥२८॥ यास्यन्त्यमुक्ताः सन्मुक्ति गयापिण्डप्रदानतः | कि बहूक्तेन मेदिन्यां गङ्गासागरसङ्गमात्‌ ॥२९॥ विन्दन्ते यां गति लोकाः सा गतिस्तत्र तोयतः । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १० ] भूमण्डलमभिव्याप्य तोयेनान्तःप्रवतिनी ॥३०॥ पुनीष्व सवंतीर्थानि राहुस्पर्शे विशेषतः | सुत उवाच-- । एवं सा स्वगणान्‌ शप्त्वा गोधामारुह्य सत्वरम्‌ । सुधाढयकलश हस्ते गृहीत्वा हिजसत्तम ॥३१॥ भक्तत्राणपरा नित्यं वरमालां करद्वये। कृत्वा चान्येन हस्तेन वरं दातुमिहेब सा ॥३२॥ सर्वालङ्कारसंयुक्ता सवंदेवनमस्कृता । रक्ताम्बरधरा देवी पार्वती सुमहत्तपः ॥३३॥ विन्ध्याद्रिशिखरे रम्ये तीर्थे नागह्वदे शुभे । चचार लोकजननी लोकानां हितकाम्यया ॥३४॥ एकलिङ्गस्य चाभ्यर्णे विधिना न परेच्छया ॥३५॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये पष्ठोऽव्यायः ॥।६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः शोनक उवाच-- ततः किमभवत्सूत धेनो जाते वृषे शिवे विन्ध्याद्रौ विन्ध्यवासायां गतायां तद्वदस्व नः॥ १॥ कोतूह्लमिदं सूत नारदाय महात्मने । वायुनोदीरितं याहक्‌ ताहृग्‌ नो वद विस्तरात्‌ ॥ २॥ सुत उवाच कामधेन्वा हरे जाते सर्वे ` देवाः सवासवाः । सगणाः सहृगन्धर्वा ऋषिभिः पन्नगयुंताः ॥ ३ ॥ ुष्टुवुस्तत्र गत्वा ते. सुरभीं (भि) नीळसंयुतास्‌ । प्रणम्य शिरसा घेनु' कामदोरध्ीं यशस्विनीम्‌ ॥ ४॥ ताम्रकर्णा च कपिलां पीनोघ्नीं पीवरस्तनीम्‌ । द्वितीयेन्दुसमां लेखां ललाटे बिभ्रती सदां॥५॥ बालेन्दुनेवे सहितां सन्ध्यां पापप्रणाशिनीम्‌ । सुत उवाच-- देवाः सिद्धाउथषंयस्तां प्रणमुर्मातविद्वं पाहि पाहीत्युदीयं । रुद्राणां वे वेदमाता वदन्ति सा नो धेनुः सर्वलोकस्य माता ॥ ६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ११] अब्धौ जातां मन्थने रत्नहेतोः प्राहुश्चेके दक्षपुत्रीति भूयः । द्रोणोद्भूतां केचिदन्ये वदन्ति शब्वद्भतां त्वां परे ज्ञानवन्तः ॥ ७॥ सुत उवाच-- _ एवं देवान्‌ स्तूयमानान्‌ विलोक्य हृष्टा वाक्यं व्याजहाराथ विद्वन्‌ । धेनुरुवाच-- कि वः कार्य करणीयं यदस्ति तन्नो देवा वीतशङ्का वदन्तु ॥८॥ नाहं दोग्धी केवलं पायसानां सर्वान्‌ कामान्‌ दातुमिच्छामि तुष्टा | यो यः कामो यस्य यस्यास्ति देवास्तं तं कामं प्रार्थयध्वं समेताः ॥९॥ सुत उवाच-- एवमुक्ते तया घेन्वा मुमुदुस्ते दिवोकसः | प्रणम्य तां जगद्धात्रीमूचिरे वचनं तदा ॥१०॥ देवा ऊचुः शङ्करस्यापि तल्लिङ्गघ तीर्थं चामरकण्टके । मुनिशापाज्जगन्मातः पाताळमगमत्क्षणातु ॥११॥ नीळग्रीवस्त्वयि जातो नीलो वृष इति श्रुतः | अतो माता च रुद्राणामस्माकं तु पितामही ॥१२!: लिङ्गमुद्धर कल्याणि पातालाद्‌ भुवनेशवरि | | भुवस्तले तु तल्लिङ्ग स्थितिमाप्नोति सुन्दरि॥१३॥ तथा कार्यं च पार्वत्या वचनाद्‌ दाषंदं भवेत्‌ | श्रुत्वेतद्वचनं धेनुर्वाक्यं तान्‌ प्रत्यभाषत ॥१४।। ` मेदोऽस्थिपूरितां भूमि मत्वा देत्यवरस्थ ह्‌ । कृष (श्‌) या पातितं लिङ्ग पावंत्याऽमरकण्टके ॥१५॥ पातालमगमतु , शीघ्नमुद्धरिष्ये दिवौकसः । गच्छन्त्वथ पुनर्देवा ञरषिकिन्नरपन्तगा: ॥१६॥ प्रदेशं कथयाम्यद्य सुकुमारं च पावनस्‌ । मेदसां पाट इत्यासीद्‌ देशो लोकेषु ` विश्रुतः ॥१७॥ मेदपाट इति ख्यातः कोमरूस्तूलराशिवत्‌ । तत्र गच्छाम्यहं देवाः स्थाने चागह्वदे शुभे ॥१८॥ भवद्धिस्तत्र भाव्यं वे दाषंदीमृतिभिः सह । शापो भवान्याः सत्योऽस्तु मा विलम्बं कृथाः सुराः ॥१९॥ सुत उवाच-- ततो ययौ . कामदुधा जयवाद्यादिपुजिता । मेदपाठमनुप्राप्य तीर्थे नागह्लदे शुभे ॥२०॥ ` CC-0. Jatgamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२. 1 सवंतीथंमयं ब्रह्मन्‌ सर्वदेवमयं शुभम्‌ । नानापुष्पलताकोणं मुनिसिद्धनिषेवितस्‌ ॥२१॥ कि बहुक्तेन सर्वष्टदायि नित्यं न संशय: । इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये सप्तमोऽध्यायः ॥।७॥ अथाष्टमोऽध्यायः नारद उवाच सवंगस्त्वं सदा वायो सततं पद्य मेऽनघ । कियन्तो देवतास्तत्र दाषंदीं मृ्तिमाश्रिताः॥ १॥ तेषां पराक्रमं चापि पृथक्‌त्वेन वदस्व मे। वायुरुवाच भवान्या वचनाद्‌ ब्रह्मन्‌ सर्वे पाघाणतां गताः ॥ २॥ ब्रह्मा विष्णुमंहेशरच शक्रो वेश्रवणो यमः। वरुणो वायुरग्निशच ग्रहाः सर्वे सतारकाः॥ ३॥ सिद्धा गणाश्च गन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः | साध्याइच मुनयः सर्वे दाषंदीं प्राप्नुवंस्तनुस्‌ ॥ ४॥ पर्वताः पर्वतेष्वासन्‌ मेस्प्रभृतयोऽचलाः । पारिजातादयो वृक्षा वृक्षेषु स्थितिमाप्नुयुः ॥ ५॥ गङ गाद्या: सागराद्यारच वापोकूपसरित्सु च । सव॑ जगदिदं हृश्यं तत्रासीद यत्र शङ्करः ॥ ६॥ तेऽप्यूचुस्तां तदा सर्वे सुन्दरीं शिववल्लभाम्‌ । त्वद्चाक्यादेव श्रीमातः सर्व दाषंत्त्वमाश्रिता: ॥ ७॥ त्वमप्यस्मिन्‌ प्रदेशे वे दार्षदी मू्तिमाश्रिता । वरदा भव सर्वेषां लोकत्राणहितेऽनघे ॥८॥ श्रीदेव्युवाच-- स्थास्यामि वो यथामीष्टमेकलिङ्गस्य सन्निधौ । सुत उवाच-- तत्र गत्वा तु सा धेनुः सवंदेवसमन्विता। सस्मार शङ्करं देवं पय:प्रश्रवणी तदा॥ ९॥ मातृस्नेहादतो ब्रह्मन्‌ शङ्कुरस्य महात्मनः । पाताळादुत्थितं लिङ्गमेकलिङ्गमिति श्रुतम्‌ ॥१०॥ पस्य रूप प्रवक्ष्यामि भजतां सवेसिद्धये । ज्वद््प्रतीकाशं सुयंकोटिसमप्रभम्‌ ॥११।। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १३ ] पात्तालादेव निष्क्रान्तं दिव्यं रत्नचयत्विषस । बडवाया मुखादेव बडवानलमुत्थितम्‌ ॥१२॥ वहद्गङ्गाम्भसः स्रोतः शगाङ्कक्कतशेखरस्‌ । सुरभीपयसा स्नातममृतेनेव सिञ्चितम्‌ ॥१३॥ गजचमंपरीधानं महावृषभवाहनस्‌ | भस्माछिप्तं चलत्सर्पेकुण्डला ङ्गदभूषणस्‌ ।। १४।। पञ्चवक्त्रं चतुर्बाहुमुमया सहितं प्रभुस्‌। शूळ कपालं वरदं त्रिनेत्रमभयप्रदस्‌ ॥१५॥ दिव्याम्ब रस्रगालेपदिव्याभरणभूषितम्‌ | कस्तुयंगरुकपु रकुङ्कुमोदकचन्दनँ: ॥१६॥ मृगमदादिकेदिव्येदिव्यभूषणविग्रहस्‌ | रत्नसिंहासने दिव्ये विमानान्तगंतं शिवम्‌ ॥१७॥ श्रिया च परया युक्तं सर्वलोकहिते रतम्‌ । प्रेक्य तं मुदिता देवा जयपूर्वं प्रणम्य च॥१८॥ पुष्पवृष्टि तदा चक्रर्वादित्राण त्ववादयन्‌। मृदद्गपणवाः शङ्का भेरीदुन्दुभिनिःस्वनाः ॥ १९] झल्लरीपटहादी्ति वादित्राण प्रदध्मिरे। सरितो मागंवाहिन्यो दिशो नेमंल्यमाययुः ॥२०॥ सुखस्पशंस्तथा वातो बभूव विमलं नभ: | शुभमासीज्जगत्यस्मिन्नाविभूते जगत्पतो ॥२१॥ सुत उवाच-- अथ देवा नमस्कृत्य शाङ्करं लोकशङ्करम्‌ । तुष्ट्वुर्वाग्भिरर्थ्याभिर्वृंहस्पतिपुरोगमाः ॥२२॥ देवा ऊचुः-- लोकानां त्वं सृष्टिकर्ता महेशः | पाताऽमीषां भुवनानां हिताय । सवंस्यादिस्त्वं न कोऽपि त्वदादि- रीशो नेदास्त्वहते$न्योडस्त भूय: ॥२३॥ . स्थूलः सुक्ष्मो व्यक्तव्यक्तेतरश्च दीघंत्वेपि त्वं गुरुत्वे वृतोऽसि। त्वं वे वन्द्यो नो तवेवास्ति वन्द्य आराध्यस्त्वं न त्वदाराधनीयः।२४।। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४ ] धाता विश्वस्यापि धाता न ते$स्ति पाता लोकस्यापि पाता न तेथ्भूत्‌ । संहर्ता त्वं संहरेत्वां न कर्चित्‌ सर्वज्ञस्त्वं सवंदा सवंगोऽसि ॥२५॥ विद्यां वेत्थ त्वां न विद्या विदन्ति दाता त्वं वे नेव दाता तवास्ति। स्तुत्यो लोके स्तुत्य एवास्ति नो ते पूज्यो लोके . नैव पुज्यस्तवास्ति॥२६॥ त्वं वे ब्रह्मा विष्णुरूपोऽमरेन्द्र- स्त्वं वै सूर्यस्त्वं च सोमो नभस्वान्‌ । पृथ्वी व्योम ह्यग्निरूपः प्रचेता भूतात्मा त्वं -विश्वरूपस्त्वमेव ॥२७॥ एतन्मुक्त्वा पावनं नेव कर्चिद्‌ भोज्यं भोक्ता ज्ञानवान्‌ ज्ञानमग्यम्‌ । शास्ता शास्यं सृष्टिकर्ता च सृज्यं हव्यं होता यज्ञयाञ्यस्त्वमाहुः ॥२८॥ एतद्‌ हीनं विद्यते नेव किञ्चिद्‌ हीनस्त्वं वा केनचिन्नेव शम्भो। विद्यापृणंस्तद्गुणस्तानपूर्णं (गुणे: स्तादपूणंः) सवं पश्ये[सू]त्वां न पश्यन्ति केचित्‌ ॥२९॥ विश्व तेऽन्तस्त्वं न तस्यान्तरीश तस्यादिस्त्वं नेव ` किञ्च्ित्तवादिः आधारस्त्वं न त्वदाधघारतास्ति | विश्‍वं रूपं नेव रूपं तवास्ति ॥३०॥ एको रुद्रो न द्वितीयस्तथाऽऽहुः पाताले वा चान्तरिक्षे च नाके। वृक्ष तोये खे तडित्तोयदेष कूपे वाथो सागरे हत्सरित्सु ॥३१॥ देशे देशे लिङ्गरूपेण सर्व __ गुहापाथः पवंतेष्वाटवीषु । क्षत्रे सस्ये सवंवस्तुस्वरूपं विश्वं धत्से सवंमूर्ते नमस्ते ॥३२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५] सर्गादो ये कमका रादयोऽपि शिल्पा ये त्वां नित्ययुक्ता यजन्ते । आसंख्येय रात्मभिश्चेव सुष्टा यज्या [: ] पुत्रा औरसा विर्चमूर्ते ॥३३॥ तथा विप्रान्‌ क्षत्रियान्‌ वश्यशद्रान्‌ अन्यान्‌ स्वे स्वे कर्मणि त्वं नियु(यो)ज्य । राज्ञो नीत्या पालने यत्प्रजानां | चातुवंण्य वेदमागे निवेशय ॥३४॥ ये ये भक्त्या त्वामुपासन्त ईश नेशं पापा मन्यमानाः कुतकः । ते ते स्वः कर्मभिः पुण्यपापे- | लिप्यन्ते वे नाभवत्त ष्वभेद: ॥२३५॥ त्वं वे ज्येष्ठो नेव ज्येष्ठास्तु ते ते वाचामीशस्त्वं न ते वाच इशा: | काव्ये काव्ये त्वं कविर्नेव चान्यः कस्ते विन्द्यादेवमन्यो (मन्तं) महिम्नः ।।३६॥ दुष्टात्‌ सर्वान्‌ संहराश्वेकलिङ्ग पुष्पे बाणे: पञ्चकैराशु शम्भो। म्लेच्छान्‌ पापान्‌ धमंमागंस्य दात्रून्‌ बद्धवा शीघ्र नागपाशेन दूरे ॥३७॥ क्षिप्त्वा सर्वा देवताः सोम्यरूप त्राहि प्रीत्या सेवकान्‌ विश्वमूतं । संसाराब्यो पातितं विइवमीक्ष्य धृत्वा हस्ते चाङ्कुशं तेन पाहि ॥३८॥ सूत उवाच-- एवं स्तुतश्चामरेरेकलिङ. गः . प्रीतो देवान्‌ व्याजहारेति वाणीस्‌। यस्माच्छप्ता हैमवत्या भवन्तो वस्तव्यं मे सन्निधाने भवद्धिः ॥३९॥ मदेकलिङ्गः उवाच-- दाषंदी मूतिमास्थाय वस्तव्यमकुतोभयः । इह्‌ वासोऽस्तु देवानां मत्समीपे समन्ततः ॥४०॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६ ] कृटिलायां च विधिना स्नात्वा इन्द्रसरस्यथ । वृषं पूर्वं समभ्यच्य॑ द्वारदेशे विधानतः ॥४१॥ मत्पूजानन्तरं पुज्या यूयं चात्र मदाज्ञया । मदाबत्तित्वमायातु मद्भक्तानां हिताय वे ॥४२॥ अर्चयिष्यन्ति भवत्या ये मानवा भुवि मत्पराः । तेषां कामान्‌ प्रयच्छध्वं भक्तिमुबत्यादिकान्‌ बहून्‌ ॥४३॥ गीतेन त्येस्तथा वाद्येधूपगन्धानुलेपनेः । दीपेश बलिनेवेद्यः सुमनोभिः सुगन्धिभिः ॥४४॥ ददध्वं तेषु कामांश्च भुक्तिमुक्त्यादिकांस्तथा । सदा मूत्तिषु वस्तव्यं नान्यलोष्टेषु देवता (:) ॥४५॥ रेवामृते गण्डकी वा एष वोजनुग्रहः कृतः । सुत उवाच ततोऽन्रवीत्स तां घेनुमेकलिद्धो जगत्पतिः ॥४६॥ श्रीमदेकछिङ्गः उवाच-- यस्मात्‌ स्मृतो भवत्याऽहं पातालादिह सुव्रते । तस्माद भवस्व रुद्राणां माता त्वं वचनान्मम ॥४७॥ चरस्व जगतीं कृत्स्तां जम्बुद्वीपे विशेषतः । न च प्राप्स्यन्ति मां लोका एकलिङ्गं विदूरतः ॥४८॥ बहुलिङ्गं तु मां धेनो कुरुष्व वचनान्मम । अविच्छिन्नप्रसूतिस्त्वं वरदानाद्‌ भविष्यसि ॥४०॥ इति तस्थे वरान्‌ दत्वा मातुस्नेहात्‌ स्तुति व्यधात्‌ । अघीशोऽपि परानन्द एकलिङ्ग जगत्पतिः ।।५०॥ त्वं धेनो पावनी सत्यं स्नानं त्वत्पादपांशुना ॥५१॥ दुग्ध मूत्र गोमयं वे घृतं च दध्ना युक्तं पञ्चगव्यं वदन्ति । त्वत्सस्भता धेनवो या भवेयुयंज्ञाना ता अग्यमङ्ग' प्रधानम्‌ ॥५२॥ सीमायां त्वं शासने ब्राह्मणानां मूर्ति प्राप्याळङ्कतीया भवस्व । क्षेत्र ग्रामे देवदायेऽथ सीम्नि त्वामुल्लङघ्य ब्रह्मघ्नास्ते भर्वान्त ॥५३॥ ये वे पापा गोचरं रोधयन्ते ते ते यान्ति तामसा रौरवं वै । घेनुग्रासं यो ददाति द्विजो वै भक्त्या नित्यं प्रीतये कामधेनो । सस्यात्‌ सत्यं सवंसम्पत्प्रदायी भोक्ता भोगान्‌ घेनवं प्राप्य लोकम्‌॥।५४। | तुणमन्तजल यद्यत्तत्सर्व स्वल्पमप्युत । स॒विधूथेह पापानि प्रेत्यानन्दसुखे लभेत्‌ ॥५५॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७ ] अवध्या त्वं भवस्वाद्य गच्छ कामगतिः सुखम्‌ | सुत उवाच एवमुक्ता ततो ेनुस्तमापृच्छ्य सुरेश्वरम्‌ ॥५६॥ जगाम त्वरिता देवी तीर्थ चामरकण्टकम्‌ । गत्वा सा पूर्वविधिना स्मृतो देवो वृषध्वजः ॥५७॥ (ऽसमरद्‌ देवं वृषध्वजम्‌ ) उत्तस्थो भगवान्‌ रुद्रो अमरेश इति प्रभुः । कुण्डमध्यान्महादेवः प्रादुभूतो जगद्धितम्‌ (तः) ॥५८॥ तस्मिन्‌ कुण्डे नमदा च ज्योतिष्मत्यय सवंदा | शोणभद्र इति ख्यातो नदो हिरण्यगभंजः ॥५९॥ प्रत्यक्षतां हितार्थाय अद्यापि मुनिसत्तम। वतन्ते तत्र चान्येऽपि हषदरूपा दिवौकसः ॥६०॥ तस्मिन्‌ तीर्थे नरः स्नात्वा चतुवंर्गानवाप्नुयात्‌ । ततो ययौ कामधेनुर्यमोङ्कारं विदुबुंधाः ॥६१।। ऊंकारे यो नरः स्नात्वा रेवाकपिलसङ्गमे । पितृन्‌ सन्तप्यं विधिना शराद्धं यः कर्ते गुचिः ॥६२॥ नमस्कृत्य तथोंकार ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्‌ । वाराणस्यां जले मुक्तिरुज्जयिन्यां जले स्थले ॥६३॥ मञज्चस्थोषि न मञ्चस्थ 5>कारे5मरकण्टके | शोनक उवाच-- | | उ्र्कारादथ सा घेनुः क्व गता सूतनन्दन ॥६४॥ शृण्वन्न मे मनस्तुष्टिमुपयाति कृतुहलात्‌ । सूत उवाच-- संक्षेपाद्‌ वच्मि ते ब्रह्मन्‌ कामधेतुयंथा यथा ॥६५॥ चचार पृथ्वीमेनां सप्तकृत्वः प्रदक्षिणा (:) । ततोऽगमन्महाकालमुज्जयिन्यां च पूर्ववत्‌ ॥ गोवद्धनं ततो गत्वा गोदावर्यास्तटे शुभे ॥६६॥ ततोऽगच्छत्कपालेशं रामलक्ष्मणसंयुत्तम्‌ । सीतया सहितं रामं गोदावर्यास्तटे पुन: । ततो ब्रह्मगिरि गत्वा त्र्यम्बकं चागमत्‌ पुनः ॥६७॥ सोमनाथं च सौराष्ट्रे सरस्वत्यास्तटे पुनः ॥६०॥ २ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८ ] कामधेनुस्तमामन्त्रथ ययो ठ्वारवतीं पुन: | ततोऽगच्छत्‌ सरस्वत्यां रुद्र द्रष्टु महामते॥ अर्बुदं च ततो गत्वा शारणंइवरमेव च॥६८॥ ततो जगाम केदारं स्मतुंकामा पिनाकिनम्‌। गङ गाकूलद्वयं तीर्त्वा प्रयागमगमत्‌ क्षणात्‌ ॥७०॥ इष्टा च माधवं देवं वाराणस्यां ययो पुनः । विश्वनाथ ततो हृष्ट्वा कोटिलिङ्जानि तत्र सा ॥७१॥ या पुरी भूमिसंस्थाऽपि त्रिशुलस्थेति गद्यते । यस्यां तु जन्तवः प्राणांस्त्यक्त्वा मोक्ष व्रजन्ति हि ॥७२॥ अनन्तान्येव लिङ्गानि ततोऽदशंत्‌ ( पश्यत्‌ ) सहस्रशः । वाहुल्यान्नेव कथ्यन्ते संक्षिप्य कथितं मया ॥७३॥ एवं सा कामधेनुरच चचार पृ्थिवीमिमास्‌ । सप्तकृत्वो भगवती तमापृच्छय खमृद्ययौ ॥७४॥ इति सम्यक्‌ कामधेनोश्चरित्र कीत्तयेत्त यः। शृणुयाद्वा प्रयत्नेन सर्वानिष्टानवाप्नुयात्‌ ॥७५॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ.गमाहात्म्ये कामघेनुवरदानो (नं)नामाष्टमोऽध्यायः ॥।८॥ अथ नवमोऽध्यायः सुत उवाच-- तस्यां धेनो गतायां च गोलोकं शङ्करः प्रभुः । देवस्तान्‌ स्थापयामास मूतिभिः स्वसमीपत्तः ॥ १॥ ईइवर उवाच-- न भर्वाद्धिरिह वस्तव्यं मेदपाटे विशेषतः । जम्बूद्वीपेऽथ वे देवा यत्र यस्य रुचिभंवेत्‌ ॥२॥ ग्रामे ग्रामे तथा5रण्ये पत्तने खेटपल्लिषु । पर्वतेषू च दुर्गेषु मत्समीपे विशेषतः ॥ ३॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रणम्याथ त्रिलोचनम्‌ । तद्विसुष्टास्तथेत्युक्त्वा तेऽपि देवाः खमुद्ययुः ॥ ४॥ वायुरुवाच एवं स एकलिङ्गोऽपि बहुलिङ्गोऽभवद्विभुः । : लोकानां कृपया ब्रह्मन्‌ भक्तानां वरदो हरः ॥५॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri 3 छे । १९ | आराधितः कृत्तयुगे शक्र णेह महात्मना । नन्दिन्या च तथा धेन्वा त्रेतायां पार्वतीपतिः ॥ ६॥ , द्वापरे तक्षकेणेह बाष्पहारीतयोः कलो । श्रुत्वेतच्छोनको वाक्यं सूतमाह सविस्मयः ॥ ७॥ विस्तरेणेदमाख्यानमनुपूर्वं वदस्व नः। सुत उवाच-- वायुना कथितं व्रह्मन्‌ नारदाय महात्मने । तस्माज्ज्ञातं मया पूर्वं मयोक्तं शुणु शौनक । त्वष्टा प्रजापतिश्चासीद्‌ देवश्रेष्ठो महातपाः ॥ ९॥ स॒ पुत्रं वे त्रिशिरसमिन्द्रद्रुहमथासुजत्‌ । तस्याशयमनु ज्ञात्वा शक्रो बलनिषृदनः ॥१०॥ वस्त्र' मुमोच पुत्राय त्वष्टुस्त्रिशिरसे रुषा । तेन व्त्रप्रहारेण छिन्नमूर्द्धाञ्भवत्‌ क्षणात्‌ ॥११॥ हते तस्मिन्‌ पिता तस्य पुत्रमन्यमजीजनत्‌ । इन्द्रशत्रो विवद्ध॑स्व सदेव मम तेजसा ॥१२॥ एवमुक्तोऽत(भ)वत्पुत्रो वृत्रो नामेति विश्रुतः । वृद्धिस्तस्य महत्यासीच्छक्र जेतु प्रचक्रमे ॥१३॥ स गत्वा तरसा नाक शक्र जित्वाऽमरान्वितम्‌ । इन्द्रोऽभृदथ वृत्रोऽसौ कम्पयन्निव मेदिनीम्‌ ॥१४॥ कृतञ्चान्यतमः सूर्य: सोमोऽन्या वल्लिरेव च । स्वाहाकारवषट्कारे रहितं भूमिमण्डलम्‌ ॥१५॥ दिशो नेव विकाइान्ते विपरीतं त्तदा जगत्‌ । अथ देवाइच मुनयो गुह्यकिन्नरयक्षकाः ॥१६॥ साध्याः सगणगन्धर्वा बृहस्पतिपुरोगमाः । जम्मूर्नारायणं देवं प्रणिपत्योपतस्थिरे ॥१७॥ देवा ऊचु:-- मत्स्यः कूर्मो वामनस्त्वं नुसिहो रामो विष्णुः शूकरो भार्गवश्च | दत्तात्रेयो बुद्धरूपोऽथ भावी कल्किरूपः पालयामास विश्वस्‌ ॥१८॥ भूमेर्भारं त्वहृते कः समर्थो वोढ़ं देत्यान्‌ हन्तुमन्यो न चास्ति | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २० ] मा(स्यं रूपं यो विधायाणंवाम्भ- स्तूर्णं भित्त्वा सर्वंविद्यामयत्वस्‌ ॥ १९ नावं कृत्वा तत्र विइवं निधाय वेदान्‌ यो वे ब्रह्मणं तान्‌ ददौ हि। कूमो भूत्वा स्वस्य पृष्ठे निधाय . क्षोणीं न्यस्य तत्र चनं शिरस्सु ॥२०॥ विइवं दध्र विश्वकर्ता य एकः कस्ते पारं ज्ञातुमन्यः समर्थः । कृत्वा रूपं शूकरं यो महात्मा मग्नां पृथ्वीं हेलयोच्चेशचचार ॥२१॥ सेही मृत्तः कशिपुः यो हिरण्य- पूर्व दद्रे पाणिजैवंक्षसीह । अजो जातो वामनो वामनः सन्‌ हस्वाद्धस्वं यो विधायाच्छरूपम्‌ । २२ घाताऽदित्यां पुत्रतां प्राप्यमानः पाताले वेरोचनं चच्छलेन । रामेण त्रिःसप्तकृत्वो रुषा तु | हन्तुं क्षत्र हैहयं वे विजित्य ॥२३॥ हद कृत्वाऽसुरिभराशु स्वकीयान्‌ यो वै पितृनतर्णयद्‌ रामकूपे । दशग्रीवं यो निहत्याजिभूमौ रामौ भूत्वा लक्ष्मणेनानुयुकतः ।२४।। बध्वा सेतुं वानरैः सागरेऽपि | र पोलस्त्यं यो वे मेथिलीमानिनाय । देवक्यां यः पुत्रतामेति भूयः कसं जित्वा भूमिभारस्य हर्ता ॥२५॥ हत्वा चेद्यान्नारकादीङ्च सर्वान्‌ | | भ इन्द्रे राज्यं कल्पयामास नाके । [ऽ] गा [द्‌] यो बुधस्येव रूपो _ निर्व्यापारो विश्वक्ृदविद्वरूप: ॥२६॥ ध्यान चक्र थोगमालां गृहीत्वा योगिध्येयो नास्ति पुज्योऽस्य कर्चित्‌ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [-२१ ] स्मतु वेदानत्रिपुत्रो भवांश्च ` दत्तात्र यो विश्वयोनेः सकाशात्‌ ॥२७॥ हृतान्‌ मत्वा मायया विप्रपुत्रान्‌ भूयोऽदाद्वे ब्राह्मणेभ्यो महात्मा । यो वेदानां बहुमार्ग व्यधत्त पाराशर्यो विशवमुख्यस्य हेतोः ॥२८॥ विस्तारत्वं यशचकाराथ वेदे संसाराब्धो पातितं विइवमीक्ष्य । एवं विश्वं यो बिभति स्वरूपे- रासंख्येयेस्तस्य सङ्ख्यां न विद्मः ॥ २९] त्राहि-त्राहि त्रातुमेकः समस्तान्‌ देवान्‌ वृत्राल्लुप्तसर्वाधिकारान्‌ । सूत उवाच-- | इति तेभ्यः स्तुतीः श्रृत्वा विष्णुस्तानब्रवीत्तत: । सुरा वः सवंदा कार्य कार्यं च हितमिच्छताम्‌ ॥३०॥ गन्तव्यं तत्र युष्माभिर्यत्रासौ वत्तंतेःसुर: । सन्धिः कार्योऽथ तेनेव यथा वक्ति तथा तथा ॥३१॥ साहाय्यं वः करिष्यामि समयः प्रतिपाल्यतास्‌ | छलेन हन्यतां देवा त्वष्ट्रासो वलवान्‌ कृतः ॥३२॥ इति श्रृत्वा ततो देवा वासुदेवस्य तद्वचः । प्रणम्य तं तथेत्युक्त्वा कतु सन्धिमनन्तरम्‌ ॥३३॥ गत्वा तस्य समीपं तु मुनिभिः सहिताः सुराः । अब्रुवंस्त मदोन्मत्तं सात्त्वपूर्वोमदं वचः ॥३४॥ देवा ऊचुः त्वया वशीकृतं सर्वं जगत्‌ स्थावरजङ्गमम्‌ । निर्जितास्तु तथा देवा निःसत्त्वास्ते त्वदोजसा ॥२५॥ सख्यं कतु मिहेच्छन्ति त्वया साकं बलीयसा । अतो भवान्‌ वचोऽस्माकमनुमन्तुमिहाहंसि ॥३६॥ वृत्र उवाच-- कि तेजसां भवेत्सख्यं तैजसाइचेह देवताः । मया हृतं भवद्राज्यं तेन यूयं समत्सराः।३७।। मयोक्तेनेव विधिना सख्यं वो यदि रोचते। तदा कार्यं मया साकं भर्वाद्भः कृतनिशचयेः ॥३८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २२] महास्त्रेण न शस्त्रेण न काष्ठेन न चाइमना | न दिवान चवा रात्रौ शुष्केनाद्रेण मुष्टिना ॥३९॥ अवध्योऽहं च भविता युष्माकं च सदाऽ्मराः | तदा सख्यं भवत्वद्य सहास्माक सुरः पुनः ॥४०॥ सत उवाच एवमस्त्विति ते तस्य वचः स्वीकृत्य पुववत्‌ । सख्यं चक्र स्ततो देवाः सह्‌ दिव्येमंहषिभिः ॥४१॥ तयोजति तदा सख्ये वृत्रवासवयोदिवि। शशास भुवनं देत्यो नातिविशवस्तमानसः ॥४२॥ अर्थेकस्मिन्नवसरे तत्र स त्रिदशः सह। सन्ध्यां स्मतुः जलनिधो -विवेश परवीरहा ॥४३॥ वासवोऽवसरं ज्ञात्वा हन्तुकामरछलेन तस्‌ | फेनं हष्ट्वाद्रिकूटाभं स्मरन्‌ विष्णोर्वरं हृदि ॥४४॥ नेतच्छस्त्र न शुष्कं हि नाद्रंमर्म न दारु वा। नदिं नच रात्रिशच हुन्तव्योऽयं मयाऽधुना ॥४५॥ वासुदेवमनुस्मृत्य फेनमादाय सत्वरम्‌। मुमोचासुरनाथाय चक्रवत्त्रान्वितं रुषा ॥४६॥ वेषणवेन प्रभावेण भिन्नो भूमि पपात ह। निहते दानवास्तत्र शेषाः पातालमाययुः ॥४७॥ वायुरुवाच | एवं हृत्वा रिपु ब्रह्मन्‌ वासवो ब्रह्माहत्यया । पराभूतज्चरोऽभूत्‌ स वृत्रहन्तु (न्ता) निहत्य तम्‌ ॥ ४८1 छझना निहतस्तेन वृत्रः ( : ) स्वामित्वमास्थितः । इति सञ्चिन्त्य, मनसा बृहस्पतिमुवाच हृ ॥४९॥ इन्द्र उवाच-- वाचस्पते ज्वरो मेऽद्य ब्रह्महत्यासमुझ्धवः । कि करोमि क्व गच्छामि शाधि त्वं मां बृहस्पते ॥५०॥ - बृहस्पतिरुवाच-- पृथिव्यां भारते क्षेत्रे मेदपाटेऽतििश्रते । कुटिलायास्तटे रम्ये सर्वतीथंमये शुभे ॥५१॥ कल्मवृ्वनान्तस्थे रत्नमण्डपमध्यगे । | देवदानव--गन्धवंयक्षकिन्नर--सेविते ॥५२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २३ ] तत्र कलिङ्गदेवोऽस्ति तमाराधय सत्वरम्‌। विन्ध्याद्रिवासिनीं देवीं पूर्वमाराध्य भक्तितः ॥५३॥ ततस्तुष्टे जगन्नाथे हत्यायां न भयं तव। इत्युक्तः स जगामाशु तीर्थं नागह्वदं मुने ॥५४॥ तत्र गत्वाऽथ तां दुष्ट्वा विन्ध्यनासामथाम्विकास्‌। सौवर्णाम्बुजमध्यस्थां त्रिनेत्रां च तडित्प्रभास्‌ ॥५५॥ शङ्क चक्रवराभीतीर्दधती मुकुटोज्ञ्वलाम्‌ । सर्वाभरणसंयुक्तां दिव्यवस्त्र-परिष्कृतास्‌ ॥५६॥ पञ्चाननस्य पाइवंस्थां हसत्सखीभिरावृतास्‌ | प्रणम्य ता च तुष्टाव शक्रः सूनृतया गिरा ॥५७॥ इन्द्र उवाच-- देवि श्रीस्त्व॑ शारदा सिद्धिरूपा बुद्धिस्मृतिज्ञानभूता त्वमेव। जाया कीति: सुखदा मोक्षदा च धात्री पृथ्वी द्योस्तथा चान्तरिक्षम्‌ ॥५८॥ प्रज्ञा मेधा पार्वती कालरात्रि- निशानिद्रासोम्यरूपाऽप्यरू्पा । लज्जा मूत्तिदिव्यरूपाभया च प्रीति: शान्तिस्तुष्टिदा च क्षुधा च ॥५९] स्वाहा स्वधालंवषड्योगनिद्रा कान्तिर्मोहा पापनाशा तथासि । कला काष्ठाऽनन्तरूपा च तृप्ता दयारूपा ब्रह्मायुक्ता तुषा च ।६०॥ अस्मिन्‌ वे ते [5]दुश्यरूपं तथाऽत्यद्‌ | हृद्य रूपं विद्यते देवि यच्च | सर्वं ते वे खूपमाहुमु चीन्द्रा- ( स्त्वया हीनं नास्ति नास्त्यद्य किचित्‌ ॥६१॥ हते शुम्भे माहिषे वै निशुम्भे त्वया देत्या: कोटिशो निजिताइच | . सूत उवाच-- एवं स्तुताथ शक्र ण विन्ध्यवासा महामुने । प्रीता तमब्रवीदिन्द्र वरदास्मीति तं वृणु ॥६२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४ ] इन्द्र उवाच-- यदि तुष्टासि मे देवि ब्रह्महत्या न बाधते । तथा कार्य त्वया मात्तरुपायं' तं वदस्व मे ॥६३॥ देव्युवाच-- | एकलिङ्गं मया सार्धेमाराधथ शतक्रतो । तुष्टेऽस्मिन्‌ सकल विइवं तुष्टं स्याच्च मया समस्‌ ॥६४॥ तपः कृत्वा महाशान्तमेकलिङ्गस्य सन्निधो । विधूतपापो भविता (भूत्वा वे) पुनः शक्रत्वमाप्स्यसि॥६५॥ सूत उवाच-- तथेत्युक्त्वा तु देवेनद्रस्तपस्युग्रं व्यवस्थितः । एकलिङ्गस्य पुरतः पुर्वस्यां दिशि वृत्रहा ॥६६॥ कृत्वा पणंकुटीं रम्यां सरस्तत्र निखन्य च। वस्त्रेण सितधारेण स्वकीयेन महात्मना ॥६७॥ शिवं ध्यायन्‌ शिवां तद्वत्‌ तत्र संस्मृत्य वासवः । तपसा तोषयित्वा तमेकलिङ्गं तदा मुने ॥६८॥ प्राथयामास विप्रेनद्र लोकानां हितकाम्यया । एतत्सरसि यो मर्त्यः स्नानसन्ध्यादिकं तपः ॥६९॥ करिष्यतीह देवेश तस्याशु वरदो भव। इतीन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्योवाच शङ्कुरः ॥७०॥ श्रीमदेकलिङ्ग उवाच-- तव नाम्ना सरश्चेदं ख्यातिमेष्यति वासव। अस्मिन्‌ सरसि थः स्नात्वा सवंतीर्थफलप्रदम्‌ ॥७१॥ यत्किञ्चित्‌ क्रियते पुण्यं तदक्षयफलं भवेत्‌ । सूत उवाच-_ इति श्रुत्वाऽथ देवेन्द्रः स्तुत्वा नत्वा प्रहर्षतः ॥७२॥ स विधूयेह पापानि पुनः स्का जगाम ह। इति ते कथितं ब्रह्मन्‌ सर्वपापप्रणाशनम्‌ । यत्युट च त्वया सवंमन्यच्छोतु किमहंसि ॥७३॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये इन्द्रवरदातं नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २] अथ दशमोऽध्यायः. वायुरुवाच त्रेतायां नन्दिनी घेनुवेशिष्ठस्य महात्मनः | आरराधंकलिङ्ग' सा विश्वामित्रकृताद्‌ भयात्‌ ॥ १॥ नारद उचाच- | विश्वामित्रात्‌ कथं भीता नन्दिनी सा प्रभञ्जन | एतद्विस्तरतो ब्रूहि विचित्राणि हि भाषसे॥ २॥ वायुरुवाच-- पुरा त्रेतायुगे ब्रह्मन्‌ वशिष्ठो भगवानृषिः । तपश्चचार सुमहदरुन्धत्या सहेव सः॥३॥ तस्य सा नन्दिनी धेनुः कामधेनुरिवापरा। एकान्ताराधिता धेनुः सर्वकामदुघा किल ॥ ४॥ कामदोरध्रीत्वमस्यास्तु विश्वामित्रो नृपात्मजः । श्रृत्वा धेनुसह्रण प्राथयामास तं मुनिः॥५॥ नेच्छद्‌ दातु' सह्रण गवांस भगवान्‌ मुनिः । विश्वामित्रः क्र रभावादपहतु मियेष ताम्‌ ॥ ६॥ सा तस्य क्र रभावं हि विदित्वाऽथ त्वरान्विता | एकलिङ्गमगाच्छीघ्रं विश्वामित्रक्कताद्‌ भयात्‌ ॥ ७॥ हन्तु शक्या न तेनेयं न देवेरसुरेरपि। ततोऽस्य व्यत्ययो मा भूदिति मत्वा जगाम ह ॥८॥ एकलिङ्गं च देवीं सा भक्त्या गन्धादिभिस्तथा। आराध्य रक्ष रक्षेति विइवामित्रकृताद भयात्‌ ॥ ९॥ तज्ज्ञात्वा देवदेवोऽपि विहस्य च वरान्‌ ददौ। मा भेषीनेन्दिनी तस्माद भयं ते न भविष्यति ॥१०॥ मत्प्रभावेण त्वं भयो ह्यजेया सवंजन्तुषु । इति श्रुत्वा ततो देवी नन्दिनी हषंसंयुता ॥११॥ एकलिङ्गं प्रणम्याथ सहितं विन्ध्यवासया | ताभ्यां सा साधिता धेनुः पुनः प्राप्ता मुनेवंनस्‌ ॥१२॥ विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं जित्वा सा शुङ्गपट्टिशः । वशिष्ठं तोषयामास नन्दिनी मुत्तिनन्दिनी ।।१३॥ एवमाराधितो देवस्त्रेतायां शङ्करः प्रभुः। नन्दिन्या चेकरिङ्गोऽ सौ सहितो विन्ध्यवासया ॥१४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २६] द्वापरे तक्षकेणह भयादाराधितस्तथा । शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्‌ यथावृत्तं पुरा युगे ॥१५॥ सोमवंशोद्भवो राजा पाण्डवो जनमेजयः | सपंसत्रे वर्तमानो तक्षकोऽस्य भयान्वितः ॥१६॥ एकलिङ्ग ययौ भीतः कुटिलायां निखन्य च । कुण्डं चकार सुमहत्तत्र स्थित्वा सुसंयतः ॥ १७॥ त्रिकालं पुजयन्तित्यं भवत्या परमया पुनः । त्राहि त्राहीति सम्प्राथ्यं जनमेजयतः प्रभो ॥१८॥ इत्युदीयं ततो ब्रह्मन्‌ विनयेन प्रणम्य च। स्थितः शिवस्य पुरतस्तस्य तुष्टो महेश्वरः ॥ १९॥ ददो वरं भक्तियुक्तं ` वाक्यं चेनमुवाच ह । हे तक्षक वरो मेऽद्य तव भक्तिमतः सतः ॥२०॥। सदां सर्पेषु मे प्रीतिः सान्निध्यं मे भविष्यति । भागिनेयो हि भवतो ह्यास्तीको वे भविष्यति ॥२१॥ रक्षिता सपंसत्रादुवस्तस्मात्‌ क्षेममवाप्स्यथ । सूत उवाच-- भ्रणम्य शङ्कर सोऽथ समयं प्रतिपालयन्‌ । भागिनेयं तमास्तीकं प्राप्याऽसौ रक्षितो मखात्‌ ॥२२॥ अथ सर्पाश्चितं स्थानं सवंतश्चाभिपुरितम्‌ । न दुष्टा मनुजेष्वासन्‌ तस्मिन्नागह्रदे किल ॥२३॥ तेन नागहूदं नाम जातं तक्षककुण्डतः | नागल्वद द्विजाग्रेभ्यो नृपैदंत्त युगे युगे ॥२४॥ तनागत्य नरो यस्तु स्नात्वा नागहृदे शुचिः | विप्रात्‌ सम्पुज्य भक्त्या तान्‌ तेभ्यव्चाशिषमानत: ॥२५॥ एकलिङ्गप्रसादो थः सुलभो जायते चिरात्‌ । अथान्यदपि ते वच्मि सावधानतया श्युणु ॥२६॥ प्राप्ति यथावृत्तमेकलिज्ञ प्रसादजम । पुरा शप्तो रुषा ब्रह्मन्‌ भवान्या चण्डनन्दिनौ ॥२७॥ भवेतां मनुजो तत्र मेदपाटे उभावपि । | हारीतबाष्पनामानो चेरतुस्तावितस्ततः ।।२८॥ भावित्वात्‌ करमणां प्राप्तावेकलिङ्गं महेश्वरस्‌ । सिद्धसाधकषमंज्ञ गुरुसिष्यस्वरूपिणो ॥२९॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २७ ] तत्र तेपे तपो ब्रह्मन्‌ हारीतो मुनिसत्तम: | वाष्पः सु (शु) श्रूषणं चक्र हारीतस्य शिवस्य च ।३०॥ चक्रे त्रिषवणं स्नानं सदा संयममाश्चितः। क्षमावान्‌ कृपया युक्तः सर्वभूतहिते रतः ॥३१॥ ग्रोष्मे पञ्चारिनिमध्यस्थो ` वर्षासु स्थण्डिलेशयः । आद्रवासास्तु हेमन्ते भक्त्या चक्र महत्तपः ॥३१॥ एवमाराधयामास विन्ध्यवासा महेश्वरम्‌ । तयोभंक्त्या कृपाञ्न्चक्रे ` विन्ध्यवासा कृपान्विता ॥३३॥ अहो कलियुगे प्राप्ते तपस्तप्तु' न शक्यते | एवं मत्वा तु सा देवी प्रादु भूंत्वा (य) वचोऽब्रवीत्‌ ॥३४॥ देव्युवाच | गच्छ हारीत वेगेन गद्यस्तोषय शङ्करम्‌ । मत्प्रसादाच्च ते वाणी गद्यपद्या भविष्यति ॥३५॥ सूत उवाच-- तां नमस्कृत्य हारीतः स्तुति गद्योइचकार ह। . शौनक उवाच-- तानि गद्यानि सूत त्वं पवित्रं श्रावयाशु मास्‌ । यंगंद्येस्तोषयित्वेशं हारीतो हरतां गतः॥३६॥ सूत उवाच-- तद्गद्यं त्वां प्रवक्ष्यामि सद्यः पापहरं परम्‌ । यत्स्तोत्रपठनादेव देवदेवोपमो भवेत्‌ ॥३७॥ हारीत ऋषिरुवाच इन्द्रः सवंसुरेशवरः कृतयुगे भवत्या यमाराघयत्‌ चर तायां सकलाभिलाषफलिनी घेनुस्तथा द्वापरे । नागेशः किल तक्षकः कलियुगे हारीतनामा मुनि: सोऽयं सवंजगद्गुरुविजयते श्रीदेकरिङ्गः प्रभुः ॥३८॥ कुटिळासरित्समीपे त्रिकूटगिरिगहनभूषणी नित्यम्‌। अभिमतफलप्रदात्री देवी श्रीविन्ध्यवासिनी जयति ॥३९॥ घनवंशकदम्बकमध्यगतं रसकूपमवेहि दुरापतरस्‌। | परिगृह्य रसं सरसं वपुषः स्थिरतां कुरु तापसवीर ततः ॥४०॥ जयति जगत्त्रयनाथो जयति परिपूजित्त: सदा दाम्भुः । वाञ्छितफलप्रदोऽयं श्रीमानित्येककिङ्गाख्यः ॥४१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २८ ] जयत्येकशराघातविदारितपुरत्रयः । धनुर्धराणां धौरेयः पिनाको भुवनत्रयं ॥४२॥ न स्वधु नी न फणिनो न कपालदाम नेन्दोः कला न गिरिजा न जटा न भस्म | यत्रास्ति नान्यदपि किञ्च विचित्रहेतो रूपं पुराणमुनिसेवितमीश्वरस्य ।४३॥ ३ नमः शिवाय-- जयत्यखिललोकशङ्करः शिवः सर्वंसवंपसवंदप्रणतजनपशुपाशपटल- पाटनलम्पटप्रसादशीलतालंकृतशरीरः,दक्षदक्षमखमथनधातुमुखकुहरनिझ र- दखिलवेदविद्यासुरसरिज्जात्कारमुखरितत्रिदशकुलरेलराजः, मालतीमल- थमन्दारकुटजकुन्दकदम्बोन्मत्तकेतकीकल्हा रकपु रपारिजातकमधुरमधुकर- कनकचम्पकमल्लिकाबिल्वपत्रपाटलीशतपत्रिकाकेकिशुकवकुलकमलरकाण - कारत्निसन्भ्यागस्त्यबर्बरिकाकंकोलकाञ्चनारकरवीरागरु-श्रीखण्डयक्षकह - मलिप्ताङ्गशरीर:,सततसंयुक्तकिन्नरका मिनी भृङ्ग (वृन्द)गीतनृत्यवंशवाद्- वीणावेदभ्वनिभरितभुवनकेलारशिखरशिखराग्ररीलराजः, पञ्चार्थतीर्थर- तरतिभुवनरतितृप्तयोग-योगदयोगिनिर्वाणदः, = पार्वंतीनखब्रणचिह्नित- शरीरनिर्मलनिष्कळनिष्कलड्ु:, विषविषमविषयमृत्युमकरकुलाकुलान्दोलि- तकाछिजलजरास्फीतफेनजन्मो मिमालासंसारसागरसमृत्तरणेकपोत्तः, सद- सदुत्मत्तिपालनविरूयकारणधराष्यष्टतनुपरिपालि तजगत्त्रितयसकळसुरासुर- कराकर्षणजनितजवमन्दरपरिवतितघोराघातनिमंथितदुग्धोदधिजातकार- कूट चढुलानलकवलनकुृष्णकण्ट: श्रीकण्ठः, ब्रह्मचक्रलब्धलिङ्गावसानपरिः पणः, परतृप्तदशवदनप्रचण्डदोदंण्डमण्डपोत्कलितकेलाशश्पुङ्गचलत- तरमणीयमणिखचितकनकनूपुरमधुररवमुखरित " चरणकमलःगीरीकुचकलवाकुङ्कुमपङ्कलाञ्छितशरीरः, विपुलपीनाङ्ञः शशिशेखरः शिव: शान्तः शार्वतः, हरिकरखरनखरसमूहतीब्रकिरणपटः शहाटहासभासुरकरतळचपेटापाटितविकटक रिकुम्भस्थलोच्छलितविमल - भुकताफलखचितहरिनारीचर्मविचित्रनितम्बबिम्बः , प्रणतशचीपतिकणं पूर- De । कण्ठोल्लुठितकपालमालाभरणभूषितशरीरः मल्लसित र पि :, त्र्यम्बको बकुलकुसुमसू रभितमणिशिलात सामभ्वनिसंस्तयमान: ढेसमधुरघ्वतिनिमँलयोनिमधुमथनमधु_ | १ सहजानन्दोऽतिबलोऽणिमादिसिद्धिगुणनिधाः १ तजननत्सलप्रलयजलदतडिदंशुदुधेरधगघगितनि | गंतकिरणश्रेणि " बरडळाटळोचनोच्छलच्चटुलशिखानिह'ग्धमकरध्वजशरीर: , हरो निर्खिः CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २९ ] लदुःखहरस्त्रिदशशेखरः, क्षरज्जलक [च] चक्रवालकवलितसकलदिग्वल- यशूलनिभिन्नदुर्रान्धकमहासुरः प्रमथनाथः, सप्तलोकेशवरप्रवरपिनाकमु- क्त करारनि गंतविषयविशिखशिखासितप्रतापताप्यमानदनुजेन्द्रकर्णपुरभुज - बुगलभस्मीकृतत्रिपुरत्रितयः, रुद्रो रोद्रो रौद्रभूताटसंग्रामलम्पटनिशितनि- स्त्रशशूरप रशुपाशाङ्कुशाशनिशक्तितूणतोमरभल्लिकर्णंनालिकनाराचशर - शाङ्खेचक्रगदावप्त्रमुद्गरदण्डभिन्दिपालहलूमुसलशम्बलखड्ग [च]छुरिका - कर्तरीकुणपकुन्तफलकफलिकाभु शुण्डीशङ्कुस्फोटपरिधपट्टिशप्रभृतिवरायु - धधरः,प्रहतपट्पटहतटतटितबधिरितगगनगमनदुलंलितसकलूसुरासुरमौलि- लीनचरणकमललीलालसाङगुलीतलनिईलितदशवदनमुखासुरसेवितविकट- किरीटकोटीरभारः, वलिताङ्गभुजङ्गाभरणो भवो भव्यो भाव्यो भूतेशो विभवप्रदो भवातिहरो विशुद्धवदनो भुजङ्गमणिविस्फूजितहृदयः, कालकालमहाकालानलकर्णपुरशिरोमणिः, कपालमालाखण्डमण्डितजटाजू- टहरिबलवदनकालकूटलेखोद्धटनाड्टितकण्ठेकदेशः, इमशानभस्मोद्धूलितस- कलविग्रहो हारीकृतमहाभुजङ्गः, कपिलकृत्तसकलविग्रहो विग्रहादर्धनारी- घरो भैरवमहाभेरवभेरववेत्तालमातुपरिवृत्तः, शुभदशनमुखमयूखखचित- हसितदीप्तिविदलितबहुळान्धकारः पितृवनसमारब्धताण्डवप्रसारितभुज- सहस्रदुनि रीक्षिताकाण्डब्रह्माण्डमण्डपो वरो वरपरशुधरः,परापरः पवित्रः पवमान: पवनकम्पितकनकचम्पकलतापतितकुसुमधूलिधवितत्रिशूलः पुथु- कैलाशगिरिकन्दरनिवासः, शरणदध्यानदज्ञानदमोक्षदः, शुद्धस्फटिकमणि- सङ्घशुश्रदेहः, हिमधामधवलितसकलभुवनान्तरालः, शशिकोटिविघटन- विकटकिरीटकोटीरभारः, सजलजलदजलशुदज्ञानेकतत्त्वकठिनपापानङ्गा- ङ्कुरकुट्नाकुण्ठितकुठारः, सुरकरिकपोलामलविगलितबहुलसमुज्ज्वछगन्ध- लुब्धमधुपपददलितकत्तकपदूजरज:पुऊ्जपिऊजरितगगनगमनमन्दाकिनी प्र- वाहप्रोक्षिततृत्तीयनयनः, पाञ्चजन्यकुटिलाद्ध॑लोचनवरवरवृषभस्कन्धरतः, गजासुरकृत्तिवसनो बाणासुररिपुदपंनाशनः, तत्त्वहृष्टिमार्गाचुरतः, क्षुभितलक्षमीकरकमलान्दोलितोद्ामहेममणिमयदण्डमण्डितचारुचामर- मरुद्वीजितचरणशतपत्रः, सत्यासत्यवृतः, त्रिभुवनेकनाथप्रभुः । श्रीमदेकलिङ्गदेव भक्तजनोपजीव्यमानमोक्षाद्यनन्तकल्पपादप, अभि- रूलितनीलोन्मीलितसान्द्रमन्दारकुड्मलोद्दामहेममकरन्दपानमदिरामत्तष- ट्पदक्‌लसन्दोहसुन्दरसुन्दरीझड्कारभूषितांध्रितामरसयुगलाव्ययाक्षयन्रह्म- प्राजापत्यद | विष्णुचक्रद ! इन्द्र राज्यद ! वज्चिवज्जद ! नन्दिगणाधिपत्यद ! उपमन्युक्षीरोदधिदुग्धद ! नरकोदधिमुह्यमानासिपत्रवनसमुत्तरणेकप्रसाद- पोत ! यमनीत्तिकालकूट !जननीजनजीवितेदवयंद: (द) शङ्कुकणंधनदकम- CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २० ] लजशक्रचक्रधरप्रमुखसुरासुरसेवितमन्दिरद्वारः (र) त्रिविष्टपघ्रकटाटन विजयकरणकृष्णरुक्‍िमणीयुक्‍्तरथगमनतुहिनपवंतनितम्वबिम्बचुम्बितसुर- सरिदम्बुप्रवाहधाराधौतधवलोपलतमोपविष्टमुनिजनविशुद्धभ्यानसन्तानप्‌ ५ जितदत्तभेरवहस्तावलम्बनः, (न) भेरवरूपसंत्रासितासुरगण: ( ण॒) अवज्ञालसवामकराङ्गुष्ठनखनिङृन्तितपितामहपञ्चमशि रःकमलः ( ल) शरभवच्चञ्चुनखमुखाहतर्षितनरसिंहविग्रहः ह) विग्नहाद्ध॑नारीधरः (र) पुष्णोः दशनपातनः (न ) पातितङ्ृण्णकेशस्तम्भितवत्त्रिञ्रः ( ज्ञ) बाहुलेयसनत्कुमारयोगापहारकारकः (क) तीव्रतरणिकिरणनिवहविकसिः तकमलदळविपुछनयनः ( न) शशिकरनिकरवर्षेशतशङ्कुकर्ण: ( ण॑ ) हारीतनऋषिशोकानलहरो (र) हर नमस्ते हर नमस्ते हर नमस्ते । [ इति पूर्वार्धः । अथोत्तराद्ध: ] कीततनेनेकलिङ्गस्य पापं याति सहस्रधा | प्रचण्डपवनेने (ने) व सघन घनमण्डलम्‌ ॥ १॥ इति सुललितमिष्टं यस्तु हारीतगद्यं परिपठति मनोज्ञं भावयुक्तः प्रान्तः । भवति स इह्‌ लोके वल्लभ: सुन्दरीणा-- मुपरमति च लोके चेश्वरत्वं प्रयाति ॥ २॥ सूत उवाच-- ` हारीतेन स्तुतश्‍्चेवं तुष्टः प्रादुरभूच्छिवः । उवाच वचनं प्रीत्या स्तुत्या भवत्या च तोषितः ॥ ३ ॥ वर वरय हारीत यत्ते हृद्यं हृदि स्थितम्‌। वायुरुवाच तयोरेको दिवं गन्तुः स्वशरीरेण शङ्कुम्‌ | विमानेनाकंवरणेन प्राथंयामास सत्वरम्‌ ॥ ४॥ अपरो बाष्पनामापि राज्यमेच्छदविच्युतस्‌ । . जवा मेदपाटे च विपुले चित्रकूटे स्थिति . पुनः ॥ ५॥ * उवाच-- गच्छ क हारीत शीघ्रं त्वं विमानेनाकंवचंसा । बट र मोदस्व मम सन्निधौ ॥ ६॥ त्वमांप भूपृष्ठे चित्रकूटाधिपो भव। वदान्यो धार्मिकः श्रीमान्‌ प्रजानां परिपालकः ॥ ७॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri EE TS ES Si i ise i iii, 0 ९९ [ २१ ] सर्वेनृंपगणेयुक्‍्त: सत्यवादी सदा शुचि: | अविच्छिन्ना$स्तु ते कीतिः सन्ततिङच भविष्यति ॥ ८॥ राज्यं वै मेदपाटस्य मत्प्रसादान्न संशय: | सान्निध्यान्मम देशोऽयं हृष्टपुष्टजनः सदा ॥ ९॥ गोभिरश्वादिभिः पूर्णो रोगहीनो भविष्यति | दुभिक्षस्य भयं नास्ति यवनानां न वे भयम्‌ ॥१०॥ सदाफलः सदापुष्पः सदासस्यः सदाजलः। कृपाळुजनसम्पन्नः परिपु्णमनोरथः ॥११॥ राष्ट्रसेनेति नाम्नी च देवी रक्षां विधास्यति । सूत उवाच-- एवं दत्त्वा तयोः शम्भुर्वेनमन्तर्दधे पुनः। हारीतोऽप्यगमत्स्वर्गंवाष्पो राजा वभूव हृ ॥१२॥ क्षात्रेण कमणा पृथ्वीं शशास स द्विजोत्तमः । नित्यं शिवे रतिस्तस्य राज्ञोऽमात्यपुरोहितैः ॥१३॥ शिव एव गतियंस्य न. तस्थ विद्यते भयम्‌ । अस्मिन्‌ देशे विशेषेण शिवभक्तिपरा नरा: ॥१४।। भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठ शिवाज्ञापरिपालका: | इति ते कथितं सर्वमाख्यानं परमाद्भुतस्‌ ॥१५॥ य इदं कीततयेद्‌ भक्त्या शिवलोक स गच्छति । श्युणुयादू वा प्रयत्नेन भक्त्या परमया पुनः ॥१६॥ सर्वा(व)वाधाविनिमु क्तो धनधान्यसमन्वितः | पुत्रपौत्रादिकैयुंक्तः सदा भक्त्या शिवो भवेत्‌ ॥१७॥ सर्पंतो न भयं तस्य दस्युतो वा न राजतः। न शस्त्रानलतोयौघात्‌ कदाचिन्न भविष्यति ॥१८॥ ग्रहपीडा न वा तस्य दुष्टाणां न भयं ततथा। यं यं प्रार्थयते कामं तं तं प्राप्नोत्यसंशयस्‌ ।।१९॥ सवंतीर्थफलं तस्य सर्वक्रतुफलं तथा। सवंत्रतफलं तस्य इष्टापूर्तफलं लभेत्‌ ॥२०॥ मोक्षमागंमवाप्नोतति देहान्ते नात्र संशयः। तत्र स्नात्वा तु यः श्राद्धं पितृणां तर्पणादिकम्‌ ॥२१॥ कृत्वाप्नोति सदा मर्त्यो वाञ्छितं शिवशासनात्‌। | एकलिङ्ग समभ्यच्ये विच्ध्यवासासमन्वितस्‌ ॥२२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by oad [ ३२ | सर्वमेतत्फलं प्राप्य यन्मयोक्तं महामुने । प्राप्तोति परमं स्थानं यद्गत्वा न निवत्तंते ॥२३॥ एकलिङ्गस्य चरितं ताप्त्रयहरं मुने। कीर्तनादपि तत्सवं भवेन्नात्र विचारणा ॥२४॥ इह तीर्थे नरो यात्रां कुर्यात्‌ पर्वण पर्वणि । ्रह्महत्यादिपापानामुपपातककमंणाम्‌ ॥२५॥ क्षयं करोति भूतेश एकलिङ्गः कलो युगे । न तीर्थन॑ तपोदानेने यज्ञेंबंहुविस्तरे: ॥२६॥ यत्फलं प्राप्यते ब्रह्मन्नेकलिङ्गावलोकनात्‌ । केदारं विश्वनाथं च माधवं चाबु दं तथा ॥२७॥ हरिद्वारं प्रयागं च पूवंसागरमेव च। त्र्यम्बकं च तथोङ्कारं महाकालवनं तथा ।।२८।। द्वारवत्यां हृषीकेशं सेतुबन्धं च नेमिषम्‌ । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः सप्त ये (याः) [शुचयः] स्मृताः ॥२९॥ पुष्कराद्यानि तीर्थानि दुष्ट्वा स्तात्वा फळं च यत्‌ । तत्फलं समवाप्नोति चेकलिङ्गे युगे युगे ॥ इष्टापृतं वरते रन्येनं तत्फलमवाप्नुयात्‌ ॥३०॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीयें श्रीमदेक लिङ्गमाहातमये तीर्थयात्राफलं नाम दशमोऽष्यायः अथेकादशोऽष्यायः नारद उवाच-- एरकालङ्गस्य माहात्म्यं त्वयोक्तं च श्रुतं मया । समीपे यानि लिङ्गानि यानि तीर्थानि शंस मे ॥ १॥ राष्ट्रसेनेति या देवी तन्ममाचक्ष् सर्वग । वायुरुवाच-- एकलिङ्गे गते तत्र कँलाशः पर्वतोत्तमः । स॒ त्रिकृटोञ्मवच्छुङ्गी सवंवृक्षसमन्वित: ॥ २॥ भानसं तत्सरो जातं जाह्नवी कुटिलाऽभवत्‌ । अथर्काछङ्गस्थाननेय्यां दिशि कुण्डं महत्तरम्‌ ॥ ३॥ भवान्या कामघेनृत्यं पञ्चगव्यं निवेशितम्‌ । स्वकरेणव कुण्डेऽस्मिन्‌ तत्करज इति कथ्यते ॥४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३३ ] लोकानां पावनार्थाय सवंतीर्थमयं पुनः । तस्मिन्‌ कुण्डस्थतोयेन उद्वृत्त समाहितः ॥ ५॥ स्नात्वा तत्रेकलिङ्गस्य प्रीतये शुभमाचरेत्‌ । सर्वान्‌ कामानवाप्यान्ते शिवलोकमवाप्नुयात्‌ ॥ ६॥ दशने करकुण्डस्य यत्फलं समवाप्नुयात्‌ । तत्फलं समवाप्नोति स्मरणादेव नित्यशः॥ ७॥ झिवपारव्वन्द्रसरसि यज्जलं दुश्यते मुने। अर्नीपोमस्वरूपं तज्जानीहि सर्वकामदम्‌ ॥८॥ तत्राभिषेकं यः कुर्यात्‌ स्वंतीर्थफलं रमेत्‌ । तस्मिन्‌ सरसि थः स्नात्वा करोति पितृतपंणस्‌ ॥ ९॥ श्राद्धं कृत्वा नमस्कृत्य विन्ध्यवासां ततो हरम्‌ । सर्वान्‌ कामानवाप्नोति रुद्रलोकं स गच्छति ॥१०॥ एकलिङ्गादुंदीच्यां वै जातं तीथद्वयं परस । केदारकुण्डे य: स्नात्वा स्नात्वा कुण्डेऽमृताख्यके ॥११॥ केदारेशवरमभ्यच्यं अमृतेशं तथा मुने। सर्वान्‌ कामानवाप्यान्ते ह्यमरत्वमवाप्नुयात्‌ ॥१२॥ सुत उवाच-- अथ सा विन्ध्यवासा तु पूर्वस्यां दिशि नारद । पवंताग्रे ह्यथारामे सर्वत कुसुमोदभवे ॥१३॥ प्राकारान्तगंते हम्ये स्वर्णसिहासने शुभे। स्थित्वा तत्र मति चक्र राष्ट्ररक्षणहेतवे ॥१४॥ स्वदेहाद्राषट्रसेनां तां सृष्ट्वा स्थाप्याथ तत्र सा । तस्याः स्वरूपे इष्ट्वा वै हृष्टा वाक्यमुवाच ह्‌ ॥१५॥ व्येनारूपं सम्यगास्थाय देवि राष्ट्र त्राहि त्राह्मतो वप्त्रहस्ता । दुष्टान्‌ दैत्यान्‌ राक्षसान्‌ वै पिशाचान्‌ भूतात्‌ प्रेतान्‌ योगिनीजृम्भकेभ्यः ॥१६॥ दुष्टग्रहेभ्योऽन्यतमेभ्य एवं दयेने त्राणं मेदपाटस्य कार्यम्‌ । येऽस्मिन्‌ देशे प्रातियोत्स्यन्ति केचित्‌ ते इन्तव्या मायया दुष्टरूपाः ॥१७॥ जयः कार्यः स्वदेशीये भूपाले च तथा जने। अस्य लोकस्य भूपस्य नित्यं पुजा भविष्यति ॥१८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri च शौनक उवाच-- सुत उवाच-- [ २४ | 'अष्टम्यां च चतुदेव्यां संक्रान्त्यादिषु पर्व॑सु । पुजयेत्तां राष्ट्रसेनां तद्रूपां च स्त्रियं तथा ॥१९॥ ब्राह्मणानपि सम्पूज्य देवी प्रीत्ये विशेषतः । तेत तुष्टा राष्ट्रसेचा पुजकानां वरप्रदा ॥२०॥ ` तस्मात्‌ सम्पुजयेद भक्त्या राष्ट्रसेनां विधानतः । चेत्रमास्यसिते पक्षे भक्त्या नित्यं प्रपुजयेत्‌ ॥२१॥ राष्ट्रसेनेति नाम्नीयं मेदपाटस्य रक्षणम्‌ । करोति न च भङ्गोऽस्य यवनेभ्योऽपराग(द)पि ॥२२॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये राष्ट्श्येना- प्रादुर्भावो नामेकादशोऽध्यायः अथ द्वादशोऽध्यायः एकाळङ्गस्य माहात्म्यं त्वयोक्तं विदितं मया । यानि लिङ्गानि देशेऽस्मिन्‌ यत्र यत्र स्थितान्यृत ॥ १॥ कथयस्व समासोन मूर्तयश्चात्र याः स्थिताः | स्वयंभूताति लिङ्गानि धेनुसंस्मरणादपि ॥ २॥ जातानि कथमन्यानि मृत्तयश्चाभवन्‌ कथम | के देवाः परितस्तस्थुरेकलिङ्ग वदस्व न:॥३॥ आ कथितं ब्रह्मन्नारदाय सुविस्तरम्‌ । या पृष्ट च तत्सवं कथयिष्याम्यशेषतः || ४॥ सर्वविषवमयो देव एकलिङ्ग इति स्मृतः। तरस्मिल्लिङ्ग स्थितो ब्रह्मा वासुदेवो जगद्विभुः ॥ ५॥ . शक्रो वेश्रवण: सूर्यो वायुवेरण एव च। वह्निग्रहास्तथा तारा यमो देवा महषंय: ॥ ६॥ यक्षाः सिद्धाः सगन्धर्वाः साध्या: किन्नरपन्नगा: । ` सव देवगणास्तत्र स्थिताषच परमात्मनि ॥७॥ यौभूमिरन्तरिक्ष च तथा पातालमेव च। प सरितः सर्वास्तथा सप्तैव सागराः ॥ ८॥ ड सव जगत्‌ स्थावरजङ्गमम्‌ । / च यथा तोये प्रतिबिम्बं प्रहृद्यते ॥ ` तदुवदस्मित्‌ जगत्‌ सर्वं हृष्यते परमात्मनि ॥९॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३५ ] सवंदेवमयः शम्भुरेकलिङ्ग इति स्मृतः। तत्समीपे गणाध्यक्षः सिद्धिबुद्धिप्रदः प्रभुः ॥१०॥ निवसन्ति सुराः पूज्या यक्षकिन्नरपन्नगाः | सर्वकार्यसमारम्भे मन्यन्ते ये सदा बुधेः॥११॥ प्रथमं प्रार्थयन्‌ सिद्विमाराध्यः सवंकमंसु । सेनाधिपत्यं देवानां चक्र ` योऽमितविक्रमः ॥१२॥ विजघ्ने तारकं दैत्यं जन्मतः प्रथमेऽहनि । हेलया क्रोंचमभिद(न)त्‌ शक्त्या यो जाह्नवीसुतः ॥१३॥ षण्मुखस्य विशेषेण पुजनाद्‌ भयनाशनस्‌। करिष्यति न सन्देहो भक्त्या तुष्टश्च षण्मुखः । १४ मयूरवाहनो नित्यमेकरिङ्गस्य सन्निधो । आस्ते ह्यत्रेव सर्वेषां दुःखनाशनहेत्तवे ॥१५॥ असुरानजयत्‌ संख्ये देवानां हितकाम्यया | तत्र ते प्रमथाः सरवे नन्दिप्रभृतयस्तथा॥१६॥ वानरास्यास्त्वहिमुखा महिषोष्ट्मुखास्तथा | खरोलूकमुगास्याइच मकराश्वमुखास्तथा ॥१७॥ नानास्याञच तथा त्र्यक्षा द्विशीर्षा भयवद्धंताः । त्रिमुखाइच चतुर्वक्त्रः पञ्चवक्त्रा: षडाननाः ॥१८॥ लम्बोष्ठा दन्तुराः कुब्जा दीघंजङ्काः कृशोदराः । लम्बग्रीवाशचलज्जिल्वा हस्वंहस्ता दिगम्बराः ॥ १९) गजचर्मपरीधाना एणसिहाजिनाम्बराः | याहरं यस्य वदनं ताहशं तस्य वाहनस्‌ ॥२०॥ एवं ते प्रमथा ब्रह्मन्नानारूपाः समन्तत्तः। वसन्ति चैकलिङ्गस्य सामीप्येऽ्यः सहस्नशः ॥२१॥ तथा भवानी बहुभी खूपेस्तस्य समीपतः । उवाच जगतां धात्री बहुनामा(म्त्य)भवद्‌ भुवि ॥२२॥ चामुण्डा विन्ध्यवासेति कालिकाथाम्बिकेति च | ग्रामनाम्ती क्वचिद्देवी तीर्थपरवेतगोत्रजा ॥२३॥ विघ्नेभ्यः पाति लोकांस्त्रीन्‌ यथा माता सुतानि च | उवाच तत्र मातंण्डो द्वादशात्मा त्रयीतनु: ॥२४॥ शुभाशुभानां यो देवः सदा साक्षी च कमंणास्‌। | प्रत्यक्षो दुस्यते व्योम्नि सर्वदेवमयो विभुः॥२५॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३६ ] प्रातः . पेतामहं रूपं धत्ते योऽसो चतुमु'खः । मध्याह्ने शाम्भवं रूपं जटाभस्मास्थिभूषितम्‌ ॥२६॥ आस्ते नारायणं रूपं शङ्खचक्रगदाधरम्‌ | प्रत्यूषे ऋग(ङ)मयो देवो मध्याह्ने स यजुर्म॑यः ॥२७॥ अपराह्ण सामरूपस्त्रयीरूपो निगद्यते। चतुदंश तथा विद्या भुवनानि चतुदश ॥२८॥ तत्सवं विद्यते तस्मिन्नातोऽन्या देवताः क्वचित्‌ | आहुत्या[ऽऽ]प्यायते सूयंस्तस्माद वृष्टिः प्रजायते ॥२९॥ वृष्ट्या सस्यादिसम्पत्तिः सस्यप्राणा हि जन्तवः । कल्पान्ते युगपद्‌ विश्वं तप्त्वा द्वादशमूतिभि: ॥३०॥ ' समुद्रानपि संशोष्य प्रदहत्यखिलं जगत्‌। उदयास्तं व्रजन्‌ विश्वं पात्ति घातं निवारयन्‌ ॥३१॥ स्वाहा स्वघादिकं कमे प्रवर्तयति स प्रभुः । वह्निर्पेण यो विश्वं पुष्णात्याहारभक्षणात्‌ ॥३२॥ स्वाहाकारवषट्कारेस्तपंयत्‌ देवतान्‌ पितृन्‌। स॒ मात्तण्डश्च भगवान्‌ जगत्तिमिरनाशनः ॥३३॥ उवास परितस्तस्य देवो द्वादशमूतिभिः । अचलछाया च सप्तम्यां माघमासे समाहितः ॥३४॥ ` कुटिलायामथ स्नात्वा सूर्य॑ सम्पूज्य भक्तितः । अर्ध्यादिना विशेषेण प्राप्नोति परमां गतिम्‌ ॥३५॥ गण्डक्या यः शिलास्थानं धत्ते नारायणो विभुः। योगिध्येयः स भगवान्‌ शालग्रामाख्यतां गतः ॥३६॥ अवतारो न मे ग्राह्यः कलाविति शिलामयः । पाति विशवमरूपोऽपि कृपया भक्तवत्सलः ॥३७॥ शालग्रामं तु यो भक्त्या कलावभ्यचंयेन्नरः । राजसुयसहस्ने ण तेनेष्टं प्रतिवासरम्‌ ।।३८॥ शिळात्रयं तु यो ्रह्मन्नचंयेद्‌ भक्तितत्परः । मन्येऽहं तेन कृतिना पुजितं भुवनत्रयम्‌ ॥३९॥ शिला द्वादश यः कर्चिदचंयेद्‌ वा कलो युगे । पस्य पुण्यस्य संरव्यां नो चित्रगुप्तोऽपि वेत्यलम्‌ ॥४०॥ एव द्रारवतीचक्र' सहितं त्वच्चंयेद भुवि। महापापोपपापेश्च वृतो याति न रौरवम्‌ ॥४१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ३७ ] शिवनाभं समभ्यच्यी भक्त्या परमया पुनः । हरिहरात्मक: सौ (कोऽसौ) वे भवेदेव न संशयः ॥४२॥ मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहोऽथ वामन: । रामो रामरच कृष्णश्च बौद्ध: कल्की त्वते(त्विमे)दश ।४३॥ भूमेर्भारावताराय वासुदेवो जगत्प्रभुः । अवतारैह पद्रूपेरवतीर्णो महीतले ।।४४। चारायणोऽथ भगवानु दामोदर इति क्वचित्‌ । त्रिविक्रमो विश्वरूपो गोविन्दोऽथ इति क्वचित्‌ ॥४५॥ गदाधरो माधवश्च चक्रपाणिरिति क्वचित्‌ | एवं खूपेबेहुविधेधत्ते यः पृथिवीमिमाम्‌ ॥४६॥ जलशायी क्वचित्तत्वात्‌ बवचिल्लक्ष्म्या युतः प्रभुः । ताक्ष्यारूढः ववचिहे वः रेषे सुप्तः क्वरचित्प्रभुः ॥४७॥ नृत्यत्‌ वेणुजनादेन गोपीभिः परिवेष्टितः । एवंविधे्बहुविधेर्धत्ते यः पृर्थिवीमिमास्‌ ॥४८॥ सोऽवसत्तत्समीपेऽय एकलिङ्गस्य केशवः | इन्द्रोऽरिनर्धमंराजश्च वरुणो वायुरेव च॥४९॥ कुबेराद्याः सुराः सर्वे न्यवसंस्तत्समीपत्तः । सिद्धचारणगन्धर्वाः पिशाचो रगकिन्नराः ॥५०॥ मुनयः सागरा नद्यः पर्वताः सकलं च यत्‌। पर्वताः पर्वंतेष्वासन्‌ वृक्षा वृक्षेषु संस्थिताः ॥५१॥ तीर्थानि कूपवापीषु नदीषु च सरस्सु च। क्षे त्रपालास्तथा सर्वे दिक्षु सर्वासु संस्थिताः ॥५२॥ भतप्रतपिशाचाश्च रक्षां कुर्वन्ति ये सदा । उवास हनुमांस्तत्र शाकिनी रक्षसां गणः॥५३॥ विषमज्वरदुष्टादिभयहन्ता तृणां भुवि। एवं मुने ` जगत्सर्वमेकलिङ्गसमीपतः ॥५४॥ हिताय सर्वभूतानां सर्वकामार्थसिद्धये । वसन्ति तत्र चान्येऽपि सुक्ष्मरूपसमाश्रिता: ॥५५॥ एकलिङ्गस्य पुरतः पूर्वस्यां दिशि तीर्थराट्‌ । तडागं वर्तते तत्र समीपे शङ्करस्य यत्‌॥५६॥ इन्द्रतीथमिति ख्यातमिन्द्रहत्याविनाशकम्‌ । यत्र स्नातः' कृतयुगे मुकतो वृत्रस्य हत्यया ॥५७॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri CC-0. Jangamwadi Math ME [ ३८ ] एकलिङ्ग. समाराध्य प्राप्तं राज्यमकण्टकम्‌ | त्रेतायां नन्दिनी धेनुः स्नात्वा पीत्वा पयोऽथ वे ॥५८॥ प्रणम्य शङ्करं पश्चादजेषीद्‌ गाधिनन्दनम्‌ । दवापरे. तक्षको नागस्तत्र स्तात्वा च शङ्करम्‌ ॥५९॥ समाराध्य. भयं लेभे सपंसत्रान्निरामयः। ददौ नागहदं ग्रामं दिजाग्रेभ्यः स॒ तक्षकः ।।६०॥ अतो नागह॒दं तीर्थं विख्यातं भुवि संतः । ह्रदो नागेन विहितस्तक्षकेण महात्मना ॥६१॥ तत्र स्नात्वा भयं नास्ति विषात्‌ स्थावरजङ्गमात्‌ । श्रावणस्य सिते पक्षे पञ्चम्यां स्त्री नरोऽपि च ॥६२॥ तत्र स्नात्वा तक्षकेशं दुष्ट्वा स्वगंमवाप्नुयात्‌ । सपंतो न भयं तस्य दस्युतो वा न रोगतः ॥६३॥ तत्र स्नात्वा प्रदातव्यं सर्पाणां प्रीतये नरे: | ततः कळो तु सम्प्राप्ते वाष्पहारीतकावृभौ ॥६४॥ इन्द्रतीर्थं कृतस्नानौ स्वं स्वं काममवापतुः | तस्मिन्‌ सरसि यः स्नानं कृत्वा तु पितृतपंणम्‌ ॥६५॥ ` नमस्कृत्येकलिङ्ग' तु विन्ध्यबासां तथाम्बिकाम्‌ | सुरानन्याच्नमस्कृत्य शिवलोकं च गच्छति ॥६६॥ माघस्नानं तु यः कुर्यात्‌ प्रातः स्तानमथापि वा । सर्बपापविनिमुक्तो मोदते शिवसन्निधौ ॥६७॥ उपोष्य शिवरात्रि यः स्नात्वा तस्मिन्‌ सरोवरे | त्राह्मणाय वृष दत्वा सद्रसायुज्यमष्नुते ॥६८॥ ब्राह्मण: क्षत्रियो वेश्यः शृद्रशचान्योषपि मानव: । स्नात्वा किञ्चितु प्रदत्वा च सवंमक्षय्यमाप्नुयात्‌ ॥६९॥ महापातकयुक्तोऽपि तथा युक्तोऽपि पातके: । स्नात्वा मुञ्चति पापानि जीणंत्वचमिवोरग: ॥७०॥ एकलिङ्गस्य पुरतो वेदपारायणं द्विजः । अधीत्य पुरतः शम्भो राजसूयफलं लभेत्‌ ॥७१॥ , गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कृत्वा पूजादिकं नरः। इहलोके भवेद्‌ राजा व्या रुद्रगणो भवेत्‌ ॥७२॥ पादिक न्नमेव च । घृतादिक प्रिय, चान्यद दत्वानन्तफलं लभेत्‌ ॥७३॥ igitized by eGangotri [३९] पञ्चामृतेन यो देवं स्नापयेद्‌ भक्तितत्परः । गर्भवासं न चाप्नोति न वा रोरवमञ्जनम्‌ ॥७४॥ करजे कुण्डके कछ्चिदभिषेकं सक्कत्कलौ | कुरुते न च गर्भेषु मज्जते देवरूपभाक्‌ ॥७५॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां विन्ध्यवासिनी [स्‌] । सम्पूज्य जप्त्वा हुत्वा च चिन्तितं प्राप्नुयात्‌ फलस्‌ ॥७६॥ गन्धपुष्पादिनेवेद्यर्गतेनंत्येरथाम्बिकाम्‌ | अच्चंयन्‌ ब्राह्मणो विद्यामितरो धनमाप्नुयात्‌ ॥७७॥ कुटिलायां भवेद्‌ येषां देहदाहं शरीरिणाम्‌। गच्छन्ति ते दिवं युक्ताः सगरस्य सृता इव ॥७८॥ अद्धोंदके योऽनशनं कुर्यात्‌ काष्ठाधिरोहणम्‌ । वाराणस्यां प्रयागे वा मरणादधिकं भवेत्‌ ॥७९॥ चातुर्मास्ये तु यस्तत्र वसतीह - जितेस्द्रियः । 'वाराणस्यामामरणं तत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥८०॥ देवीं देवं तु यो भक्त्या परितोष्य प्रदक्षिणास्‌। कूर्यात्‌, प्रदक्षिणी भूमिः कृता तेन ससागरा ॥८१॥ शतैः सहस्त्रैः पुष्पाणां लक्षेर्वा कमलादिकेः । अच्चंयेदेकलिङ्गं यो भवेत्पूज्यो जगत्त्रये ॥८२॥ तुणेः काष्ठेश्च पाषाणैयेः कुर्याद्‌ देवालयम्‌ । न वसेज्जननीगर्भे मोक्ष याति स निश्चयम्‌ ॥८३॥ जीर्णोद्धारेण द्विगुं तत्फलं प््राप्नुयान्नरः। वापीकूपतडागानामारामाणां विशेषतः ॥८४॥ देवानामच्चंनायेब कुर्ते . पुष्पवाटिकाम्‌। इहलोके भवेद्‌ भोगी मृतः स्वगंमवाप्तुयात्‌ ॥८५॥ यतिभ्यस्तापसेभ्यषच दीनानाथेभ्य एव च। भैक्ष्यमन्तं तु यो दद्यात्‌ सोऽमृतं पिवते दिवि ॥८६॥ विद्यादानं तु यस्तत्र द्विजातिभ्यः प्रयच्छति । अ[1]मोक्षाच्त जहात्येव सो नयत्यमृत्त पुन: ॥८७॥ यो धमंपथिनीं शालां कुर्ते तत्र माचवः। तापत्रयविनिमूक्तः स स्वर्गे सुखमेधते ॥८८॥ ये चान्ये कुवते दानं जपहोमाचंनादिकम्‌। तेनैव संशयो ब्रह्मन्नेकलिङ्ग _ परात्मनि | विलयं यान्ति कमंभ्यस्तमः . सूर्योदये यथा ।८९॥ ( कर्माण तमः ) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४० ] वायुरुवाच-- अथान्यं मेदपाठेऽस्मिन्‌ लिङ्ग स्थावरजङ्गमस्‌ | यथा दृष्टं च तत्सर्वं कथयिष्यामि विस्तरस्‌ ॥९०॥ कला द्वादश सूर्यस्य मासे मासे तु या: स्तुताः । एकलिङ्गो स्थिति कृत्वा मूतिभिः परितः स्थिताः ॥९१॥ प्रतिमासञ्च या विष्णोमू तयः परिकीतिताः। अनुग्रामं तथंवोक्तांः समन्तात्‌ सवंदिक्ष्वथ ॥९२॥ विनायकास्तथा ब्रह्मन्‌ दिक्षु सर्वासु संस्थिताः । घटितानि तु लिङ्गानि शङ्कुरस्येह भूतले ॥९३॥ व्याकतुः नेव शक्यन्ते मया वकत्रशतेरपि। कषेत्रपालास्तथा ह्यासन्‌ क्षेत्ररक्षाकरा भुवि॥९४॥ अनुग्रामं स्थिता देशे मेदपाठेऽभयप्रदा । भूतप्रेतपिशाचादिराक्षसानां निवारणे ॥९५॥ आञ्जनेयोऽकरोन्मूतं यो लङ्कामदहद्‌ विभुः । हनुमद्भक्तिमात्रण एकरलिङ्गस्य सन्निधौ ॥९६॥ तिवसेन्तंव सन्देहो हुनुमत्पूजनात्‌ सदा। एक देवास्त्रयस्त्रिशत्कोटयो भुवि संस्थिताः ॥९७॥ यक्षा विधाधराः सर्पा मुनयोऽत्र ` समन्ततः । प्रत्यक्षता न ते जग्मुर्मनुजानां कलौ युगे।९८ चिता मूत्तिभिस्तत्र भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्‌ । रत्नघातुप्रवाला दिमूतेयरचाइमजाः शुभाः ॥९९॥। पुजनीया मनुष्यच तथा स्थावरजङ्गमाः । जम्बुद्रीपे तु या मूर्त्या यानि लिङ्गानि भागशः ॥ कथितु नेव शक्यन्ते मया वक्त्रशतैरपि ॥१००॥ नारद उवाच-- स्वयम्भवाचा लिङ्गानां श(स)कलीकरणं कृतम्‌ | कामधेन्वा स्वपयसा तथा स्पृष्टा निवेशिताः ॥१०१॥ अन्यासां कथमत्रासीन्मूर्तीनां तु प्रभञ्जन । कथयस्व मया पृष्टः स्ज्ञस्त्वं मतं मम ॥१०२॥ वायुरुवाच | तपस्तप्लाजयूजदु्रह्या ब्राह्मणात वेपते पृत्यथ॑ पितृदेवानां धमंसंरक्षणाय च ॥१०३॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४१ ] भूमिदेवास्तथा विप्रास्तेषां वाक्यमुदीरितस्‌ । वासुदेववरात्तच्च नान्यथा जायते क्वचित्‌ ॥१०४॥ अतो वेदागमोक्तेश्च पुराणस्मृतिचोदितैः। सकलीकरणं विद्धि देवानां मूत्तिधारणम्‌ ॥१०५॥ नारद उवाच सकलीकरणं ज्ञानं त्वदुक्तं च तथा तथा। देवत्वं यदि मूर्तीनां भग्ने तासां कथं भवेत्‌ ॥१०६॥ यवनाग्न्यादिघातानां पततनादिसमुद्भवस्‌ । संशयं छिन्धि मे वायो सर्वज्ञस्त्वं मतो मम ॥१०७॥ वायुरुवाच यथा देत्यास्तु देवानां हिसने मतिमादधुः। यवचाद्यास्तथा ब्रह्मन्‌ मूतिभङ्ग कृतोद्यमाः ॥१०८॥ प्रभावेस्ते शपेयुनै पूर्ववैरनियन्त्रिताः । प्रतिमा यदि भग्ना चेदच्यां स्थाप्य सुलक्षणाम्‌ ॥१०९॥ आवाह्य तत्र चाभ्यर्चेदन्यथा निष्फलं भवेत्‌ । अन्ये ये नास्तिकाः क्र रा वेदवाह्याइच निन्दकाः ॥११०॥ पाषण्डिनो विकमंस्था बिडालबकवृत्तयः। कमतो यवनान्‌ विद्धि विशेषेण कलो युगे ॥१११॥ . प्रभावेणापि देवस्तान्न शापं दत्तवानिह्‌। महत्पापेन ते शप्ता नरकानेकविशति (तीः) ॥११२॥ भुक्त्वाऽति-दुःखं भूयस्ते कुयोनिषु पतन्ति वे। काणाः कुब्जा: कुरूपाश्च पङ्ग्वन्धा व्याधिपीडिताः ॥११३॥ दरिद्रा बहुशोकाएच जातिहीना मृतप्रजाः। तापत्रयेण सन्तप्ता दुःखेरन्येः समन्विताः ।।११४।। कुयोनिषु च सम्भूय स्थावराः कुमिकोटका: | पच्यन्ते नरकेष्वेव यावदाहूतसम्प्लचस्‌ ॥११५॥ रुद्रो वह्ियंथा(?)विइवं कल्पान्ते कालचोदितः | तथा मूतिजगत्‌ सवं नश्यते कालभावतः ॥११६॥ सङ्गत्या वै पापकृन्मानवानां. तुल्यं दण्डं साधवः संस्पृशन्ति । शुष्केणाद्रै दह्यते मिश्रभावात्‌ तस्मात्‌ पापे: सङ्गमं नेव कुर्यात्‌ ॥११७॥ मनःप्रसन्नताशोचं देवतां मनसि स्मरन्‌। प्रायश्चित्ती च विधिवद्‌ ब्राह्मणानचंयेद्‌ भुवि ॥११८॥ स॒ विधूयेह पापानि परं ब्रह्माधिगच्छति । सर्वान्‌ कामानवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखस्‌ ॥११०॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri (४२. | नारद उवाच-- कलो प्राप्ते तु लोकानां य आचारो भविष्यति । तन्ममाचक्ष्व वेगेन भवात्मा य॑ (त्वं) यत: स्मृतः ॥१२०॥ वायुरुवाच कृते तु मानवा धर्मास्त्रेतायां गोतमस्मृतिः । द्वापरे शङ्खलिखितो कलो पाराशरी स्मृतिः ॥१२१॥ पाराशरीमजानन्तः स्वकमपरिपालकाः | तेषां न तत्फलं प्रोक्तं विकुर्वाणा द्विजातयः ॥१२२॥ अतः कालभवो मृत्युस्तानु हिनस्त्यखिलान्‌ जनान्‌ । ब्राह्मणस्तु कृतः प्रोक्तस्त्रेता च क्षत्रियः स्मृतः । द्वापरो वेश्य इत्याहुः कलिः शूद्र उदाहृतः ॥१२३॥ कलो शूद्रा हि राजानो भविष्यन्ति शनेः शनेः । वेदमार्गविह्ीनारच ` .स्वेच्छाचारबहिमु खा: ॥१२४॥ वर्णाश्रमाचारधर्मा न ( न्न )जानन्तो द्विजातयः । उन्मागंगामिनो नित्यं यथा राजा तथा प्रजा: ॥१२५॥ शूद्रादीनां कलो प्राप्ते समृद्धिर्जायते भृशम्‌ । शूद्राः शृद्रषु दास्यन्ति बृद्धरूपो जनार्दनः ॥१२६॥ कृते चास्थिगताः प्राणास्त्रत्तायां मेदसि स्थिताः । द्वापरे रुधिरे प्रोक्ताः कलावन्ने प्रकीर्तिताः ॥ १२७ कृते राष्ट्र तथा लिप्येत्त्रेतायां ग्राममेव च | ह - कुलमेकं च कलो कर्ता च लिप्यते ॥१२८॥ आप्त मानवा सत्यहीनाः पापाचारा दुष्टसङ्गाः कुरूपाः स्वल्पायुष्या धमहीना: कतघ्ताइचौरा दुष्टा नास्तिका दष्टभावा:| | १२९) नो मन्यन्ते मातरं भ्रातरं च पुज्यं ज्येष्ठ पितृदेवादितीथम्‌ | 1414 नो गुरु आतृजायां नो धर्म नो वेदमार्गं न शास्त्रस्‌ ॥१३०॥ 00 स्मृतिमाग न चेव इष्टापुक्तं नेव जानन्ति किञ्चित्‌ | कामक्रोबौ लोभगीही न न तय वे स्यात्‌ शुभं(भ:)कमंभावस्‌(व:)॥१२१॥ न्य वे ुष्टमावः परे मात्सय वार(६ग)म्यगामित्वमेव | किकी ` परेषु येषां तुष्टर्जायतेऽन्यप्रविघ्ने ॥१३२॥ (त)हतोर्दातुमिच्छा तदीया व्यावृत्या वा कार्यहेतोशच लोभान्मोहान्नेव घर्माथहेतो: सर्व दत्त दत्त भस्मसात्तन्नराणास्‌ ॥१३३॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४२ ] अतिथि तत्र नाहूय श्राद्धे मित्राभिमन्त्रणस्‌ । कन्याया विक्रय्चेव वेदविक्रय एव च ॥१३५॥ महादानप्रतिग्राही ब्राह्मणो वृषलीपतिः। . पञ्चयञ्चविहीनशच सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥१३६॥ असन्मागंरतो लोको निजमार्गापहारकः । जिताइचौरेइच राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिता: ॥१३७॥ न शास्त्र ज्युणुते लोको विटगोष्ठीविशारदः | सन्मागंगामिनो धर्म तर्कयन्ति विमागंगा: ॥१३८॥ एवंविधेरनेकेर्च दोषेयुंक्ताषच मानवाः। कळो प्राप्ते भविष्यन्ति बुद्धरूपे . जनाह ने ॥१३९॥ नारद उवाच-- धियतेश्सौ धरा कस्मात्‌ शेषनागेन मूद्ध॑नि। पज्जेन्यो वर्षते कस्मात्‌ नाब्धिः प्लावयते कथस्‌ ॥ १४०॥ वायुरुवांच- ` , गोभिविप्रशच वेदेच सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुन्धेर्दानशीलेश्च सप्तभिर्घायंते मही ॥१४१॥ कृते तु दशभिव्षेस्त्रेतायां हायनेन यत्‌ । द्वापरे तच्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्‌ कलो ॥१४२॥ ध्यायन्‌ कृते यजन यज्ञेस्त्रेतायां द्वापरेऽच्चंयन्‌ । यदाप्नोति तदाप्नोति कलो संकीत्यं केशवस्‌ ।।१४३॥ भाराक्रान्ता कलो भूमिर्ोरूपेण दिवं ययौ। पितामहं नमस्कृत्य स्तुत्वोवाच सुदुःखिता ।। १४४ नाहं भारसहा ब्रह्मन्‌ लोकानां पापकमंणाम्‌ | रसातलं गमिष्यामि नो चेत्‌ त्राहि पितामह ॥१४५॥ ब्रह्मोवाच यः करिचिज्‌ ज्ञानवान्‌ दान्तः शुिर्दाताऽनसूयकः । पञ््चयज्ञरतः शान्तो वेदविद्वेदमागंगः॥१४६॥ युगत्रये य आचारस्तेन वतत कहिचित्‌ । स वोढव्यस्त्वया देवि किमन्यर्नारकादिभिः ॥१४७॥ इत्येतत्‌ कथितं सवं किमन्यत्‌ कथयामि ते ॥ १४८] इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये ्ीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये कलिस्वरूप- वर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४४ ] अथ त्रयोदशोऽध्यायः नारद उवाच कलौ प्राप्ते मनुष्येषु जरारोगादिकेषु च। संसारार्णवमग्नेषु न स्वमार्गे प्रवतिषु॥ १॥ निष्ठ्रेषे कृतध्नेषु पिशुनेषु दुरात्मसु । शास्त्रार्थस्यानभिज्ञेषु स्वस्वमत्युपजीविषु ॥ २॥ जीवनार्थोपदेशं वै कृत्वा धमंपरेषु च। इषे(?)शयोमंध्यदेशे स्थित्वा [5] धमंपरेषु च ॥ ३॥ ईरवरस्य च विप्रस्य पूजायां व्युत्क्रमेषु च। संसारसागरस्यान्तःपतितेषु समीरण ॥ ४॥ एताइरोषु ष्टेषु स्वस्वपक्षाश्चितेषु च्‌ । एकलिङ्ग: कृपां चक्र कथं तेषु वदस्व मे॥५॥ वायुरवाच-- $ सांस्थेर्नेयायिकेशचेव " जेनपाशुपतादिभिः | चावकिबॉद्मतिभि: पन्थानो बहवः कछृता:॥ ६॥ पाषण्डिभिस्तथाल्पञ्चेविस्तृताः क्र रबुद्धिभिः । भ्रामितं च जगत्सवं रजोवातैरिवोद्धतम्‌ ॥ ७॥ अनीश्वरं जगदिति वदन्त्यन्ये कुताकिकाः । तेषां मतं नु विज्ञाय कलो प्राप्ते महामुने ॥ ८॥ एकलिङ्गोऽथ भगवानु मनुष्येष्वकरोत्‌ कृपाम्‌ । धत्ते स्थावरजङ्गमस्‌ ॥ परोपकृत्तये र शम्भुभू तनाथो निगद्यते॥ ९॥ ण देवं सम्पूज्य बुद्धिमान्‌ । शिवसायुज्यमाप्नोति शिवभक्त्या महामुने ॥१०॥ ु शास्त्रज्ञस्य शिवस्य च। गुरुत्वं चाथ नान्येषां कदाचित्‌ सम्भवेद्‌ भुवि ॥११॥ नमः कपहिने चेति व्युप्तकेशाय चेति च। | ह यतिमात्र (त्रे) तु गुरुत्वं श्रुतिराह च ॥१२॥ सर्च पाल्यते भुवनत्रयम्‌ । कृतादिषु त्रिषु श्रीशो मत्स्योऽभूद्‌ वामनस्तथा ॥१३॥ ड्म नृसिह इत्यासीद्रामो राम इति प्रभुः । केर प्राप्ते स भगवान्‌ बृद्धो योगीइवरो हरिः ॥१४॥ .CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४५ ] यो विष्णुः स च वे रुद्रो यो रुद्रः स जनादंनः । यो ब्रह्मा स च वे-शम्भुः प्रधानोऽपि स वै स्मृतः ।।१५।। हत्वा देत्यान्‌ वासुदेवः श्रान्तः शान्तश्च पालने । बुद्धरूपधरो देवः कलो योगीश्वरोऽभवत्‌ ॥१६॥ वुद्धरूपं हरि ज्ञात्वा शङ्करो लोकशङ्कुरः। अतः कृपां मनुष्येषु नाथो [ऽ] नाथेषु चाकरोत्‌ ॥१७॥ वेद्यनाथमयेलिद्धे रसङ्ख्येये रभू द्‌ विभुः। सोमनाथ इति ख्याति तथा विइवस्य पालनात्‌ ॥१८॥ वेद्यनाथस्य लिङ्गानि बहून्यासन्‌ समन्ततः । मेदपाटेऽन्यदेशेषु जम्बूद्वीपे विशेषतः ॥१९॥ वैद्यनाथ इति ख्यातो रामाख्यो रामरूपधूक्‌ । यस्तं पश्यति देवेशं सर्वव्याधिहरं हरम्‌ ॥२०॥ तस्य रोगभयं नास्ति नरकस्य भयं न च। दारिद्रस्य भयं नेव न पापस्य न तत्र तः ॥२१॥ रविवारे च यः शम्भुः पञ्चामृतसमुद्भवेः । स्नापयेत्तीर्थपानीयः पुष्पघूपादिभिस्तथा ॥२२॥ तस्य रोगस्य शोकस्य न भयं विद्यते क्वचित्‌ | देहान्ते परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥२३॥ सत उवाच-- ऋषिशुद्धस्य माहात्म्यं मयोक्तं शृण्वतः परम्‌ ॥२४॥ पुरा. दशरथो राजा _ सूर्यवंशसमुद्भवः | सर्वेनेपगुणेयुक्तो जनं पालयति प्रभुः॥२॥। , तस्यव शासतो भूमि शरदामयुतं ययौ। सन्ततिस्तस्य नैवासीत्‌ ऋ षिशु ङ्गमतोऽभ्यगात्‌ ॥२६॥ बजिष्ठस्य मतेनेव पुत्रेप्सुः स॒ महीपतिः। तत्र तं मृगरूपेण चरन्तं मुगजातिषु ॥२७॥ लोभयामास विविधेर्भक्ष्यभोज्येरितस्ततः। . अलङ्क्ृताभिर्नारीभि - वँशवीणादिभिस्तथा ॥२८॥ लोभितस्तेन स | मुनिविभाण्डकसुतस्तत्त: एकचित्ततया सव विष्णुरूपमपश्यत ॥२ ०५ लोभितस्तेन स मुनिरानीतो निजमन्दिरस्‌ । पुत्रेष्टि कारयामास वरिष्ठानुमतेन च ॥३०॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४६. | चत्वारौ य (जज्ञिरे तस्य रामाद्या: कुलभूषणाः | चतुभिरंशेभंगवान्‌ वासुदेवो जगत्पतिः ॥३१॥ भावित्वादवतीर्णोसौ रावणस्य वधाय च | भूमेर्भारं लघु कतु विश्वस्य स्थितये पुनः ॥३२॥ रामोऽथ भरतः श्रीमान्‌ लक्ष्मणस्तदनन्तरम्‌ | दात्रुहा चेव त्रुध्नश्चत्वारो नृपसूनवः॥३३॥ यत्प्रसादात्सुताइचासंस्तस्यं राज्ञो महात्मनः । तमापृच्छय ततः सोऽथ ऋषिश्चुङ्गः समागतः ॥३४॥ ` ` तेजस्वी ज्ञानसम्पन्नः सर्वभूतहिते रतः। ऋषिश्चुङ्गः स्थितस्तत्र यस्य श्युद्धमभूत्तत्त: ॥३५॥ . एकलिङ्गस्य सान्निध्यमुवास मुनिसत्तमः । वायुभक्षोऽभवद्धीमान्‌ निढंन्द्दो निः(निष्‌)परिग्रहः ॥३६॥ वातातपसहो नित्यं निराहारः सदा शुचिः। लोभितोऽहं नृपतिना त्यवत्वा छोभमथाविशत्‌ ॥३७॥ निजले पर्वते ब्रह्मन्‌ फलहीने फलप्रदः । भाद्र मासि मुनिश्रेष्ठ यात्रा त॒स्य मुनेः स्मृता ॥३८॥ पञ्चम्यां कृष्णपक्षस्य तर्पयित्वा पितृन्‌ सुरान्‌ । श्राद्धं कृत्वा तथान्येश्च पायसेर्भोजयेन्नवे: ॥३९॥ कषिश्यु्ध तथा$भ्यच्ये पञ्चामृतसमुदभवै: | पुष्पेधू पेश्‍च नेवेद्य: पायसँदीपकैस्तथा ।।४०॥ सर्वान्‌ कामानवप्नोति पुत्राचा वंशधुरन्धरान्‌ । अथापरो मुनिवरः पाराशर इति स्मतः ॥४१॥ अनादिजंगतामादिल्र ह्या लोकपितामह: । तस्मादभूद वरिष्ठश्च शक्तिस्तस्मादभून्मुनिः ॥४२॥ पतः से भगवानु शाक्तिः पराशर इति स्मृतः। तरमाइ व्यासोऽभवच्छीमान्‌ कृषणद्वेपायनो विभुः ॥४३॥ शकस्तस्मादभूद योगी समः सर्वेषु. जन्तुषु । - उने ब्रह्मकुले विप्रजातोऽसौ मुनिसत्तम ॥४४॥ अतः पराशरमुनिः स्यातोऽभून्मुनिपुञ्गवः। गं स्थिर भला वासं तन व्यरोचयत ॥४५॥ पाताळादानयामास गङ्गा त्रिपथगामिनीम्‌ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च गङ्गास्नानफलं लभेत्‌ ॥४६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri । ४७ ] स्नानं तपंणश्राद्ध च दानं होमं तथा जपम्‌। सवमक्षयतां याति गङ्कोद्भेदे कलो युगे ॥४०॥ तत्समन्तात्‌ ततो : देवा अद्ममृत्तिभिरूषिरे। वासुदेवो जगदव्यापिमात्तंण्डाद्या ग्रहास्तथा ॥४८॥ लिङ्गानि तत्र बहुशो देव्यचात्र समन्ततः । ्षेत्रपालास्तथा तत्र गणेशो विघ्ननाशनः ॥४९। मुदमान्‌ मादनोन्मादो हाइ: प्रह्नादनस्तथा । प्रह्लादनं नमस्कृत्य सर्वविघ्नच्छिदं भुवि॥५०॥ सर्वान्‌ कामानवाप्नोति शङ्करस्य गणो भवेत्‌ । कस्तूयंगरुकपू रेश्चन्दनः कुङ्कमादिमिः ॥५१॥ पुष्पेध पेस्तथा दीपेः शुभैर्मोदकसंचयेः । गीतैर्वाद्यस्तथा नृत्येः स्तुतिभिश्च गणेशवरम्‌ ॥५२॥ निविघ्नो जायते जन्तुः सदा प्रह्नादनाच्चंकः । चतुर्थ्यां यो गणेशं तमर्चयेदतिभव्तिमान्‌ ॥५३॥ तस्य विघ्नभयं नास्ति आजन्ममरणाद भुवि। भनुप्रवाहं नद्याश्च वेद्यनाथः परे तटे॥५४ी। तत्र स्नात्वा तमभ्यच्यं सर्वपापप्रणाशनम्‌ | सर्वकामप्रदं देवं रोगशोकहरं परम्‌ ।५५॥ इहलोके सुखं प्राप्य प्रेत्य चानुत्तमं सुखस्‌ | दुरिताच्च विनिमुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥५६॥ नद्यारच दक्षिणे कूले छोमरास्याश्रमं महत्‌ । तपश्चचार सुमहल्लोमशो मुनिसत्तमः ॥५७॥ .चान्द्रायणेयंयौ कालं कृच्छसान्तपनेर्तथा । पराकैस्तप्तक्कच्छ शच पादकृच्छ्ादिकेस्तथा ॥५८॥ एकभक्तेन नक्तेन तरथेवायाचितेन च। उपोंषेरनयत्‌ काळं नित्यं ध्यानपरः शुः ॥५९॥ पक्षे गतेऽथवा स्नाति मासे वाऽहनि चागते। यः कण्टकेवितुदति चन्दनेर्वा विलिम्पत्ति ॥६०॥ अक्र द्धः परितुष्टश्च समस्तस्य च तस्थ च। ग्रीष्मे पञ्चारिनमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ॥६१॥ आद्र वासास्तु हेमन्ते रात्रावप्सु वसन्मुनि: | वायुभक्षोऽम्बुभक्षश्च पर्णभक्षः क्वचित्‌ क्वचित्‌ ॥६२॥ त्तिराहारः क्वचिदपि अस्थिमात्रकछेवरः | तदोजसा वनं दीप्तमाकाशमिव भानुना ॥६३॥ CC-0.Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ४८] लोमशस्य शरीराच्च महाकल्पे महात्मनः | लोमैकं भ्रश्यते ब्रह्मन्‌ तेन वेराग्यमागतः ॥६४॥ न कुटीं कुरुते सोऽथ विनाशित्वान्निराशवान्‌ । अथेकस्मिन्नवसरे लिङ्ग: पूर्णा महीमिमास्‌ ॥६५॥ एकिङ्गस्य सान्निध्ये कामधेनोः प्रभावतः | दुष्ट्वा मुनिवरः श्रेष्ठः शिवलिङ्गं चकार हृ ॥६६॥ मत्वाऽविनाशि पाषाणं मह्या सादे युगक्षये । अतः पिञ्जुलिकां बद्‌ध्वा काष्ठानां मुनिसत्तमः ॥६७॥ लिङ्गं सस्मार स॒ मुनिः शङ्करस्य महात्मनः । काष्ठेश्वर इति ख्यातो दुषत्त्वं प्राप्य शङ्कर: ॥६८॥ तस्म वेत्रासनं दत्तं तया नद्या प्रभावतः | तेन वेत्रवती नाम्ना ख्यापिता लोमशेन ह्‌ ॥६९॥ तस्यां नद्यां नरः स्नात्वा कृत्वा च पितृतर्पणम्‌ । गङ्गायाः फलमाप्नोति स्वंतीर्थफलं लभेत्‌ ॥७०॥ नमस्कृत्य महेशं तं लोमशं च मुनीरवरम्‌। ` स विधूयेह पापानि परं ब्रह्माधिगच्छति ॥७१॥ नद्या उत्तरतो ब्रह्मन्‌ शेषेति जगदम्बिकास्‌ । अजयत्‌ परां राजा सुरथो नाम वीर्यवान्‌ ॥७२॥ समाधिशच तथा .वेह्यो भक्त्या परमया युतः। शेषेति चास्य विश्वस्य पुज्या देवगणेः सह ॥७३॥ ,सृष्ट्यादौ च तथान्ते च मध्ये या सवदा परा । ध्येया स्वस्य जननी यस्यामादौ न कर्हिचित्‌ ॥७४॥ वरप्रदा च भक्तानां तेन शेषेति कथ्यते। तो तां महीमयीं मूर्तिमर्चयामासतुः सदा ॥७५। समाधिसु रथौ त्यक्तो बन्धुभिर्लोभमो हितैः । तयोस्तुष्टा जगद्धात्री त्रिभिवंषेजितात्मनोः ॥७६। ददो , यथेप्सितं कामं तेन सा ख्यातिमागता । अष्टय्या च नवम्यां च चतुईश्याँ विशेषतः ॥ नद्या स्नात्वा प्रणम्येनामीप्सितं लभते फलम्‌ ॥७७॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये लोमक्याश्रमवर्णनं नाम त्रयोदशोश्ध्याय; ॥१३॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri आयल) sss PS hr bed अद्याप कन्नन ७* = ड CR ०३ टि Shere हू निको ७ + >>” Me vient Usd केट कस Isis पि ०० * कु क । p [ ४९ ] अथ चतुदेशोष्ध्याय: नारद उवाच-- | म वेद्यनाथादिलिद्धानि त्वयोक्तानि समासतः | सोमनाथ इत्ति प्रोक्तः क्वासो तिष्ठति शङ्कुरः ॥ १॥ सोमनाथः क्व सम्भूतो विइवनाथः प्रचक्षते । एतद्‌ विस्तरतोऽस्माकं कथयस्व प्रभञ्जन || २॥ वायुरुवाच एकलिङ्गा [द्‌] दक्षिणतो योजनानां च सप्तकात्‌ | स्मृतोऽसौ कामधेन्वा च स्वयम्भूतो महेश्वरः ॥ ३॥ पुरा दक्ष इति ख्यातो विश्वस्यास्य प्रजापतिः । पुत्राणामसूजत्‌ सोऽथ सहस्र भूरितेजसाम्‌ ॥ ४॥ सुष्ट्यर्थं तु प्रजाः सुष्ट्वा तानुवाचेति पुत्रकान्‌ | भुवः प्रमाणं विदितं भर्वाद्नेति तेऽञ्रूवन्‌ ॥ ५॥ तेनोक्तं चव सर्वेभ्यो ज्ञातव्या भूः प्रमाणतः । सृष्टिः स्यादधिका हेषा पृथ्वी कि वाऽधिका पुनः ॥ ६॥ विषमत्वं भवेदद्य तस्मादुर्वी विलोक्यताम्‌ । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे दिक्षु सर्वासु जग्मिरे॥ ७॥ अद्यापि न निवतंन्ते भुवोऽन्तमनवाप्य च। ततो दक्षोऽसृजत्‌ पुत्रसहस्रमपर किल ॥ ८॥ तमभ्येत्य मुने ते हि पूवंमार्ग निवेशिताः। ` तेषां गतिमनु ज्ञात्वा ततो दक्षोऽसृजत्‌ पुन: ॥ ९॥ दुहितुणां सहस्र च सृष्टयर्थ भगवान्‌ पुनः | सोमाय च ददौ सप्तविर्शात सृष्टिहेतवे॥१०॥ सोमस्ताभिमंनोज्ञाभिमु मुदे देववल्लभः | तथाऽसौ रोहिणीं भार्यामधिचक्र सुमध्यमाम्‌ ॥११॥ अन्यासु न तथा प्रीतिवंतंते तस्य कामिनः । ताभिरुक्तं च सर्व वै ज्ञात्वा तदाऽशपद्‌ विधुस्‌॥१२।। दक्षोऽपि ज्ञानदृष्ट्या वे बुदृध्वा क्र.द्वस्त्वरान्वितः | गत्वा चन्द्रमसो गेहमित्युवाच महामुने ॥१३॥ . यस्मान्‌ मम सुताः सोम व्यक्तिभेदेन पश्यसि । ` तस्मात्‌ क्षयी भवाद्याशु मम शापान्न संशयः ॥१४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५० | सुत उवाच-- . क्षीणीभूते ततश्चन्द्रे जगत्‌ स्थावरजङ्गसस्‌ । क्षीणरूपं तथा ह्यासीत्ततः सोमो जगाम ह्‌ ॥१५॥ आरिराधयिषः शम्भुं सोमनाथं क्षयान्वितः । गन्धादिना तमभ्यच्ये भक्त्या परमया पुनः ॥१६॥ - तं तु प्रणम्य देवेशं स्तुति चक्र महात्मन: । सोम उवाच-- धत्ते विश्व विश्वकृद्‌ यो विधाय, ूर्तीरष्टौ पालयन्‌ यो जगन्ति। देहे देहे दीपवत्‌ स्वप्रकाशः, 3 कृत्वा चान्ते संजहाराथ विश्वम्‌ ॥१७॥ यस्य स्मृत्या पातकानाममुष्मिन्‌, लोके लोकस्याशु दुःखापहारः । दुर्वसा वै मुनिरत्रिप्रसूत्त- । स्तपइचक्र आनसूयत्वमीहन्‌ ॥१८॥ ब्रह्माण्डाद्यां ` निःसृतां जहनुकन्यां हृष्ट्वा चास्या उग्रतापाच्च भूमेः । भेदं मत्वा यां व्यवत्ताथ मूर्ध्ना नमस्तस्मे सोमनाथाय नित्यस्‌ ॥१९॥ ' रोषात्‌ कामं भस्मसाद्‌ यश्चकार योषिद्रूपेर्मोहयन्तं जगन्ति । कृत्वानङ्गं तं च सृष्ट्याथंमेव नमस्तस्मै सोमनाथाय नित्यस्‌ ॥२०॥ केलाशाद्रिमुज्जिहीषु दशास्यं यो वे चक्र पीडितं स्वाङ्घिभारात्‌ । उमाभीत्या इलेषतुष्टोष्स्य नूनं र नमस्तस्मै सोमनाथाय नित्यम्‌ ॥२१॥ ज्ञाएु व्रह्मा यस्य रूपं तथोदध्वे- मगाद्‌ विष्णुरप्यधस्ताद्‌ यदन्तम्‌ । त्ाभ्यामन्तस्तस्य न ज्ञात एव नमस्तस्मै सोमनाथाय नित्यम्‌ ॥२२। नमस्तस्मे CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ~ VSN ९) (४४१५४ Vos) vA ACA JNANASIM HASAN JNANAMAND | LIBRARY [ ५१] Pe 4000: Veranasi ७ (2 Fevers eas3Jses यज्ञध्वंसं यस्चकारोग्ररूपो | रूपो (?)दक्षस्याशुरोषाद्‌ भवान्याः । वहूनि खूपाण्यसूजद्‌ य एको नमस्तस्में सोमनाथाय नित्यस्‌ ।।२३॥ पुरा देवेमंत्थने सागरेऽपि तस्माज्जातेष्वाशु रत्नेषु भूयः । विषं कोऽन्यस्त्वहते भक्षते वा नमस्तस्मे सोमनाथाय नित्यस्‌ ॥२४॥ | कलो प्राप्तेऽनाथवत्सु जनेषु नाथो भूत्वा सोमनाथेन नाम्ना । पङ्गूनन्धान्‌ दद्रुकुष्ठादितप्तान्‌ रोगग्रस्तान्‌ त्वदृते (कुरुते) यो नवीनान्‌ ॥२५॥ सुत उवाच-- एवं स्तुतः सोमनाथः सोमेन क्षयरोगिणा। तुतोषास्मे करुणया सोमं वाक्यमुवाच ह ॥२६॥ सोमनाथ उवाच-- यथा क्षयी भवान्‌ जातः सोमे (म) विदित्तमेव हि । नद्यां स्वाम्यां समाप्लुत्य समाराधय सत्वरस्‌ ॥ क्षीणशापस्ततो भूत्वा क्षीणोऽक्षीणो भविष्यसि ॥२७॥ कृषणपक्षे तनुक्षीणः सितेऽक्षीणवपुः पुनः। ह्लासवृद्व्या च कल्या 'पक्षे पक्षे भविष्यसि ॥२८॥ दर्शे दर्श तु मां दृष्ट्वा स्नात्वा स्वाम्यां निशाकर । मोदयस्व म(मु)दं प्राप्य जगत्‌ स्थावरजङ्गमम्‌ ॥२९॥ सोमनाथो भविष्यामि त्वन्ताम्ताऽहं युगे युगे । यो भक्त्याऽऽराधयेन्नित्यं सोमवारे विशेषतः ॥३०॥ तस्य रोगभयं न स्यात्‌ कि वा शोकभयं पुनः । पापोघमखिलं हन्मि दुःखतोऽथ भयं त्तथा ॥३१॥ काममन्यमभीष्टं वा दद्यां भक्तस्य चन्द्रमः । अहं यास्यामि लिङ्गत्वं कलो प्राप्ते दुषन्मयस्‌ ॥३२॥ वायुरुवाच--- इति श्रृत्वा प्रणम्येनं तपस्तप्त्वाऽथ चन्द्रमा: । तत्प्रसादाद वरं प्राप्य गतो नक्षत्रमण्डलम्‌ ॥२२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५२ ] एवं स भगवान्‌ रुद्रो बह्लीभिरच स्वमूतिभिः | पालयामास भुवन पिता पुत्रानिवौरसान्‌ ॥३४॥ क्वचित्‌ सोमेश्वर. इति वैद्यनाथ इति क्वचित्‌ । अनीदवरं जगदिति वाक्यं श्रुत्वा कुतकिणास्‌ ॥३५॥ भवनं पाति विश्वात्मा विशेषेण कली युगे। विश्वनाथः परानन्दः पाति नित्यं जगत्त्रयस्‌ ॥३६॥ पञ्चक्रोशात्मको भूत्वा वाराणस्यां सदा मुने। कृतादिषु त्रिषु हरिरवतीयं मुहुमंहीस्‌ ॥३७॥ वाति रूपैन सिहाद्येबु द्धः सोऽय कलौ स्थितः। अतोऽनीशं कलियुगं मत्वा शास्ति जगत्प्रभुः ॥२८॥ सोमेशाविकवनाथाद्य र्पेर्व्याप्य महीमिमाम्‌ । जन्तून्‌ कुष्ठादिभी रोगेग्रंस्तान्‌ दृष्ट्वा पुननेवान्‌ ॥३९॥ करोति कूपया शम्भुः स्वभवतान्‌ भक्तवत्सलः । पञ्चामृताद्येयों देवं सोमवारे विशेषतः ॥४०॥ स्नापयन्नेव सो( स ) याति मातुगंभे पुनः क्वचित्‌ । शतैः सहस्र: पुष्पाणां तथा लक्षः सकृत्कलो ॥४१॥ सोमेशमचंयेद्‌ भक्त्या सोऽच्यंः स्याद्‌ भुवनत्रये । गन्धघूपादिगीताद्यनेवेद्यस्तपंयेच्छिवम्‌ ॥४२॥ तापत्रयविनिमु क्तो वसेद्रृद्रस्य सन्तिधो। उपोष्य शिवरात्रि यो रात्रौ जागरणं (जागृयान्‌) नर: ॥४२॥ स्वर्गप्सु: स्वर्गति याति मोक्षे प्सुर्मोक्षमाप्नुयात्‌ । येन केनेव कामेन सोमेश पूजयेन्नरः ॥४४॥ तं तं काममवाप्नोति लभेद्‌ वाञ्छाधिकं फलम्‌ । पुत्रार्थी लभते पुत्रानु धनार्थी च तथा धनम्‌ ॥४५॥ सुखमारोग्यमृद्धिं च राज्यमायुः शुभां मतिम्‌। सुकरुत्र तथारोग्यमेश्वयं लोकपुज्यताम्‌ ॥४६॥ सर्वोप्रियत्वं सौभाग्यं सत्कीर्ति झुभजन्मतास्‌ । विद्वत्त्वं च शुभं चान्यत्‌ सवं हि प्राप्नुयान्नरः ॥४७॥, एकरात्र द्विरात्रः च त्रिचतुःपञ्चरात्रकम्‌ । वसेत्सोमेदासामीप्ये नरो नायंथवा शिशुः ॥४८॥ भम्तजच्म भवेद्‌ भोगी होनस्तापत्रयेण च । CC-0. अन्ते मम, | i ताम्यति hl गठन । lye | [ ५३ ] स्तुति करोति देवस्य - वेदपारायणं हिज: । सप्तजन्म भवेद्‌ विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः ॥५०॥ वेदान्तस्योक्तविधिना मोक्षभाक्‌ (ग) जायते नरः । क्षत्रियो राज्यमाप्नोति वैश्यः शूद्रो धनं लभेत्‌ ॥५१॥ अन्योऽपि सोमनाथं त्तमचेयित्वा कलौ युगे। यं यं प्राथयते कामं तं तं प्राप्नोत्यसंशयस्‌॥५२॥ सोमनाथस्य लिङ्गानि वेद्यनाथस्य चेव च। ग्रामे ग्रामे स्थित जग्मुः स्वयम्भूस्थापितानि च ॥५३॥ तत्र तत्र स्थितः शम्भुर्जगतः परिपालनस्‌ । करोति रोगशोकात्तितप्तानां भक्तवत्सलः ॥५४॥ परलोकेऽन्यदेवानामर्चाभिः प्राप्ते फलम्‌ | परत्रेह च देवस्य सोमेशस्य फलं लभेत्‌ ॥५५॥ कलिना पीडितान्‌ इष्ट्वा मनुष्यान सोमशङ्कुरः । कृपां मनुष्येष्वकरोद्‌ दीनानाथेषु रोगिषु ॥५६॥ सर्वरोगाभिभृतेषु जनेषु फलदः प्रभुः। कलो रोगापहो नित्यमृते नास्तिककिल्विषात्‌ ॥५७॥ जपहोमादिभिर्जातु्‌ गन्धधूपेषच भक्तिभिः। पापरोगविन्तिमु क्तान्‌ सद्वेद्यरचोषधरिव ॥५८॥ हिनस्त्यर्का यथा ध्वान्तं स्मृतः पापमिवाच्युतः । रोगपापं तथा जन्तोः सोमः शो (सोमेशो) नाशयेत्पुन:॥५९॥ परोपकृतये शम्भुरष्टमृत्तिरिति स्मृत्त:। महिमा नेंव वाच्योऽस्य मया वक्त्रशतैरपि ॥६०॥ वायुरुवाच इदं यः कीतंयेज्जन्तु: सोमेशचरितं महत्‌ । पापरोग्रविनिमु क्तः परां सिद्धिमवाप्नुयात्‌ ॥६१॥ तापत्रयभयं नास्ति सुखमत्यन्तमश्नुते | यत्रैतद्‌ विद्यते लिङ्ग सोमनाथस्य नारद ॥६२॥ तत्र रोगभयं न स्यात्‌ शोकपापभयं नहि। काले वर्षंति पर्जन्यो मही सस्याभिपूरिता ॥६३॥ काले च सफला वृक्षा हुष्टपुष्टा नृपास्तथा । हृष्टपुष्टजनः सर्वोच भयं तत्र विद्यते।।६४॥ नारद उवाच-- सोमनाथस्य माहात्म्यं त्वयोक्त च श्रुतं मया । स्वामिनाम्नी कथं जाता नदी तत्र वदस्व नः ॥६५॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५४ ] वायुरुवाच-- पुरा महिषनामाञ्भढ्‌ दैत्यो देवबलादंत्त: । विजित्य समरे देवान्‌ प्राप्याथ माहिषं वपु: ॥६६॥ ततो भूमिमनुप्राप्तो मानवानप्यपीडयत्‌ | पीडयित्वा महीं सर्वा सोमनाथसमीपतः ॥६७॥ - गत्वाऽसौ विघ्नमकरोत्‌ (द) मनुजानां समन्ततः | तं ष्ट्वा सोमनाथोऽथ स्कन्दमाह महेश्वरः ॥६८॥ शक्त्यैनं जहि कल्याण लोकविघ्नकरं शठस्‌ । स्वामिनाऽथ तमुहिइय शक्तिविद्युत्रभा मुने ॥६९॥ मुक्ता सती तस्य पारव किञ्चिद्‌ भित्त्वा व्यवस्थिता । ब्रह्मणो वरदानात्तु न बिभेद शरीरकस्‌ ॥७०॥ महिषोऽथ तथा विद्धः शक्त्या सह पलायित्तः। माहेद्रोमगमच्छोघ्रं शक्तिवल्विप्रदीपितः ॥७१॥ तापात्तेरच प्रहारार्तो जलेप्सु: स जलप्रियः । नद्या हृदं चाभ्यपतत्‌ (द्‌) महिषस्तप्तमानस: ॥७२॥ पात्तालमगमच्छीघ्रै यत्र ते दानवाः स्थिताः । जिघुक्षु: शक्तिमगमत्‌ स्कन्दो वेगेन पृष्ठतः ॥७३॥ शक्तिलेखामनुप्राप्य ततो जग्राह तां पुनः। आचकष करेणेव शक्ति सेनापतिस्तदा ॥७४॥ स्वामिनाम्नी सरस्वती | भूमिमध्यस्थिता नित्यं वतंतेऽन्तजला नदी ॥७५॥ अतः स्वामीति नाम्ना सा नदी ख्याता महीतले । तस्यां [ यः ] कुरुते स्नानं सरस्वत्याः फलं लभेत्‌ ॥७६॥ कातिकेयोऽथ तां शक्ति गृहीत्वा शङ्कुरप्रियः । वाल्मीकि तोषयामास माहेत्द्रीतीरवासिनस्‌ ॥७७॥ महिषं दाप्तुः (शप्तु) कामं तं तपोव्ययकृतक्षमम्‌ । वाल्मीकिना दत्तवरः कुमारोऽमितविक्रमः ॥७८॥ आपृच्छ्य तं मुनिवरं पुनरागान्महेश्वरम्‌ । वाल्मीकिः स्वाश्रमं गत्वा जह महिषजं भयम्‌ ॥७९॥ तत्र त्वादिहृूदं नाम तीथं माहेन्द्रसम्भवस्‌। पन स्नात्वा च पीत्वा च वसेदिन्द्रस्य सन्निधौ ॥८०॥ माहेन्द्रथां स्नानमात्रेण लभते वाञ्छित फलम्‌ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५५ ] ब्रह्महा मद्यपः स्तेयी तत्सज्ञी : गुरुतल्पगः | माहे्द्रीस्तानमात्रेण दह्यन्ते तूलरासिवत्‌ ॥८१॥ द्यां स्तानं तु यः कञ्चिन्माहेन्ट्र्यां कुरुते नरः । माहेन्द्रीस्तानमात्रेण सवंपापैः प्रमुच्यते ॥८२॥ उपपापानि सर्वाणि तथा ्षद्राण्यनेकशः । प्रयागस्य समं प्रोवतं विशेषेण कलौ युगे ॥८३॥ यथा महेन्द्रो देवानां गरुडश्च पतत्रिणाम्‌ । नक्षत्राणां यथा सोमो ग्रहाणां च दिवाकरः ॥८४॥ हृदाणामुदधिः श्रेष्ठो मेरुः रिखरिणामिव | धातूनां च यथा हेम माहेन्द्री च सरिद्वरा ॥८५॥ कृत्वा स्नान (च) माहेन्द्रयां तपंयित्वा पितृ स्ततः । श्राद्ध कृत्वा नरो याति माहेन्द्रस्य च सन्निधौ ॥८६॥ न दानेन तपोभिशच न ब्रतेस्तीर्थगाहनेः । या गतिः प्राप्यते पुम्भिमहिन्द्रयां सा गतिभंवेत्‌ ॥८७॥ माहेन्द्रीति कलो प्रोक्ता महत्त्वाच्च विशेषतः । सव॑तीर्थाधिका कृत्वा मुनिभिः परिकोत्तिता ॥८८॥ माहेन्द्रयां तु नरः स्नानं कुर्यात्‌ पर्वणि पर्वणि | तस्य पुण्यस्य संख्यां नो चित्रगुप्तोऽपि वेत्त्यळम्‌ ॥८९॥ इति ते कथितं सर्वं सोमनाथस्य कीर्त्तनम्‌ । स्वामिनद्याइच माहेन्द्रयाः किमन्यत्‌ कथयामि ते ॥९०॥ ` इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये सोमनाथमाहात्म्ये शोनक उवाच माहेन्द्रीवर्णनं नाम चतु ईृशोऽघ्यायः । अथ पञ्चदशोध्यायः जज कथितं च त्वया सवं यत्पृष्ट॑ सूतनन्दन | एकलिङ्गस्य माहात्म्यं सुराणामपि दुलेभस्‌ ॥ १॥ वैद्यनाथादिलिङ्जानि सोमनाथस्य चेव हि। एकलिङ्गात्‌ . कथं घेनुगंता साऽमरकण्टकस्‌ ॥ २॥ केन मार्गेण वा सूत दिशि कस्यामथापि वा | एतद्‌ विस्तरतो ब्रहि पुराणस्यार्थविद्‌ भवान्‌ ॥ ३ ॥ सूत उवाच-- | | ` मुनिना नारदेनेतद वायुः पृष्टः सविस्तरस्‌ । तदहं कथयिष्यामि णुणुष्वेकमता द्विज ॥४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५६ । एकलिद्धात्ततो धेनुः परिचिमां दिशमाश्रिता । क्रोशद्यमितं ज्ञात्वा गजयामास सा तदा॥५॥ एकलिङ्ग स्मरन्‌ भूमौ न्यखनच्छुङ्गकोटिना । तेन सन्तोषयामास, गत्त मध्यान्महेश्वरः ॥ ६॥ आविभूतो मुनिश्रेष्ठ कुण्डेश्वर इति प्रभुः । तस्य दशंनमात्रेण भवाब्धौ न निमज्जति ॥ ७॥ तत्र सा सुचिरं स्थित्वा उदीच्यां सत्वर पुरा । जगाम मेदपाटान्तं कृत्वा लिङ्गमयं पुरा ॥ ८॥ तत्तोऽभ्यगच्छन्मुदिता _ स्मृत्वा देवं महेइवरस्‌ । यत्र यत्र च सा धेनुशचचार पृ्थिवीमिमास्‌ ॥९॥ तत्र तत्राभवन्‌ ब्रह्मन्‌ लिङ्जानामथ कोटयः । गुहेवरः सोमनाथो वेद्यनाथस्तथव च ॥१०॥ नीलकण्ठः कापिलेशो विश्वनाथ इति स्मृतः । कुण्डेशवर इति ख्यातो पातालेकवर इत्यपि ॥११॥ अचलेश इति ख्यातो रामेइधर इति प्रभुः। देवषिगणगन्धर्वयक्षविद्याधरोरगे ॥१२॥ ब्राह्मणे: क्षत्रियेवंर्ये: शद्ररपि महामुने। वेदोक्तेनेव विधिना मन्त्र वॅदिकसम्भवे: ॥१३॥ स्थापनं चाचंनं तेषां त्र वर्ण्यानां शुभप्रदम्‌ । शूद्राणां नाममन्त्रशच विधिरेष सनातनः ॥ न वेदिकेयंजेच्छद्र स्वधर्ममनुपालयन्‌ ॥१४॥ . श्रेयान्‌ स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्‌ स्वनुष्ठितात्‌ । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ।१५।।४ येन येनव यल्लिङ्ग स्थापितं यत्र यत्र तत्तन्नाम्ना महेशोऽभूत्‌ सर्वेलिङ्गमयो विभुः ॥१६॥ स्थावर जङ्गमं वापि पार्थिवं वा स्वयं विभुः च्छङ्करं भवत्या न वसेद्‌ गभंमन्दिरम्‌ ॥१७॥ कृत्वा लिङ्गसह्राण गच्छन्न (न्त्य)मरकण्टकम्‌ । कामधघेनुरथापश्यल्लावण्यह्वदमुत्तमम्‌ ॥१८॥ इष्ट्वा तु तत्प्रभावं च सा धेनुमु दिताऽभवत्‌ । रुद्राणा च स्थिति मत्वा सस्मारेकादरेव सा ॥१९॥ रुद्रानेकस्थितान्‌ कत्त्‌' छोकानां हितमिच्छ[न]ती । अथ तत्र स्थिरा भूत्वा ध्यायन्ती नीलवर्णकस्‌ ॥२०॥ | SJ ध श्रीमद्भगवद्गीता ३1३५ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ५७ ] प्रत्रवेणाभिवषंन्ती भुवं कोष्णेन तत्र च। पयसां भूमिसंयोगात्‌ प्रवाहः समपद्यत ॥२१॥ गोमतीति नदी तत्र ख्याता लोके बभूव ह। पयसा सिञ्चिता भूमिरमृतेनेव भूयसा ॥२२॥ आविश्चकार रुद्राणां षटकपञ्चाधिकं तदा। : धयन्ती तणंकं धेनुमूत्रोद्गारं चकार ह॥२३॥ तत्र कुण्डत्रयं जातं पुष्करत्रितयं परम्‌। चन्द्रभागा षोडराधा आविभूंता समन्ततः ॥२४॥ भूषणार्थं च रुद्राणां तत्राभूदपरा सरित्‌ । चन्द्रभागेति विख्याता गोमत्या सह सङ्गता ॥२५॥ गोमत्याइ्चन्द्रभागायाः कुण्डेभ्यो यः समुत्थितः । प्रवाहस्त्रिविधो भूत्वा परुचादेक्यं जगाम ह्‌ ॥२६॥ तत्सङ्गमे नरः स्नात्वा प्रयागस्य फलं लमेत्‌ । बृषोत्सगं तु यः कुर्यात्‌ तत्र क्षीरेशसन्निधो ॥२७॥ मोक्षतीर्थफलं तस्य गयापिण्डेन यत्फलम्‌ । तत्फलं समवाप्नोति पिशाचो न त्वयं भवेत्‌ ॥२८॥ भूतप्रेतोऽपि वा ब्रह्मन्‌ दुष्टत्वे मृतोऽपि वा। मोक्षं स॒ लभते वेगाद्‌ महापापोऽपि निश्चितम्‌ ॥२९॥ प्रयागं विदधे ब्रह्मा प्रजानां हितकाम्यया । तथा त्रिसङ्गमं चेतद्‌ भुक्तिमुक्तिप्रदं कलो ॥३०॥ तस्मिन्‌ कुण्डे नरः स्तानं तर्पणं थाद्धमेव च। तरिपुष्करफलं तस्य तत्सवंमक्षयं भवेत्‌ ॥३१॥ केदारे उदकं, पीत्वा स्तात्वा चेव पृथूदके । तत्फलं समवाप्नोति कुण्डेऽस्मिन्नात्र संशयः ॥२२॥ रुप्रैकादशकं तत्र कामधेनुष्चकार ह| एकादश तथा ख्द्राः प्राढुरासन्महीतलात्‌ ॥३३॥ तान्‌ दृष्टवा ब्रह्महा शुद्ध्येत्‌ किमुतान्ये दुरात्म[]त: । क्षीरेद्वर॑ इति ख्यातो जगदादिमंहामुने ॥२४॥ तमभ्यच्यं नरा यान्ति स्वगे देवगणा इव। कामधेनुर्येथा कामं कामं चिन्तामणिर्यंथा ॥३५॥ कल्पवृक्षो यथा कामं प्रयागरच यथा फल्स्‌ । क्षीरेशवरस्तथा पुसां सर्वान्‌ कामान्‌ प्रयच्छत्ति ॥२६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [५८] सहितो दशभी रुद्रेर्नास्ति तत्र विचारणा । क्षीरेरवरः क्षीरप्रदः सर्वकामप्रदस्तथा ॥३७॥ भुक्तिमुक्तिप्रदः शम्भुस्तथा लक्ष्मीप्रदः प्रभुः । कामदो मोक्षदरचेव सुकलतरप्रदस्तथा ॥३८॥ विद्याप्रदशच विप्राणां राज्ञां च पृथिवीप्रदः । पुत्रदशचेव नारीणां तथा सौभाग्यदो विभुः ॥३९॥ अवेधव्यप्रदस्तासां सौख्यारोग्यप्रदस्तथा । जयप्रदो नृपाणां च भक्तानां सुमतिप्रदः ॥४०॥ उपोष्य शिवरात्रि यो रात्रो जागरणं त्विह्‌। करोति च नरो नारी सर्वान्‌ कामानवाप्नुयात्‌ ॥४१॥ शोनक उवाच- क्षीरेश इत्यथाख्यातः कस्माज्जातो वदस्व नः | क्षीरेशस्य च माहात्म्यं वर्णयस्व विशेषतः ॥४२॥ सुत उवाच-- गोक्षीरादुदगतं लिङ्गः तेन क्षीरेश्वरोऽभवत्‌ । दुग्धं चन्द्रं रसं चेव गोमूत्र युगपत्‌ स्थितस्‌।४२॥ हृदे तस्मिन्ततः ख्यातिर्लावण्यहृद इत्यपि । गणेशवरास्तत्र वासं चक्र विघ्नहरा नृणाम्‌ ॥४४॥ - मातरः सप्त चान्याश्च वसन्ति स्म तदन्तिके । विवस्वान्‌ कमंसाक्षी च चेदत्रयमयो विभुः ॥४५॥ ब्रह्मविष्णुमयरचेच तथा ुद्रमयः प्रभुः। विद्यामयो ज्योतिमंयो विश्वात्मा विइवक्कद्‌ विभः ॥४६॥ भूभ वः स्वर्मध्यतो यस्तमोहन्ता दिवाकरः । अगनीषोममयो देवः सवंदेवमयः प्रभुः ॥४७॥ . सवदेवमयो भास्वानोकाराणंमयः पुरा। यस्य देहे सवंदेवा नद्यश्च भवनानि च ॥४८॥ तीर्थाणि(नि) चेव सर्वाणि सागराः सरितस्तथा । महीधराः पन्नगाः सर्वे यत्किञ्चिद्‌ विद्यते जगत्‌ ॥४९॥ हर्यते ब्रह्मणि यथा जगत्‌ स्थावरजङ्गमस्‌ । सोऽभवद्‌ भगवान्‌ सूर्यो विइवसाक्षी जगत्प्रभुः ॥५०॥ गारायणस्तथानन्तो दशभिः सह विशवसुक्‌। १ ुपमस्यादिभिरिह वसति स्म श्रिया युतः ॥५१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri SN] क्षेत्रपालोऽथ भगवान्‌ क्षेत्ररक्षाकरः प्रभुः। इमशानवासी यो नित्यं भूतप्रेतयुतः सदा ॥५२॥ करालवदनो घोरश्चलज्जिह्लः कृशोदरः । कपालमालाभरणः स्थूलमूद्धां शुनां प्रियः ॥५३॥ भक्तानां रक्षणं कुर्वन्‌ भूतप्रेतादिकान्‌ छलन्‌ । अतः क्षेत्रपप्रीत्यर्शं सुरामांसादिभियुंतः ॥५४॥। पुजयेद्‌ भक्तिभावेन " चतुवंगंप्रसिद्धये | हनुमानाञ्जनेयोऽथ यो लङ्कामदहत्‌ पुरीस्‌ ॥५५॥ सहायो रामभद्रस्य हनुमानित्ति विश्रृतः। ब्रह्मशापपरामृष्टः स्ववीर्यज्ञानयन्त्रियः ( तः ) ॥५६॥ कदाचिन्नाकरोद्‌ वीर्य स्मारितो वाऽकरोद्‌ बलम्‌ । तुतोष सीतां सन्देशे रामस्य महिषीं प्रियास्‌ ॥५७॥ सूर्याद्‌ व्याकरणं लेभे जच्नेऽसंख्यान्‌ स राक्षसान्‌ । य उल्लडध्याव्धिसहितामुर्वीमामेरुदशंनात्‌ ॥५८॥ ओषधीरच समं तूणंमाजहाराचलं विभुः। शिशुत्वे सूर्यबिम्बं यः फलञ्रान्त्योत्पपात ह ॥५९॥ तमुत्सुज्याभ्यगात्तर्ण राहुमत्तुं पराक्रमी । देवेभ्यो यो वर प्राप्य शक्त्या[५] भेद्योऽमरोऽभवत्‌ ॥६०॥ कोबेर्य्या दिशि रामस्य कीतिस्तम्भ इव स्थितः । यो$ज नस्य ध्वजे पञ्चचशतभूतेः समन्ततः ॥६१॥ स्थितोऽपश्यत्‌ कुरूणां च पाण्डवेः सुमहत्क्षयः (यस्‌) । ब्रह्मचारी स भगवान्‌ वायुपुत्रो महाबल: ॥६२॥ देवैरेकादशो रुद्रः ` पृथिव्यां योऽवतारितः। रक्षोभूतपिशाचादिशाकिच्यादिमहद्भयस्‌ ॥६३॥ छिनत्ति पूजितो नित्यं बाल्येनापि महदविभुः । निराकरोति भूतानां डाकिन्यादिसहदुभयस्‌ । उवास हनुमांस्तत्र सर्वेः समुदितो गुण: ॥६४॥ चारद उवाच-- कथितं चास्य तीर्थस्य माहात्म्यमखिलं त्वया । प्रत्ययं ब्रूहि मे वायो श्रदधामि तथा पुनः ॥६५ वायु रुवाच--- ूर्यवंशोदूभवो राजा ध्रुवसन्धिरिति श्रुत्तः। वदान्यो यज्ञवान्‌ धीमान्‌ प्रजानां परिपालकः ॥६६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६० ] स कदाचिन्नृपो ब्रह्मन्‌ मृगयारसिको भुरास्‌ । वनं जगाम सुमहद्वारा(मा)दिव्यूहसंवृत्त: ॥६७॥ बद्धगोलाङ्गलीत्राणो घनुःशरकरो नृपः। भूमेध रं समारोप्य मूलमाप्तेषु निश्चलम्‌ ॥६८॥ वनाद्‌ वनं ययो राजा मृगानुपदमेव च। स॒ कदाचिद्‌ दशपुरं जगामाथ महीपतिः ॥६९॥ विनेष्यन्निव दुष्टानि सत्त्वानि च दिवानिशम्‌ | मृगयाक्रीडतो राजा कान्तारे गहने हिज ॥७०॥ दैत्यपुत्रो दुरात्मानौ नाम्ना जम्भकरम्भको । हन्तुकामो नृपं वेरात्‌ स्वपितुः सिहरूपिणो ॥७१॥ अन्वेष्यन्तो छलोपायं त्तद्वनं समगच्छतास्‌ । तस्मिन्नवसरे राजा मुगयूथमपस्यत (द्‌ ह) ॥७२॥ दुष्ट्वा हयेनाभ्यपतन्मनसा समरंहसा | वित्रस्ते मृगयूथे तु मृगमेकमगान्नृपः॥७३॥ गच्छन्तभनु दत्यो तौ जग्मतुर्वातरंहसौ । सिहरूपधरौ दुष्टो हन्तुकामो छलान्नृपस्‌ ॥७४॥ तो भूपं पुरतो दुष्ट्वा यथा (?) शून्यं नृपात्मजम्‌ । तो हृष्ट्वा नृपतिश्रेष्ठो बाणवर्षेरिवाकिरन्‌ ॥७५॥ मुखमेकस्य वेगेन पुरयन्‌ शरवृष्टिभिः । तुणीरमिव पूर्णास्यं हृतं दुष्ट्वा परोऽसुरः ॥७६॥ वेगेन धनुरुद्यम्य जघान सहयं रथस्‌। शिरस्तस्य पुरा देत्यश्चकर्तास्येन (स्त्रेण) वीर्यवान्‌ ॥७७॥ . गृहीत्वा तच्छिरो दुरमगमत्स वनाद्‌ वनम । भ्रगृह्म कुण्डले दुष्ट उत्ससर्ज शिरो वने ॥७८॥ पलायितस्ततः शीध्रं पितुरानुण्यमेयिवान्‌। प्रत्यृषे तच्छिरः इयेनो गृहीत्वा व्योमनि स्थित: ।।७९॥। आगतस्तत्र वेगेन क्षीरेशो यत्र शद्छुरः । ' नद्यास्त्रिसङ्गमे वृक्षं समीपस्थं ददर्श ह॥८०॥ रयेनस्तत्रोपविश्याशु भक्षयामास तच्छिरः । कपाल संस्थितं तस्य तरोः शाखावलम्बितस्‌ ॥ गतः व्येनः स्वमार्गेण मांसतृप्तः स्वनीडकस्‌ ॥८१॥ ® द्रष्टव्य रघुवंश द्वितीय सर्ग । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६१ ] वायुरुवाच-- न एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्‌ राज्ञस्तस्य पदानुगाः । समीक्षन्तो नुपं सर्वे हृयमार्गे प्रचक्रमुः ॥८२॥ दुष्ट्वा तु ते नृपं तत्र हतं सिहेन दुःखिताः। र्रुदुः परिवार्यं जगदुमुषि्ता इति॥८३॥ न पश्यन्तः शिरस्तस्य बभ्रमुः सर्वतो दिशस्‌ । शरीर तस्य नृपतेरदह॑स्ते विधानतः ॥८४॥ पुरं दाशरथं नीत्वा काऽठेश्चागरुसम्भवेः | वेदोक्तेन विधानेन गतः स्वर्ग नृपात्मजः ॥८५॥ कामगेन विमानेन यज्ञकृद्‌ धामिकः शुचिः । विरूपवदनो जात (:) अदाहाच्छिरसस्तदा ॥८६॥ अतप्यत नृपो ब्रह्मन्‌ स्वकर्म परिचिन्तयन्‌ । जगाम शङ्करं देवं यं दष्ट्वा नेव शोच्यते ॥८७॥ नत्वाथ शङ्करं राजा स्तुत्वा चनमुवाच ह | राजोवाच-- भगवन्‌ सूर्यवंशी यो राजा ते शरणं गतः ॥८८॥ दृष्कृतं न कृतं शम्भो येन मे विकृताननम्‌ | जातं न तं (तत्‌) स्मराम्यद्य आजन्ममरणादिति ॥८९॥ भवेदपि मयि स्थाणो कृपया शंस॒ सत्वरम्‌ ।९०॥ ईदवर उवाच निहतस्त्वै नुपश्रंष्ठ सिंहेन गहने वने। उत्कृत्य ते शिरो दूरात्‌ त्यक्तं दुष्टात्मता रुषा ॥5१॥ तच्छिरो वायुवेगेन . प्येनेनाप्याहृत नृप । लावष्यह्वदनामाख्ये तीर्थे क्षीरेशसन्तिधो ॥९२॥ निक्षिप्तं सङ्गमे नद्या गोमत्यास्तीरजे द्रुमे। तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ सरितः सङ्गमे शुभे ॥९३॥: कपालं तद्द्रुमात्तोये सञ्गमेऽस्था निवेशय । एवं ते वदनं भूयः सोमाब्जसहृरं नृप ॥९४॥ भविष्यति च तत्तीर्थप्रभावात्‌ शङ्करस्य च। वायुरुवाच -- एतच्छु त्वा नृपश्रेष्ठः प्रणम्य वृषभध्वजम्‌ ॥९५॥ जगाम त्वरितस्तत्र क्षीरेशो यत्र शङ्कर: । त्रिसङ्गमे कपालं तत्‌ क्षिप्त्वा स्तात्वा च शङ्करम्‌ ॥०९॥ (७-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६२ ] प्रणम्याथ ययौ राजा विमानेनेशसन्निधो | स्तूयमानः सगन्धर्वे रप्सरोगणसेवितः ॥९७॥ इति ते कथितं सर्वं तीर्थस्यास्य फलं महत्‌। य॒ इदं कीतंयेन्नित्यं स्ट्रलोकं स॒ गच्छति ॥९८॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्मये क्षी रेशवरमाहात्म्यं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥ अथ षोडशोऽध्यायः वायुरुवाच | अतः परं मागंवशाद गच्छन्त्यमरकण्टकस्‌ । कुरुमेति पुरा प्रोक्ता भूमौ गुप्ता सरस्वती ॥ १ ॥ तस्याः प्रभावं वक्ष्येऽहं यथा$भत्सा सरिद्वरा | पुरा वृत्रो हते देवे: (वेर) छुना सागरान्तिके ॥२॥ | हत्याभिभतास्त्रिदशाः संसर्गाद वासवस्य च | ' बृहस्पति देवगुरुमपृच्छन्‌ सहिताः सुराः॥ ३॥ देवा ऊचुः | बृहस्पते यथास्माकं ब्रह्महत्या न बाधते | तथा कुरु महाभाग एनसोऽस्य क्षयो भवेत्‌ ॥४॥ बृहस्पतिरुवाच-- | ी | गच्छध्वं सहिता देवा मेदपाटान्तिकं पुनः । कुरुमेति नदी पुण्या जांगले. पर्वते स्थिता ॥५॥ तत्र गत्वा गिरे: श्युद्ध धर्मो वेवस्वतः प्रभु: । भिनत्तु दण्डेन महीं ततः प्रादुर्भविष्यति ॥ ६ ॥ ' आपृच्छ्य ते तथेत्युक्त्वा देवा धर्मपुरःसराः । तस्मिन्‌ देशे च सहिताः सविद्याधरकिन्नराः ॥ ७॥ महषिगणगन्धर्वा जाङ्गले पव॑तोत्तमे । घर्मराजोऽथ दण्डन बिभेद गिरिमस्तकस्‌ ॥ ८॥ तस्माद्‌ मेदान्नदी जाता पुण्यतोया सरस्वती । बहुप्रवाहा गङ्गेव शीतैरुषणेः क्वचिज्जलेः ॥ ९॥ नहणहा पापहा देवी ख्याति याता महीतले । . नारद उवाच ऋणहेति कथं जाता पापहेति कथं पुनः ॥१०॥ CC-0. एतहिस्त्रतो, वायो. बढि त्तर. ७/सकंगो यत: । [ ६३ ] ` वायुरुवाच वृत्रस्थापि पुरा देवे राज्यं ससम्प्रतिपादितम्‌ ॥११॥ चाचा दत्तं मेत्र्यभावात्‌ छद्मनापहृतं पुनः। ततो हत्याभिभूतास्ते स्नानं चक्र दिवौकसः ॥१२॥ तेन सा पापहा जाता ऋणहा ऋणमोचनात्‌ । तत्र देवास्त्र्यस्त्रिशत्कोटयो ऋणमोचने ॥१३॥ स्तानं कृत्वा लु विधिवत्‌ प्रयाता ब्रतकषिता [:] । वाचा ऋणेन निमु क्ता [:]पापमुक्तास्ततोऽन्यतः ॥१४॥ थमकुण्डं ततः प्रोबतं यमहृत्याव्यपोहनस्‌ । कत्तेरीति च लोकेषु ख्याति चेव पृथक्‌ पृथक्‌ ॥१५॥ तेषु कुण्डेषु यः स्तानं करोति भूवि मानवः। वाचा ऋणेन चान्येन मुच्यते तत्क्षणादपि॥१६॥ वाण्या यत्‌ क्रियते पापं वाण्या यद्धारितं पुनः । तत्सर्वं विलयं याति तत्र स्नात्वा न संशयः ॥१७॥ ततो देवाः कुतस्नाना: शुद्धाइचासन्‌ महामुने । विमानानि समारुह्य स्वं स्वं भवनमाययुः ॥१८॥ ततो मागंवशाद्‌ धेतुगंता सा ऋणमोचनम्‌ । पीत्वा तत्रापि पानीयं ज्ञात्वा तीर्थ प्रह॑षिता ॥१९॥ सस्मार शङ्करं देवी स्मृतः प्रादुरभूच्छिवः | ऋणमोचननाभाऽसौ भुवि ख्यातो महेश्वरः ॥ तत्र स्नातस्तमभ्यच्यं सर्वपापेः प्रमुच्यते ॥२०॥ तस्य लिङ्गस्य सान्निध्ये वनं जातं महत्तरम्‌ । बटराम्र श्च पालाशेजंम्बूदुम्बरपाटले: ॥२१॥ अदवत्थचारभल्लातै: करवीरेश्च दाडिमेः। केतकैः शतपत्रेच वानीरेरजु नैस्तथा ॥२२॥ : मालतीभिः सनारङ्गैश्चम्पकैशच मनोह्रेः। ' मध(ध)केबीजपुरेश्‍्व कदलीभिः . सकणिकेः ॥२३॥ कदम्बैर्वीजपुरेशच पनसेश्चापि सुन्दरैः । करञ्जवञ्जुलंश्चेव मुचुकुन्दः सुगन्धिभिः ॥२४। लताभिणच तथा पूर्णमन्यवृक्षः सहस्रशः । सदाफलं सदापुष्पं मृगपक्षिगणाश्रितम्‌ ॥२५॥ मत्तश्रमरसंयुक्तं कोकिला रावपुरितस्‌ । वनं हष्ट्वाऽथ सा घेनुमु दिताअ्भून्महामुने ॥२६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६४ | महीमच्छित्तसलिलां चक्रे तां च सरस्वतीस्‌ । तस्याः प्रवाहे यः स्तानं करोति भुवि मानव: ॥ स॒ विधूयेह पापानि शक्रलोके सदा वसेत्‌ ॥२७॥ . रविवारे च संक्रान्तौ दर्शे. वाप्यन्यपवंसु । प्रवाहे वेधृते तस्याः स्नानं दानं विशेषतः ॥२८॥ करोति यो नरः स्नानं तर्पण देवताच्चंनस्‌ । तत्सर्वमक्षयं ब्रह्मन्‌ भवतीह न संशयः॥२९॥। हष्ट्वा तां सरितं धेनुः स्मृत्वा चाथ महेश्वरम्‌ । पुनयंयो मागंवशान्माहेन्द्रथां द्विजसत्तम ॥३०॥ तत्र पीत्वा जल घेनुगंता मागण सा पुनः। किरातानां महत्सैन्यं पर्वताग्राद्‌ विनिःसृतस्‌ ॥३१॥ धनुःपाशविषाणेश्च शरपूर्णेशच पूरितम्‌। शक्तितोमरखड्गेष्च . शस्त्रेरन्येः समन्वितम्‌ ॥२२॥ हष्ट्वा धेनुहेलयैव दुष्टभावं च तस्य तत्‌ । ज्ञात्वेव साऽथ सुरभी जनकाचलमाश्चिता ॥रेरे॥ जनकाचल इत्यत्र देवः ख्याति समागतः। दुष्टभावं विदित्वा सा तस्य सैन्यस्य कोपिता ।।३४।। पुच्छमुत्थाप्य वेगेन ततो(थो)च्नम्य शिरोधराम्‌ । हुङ्कारानथ कृत्वा तु ननाद सा मुहुमुहुः ॥२५॥ त्रासयामास तत्सैन्यं केरातं श्वद्धपद्टिशे: । खुराभिघातैः पुच्छेन तुष्डेनेवोरसा पुनः ॥२६॥ विद्रुतं तत्क्षणात्‌ सैन्यं दिशो भेजे भयातुरम्‌ । ततो धेनू रुषा सैन्यमशपद्‌ वनवासिनास्‌ ॥२७॥ यस्माद्‌ विघ्नं कृतं मेऽद्य भर्वाद्धः क्र रबुद्धिभिः । पिबन्त्याः स्वेच्छया तोयं माहेन्द्रयां च किरातकाः ॥२८॥ देशेऽस्मिन्‌ नृपमुख्यानां तस्माद्‌ वश्या भविष्यथ । जलाद्रोगभयं चाद्य दिनान्नित्यं भविष्यति ॥३९॥ नुपा येऽत्र भविष्यन्ति वदान्याश्चिरजीविनः | न तेषु तोयरोगोत्थं भयं स्यात्न भवदभयस्‌ ॥४०॥ इति शप्त्वा तु सा धेनुर्ययौ गोद्वारसंज्ञकम्‌ । यत्रेश्वरो जगद्व्यापी गुहायां संस्थितो विभुः ॥४१॥ नारद उवाच-- | CC-0. गोदारमित्ति ॥म्रत्शोत्रक्त,-करधं वातं ००कस्ी रण ॥ ` [ ६५ ] कथं स भगवान राम्भराविभतो जगत्प्रभः। तद्विस्तरतः सवै कथयस्व ममानघ ॥४३॥ वायुरुवाच-- पितामहसुत्तः श्रीमान्‌ गोतमो नाम विश्वत: । स कदाचित्तपस्तप्तु दण्डकारण्यमाविशत्‌ ॥४४॥ तत्र ब्रह्मगिरिर्नाम पर्वतो भुवि बिश्वुतः। तस्य तीरे स भगवान्‌ गोतमो मुनिसत्तमः ॥४५॥ तपश्चकार सुमहदहल्यासहितो विभुः। सदा त्रिषवणस्तानी वेदाभ्यासरतः सदा ॥४६॥ पञ्चारिनिनिरतो ग्रीष्मे वर्षासु स्थण्डिलेशयः । हेमन्ते च वसेदप्सु शीतवातसहो मुनिः ॥४७॥ ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बवाधे तत्प्रभावतः । न दावाग्निभयं तत्र झञ्झावातभयं न चक्क ॥४८॥ सदाफलं सदापुष्पं वनं चेत्ररथं यथा | शालस्तालेस्तमालंश्च | पनसेर्बकुलेरपि ॥४९॥ प्रियालुनालिकेरैश्च खज्जूरेशच सदाफलः | पुगी फल रनेकेश्च जम्बूदुम्बरपाटल: ॥५१॥ वटाश्वत्थकपित्यथेश्च चताशोकाजु नस्तथा । पलाशखदिरारकँशच निम्बचिज्चिणिकेस्तथा ॥५२॥ विल्वामलकभल्लाते करञ्चधवतिन्दुकेः । मधके: शल्लकीभिश्च चारुभिशच हरीतके: ॥५३॥ निग ण्डोकर्मदीभिरच वेतसेष्च सहस्न्शः। लवङ्गैलानागवल्ली-द्राक्षाजातीफलस्तथा ॥५४॥ चम्पकैः करवीरेइ्च दाडिमैश्व सदाफल: | जम्बीरैबीजप्रेश्च नारिगेशच समन्ततः ॥५५॥ जातीभि शतपत्रीभिर्मुचकुन्देजपादिभिः । कदलीकेतकीभिएच अन्यश्च विविधदू मे: ॥५६॥ सदाफलं सदापुष्पं सदापान्थनिषेवितस्‌ । त तत्र दभिक्षभयं गोतमस्य प्रभावत: ॥५७॥ कामवर्षी सदा मेघः कृष्टा कृष्टा सदा मही। सदा सस्यसमायुक्ता बहुतीया सदाफला ॥५८॥ & प्रष्टव्य रघुवंश द्वितीय सगं । ५ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६६ ] सशाद्वला सदा ब्रह्मन्‌ गावः क्षीरप्रदाः सदा । ` नैव रोगभयं तत्र नेव शोकभयं तथा ॥५९॥ मुनेः प्रभावाद्‌ देशेऽस्मिन्‌ सवंसौख्यं प्रवतंते । कस्मिदिचदथ काले तु जनो दुभिक्षपीडितः ॥६०॥ अखिलेष्वपि देशेषु वषंद्वादशसंख्यया | अभाग्याच्चैव लोकानां न ववर्षुबछाहका: ॥६१॥ अथ द्विजाः क्षत्रियाइच विशः शूद्रास्तथा परेः । दुभिक्षपीडिता जम्मु्यत्रासौ गौतमो मुनि: ॥६२॥ गत्वा तत्र तथा सर्वे हृष्टाः पुष्टा बभूविरे। फलान्नमधुपानानि चक्र स्ते स्वेच्छया सदा ॥६३॥ पुष्टाङ्गाशचाभवन्‌ सर्वे सपुत्रपशुबान्धवा: । एतस्मिन्नन्तरे शक्रः कामबाणे: प्रपीडितः ॥६४॥ अहल्यां कामसन्तप्त ऋषिभार्या तपस्विनीम्‌ । सदा स संस्मरन्‌ मूढस्तं देशमगमत्‌ क्षणात्‌ ॥६५॥ तत्र. गत्वा मुने रूपं गोतमस्य चकार ह्‌। स. समित्कुशमाहत्त गते तस्मिन्‌ द्विजषंभे ॥६६॥ अहल्यां प्रार्थयामास कान्तां मनोहरां गृहे । ' विस्मयन्ती तु सा तत्र सत्रपा गृहमाविशत्‌ ॥६७॥ अनु पश्चाद्‌ ययौ शक्रः कामबाणप्रपीडितः । गोतमस्तत्क्षणादेव भावित्वादगमद्‌ गृहम्‌ ॥६८॥ शक्रोऽथ गौतमं दृष्ट्वा चकम्पे भयविह्वलः । मार्जाररूपमास्थाय गन्तुमेवोपचक्रमे ॥६९॥ गौतमोऽथ बिडालं तं ज्ञात्वा ध्यानेन वासवम्‌ । अहल्यामब्रवीत्‌ क्र द्धः कोऽयं मे गृहमागतः ॥७०॥ मुनि तमब्रवीत्‌ साध्वी मार्जार इति शङ्किता । ततोऽशपद्‌ गौतमस्तं ` देवेन्द्रं मुनिसत्तमः ॥७१॥ यस्मान्मदीयदा रांस्त्वं धषंसे पापमोहितः। असरसा सहस्रेषु तवाधीनेषु सर्वतः ॥७२॥ परस्माद्‌ भगसहस्रेण . युक्तदेहो भविष्यसि । ,हहूल्यामशपत क्र द्ध: कम्पन्तीं कदलीमिव ॥७३॥ शिलारूपा भवस्वाद्य मम. शापाच्च पुइचलि | तयानुनीतो भगवान्‌ प्रणम्य च पुनः पुनः ॥७४॥ | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६७ ] नापराधोऽस्ति मे कर्चिन्मनोवाक्कायसम्भवः | वञ्चिताऽहं त्वदीयेन वेषेणैव ` दुरात्मना ॥७५॥ क्षन्तव्यमिति मे ब्रह्मान्‌ यथा शापो न ब्राघते। तथा कार्यं मुनिश्रेष्ठ कृपां कृत्वा ममोपरि ॥७६॥ तदा शापं च विज्ञाय गौतमो वाक्यमब्रवीत्‌ । नानृतं वचनं मेऽद्य शापो हि दुरतिक्रमः ॥७७॥ शापमोक्षं च ते वच्मि श्पृणष्वैकमनाः शुभे । सूर्थवंशान्वये जातो रामो दाशरथिः स्मृतः ॥७८॥ लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीताया (सीतया) सहितः प्रभुः । वनमेष्यत्ति धर्मात्मा नियोगात्पितुरात्मनः ॥७९॥ तत्पादरजसा पूतता शापान्मोक्ष्यसि दारुणात्‌ । अहल्यामनुंकम्प्याथ गोतमो मुनिसत्तमः ॥८०॥ तपश्चकार विपुलं तस्मिन्‌ ब्रह्मगिरौ मुने। शक्रोऽथ गहितं रूपं निरीक्ष्य भगचेष्टितम्‌ ॥८१॥ आत्मानं गहयामास सकामं दुमंदेन च। घिक्कामं दुमंदं शत्रुं देहस्थमपराजितस्‌ ॥८२॥. अमार्गगामिनं पापं सदा सन्तापकारकस्‌ | तावत्कुलस्य गणना शीलस्यापि श्रुतस्य च ॥८३॥ मातपित्रोभ॑यं तावत्‌ स्वजनस्य नृपस्य च। लज्जा तावन्नृणां देहे तावच्छास्त्राथेचिन्तनस्‌ ॥८४॥ यावन्तारीषु कामोऽयं चित्तं न्यस्यति पापकृत्‌ । धर्मस्यार्थस्य हन्तारं यशसशच विनाशनम्‌ ॥८५॥ ` पापराशिमिमं कामं को जित्वा सुखमेधते । नारीति रूपं हष्ट्वाऽत्र मुह्यन्ति मादुशा नराः ॥।८६॥ अस्थिस्तम्भं वसाबद्धं मांसं खतकलेवरस । चर्मावनद्धमशुक्ति पूर्ण मूत्रपुरीषयोः ॥८७॥ ` भत्त्रीदिरक्षितं नित्यं संयोगे मरणप्रदम्‌। नार्याः शरीरमीहृक्‌ तद्‌ इष्ट्वा मुह्यन्ति मद्विधा: ॥८८॥ कि करोमि क्व गच्छामि हतवीये इवोरगः। इति सञ्चिन्त्य मनसा लोकालोकमगात्‌ सरः ।।८९। तत्र गत्वाणुरूपोऽभूत्‌ कृमिः पद्मवने bea | नालं भित्वा लयं लेभे भीतः कृत्यं यन्‌ ॥९०॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ६८ ] ततो देवा गते शक्र मुनिभिः सहितास्तदा | अराजकं .ततो दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्यव कारणस्‌ ॥९१॥ तीर्थेऽवगाहने शुद्धि ज्ञात्वा चव प्रचोदितः । ुष्कराद्यानि तीर्थानि स्नात्वा च विधिना ततः ॥९२॥ कृततीर्थाऽथ शक्तश्च गतपापस्तदा मुने । . सहस्ननेत्रो मुनिभिश्चक्र राज्यमकण्टकम्‌ ॥९३॥ गौतमोऽथ मुनिश्रेष्ठस्तपस्युग्रे . व्यवस्थितः | कदाचित्स द्विजान्‌ हृष्ट्वा मुदितान्निजसन्निधो ॥९४॥ पॉनदेहान्‌ सुपुष्टाङ्गान्‌ तानुवाच हितं वचः। ब्रह्मणा ब्राह्मणाः सुष्टास्तपसा च महात्मना ॥९५॥ तृप्त्यथ॑ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च। तस्मात्‌ तप: प्रकत्त॑व्यं तपोमूला द्विजातयः ॥९६॥ कि कायेन सुपुष्टेन अध्नुवेणेह देहिनः। तपसा प्राप्यते स्वर्ग तपसा मोक्ष एव च। तपसानन्तसौख्यानि नासाध्यं तपसः किमु ॥९७॥ गोतमस्य वचः श्रुत्वा मुनयोऽन्तः समत्सरा: । उपायं चिन्तयन्तस्ते देहं त्यक्तुं सगौतमस्‌ ॥९८॥ अथ. मायामयीं धेनुं कपिलां वत्ससंयुतास्‌। निर्माय गोतमाभ्याशे शालिक्षेत्रसमीपगाम्‌ ॥९९॥ सा सञ्चरन्ती कलमान्‌ स्वयंरूढानितस्ततः ॥ ष्ट्वा तां गोतमो रक्षन्नभ्यघावत्त्व रात्वित्तः ।१००॥ कुशांग्रेणव घेनुं तां . ताडयामास वेगवान्‌ । सा ताडिता कुजाग्रेण सद्यः प्राणेव्यंयुज्यत ॥१०१॥ गोतमोऽप्यथ तां हष्ट्वा मृतां मोहं समाविशत्‌ । लब्धसंज्ञः पुनः सोऽपि रुरोद भृशदुःखितः ॥१०२९॥ मुनयो रुदितं श्रृत्वा गौतमस्य महात्मनः । आगत्य तत्समीपं च हाहेति तमथात्रुवन्‌ ॥१०२। नतमाइवास्य दानकैराजग्मुः स्वाश्रमं प्रति । ये ( य) आगता ययुस्तेऽथ सर्वे साग्निपरिग्रहाः ॥१०४॥ गतेषु तेषु मुनिषु गोतमो मुनिसत्तमः। ज्ञात्वा तदा स्वयं ध्यानात्तपस्तप्तुं प्रचक्रमे ॥१०५॥ गोचमंणा परीताङ्गो निराहारो जितेन्द्रियः । शीतवातातपसहः ` सर्वभूतहिते रतः॥१०६ | (1260 Dy eGangotri CC-0. Jangamwadi Math Collection. Dig “15० शिवमाराधयामास पदेनेकेन संस्थितः। तस्येवमा राधयतस्त्र्ऱ्बकं पूजितं तदा ॥१०७॥ वर्षाणामयृतं ब्रह्मन्‌ जगाम दिवसे: क्वचित्‌ । दीपितं तद्वनं सर्वं तपसा गौतमस्य च ॥१०८॥ पिङ्गीकृतस्तेजसाऽद्रिटू रान्मेरुरिवाबभौ | र्वाह्वज्वालेव महती वडवानलसम्भवा ॥१००॥ तपसा प्रबलं मत्वा गोतमस्य महात्मन: । शम्भुराविरभूत्तत्र भक्त्या तुष्टो महामुने ॥११०॥ देवदेवो जगन्नाथस्त्रऱ्बको वृषवाहनः | प्रादुभूंतो मुनि प्राह शङ्करो लोकशङ्कूरः ॥१११॥ ईश्वर उवाच-- मुने मा साहसं कार्षीस्तपोराशिर्यतो भवान्‌ । कि तवानेन तपसाऽसाध्यं जगति विद्यते ॥११२॥ न दूरं तमहं मन्ये शाधि कि करवाण्यहम्‌ । गोतम उवाच-- शालिक्षोत्रगता घेनुः कुशाग्नेणेव ताडिता ॥११३॥ मया पूर्वं मृता सद्यः सा मद्भाग्यविपर्यंया । गोघ्नं मां त्राहि भगवत्‌ पापादस्मान्‌ महेश्वर ॥११४॥ ईइवर उवाच-- कृत्रिमेयं कृता घेनुमु निभिः किल छद्यना । कथं हत्या प्रभवति त्वयि पापहरे नृणाम्‌ ॥११५॥ यस्त्वां पश्यति गोघ्नो5पि ब्रह्महा गुरुतल्पग: । सुरापो हेमहारी च उपपापं समाश्रितः ॥११६॥ | सद्यः स मुच्यते पापाद्‌ विना दानतपोञ्ध्वरेः | गौतम उवाच-- यदि प्रसन्नो भगवान्‌ कृपां कुरु ममोपरि॥११७॥ स्वर्गे पृथिव्यां पाताले लिङ्गरूपघरो भव । मनुष्यलोकस्य यथा गम्यो भूत्वा बळप्रदः ॥११८॥ तथा कुरु महेश त्वं त्रिषु लोकेषु संस्थितः । गङ्गामानय वेगेन अस्मिन्‌ ब्रह्मगिरौ त्रिभो ॥११९॥। ह त्वमिहोपरि पर्वंतम्‌। कुशावत्त कुरु मुने त्वमिहीप अधस्ताच्च तथा ब्रह्मन्‌ गङ्गाऽत्रावभेविष्यत्ति।१२०॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri + [wo] अहं च त्रिषु, लोकेषु लिङ्गरूपधरो मुने | स्थास्यामि सततं तुष्टये त्र्यम्बकः पर्वतोत्तमे ॥१२१॥ तथाऽधस्ताद्‌ भविष्यामि त्र्यम्बको भूमिसंस्थितः । उज्जयिन्याः प्रदेशे. तु जनकाचलविश्रुतः ॥१२२॥ ' समीपं तस्य गत्वा त्वं गोद्वारं कुरु सत्वरम्‌ । इति वायुरुवाच गौतमेसवरनामाहं तत्र स्थास्यामि लिङ्गवान्‌ ॥१२३॥ अतः स्वगे च पाताले भूम्यां चेव त्रिधा स्मृतः | मनुष्यदेवसर्पाणां भविष्यामि सुपूजितः ॥१२४॥ इति दत्वा वरं शम्भुर्गातमस्य महात्मनः । अहश्योऽभूज्जगन्नाथः स्तुत्या भक्त्याथ तोषितः ॥१२५॥ श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये गौतम माहात्म्यं नाम पोडशोऽध्यायः ।। १६॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः त्र्यम्बकाच्च वरं प्राप्य गोतमो मुनिसत्तमः । त्र्यम्बकं पर्वते स्थाप्य कुशावर्तं तदग्रतः ॥ १॥ तथा चाद्रेः समीपस्थं भूमो स्थाप्य महेश्वरम्‌ । कुशावत्तं च विन्यस्य सर्वपापप्रणाशनस्‌॥ २॥। ततो जगाम त्वरितो जनकाचलसन्निधौ । तत्समीपे मुनिवरो गोद्वारं च चकार ह॥३॥ कुशाग्र ण महातेजा भूमि भित्त्वा वरं स्मरम्‌ । ततो गोद्वारमभवद्‌ विपुलं भूमिमण्डले ॥ ४॥ प्रविस्य तन्न भगवान्‌ सस्मार त्रिपुरान्तकम्‌ । स्मृतः प्रादुरभूच्छम्भुर्गातमस्य तदा मुने॥५॥ देवदेवो जगन्नाथसित्रनेत्रो वृषभध्वजः । कृत्तिवासाः कपाली च त्रिशूली च पिनाकधृक्‌ ॥ ६॥ उमया सहितः स्थाणुः राश्ाङ्कुकृतशेखरः । पञ्चवक्त्रो दशभुज: कपर्दी भस्मभूषितः॥ ७॥ नागकुण्डलकेयूरखट्वाज्धी त्रिपुरान्तकः । कामारिरष्टमृतिषच तथानन्तवपुः प्रभुः ॥ ८॥ त्रयीमयो ज्ञानमय: संज्ञः शङ्करो हर: ।. स्रष्टा पाता च संहता (सूर्यकोटिसमप्रभः | ९ ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collec ed by eGangotri [ ७१ ] शरीरे दुश्यते चास्य जगत्‌ स्थावरजङ्गमम्‌। गद्भाद्याः सरितः सर्वा भुवनानि चतुर्दश ॥१०॥ सागराः सप्त हृश्यन्ते मेरुप्रभृतयोऽचलाः | सप्तद्वीपवती पृथ्वी सशलवनकानना ॥११॥ पुष्कराद्यानि तीर्थानि हश्यन्ते परमात्मनि । ब्रह्मा. विष्णुस्तथा रुद्र इन्द्राद्याः सवंदेवताः ॥११॥ यक्षकिन्नरगन्धर्वां ` मुनिसर्पासुरादयः । वेदाः साङ्गाः पुराणानि दर्शनानि षडेव च॥१३॥ स्मृतिव्याकरणादीनि ज्योतिःशास्त्रमथापि वा। कलाकाष्ठामुहुत्तां दग्रहनक्षत्रदेवताः ॥१४॥ आश्रमास्तत्र दृश्यन्ते द्विजातीनां पृथक्‌ पृथक्‌ । शरीरे विश्वरूपस्य शङ्करस्य महात्मन: ॥१५॥ यत्किञ्चिद्‌ विद्यते चान्यत्‌ शरीरे वास्य इश्यते । इत्थं स गौतमो दुष्ट्वा शङ्करस्य महात्मनः ॥१६॥ नमस्कृत्य स्तुति चक्र जयपुर्वं महामुने। स्तुत्या भक्त्या च सन्तुष्टः शङ्करो लोकशङ्कुरः ॥१७॥ तुष्टोऽस्मीत्यन्रवीच्छम्भुर्याततमं मुनिसत्तमम्‌ । ईइवर उवाच-- यमिच्छसि वरं ब्रह्मन्‌ मत्तः प्राथंय सुब्रत । तपसा तोषितः पुर्वं स्तुत्या भक्त्या त्वयाऽनघ ॥१८:। गोतम उवाच- यदि प्रसन्नो देवेश स्थातव्यमिह नित्यशः | गोतमेश इति ख्यातो भक्तानामभयप्रदः ।१९।॥ गङ्ाद्वारं प्रभवतु नित्यं गोद्वारतः. प्रभो । उपवीतं त्वदीये तु लिङ्गे भूयाद्‌ युगे युगे ॥२०॥ सूत उवच-- तथेत्युक्त्वा तु भगवान्‌ गोतमेशोऽभवद्निभुः । भुक्तिमुक्तिप्रद: शम्भुः सर्वदः सवंजन्तुषु ॥२१॥ वायुरुवाच -- एवं स भगवान्‌ रुद्रो गोतमेन महात्मना । स्वर्ग पृथिव्यां पाताले स्थिरः स्थाणुः कृतो मुने ॥२२॥ गोद्ठारे संस्थितस्तेन हेतुना जगतां पत्तिः। भुक्तिमुक्तिप्रद: श्रीमान्‌ सर्वपापप्रणाशनः ॥२३॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ७२ ] तत्र सा कामघेनुएच जगामामितविक्रमा । सस्मार गोतमेझं तं गोद्वारे मुनिसत्तम ॥२४॥ स्तांन च पयसा चक्र शङ्करस्य महात्मनः | कृतस्तानोऽथ भगवान्‌ वरं तस्ये ददौ विभुः ॥२५॥ दाषंदं लिङ्गमास्थाय प्रसन्नात्मा जगद्गुरुः । भक्तानां वरदः राम्भुविरेषेण कलो युगे ॥२६॥ तस्मिन्‌ कुण्डे नरः स्नानं कृत्वा च पितृतर्पणम्‌ । श्राद्धं कृत्वा द्विजातिभ्यः कपिलां यः प्रयच्छति ॥२७॥ सप्तजन्म भवेद्‌ राजा वदान्यी जनवल्लभः । रुक्मं च रनक्तिकामात्रं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ॥२८॥ तदक्षयं भवेत्तस्य वसेच्च शिवसन्निधौ | वस्त्रमन्नं फल मृलमुपाचत्कम्बलादिकस्‌ ॥२९॥ 'दत्वा नरो भवेत्पृतो धनाढयोऽतिथिवल्लभः | अस्थिक्षेपं तु यः कुर्यात्‌ तस्मिन्‌ तोये समाहितः ॥३०॥ . च तावन्नरकं यान्ति तस्य ते मृतपुवंजाः । यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोये निमज्जति ॥३१॥ तावदूवर्ष॑सह्ाण विष्णुलोकं न मुञ्चति। तन्निजंरभवे तोये अस्थिरस्य पतिष्यति ॥३२॥ दुषत्त्वं च भवेदस्थि गङ्गातोयाधिकं यतः | स याति परमं स्थानं संगरस्यं सुता यथा ॥३३॥ अस्थिक्षेपालये तस्मिन्‌ देवरूपधरो भवेत्‌। ` पृथिव्यामवतीर्णोऽसौ राजा भवति धार्मिकः ॥३४। आयुष्मान्‌ पुत्रवान्‌ श्रीमान रूपवान्‌ शीळवानपि । कुछीनो ज्ञानवान्‌ दाता पूज्यो नीर्क सदा सुखी ॥३५॥ पञ्चामृतेन यः स्नानं कारयेद्‌ गौतमेइवरम्‌ । तीर्थतोयेस्तथा चान्येगंत्धपुष्पेमंनो रमे: ॥३६॥ भृपदीपेरच नेवेद्यर्गतिर्वाद्यैरनेकशः । भीति यः कुरुते शम्भो नृपताबिव यः पुमान्‌ ॥३७॥ सदा स रो मत रमते स्वर्ग विमानेनाकंवचंसा । तः श्रीमान्‌ द्वितीय इव भास्करम्‌ (रः) ॥३८॥ करोति भूमिरियं ब्रह्मन्‌ इह कर्म शुभाशुभम्‌ । जयो, *पोद्दाद' प ज्रेल्म-फकमचनुते-1| ३९॥ [ ७२ ] न पिता बन्धुजननीकभ्रातुपुत्रसुहृत्प्रियाः । सुखदुःखस्य भोक्तारः स्वयं भुङ्क्तेऽवशः पुमान्‌ ॥४०॥ धनभागी बन्धुवगं: सुखभागी धने सति। न परत्रेह भागोऽस्ति कस्यचित्‌ पुण्यपापयोः ॥४१॥ मम पुत्रः सुहुद्‌ भ्राता पिता माता प्रिया धनम्‌ । वक्तीति च नरो जीवन्‌ मृत एकोऽपि गच्छति ॥४२॥ हाहेति बान्धवा जन्तुं परिवारय मृतं पुरः। रुदन्ति स्वा्थंतस्तत्र तस्य हेतोनं ते पुनः ॥४३॥ मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितो। विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥४४॥ यथा नटो बहुविधवंर्णयत्यात्मनो वपुः। नानारूपाणि कुर्वाणस्तथात्मा कमंजां तनुम्‌ ॥४५॥ काणः कुग्जोऽथ पङ्गुषच दन्तुरो बधिरस्तथा । अन्धो मूकशच विकलो अपस्मारी दरिट्रकः ॥४६॥ 'षण्डोऽय वामनः कुष्ठी क्षयरोगान्वितो बहु । सदा दुःखी सशोकशच पराधीनो मलिम्लुचः॥४७॥ प्रेतरूप इवाभाति पृथिव्यां बहुदुःखितः । सदा चौरश्च पिशुनः परदारोपसेवकः ॥४८॥ परनिन्दारतः पापः परविघ्नेन तोषितः। न्यासहर्ता कृतघ्नश्च कूटसाक्षी सदाऽनृती ॥४९॥ बकवृत्तिमंनुष्येषु जायते पापकमंतः । पुण्यकर्मफलं ब्रह्मन्‌ कथयामि तवानघ ॥५०॥ स्वगंप्रान्ते यतो जन्म शेषपुण्येन जायते। महति वर्णानां सदाचारे समुन्नते ॥५१॥ दोर्घायुद्च श्रिया युक्तो खूपवांश्‍च गुणाधिकः । सदा भोगी सुखी चेव जगत्पूज्यो बहुप्रजः ॥५२॥ घनधान्यसमायुक्तो व्याधिहीनश्च कीर्तिमान्‌ । उपजीव्यश्च बन्धूनां दीनानां च संदा भुवि ॥५२॥ विद्वाननीचः सुमतिः, सर्वभूतहिते रतः। | परवृद्धया सदा हुष्टः कृतज्ञो धामिकः शुचि: ॥५४॥ निजमागंरतो नित्यं सदा शास्त्रार्थेचिन्तकः । इष्टापृत्तरतो नित्यं न्यायागतधनस्तथा ॥५५॥ द्रष्टव्य मनु० मु०४ इलो० २४१ -0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ७४ ] पितुदेवातिथीनां च प्रीतिदः सत्यवाक्‌ ( ग्‌ ) यमी । यं यं प्रार्थयते कामं तं तं प्राप्नोति निश्चयम्‌ ॥५६॥ भूतग्रहभयं नष्येत्‌ चौराग्न्यादिभयं तथा | पुर्वोक्तगुणसम्पन्नो देवो भूत्वा चिरं दिवि ॥५७॥ इहलोके सुखं प्राप्य पुनदंवः पुनर्नरः । मुक्तिमा ततो याति शुभकमंप्रभावत्तः ॥५८॥ नास्तिका दाम्भिकाः क्रूराः शोकव्याधिदरिद्रकाः | पतन्ति नरकेष्वेव जायन्ते कृमियोनिषु ॥५९॥ यथा सती स्वभर्तारं परलोकेऽधिगच्छति। तथा मनुष्यं प्रक्ृतिरनुयाति युगे युगे ॥६०॥ इहलोके परे लोके भुज्यते कमणः फलस। अर्थभागी भवेद्‌ बन्धुः पापभागी न कश्चन ॥६१॥ एवं विचिन्त्य यो धीमान्‌ पुण्यमागे प्रवर्तते । स विधूयेह पापानि स्वगंमार्ग स (च) गच्छति ॥६२॥ इति ज्ञात्वा तु यो विष्णुं शङ्कर वाऽचंयेन्नरः । इष्टापु्तंशतं तेन कृतं स्यात्‌ प्रतिवासरम्‌ ॥६३॥ गोद्वारे गोतमेशं च सर्वकामफलप्रदम्‌ । समभ्यच्य नरो याति शङ्करस्यालयं प्रति ॥६४॥ दष्ट्वा ब्रह्मगिरेः शृङ्गं हष्ट्वा देवं च त्र्यम्बकम्‌ । महापापविनिमु'क्तः सिंहस्थे च विशेषतः ॥६५॥ अबु दे गौतमं दुष्ट्वा सिंहस्थे च ब॒हस्पत्तौ । गोतम्यां द्रादशगुणममायां सोमवासरे ॥६६॥ म भौमवारेण दशें सर्वाष्टकेषु च | त्फ समवाप्नोति दृष्ट्या च गौतमेश्वरम्‌ ॥६७॥ भूमि भित्त्वा कुशाग्रेण गौतमेन महेश्वर: । आविःकृतो महीपुत्रो वारेण तु महत्फलम्‌ ॥६८॥। वायुरुवाच कामघेनुस्तमामन्त्रय गोतमेशं जगत्रभुस्‌ । उज्जयिन्यां ययो ब्रह्मन्‌ शिवलिङ्गानि पद्यन्ती ॥६९॥ 4 इद कोतंयेच्छम्मोश्चंरित्रं गौतमस्य च। सवतीर्थफलं तस्य सरवंदानफलं भवेत्‌ ॥७०॥ छे द्रष्टव्य शिदुपाळवघ प्रथम सर्ग इलो० ७ CC-0. Jangamwadi Math Collection. कि by eGangotri [ ७५ ] व्याधितो मुच्यते रोगी निधंनो घनमाप्नुयात्‌ । अपुत्रो लभते पुत्रान्‌ राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात्‌ ॥७१॥ विद्यार्थी लभते विद्यां सर्वान्‌ कामानवाप्नुयात्‌ । देहान्ते परमं स्थानं स गच्छेन्नात्र संशयः ॥७२॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये गोतमेश्‍वरमाहात्म्यं नाम सप्तदशो&्याय: ॥१७॥ अथाष्टादशो5ध्याय! वायुरुवांच-- ततो जगाम सा घेतुरवन्तीं प्रथितां भुवि। विस्तारयन्ती लिङ्गानि तस्मिन्‌ देशे समन्ततः ॥ १॥ रन्तिदेवस्य नृपतेः कोत्तिभूता महीतले । तावच्चमंण्वतीं प्राप्य ययो तोयं यहच्छया॥ २॥ यत्र स्नात्वा नरा यान्ति वेकुण्ठसदनं ज्वलत्‌ | न तीर्थेने तपोदानेनं ब्रतेराप्यते नृभिः॥ ३॥ या गतिः प्राप्यते तस्यां स्नानमात्रेण सत्वरम्‌ । तामतीत्य नदीं घेनुरुञ्जयिन्यां जगाम ह ॥४॥ तं च दुष्ट्वा महाकालं सवंदेवमयं विभुम्‌ । पयसा स्नापयित्वा तं देवं च वृषभध्वजस्‌ ॥ ५॥ 'ुक्तिमुक्तिप्रदातारं कामदं त्रिपुरान्तकम्‌ । पञ्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्‌ ॥ ६॥ कपालखट्वाङ्गधरं जटामुकुटभूषितम्‌ । भस्मास्थिव्यालशोभाढ्यं सेवितं सनकादिमिः ॥७॥ महाकालं च संस्मृत्य वभ्रामोच्चेरितस्ततः। लिङ्गानि सं (सम)भवंस्तत्र शतशोश्थ सह्नशः ॥ ८॥ ब्रह्माद्याः सकला देवा वासुदेवस्य मूर्तयः। विनायकास्तथा रुद्रा ब्रह्मन्‌ देव्यस्तथाऽवसन्‌ ॥ ९॥ हरसिद्धिप्रभृतयः क्षेत्रपालाः समन्ततः । शक्तिभेदः कुमारेण कृतस्तत्र महात्मना ॥१०॥ तीर्थानां च तथा षष्टिरासीत्तत्राधिकाष्टमिः | सरितस्तत्र सम्भूता निवसन्ति समन्ततः ॥११॥ निरायासेन भवति मुक्तियंत्र नुणां भुवि।॥ मरणं स्वेच्छया यत्र मोक्षमार्गो न दूरतः॥१२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri sr sr hr ९ 1 NOS ASI SD eS Se A की SES SCH SS SIS ना? रोग दी कक [ ७६ | कीचकोऽपि मृतो यत्र मुर्कित याति विर्शाङ्कूतः । विना दानेन तपसा नियमेन ब्रते च ॥१३॥ विना तीर्थेन यज्ञेन शुभेन स्वेन कर्मणा। हेलया प्राप्यते मुक्तिरुषित्वा यत्र निर्चितस्‌ ॥१४॥ असंस्कृतः संस्कृतो वा विधिनाऽविधिना तथा | यस्यां देहात्ययं प्राप्य न शरीरं पुनर्लभेत्‌ ॥१५॥ अज्ञानी ज्ञानवान्‌ वापि मुक्तो भवति निर्चितम्‌ । मरणादुज्जयिन्यां च विना नास्तिकवञ्चकात्‌ ॥१६॥ भावेनान्येन दुहितुराइलेषो जायते यथा। तथा कान्तस्य कान्तायास्तस्माद्‌ भावो हि कारणम ।। १७। धर्मे तपसि सत्ये च तीर्थे दाने तथा श्रृते। मरणे च यथा भावस्तथा सिद्धिनं संशयम्‌ ॥१८॥ वासं करोति यस्तत्र मतिपूर्वं सुनिश्चयः । यथा तथा मृत्तस्तस्यां मुक्ति याति विनिश्चित्तम ॥१९॥ . मूर्खो वा पण्डितो वापि पापीयानथ पुण्यकृत्‌ । नरो नायुंत्तमो हीनो मृतस्तत्रामृतं लभेत्‌ ॥२०॥ तस्यामवन्त्यां सुरभी महाकालं विलोक्य च। तमापुच्छ्यागमच्छीघ्रं क्षेत्रं चामरकण्टकम्‌ ॥२१॥ तस्मिन्‌ मार्गे तु लिङ्गानि विनिवेष्ट्य समन्ततः । प्राप्य रेवां च तत्राप: पीत्वौंकारं ददश ह॥२२॥ पयसा स्नापयित्वा तमोड्कारं सुरभी तदा। निवेश्य तत्र लिङ्गानि शङ्कुरस्य सहस्रः ॥२३॥। ' नमस्कृत्य तर्थोकारं शङ्करं जगतः प्रभुस्‌। संस्थाप्य देवतास्तत्र ब्रह्माद्या ऋषयस्तथा ॥२४॥ म महीं उल सशेलवनसागराम्‌ । लिङ्गपुर्णा विघ गोलोक सा जगाम ह ॥२५॥ इति ते कथितं सवं लिद्धानामुद्भवं भुवि। [ सुत उवाच ]-- कलो प्राप्ते विशेषेण हषन्मूतिषु देवताः ॥२६॥ . जाराध्याश्च नृणां ब्रह्मन सर्वकामफलप्रदाः । इतादिषु पुरा देवो वासुदेवो जगत्पतिः ।।२७॥ झै द्र्ष्टब्य संगीतराज र्‌ | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ७७ ] निराकारोऽपि . भूभारमवतीय॑ च संहत: । अवतारं न कुरुते कलावाचारवजिते ॥२८॥ बुद्धरूपं समास्थाय योगमाग व्यवस्थितः | कृतादिषु चतुष्वेव य आचारो बुघेः स्मृतः॥२९॥ शंस तं मे समीर त्वं वर्णानामनुपूर्वः । वायुरुवाच ढ्वापरान्त पुरा इष्ट्वा वासुदेवो जगत्पतिः ॥३०॥ प्राप्तं कलियुगं हष्ट्वा पाण्डवानिदमब्रवीत्‌ । [ भगवानुवाच ]-- नातः परं महासत्त्वा [:] स्थातव्यं वे महीतल ॥३१॥ न शक्यते कलो प्राप्ते राज्यं कतु भवादुशेः । उपायो नास्ति वे सौम्या [:] स्वर्गति प्रति नान्यतः ॥३२॥ भवन्तस्त्वरिता यान्तु बिलम्बो चात्र युज्यते । गोत्रहत्याभिभूतानां तथा भ्र णादिहत्यया ॥३३॥ हतास्ते न्यायतो दुष्टास्तथेवान्ये महत्तराः। गच्छध्वमचलं यूयं हिमाद्रि द्रोपदीयृताः ॥३४॥ तमद्रिमवगाह्याथ गमिष्यथ परां गतिम्‌। वायुरुवाच तथेत्युक्त्वा गतेष्वेव पाण्डवेषु महात्मसु । स्थिरो द्वारावती कृष्णः संस्मरन्‌ जगतीप्रभुः॥३५॥ स्मृता तेनाथ वसुधा गोभूंत्वाविरभून्मुने । ' प्रणम्य देवकीपुत्रं तमुवाचाथ मेदिनी ॥३६॥ पृथ्वी उवाच-- सर्वंसहा ह्यहं विष्णो त्वत्कृता दुष्टशासनात्‌। भगवानुवाच कृतादिषु त्रिष्वपि ते न भारो विद्यते तथा ॥२७॥ भविष्यति कलो तद्वच्‌ महाभारोऽतिदुःसहः । कृतादिषु यथा देवि वर्तन्ते दिवि देवताः ॥३८१ तथा भुवि समाहता यज्चि(ज्व)भिमु निपुङ्गवाः । नुपा द्विजातिमुख्याइच यथा भूवि तथा दिवि ॥३९॥ ` चतन्ते स्वेच्छया देवि द्योभूम्योर्नान्तरं क्वचित्‌ | ब्राह्मणो वेदमार्गेण सर्वभूतहिते रतः ॥४०॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ७८ ] सदाचारस्तपस्वी च क्षमावाननसूयक: । यतेन्द्रियस्तत्त्ववेत्ता देवतातिथिपूजकः ॥४१॥ पञ्त्चयज्ञरतो नित्यं न्यायागतधनस्तथा । सदा पितुमनुष्याणां तुप्तिदः सत्यवाक्‌ शुचिः॥४२॥ इष्टापुतेरतो नित्यं गुरुभक्तः सदा शुभे | एतेरेव गुणेयुँक्तः क्षत्रियो वेश्य एव च ॥४३॥ निषेकाद्याः इमशानान्तास्तेषां चेव पृथक्‌ क्रियाः । ्रह्मचये गृहस्थे वे वानप्रस्थे यतित्रते॥४४। ब्रह्मक्षत्रविशः सर्वे वर्तन्ते चानुपूर्वशः । चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता ब्राह्माणानां युगे युगे ॥४५॥ क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वावेको वेश्यशूद्रयोः । ब्राह्मणीं क्षत्रियां वेश्यां परिणेत (णयेद्‌) द्विजो यत: ।४६॥ क्षत्रिय: क्षत्रियां वेश्यां वेश्यः शुद्रश्च शूद्वजास्‌ । वेदस्मृतिपुराणेषु वत्त॑न्ते ब्राह्मणास्तथा ॥४७॥ शूद्राणां द्विजशुश्रूषा वेश्यानां क्रथविक्रयः । प्रधानं क्षत्रियाणां च प्रजानां परिपालनस्‌ ॥४८॥ कुसीदे कृषिवाणिज्यं पशुपाल्यं विशः स्मृतस्‌। स्ववर्णाश्नमधमंषु वतन्ते तेऽतिधामिकाः ॥४९॥ तपो विप्राचंतपरः स्तर्गमार्गाविरोधकः। वर्णानां ब्राह्मणाः श्रेस्ठास्तेषां पूज्यो यतिः स्मृतः ॥५०॥ यतेः पुज्यो न कोऽप्यस्ति तस्मात्‌ पुज्यो यतिः स्मृतः । येषां ` पुजनमात्रेण पूजिताः सवंदेवत्ता: ॥५१॥ वासुदेवस्य द्वे मूर्ती चरं चाचरमेव च। चरं सन्यासिनां रूपमचर प्रतिमादिकस्‌ ॥५२॥ ुगत्रयेष्वतो 'भूमेः कामवर्षी च तोयदः। बहुसस्या तथा त्वं वे बहुदुग्धाइच धेनवः ॥५३॥ सदाफला र भूमिरुहः शुभमन्यत्‌ प्रवत्तंते । श्‌ नुणामायुः सत्र हृश्यते ॥५४॥ हु बह्वायूषि महान्ति च। नाकाळ मरणं तेषु न जरारोगजं भयम्‌ ॥५५॥ व्यक्तिक्रमान्न मरणं जायते च जगत्त्रये । ०० ग वप्राः "जरखवेसरु-वतते, बर्वातित ५६॥ [ ७९ ] महापापीपपापेषु जायते न मतिन्‌'णाम्‌ | कथञ्चित्‌ पापसम्पर्कात्‌ प्रायरिचित्तं चरन्त्यतः ॥५७।। पुण्या लघीयसा ये तु वोढव्यास्ते त्वयाऽनघे । दुराचाराश्च ये तत्र अवतीय मया हताः ॥५८॥ अवतारो न मे ग्राह्यः कली प्राप्ते च मेदिनि | दुराचाराश्च मनुजा भविष्यन्ति सदा भृवि॥५९॥ अतो हृषन्मये खूपेरवतीर्णा दिवौकसः | गोभिविप्रेश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः ॥६०॥ अछुन्धेर्दानशीलेश्च स्थिरा त्व॑ भव मेदिनि । यः कञ्चिद्‌ विशतौ भागे सन्मार्गेषु प्रवतंते ॥६१॥ स वोढव्यच्चिरं देवि किमन्ये: पापकर्मभिः | कलो प्राप्ते च मनुजाः सदा लोभेन पुरिताः ॥६२॥ निधीच्छवो भविष्यन्ति जराभयविमुक्तये। निधी: पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ ॥६३॥ . मुकुन्दनन्दनो (कुन्दनौ) नीलशङ्घखर्वा अनुक्रमात्‌ । सत्त्वाश्रितो महापद्म स्थिरश्च कुलमण्डनः ॥६४॥ रतिस्तस्य भवे[त्‌] तीर्थं यतिस्त्रेतारिनकमंसु । तामसो मकरश्चेव नान्यं गच्छति तत्सुखम्‌ ॥६५॥ शस्त्रप्रियोद्यमकरो धनार्थं मृत्युमीहकः। तमोगुणः कच्छपोऽपि स चेकपृरुषं वसेत्‌ ॥६६॥ कमं संहरते चेव विश्वासो नेव कुत्रचित्‌। रजोगुणो मुकुन्दोऽपि भोगवृत्त्यादितुष्टिकृत्‌ ।६७॥ दाता कुटिलमल्लादिविटेष्वेव न साधुषु | रजःसत्त्वमयो नन्दः स्थिरशचासप्तप्रुषः ॥६८॥ मानकुन्च कुलाधारो बहुभार्योऽतिमानङृत्‌ । तमः सत्त्वमयो नीरस्तिष्ठत्ति पुरुषत्रयम्‌ ॥६९॥ भोगारामतडागादिचेत्यकूपेषु यो रतः। रजस्तमोमयः शङ्खः कृपणश्चेकभुक्‌ ( ग्‌ ) रहः ॥७०॥ वञ्चकः स्वसुतानन्यानन्मृतो मुञ्चति कष्टतः। निघंयोऽष्टौ समाख्यातास्तेषां श्रीरधिदेवत्ता ॥७१॥ विशेषेण कलौ शङ्कनिधिराश्र(श्री)ते नरेः। पद्मिनी चित्रिणी जात्या हस्तिनी शद्धिनीति च ॥७२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ८० | चतुविधा: स्त्रियः प्रोक्ता गुणतो रूपत्तस्तथा। विशेषेण कली प्राप्ते शङ्किनी जायते भुवि ॥७३॥ पद्मिनी पद्मवद्गत्धा चित्ररूपाणि(हि) चित्रिणी । हस्तिनी हस्तिवद्देहा क्षारगन्धा च शङ्चिनी ॥७४॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वेस्यः शूद्रो युगचतुष्टयस्‌ । क्रमादतः कलो प्राप्ते क्वचित्‌ शद्रा इव हिजा: ॥७५॥ कलौ प्राप्ते मया देवि क्ष्णद्वेपायनेन च। ब्राह्मणाद्यारच चत्वारः पृथक्‌ केचिन्निवेशिताः ।।७६॥ ज्ञातिबन्धः कृतोऽमीषां वणंसङ्करजाद्‌ भयात्‌ | विवाह्या ब्राह्मणी विप्रे: क्षत्रिया क्षत्रियेण च ॥७७॥ वेश्यां वैश्येन वोढव्या शूद्री शूद्रेण चेव हि। ' यत्र तत्र न भोक्तव्यं अनिन्द्यामन्त्रणाहते ॥७८॥ _ जातीयेषु . गृहेष्वेव भुञ्जन्‌ दोषेनं लिप्यते । न मांसभृक्‌(ग)भवेद्‌ विप्रो नाज्ञातं भक्षयेत्‌ ववचित्‌ ॥७९॥ दीक्षितो ब्रह्मसूत्री च यष्टिमान्‌ सकमण्डलुः । सदाचारः कलियुगे तेनेयं जगती धृता ॥८०॥ कलो नृपतयः सर्वे व्यवहारमया यतः। जिताश्चोरेः सदा भूपाः प्रजापीडनतत्पराः ॥८१॥ लुब्धाइव क्र रमतयो मदोन्मत्ता विवेकिनः | | कुपात्रत्यागिनः सर्व सन्मागंनिरताः क्वचित्‌ ॥८२॥ इष्टापूर्तादिकं कमं न जानन्ति विर्कामण: । कामादिविषयासक्ता भविष्यन्ति कलो युगे ॥८२॥ तथा क्षत्रविशदचव भविष्यन्ति च द्रवत्‌ । ब्रह्मचारिप्रभृतिषु स्ताश्रमेषु चतुष्वपि ॥८४॥ मोहाद्‌ गृहस्थनाम्नेव भविष्यन्ति न धमंतः । यथा वर्णाश्च चत्त्वारः कृताद्याइच तथा युगाः ॥८५॥ अतः शूद्रः कलियुगः शूद्वाचारा द्विजातयः । . बहूना जन्मनामत्ते स्वधमंविषयेषु च ॥८६॥ रात प्राप्येह कष्टेन मोक्षधर्मे प्रवतंयेत्‌ । योबने पलितः सवं अकालमरणं कलो । ।८७॥ न शास्त्रगामिनो वर्णा न स्वमार्गेषु गामिनः । CC-0. 'उत्पथे गमनं ०० ०५अभिहत्रकडिणएमिव ॥८८॥ । ८१ ] न माता न गुरुस्तेषां न पिताऽन्यो न देवता । वेदस्मृतिपुराणानि न धर्मो [ऽ] धर्मकीर्तन(स्‌) ॥८९॥ पाषण्डिनो विकमंस्थाः परदारोपसेवकाः | महापापोपपापेश्च युक्ताश्चौराइच नाम ते ॥९०॥ धृतभार्यान्‌ कलियुगे दृष्ट्या प्रीतो भविष्यति | कलो स्वल्पजला मेघा अल्पपुष्पफलद्रुमाः ॥९१॥ स्वल्पक्षीरास्तथा गावः स्वल्पसस्या च मेदिनी | चार्यो द्वादशमे वर्षे बहुपुत्राल्पपुत्रकाः ॥९२॥ मकरादिभयं तत्र दुभिक्षरवादिचौरजस्‌। ` तापत्रयभयं नित्यमकालमरणाद्‌ भयम्‌ ॥९३॥ श्रुतिस्मृतिभवा मार्गाः सरिदोघाः शुचाविव | हष्टाहष्टा भविष्यन्ति मयि बोद्धत्वमागते ॥९४॥ शूद्रः कलियुगो नाम विलोक्यावनिमण्डलम्‌ | दुराचारांस्च मनुजान्‌ हर्ष प्राप्य मुहुमु हुः ॥५९॥ आधिक्यं स्त्रीषु शूद्रेषु चकार वसुधे सदा। तत्र त्वया च रक्षीया (रक्षणीया)सदाचारा द्विजातयः ॥९६॥ इष्टापृतरता वेदशास्त्रज्ञाः सत्यवादिनः | त्यागिनोऽछुब्धकाइचेच गावो नार्यः पतिव्रताः ॥९७॥ आर्त्ता्ते मुदिते हुष्टा प्रोषिते मलिना कृुशा। आयान्तीं पतिसंयुक्तां विमानस्थां सतीं किल । ूर्यस्त्यजति तन्मागं भयान्मण्डलमेदतः ।।९८।। धृतस्त्रो पत्तिमन्वेति मृतं चास्मिन्‌ कलो युगे। सापि तारयते कान्तं युगेष्वन्येषु किम्पुनः ।९९।। धृतायाइच सुतः शद्धे पिण्डक्षेत्राधिपाय च | दद्यात्‌ पुवं ततस्तस्य पित्रादेरनुपुवंशः ॥१००॥ अन्येषामपि पापानां कलो प्राप्ते नृणां भुवि। विशुद्धिर्दानतीर्थेत . मृग्वरत्यनशनाम्बुभिः ॥१०१॥ संग्रामे गोगृहे वापि सर्वपापेः प्रमुच्यते। कलौ पापमतिर्जेन्तुः प्रायश्चित कथं चरेत्‌ ॥१०२॥ तत्पुरर्चरणं दानं तीर्थं चा्तेऽग्निसेवनस्‌ । न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः ॥१०३॥ श्राद्धकृत्सत्प्रवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते । अस्मिन कलियुगे प्राप्ते बहवः पापकारिणः ॥१०४॥ ` CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ) [ ८२ ] ययु च बहुष्वेको घामिको विद्यते क्वचित्‌ | . तस्यैकस्य त्वया रक्षा कतँव्या चैव मेदिनि ॥१०५॥ रत्नगर्भेति ते नाम सत्यं भवतु निश्चितम्‌। स वोढ़व्यर्चिरं देवि मद्भक्तो घामिकः शुचि: ॥१०६॥ कलिना क्र रमतिना क्लेशितं धामिकं परम्‌ । रक्ष रक्ष सदा तस्मात्‌ पापाद्गङ्गेच मानवम्‌ ॥१०७॥ ईहग्विधेन भूमे त्वं धारयसे पुण्यकमंणा । रक्षेत च प्रयत्नेन किमन्ये रक्षितेस्त्वया ।१०८॥ कलेरन्यत्र न भयं विद्यते धामिके नरे। तस्मात्‌ त्राहि नरं शीघ्रं चण्डीन्द्रं महिषादिव ॥१०९॥ इति श्रृत्वा मही देवी श्रीकृष्णस्य च तद्वचः । तथेत्युक्त्वा प्रणम्यैनं जगामादशनं मुने ॥११०॥ वायु रुवाच-- इत्थं लघीयसी कत्त मवतेरुमहीतले । ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः पावंत्या वचनान्मुने ॥१११॥ ग्रामे ग्रामे तथा तीर्थे जम्बुद्वीपे कलौ युगे । हषन्मूत विधायाशु लोकानां हितकाम्यया ॥११२॥ य इद कोतंयेद विप्रो देवानामग्रतो मुने। र प्राथेयते कामं तं तं प्राप्नोत्यसंशयम्‌ ॥११३॥ पारायण पुराणस्य कुर्यादभ्यथ्यँ देवता: । विद्याइचतुर्दश फलं राजसूयफलं मेत्‌ ॥११४॥ तापत्रयविनिमु'क्तः प्रहृष्टः पुत्रपौत्रकैः । विद्याचारघनायुभिभंवेदच्छिन्नसन्ततिः ॥११५॥ ग्रहपीडा न तस्यास्ति नार्निचौरनृपाद्‌ भयम्‌ । रक्षोभूतपिशाचादिरोगशोक न चाप्नुयात्‌ ॥ ११६ महापापोपपाप च वाड्मन:कमभिः कृतम्‌ । तत्व विलयं याति तमःूर्योदये यथा ॥११७॥ अभिमानी कृतघ्नोऽपि निन्दको दाम्भिकोऽशुचिः | इपणोऽसूयकः कामी निद्रातन्द्रासमन्वितः ॥११८॥ ' + इद कोतयेज्जह्यादैनसोऽहिरिव त्वचम्‌। देवाः संसाराञ्धि विलङ्घ्य च ॥११९॥ थेन केनापि कामेन पुराणं कीतंयेद्‌ ` द्विजः। CC-0. मासात्युमानास्मिल्लमेदु Mat हन. ताइ, फलमु २० ॥ [ ८३ ] इद सद्‌वाचकाद ब्रह्मन्‌ श्रृत्वा भक्तिसमन्वित्तः। नियमस्थः शुचिः श्रोता श्यृण्वन्‌ स फलमङ्नुते ॥१२१॥ अप्सरोगणसङ्कीण विमानं लभते महत्‌। प्रहृष्टः स तु देवश्च दिवं याति न संशयः ॥१२२॥ दिव्यमाल्याम्वरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः । दिव्या ङ्गनादिभूषाढ्यो वाचस्पतिरिवापरः॥ १२३॥ दिव्यं विमानमारुह्य चरेन्नित्यं जगत्त्रये । चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैहयैयंक्त मनोजवेः ॥१२४॥ सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्राकारमखैः गुभै: । मेखलानां निनादेन नपुराणां च निःस्वनेः ॥१२५॥ अङ्कु परमनारीणां सुखसुप्तो विबुध्यते | भुक्त्वा भोगान्‌ यथा बाष्पो मुक्तिमापेकलिङ्गकात्‌ ॥१२६॥ तस्माच्चतुराश्रमिणामप्यस्मिन्नधिकारिता ` । कि बहूक्तेन सर्वेष्टदायिनि त्वं (न्यत्र) न संशयः ॥१२७॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये वायुनारदसंवादे द अष्टादशोऽष्यायः ।।१८॥। | अथ एकोनविंशोऽध्यायः नारद उचाच-- | वाष्पस्य चान्वयं ब्रृहि द्विजाग्रूयस्याथ तस्य च। केन पुण्यप्रभावेण शङ्कुरश्चाकरोत्‌ कपास ॥ १॥ संवा च कीहशी तस्य कथयस्व यथायथम्‌ । कि जप्तं केन विधिना पूजितं च द्विजन्मना ॥ २॥ सन्देहोऽस्त्यत्र मे वायो यथावदनुवणंय । एकलिङ्गस्य भक्तस्य वृत्तान्तं वेत्सि नापरः ॥ ३॥ तत्सवं कथ्यतां वायो तस्य चोत्पत्तिपुर्वंकम्‌ । सन्ततिस्तस्य भूपस्य कोहगासीन्महात्मनः ॥ ४॥ वायुरुवाच-- वक्ष्ममाणं यथा ब्रह्मच सावधानतया श्वणु। धन्योऽसि कृत्तकृत्योषसि सवंज्ञोसि विशेषतः ॥ ५॥ जानन्तप्यथ मां प्रष्टुमुद्युक्तोऽसि यथाञ्ज्ञवत्‌ । लोकोपकारकं प्रहतं न केनापि कृतं पुरा। दुलेभ॑ त्रिषु लोकेषु तच्छुणुष्व वदाम्यहम्‌ ॥ ६॥ Jang amwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ८४ ] कलावाराधनफलमेकलिङ्गाच्च लब्धवान्‌ | तस्य चारित्रमाकण्यं प्राप्नुयात्‌ परमां गतिम्‌ ॥ ७॥ मेदपाटस्य मध्ये यच्चित्रकूटस्य . सन्निधो | अथानन्दपुर नाम पत्त महदद्भुतम्‌ तत्रासीच्छिवशर्माख्यो ब्राह्मणो वेदपारगः | कर स्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा याज्ञिकों धामिक: शुचि: ॥९॥ पुत्रपौत्रादिकेयुक्त: प्रजावान्‌ पशुमान्‌ गृही | अतिथीनागतान्नित्यं भोजनावसरे तत: ॥१| अन्नाछा(च्छा)दनद्रव्येण वाण्या चापि तु तोषयन्‌ । एकलिङ्गस्य च धिया पश्यन्‌ सर्वानपुजयत्‌ ॥११॥ एवं प्रवतमाने तु चेत्रीयात्राथंमुद्यताः। ऋषयस्ते समायातास्तद्गृहं प्रति नारद ॥१२॥ अतीथीनागतान्‌ हष्ट्वा पूजयामास भक्तितः । तेभ्यश्चाशिषमादाय पृष्टवानिति तान्‌ प्रति ॥१३॥ कुतः समागताः यूयं किचिकीषुं (च कर्तु) मिहेच्छथ । इति तस्य वचः श्रृत्वा अथर्वा त्वब्रवीदिदम ॥१४॥ चेत्री यात्रा समायाता एकरिङ्गस्य वार्षिकी | तस्माद वयं गमिष्याम एकछिङ्गस्य सन्निधौ ॥१०॥ इन्द्राया देवताः सर्वा यक्षगन्धर्वंकिन्नराः। ` ऋषयो मुनिसिद्धाइच तत्रायास्यन्ति वे तदा ॥१६॥ इति तद्वचनं श्रृत्वा शिवशर्माऽप्युवाच तम्‌ । मयाऽपि वाषिकी यात्रा क्रियते प्रतिवत्सरम ॥१७॥ इत्युत्का (क्त्वा) सवंसम्भारान्‌ [ रथेसं] स्थाप्य प्रस्थितः । ` तेषां सहैव हर्षेण एकलिङ्गदिहृक्षया ॥१८॥ सपुत्रपोत्रभार्यादिबन्धुभृत्यसम न्वित्तः | माग चान्ताथिनामन्नं ददन्नित्यं समागतः ॥१९॥ कुटिलाद्यष्टतीथंपु स्नात्वाऽभ्यच्येकलिङ्गकम्‌ | स्तुत्वा नत्वा तथागत्य नेक्रत्या दिशि संस्थितिम्‌ ॥२०॥ अकरोत्तेच विधिना दिवपालानच्च्यंवास्तुपस्‌ । अथा(आथ)वंणस्य पाइवें तु वेदान्तश्रबणादिना ॥२१॥ काळं निगंम्य पदचात्त वेदान्ते मत्तिमादधत्‌ । स्ववित्तं भागशः कृत्वा पुत्रेभ्यो व्यभजच्च तत्‌ | स्वकीयं भागमादाय आथवंण(णा)थंमादरात्‌ ॥२२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ८५ ] मठं सम्यगथारच्य दीपस्थानं विलोक्य च। तत्र संस्थाप्य स्वगुरुमथर्वाणं सुत्तापसस्‌ ॥२३॥ तपश्चचार सुमहच्छिवशर्माः्य स हिज: । अन्ते संन्यस्य विधिना परं धाम अवाप सः॥२४।॥ अपरे भ्रातरः सर्वे काले कालवशं गताः । ततः स बाष्पः सुमहत्‌ पितुरन्त्येष्ट्मादरात्‌ ॥२५॥ कृत्वात्रेव स्थितः पश्चाज्जजाप मनुमुत्तमस्‌ । पराप्रासादमन्त्रोऽयं सर्वमन्त्रोत्तमं महत्‌ ॥२६॥ नारद उवाच-- कुतो लब्धो$थ मन्त्रोऽयं ममाचक्ष्व समीरण | कस्मिन्‌ काले च माहात्म्यं विधानमपि सुव्रत ॥२७॥ मन्त्रस्य देवता काऽत्र स्वरूपमपि ब्रूह्मथ । सुत उवाच-- इत्ति नारदवाक्यं तच्छ त्वा वायुरथाब्रवीत्‌ ॥२८॥ हारीतादिति संक्षिप्य पुनः सम्यगथाब्रवीत्‌ । क्षणं विचिन्त्य स्वात्मानं हंसरूपं सनातनम्‌ ॥ २९) हकारेण विशन्तं तं सकारेण विनिगंतम्‌। शक्ति च परमानन्दरूपिणी परदेवताम्‌ ॥२०॥ वणंद्वयमयं मन्त्रमोंकारेणेच्दुसंयुतस्‌ । सवंदेहेषु जीवोऽयं वत्तंते गुनिसत्तम ॥३१॥ माहात्म्यमपि मन्त्रस्य वणितुं केन शक्यते । वेदान्तविज्ञानफलं मन्त्रोऽयं मुनिपूजितः ॥३२॥ मोक्षरूपस्य॒ मन्त्रस्य वणितुं केन शक्यते । शिवशक्त्यात्मको मन्त्रो मन्त्रिणां सिद्धिदः क्षणात्‌ ॥२२॥ अनेन ` मन्त्रराजेन साजङ्गत्यासयुतेन च। वेदागमोक्तविधिना पूजितः सुफलप्रदः ॥२४॥ इति श्रृत्वा वचो वायो नारदः पर्यपृच्छत । नारद उवाच-- हारीतः केन विधिना दत्तवान्‌ स द्विजन्मने ॥३५॥ हारीतेन कुतो लब्धो मन्त्रराजः पराभिधः। एतत्सव॑ च संक्षिप्य कथयस्व समीरण ॥२६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ८६] वायुरुवाच . कृदाचिदागतावस्मिन्‌ क्षत्रे नागह्वदाभिधे । चैत्रे सूर्योपरागे तु स्थितावेकत्र तो द्विजो ॥३७॥ ` हारीतमभिवाद्यब साष्टाङ्गं विनयेन च। बाष्पः पप्रच्छ भोः स्वामिन्‌ गुरो दीक्षां प्रदेहि मे ॥३८॥ केन मार्गेण जीवोऽयं तत्क्षणाद्‌ ब्रह्मतां ब्रजेत्‌ । संशयं छिन्धि मे ब्रह्मन सद्यःप्रत्ययकारकस्‌ ।।३९॥ हारीत उवाच-- भजस्व त्वरया बाष्प एकलिङ्ग महाप्रभुम्‌ । ततक्षणान्मोक्ष्यसे दुःखादिहामुत्र न संशयः ।४०॥ नास्य दीक्षाविधानादितिथिवारादिचिन्तनम्‌ । चात्र सिंद्धादि द्रष्टव्ये (व्यं) गुवंतुग्रहकाङिक्षकेः ॥४१॥ मन्त्रे तद्देवतायां च तथा मन्त्रप्रदे गुरो। त्रिषु भक्तिः सदा कार्या सा हि प्रथमसाधनम्‌ ॥४२॥ यस्य मन्त्रे च देवे च गुरो च त्रिषू निश्चला | न॒ व्यवच्छिद्यते. भक्तिस्तस्य सिद्विरदूरतः ॥४३॥ लक्षमात्रेण जप्तेन मन्त्रसिद्धिभंवेद्‌ ध्रुवम्‌ । षोढा न्यासादयो न्यासा नोच्यन्ते ग्रन्थविस्तरात्‌ ।४४।। षडङ्गावरणाद्ंश्च इन्द्राद्यावरणे: सह्‌ । यजन्नाप्नोत देवत्वं देवतावरदानतः ॥४५॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्येते कथिता ह्यर्थाः प्रकाश्यन्ते महात्मनः ॥४६॥ ततो मे मित्रभूतोऽसि पृच्छसे भक्तितः खलु । तवानुग्रहृमुहिश्य वक्ष्याम्यद्येशसन्निघो ॥४७॥ मन्त्रस्यास्य ऋषित्रह्मा जगतीछन्द उच्यते । हकारो बीज इत्युक्तः सकारः शक्तिरुच्यते ॥४८॥ बिन्दुना कोलितं सर्वं तेन कीलकमुच्यते । भतस्त्वमपि विप्रेन्द्र ऋष्यादीन्‌ स्वकलेवरे ॥४९॥ कर, कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नमस्काराख्यमुद्रया । 504; मूध्नि हुद्गृह्मपादेषु सर्वाङ्गेषु विभावय ॥५०॥ | षड्दीषंस्वरमेदन पषडङ्गान समाचर। ६४ शवेताइवतरोपनिषत्‌ ६, २३ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ८७ ] तारेण पुटितं कृत्वा सर्वाङ्गे व्यापक त्रिधा । विरच्य च ततो ध्यायेदद्धंनारी्वर॑ शिवम्‌ ॥५१॥ सर्वाभरणसंयुक्तं सवंदेवनमस्कृतस्‌ । दिव्याम्ब र्रगालेपं दिव्यभोगसमन्वितम्‌ ॥५२॥ पानपात्र च चिन्मुद्रां त्रिशूलं पुस्तकं करे: | बिश्राणं सुप्रसन्नं च भकतानुग्रहकातरस्‌ ॥५३॥ त्रिकोणान्तःसमासीनं चन्द्रसूर्यायुतप्रभम्‌ । एवं स्वहृदि सञ्चिन्त्य मूध्नि वा गुरुमात्मनः ॥५४॥ भावयित्वा चिरं कालं मुद्रादशकमाचर | लिङ्गं योनि च सुरभि त्रिशूलं ज्ञानमेव च ॥५५॥ पुस्तकं पानपात्रं च वनमालां न (च) भात्मकम्‌ (?) | ` नतिमुद्रां च संरच्य मनसा सम्प्रपूजय ॥५६॥ आह्वानाद्यपचारेशच भोजनावसरे ततः। मन्त्र प्रजप साहस्र ३वासोच्छ्वासविवजितः ॥५७॥ एवं तु वर्षमात्र यः प्रजपेन्तियतः सुधीः । दशांशतोऽथ हुत्वेवं व्राह्मणानपि भोजय ॥५८॥ तेभ्यशचाशिषमादाय भुक्ष्ष नेवेद्यमादरात्‌ । पुराणश्रवणं पश्चात्‌ कुर्याद्‌ वेदान्तचिन्तनम्‌ ॥५९॥ वायुरुवाच-- इति संशिक्ष्य तं वाष्पं हारीतो मुनिसत्तमः । तत्कर्णे कथयामास क्रष्यादिन्यासपुवेकम्‌ ॥६०॥ मन्त्रराजममु ब्रह्मन्‌ सहौंबिन्दुयुतं शेन: । सफलं करमादाय तस्य मृध्न्यंथ दत्तवान्‌ ॥६१॥ अन्तह दि नियन्तारं बहिश्च गुरुरूपिणस्‌ । उभयत्रकलिद्धाख्यं संस्मृत्य च महषिणा ॥६२॥ आशीर्दत्ताथ बाष्पाय तव यद्यदभीप्सितम्‌ । तत्सवी सफलं यातु एकलिङ्गप्रसादतः ॥६३॥ बाष्पशचापि विनीतोऽयं पूजयामास तं गुरुस्‌। धूपदीपैश्च नेवेद्य सुमनोभिः सुगन्धिभिः ॥६४॥ पञ्चोपचारमागंण वित्तशाठयविर्वाजतः । शुश्रषयाऽय सन्तोष्य मुदं लेमे परं तदा ॥६६॥ यस्य चानुग्रहादेव महर्षे तत्क्षणात्‌ किल | तस्य॒ चारित्र्यमाहात्म्यं वक्तुं केनेह शक्यते | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ८८ | इति ते कथितं ब्रह्मन्‌ वाष्पस्याराधनं शुभम्‌ ॥६७॥ नारद उवाच-- | पञ्चोपचारपूजाँ मे संक्षेपेण समीरण। वदस्व येन विधिना सवंमङ्गलदा भवेत्‌ ॥६८॥ वायुरुवाच हारीतेन यथाऽकारि पूजा च शास्त्रवत्मंना। वाष्पद्ारा समासेन तत्तवाग्र वदाम्यहम्‌ ॥६९॥ अष्टाद्रव्योदभवं गन्धमेकलिङ्गाय चार्पयत्‌ | अक्षतांस्तण्ड्लान्परचात्‌ कार्मीरयुतमादरात्‌ ॥७०॥ समप्यं पत्रपुष्पाणि धूपदीपो ` विधानतः । निवेद्य चाथ नेवेद्यं तदा भक्त्या महामुने ॥७१॥ तोषयामास स गुरु वाष्पो वे द्विजसत्तमः । श्रूयतां मुनिश्यादू ळल श्रवणान्मनसः सदा ॥७२॥ सन्तोषमेष्यति सदा नेवेद्यस्य च भक्षणे। पायसं चाथ संयावं लड़काः पूरिका वटा: ॥७३॥ खण्डमण्डकनामानि क्षोरमोदकमेव च । अपूपं पोलिका खाद्यं सोहाली घृतपुरकम्‌ ॥७४॥ सुखापूपकसंज्ञं च मण्डकानि च घारिका। खण्डवत्तिकमिन्टू रं टूटिरीचकरञ्जकाः ॥७५॥ कपू रनलिका चेव ललत्प्रासिकसंज्ञकस्‌ | सम्यङ्निष्पन्तरोटी च फेनसंज्ञ च मुमु रम्‌ ॥७६॥ शाल्यन्नं कलमाच्नं च गन्धशालिभवं तथा। 9३ राजान्नं सञ्चसंज्ञं च चक्रोदर्यंभिधं तथा ॥७७॥ कामोदं ३वेतसंज्ञं च षाष्टिकाद्यादिवौदनम्‌ । मुद्गदालिकया जातं निस्त्वचासूपमुत्तमम्‌ ॥७८॥ सत्वरिभः केवलेमु'द्गैमंध्यमं सूपमेव च। कदापि न क्तं तेन वणिना बाष्पधीमता ॥७९॥ तुवरीचणकाद्येष्च सूपाधममुदाहृतम्‌ । तद्य (द) त्र न मया हृष्टं तस्य नेवेद्यभाजने ॥॥८०॥ गव्यं घूतं प्रशस्तं स्यात्‌ सद्यः सन्ताप्य निमितस्‌ | तदेव च घनीभूतमुत्तमोत्तममुच्यते ॥८१॥ | माहिषं मध्यमं प्रोक्तमजादीनां तथाधमम्‌। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri > [ ८९ ] नानीत॑ तेन विप्रेण उत्तमास्ते न सवंदा ॥८२॥ चतुविधानि शाकानि प्रशस्तानि निवेदने | ताडिते(त॑) भाजतं चेव रन्धितं बाष्पितं तथा ॥८३॥ झिम्ब्यादिभिः फल: शाकेघु तपाकैरच ताडितम्‌ । वर्येः फलघृ तैः पक्वैभेजितं शाकउ(मु)च्यते ॥८४॥ शालिपर्पटकादीनि भर्जितं परिचक्षते । वास्तूकपत्रशाकादि रन्धितं परिचक्षते ॥८५॥ कन्दाद्या वाष्पिताः प्रोक्ताः शाकभेदा निवेदने | तदपि प्रत्यहं हृष्टं भाजने च पृथक्‌ पृथक्‌ ॥८६॥ नानीतं लशुनं शाकं गुरुनेवेद्यकमंणि । अतिपववमपक्वं च पुतिदुगंन्धवस्तु (त्‌) यत्‌ ॥८७॥ संस्कारहीन विरसं रहितं मरिचादिभिः | पानकानि च तत्रव हृष्टानि मुनिसत्तम ॥८८॥ श्वृणष्वेका ग्रमनसा वक्ष्याम्युद्द शमात्रतः । अम्लिकासम्भवं श्रेष्ठमेकभागस्तथाऽस्लिका ॥८२॥ भागत्रयं तु खण्डस्य मारीचस्त्रिशको मत: । एलायास्तु तथा भागश्चतुःषष्टः प्रकल्पितः ॥९०॥। लवणस्य तथा भागः शतांशार्परिकल्पितः | तथा कपू रसंयुक्तं सुगन्धिसुमनांसि च ॥९१॥ दत्वाऽथ वासयित्वाऽथ अष्टांशेन जलं पुन: | निक्षिप्य तत्समानीय गुरवे च समपितम्‌॥९२॥ एवं पानकयोगं तु निम्बुक्यादौ तथा चरेत्‌ । अम्लानि यानि वस्तूनि नारंग्यादीनि तेरपि ॥९२॥ द्राक्षाखजू रकादीनां मध्ये चिञ्चादिमिश्चितस्‌ । अष्टमेन तु भागेन निम्बुनारद्धक तथा ॥९४॥ कादूले पानसे चेव पानकक्रम एषकः। तथा शिखरिणी दत्ता तत्प्रकारोऽधुनोच्यते।९५॥ अनम्लं च तथा(दधि)ग्राह्म निञ्जँलं स्फेटयेच्च तत्‌ । घनीभूतस्य दध्नश्च भागेकः राकंरा समा ॥९६॥ आम्लिका विशको भागो दुग्धभागर्चतुर्थकः । मरिचस्य तथा भागो द्वात्रिशच्चूणितस्य च॥ चतुःषष्टितमो भाग एलायाः परिकल्पितः ॥९७॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ९० ] सुइलक्षणे धवळे वस्त्र सवंमेतत्तु गालयेत्‌ । सुशीत्तळे तथा स्थाने व्यजनेर्वीज्य वासितम्‌ ॥९८॥ शिखरिणीमिति ब्रह्मन्‌ गुरुूपशिवाय वे। समप्यं च ततः पश्चाद्‌ दध्योदनसमी (मधी)शवरे ।।९९। निवेदितं सुभक्त्या तच्छुण्वतां सुखदं सदा | अष्टावरिष्टं दुग्धं स्याच्चतुर्थारावशेषितम्‌ ।।१००॥ दधि स्यान्मधुरं तद्वत्‌ ससितं पित्तहारकस्‌ । संधानकानि यहृत्तं तच्च वक्ष्याम्यविस्तरस्‌ ॥१०१॥ नीम्बूकाद्रंकचूतकन्दकदलीकोशातकीककंटी- धात्रीबिल्वकरीरकेविरचितान्यानन्दसंवृद्धये । नानादेशसमुद्भवान्यपि तथा कि वणंयाम्युत्तमा- व्यन्यान्यादरपूर्वंकाण सततं तस्मे तदा दत्तवान्‌ ॥१०२॥ कपूरवासितं तोयं हिमशीतलनिमंलस्‌ । दत्वा पाचार्थमेवं हि ताम्बूलं च ततोऽप॑यत्‌ ॥१०३॥ गुरुभक्त्या च स गुर्हारीतोऽङ्गीकृतः प्रभुः । स्तुत्वा च बहुधा भक्त्या ननामाष्टाङ्गवन्दनेः ॥१०४॥ एवं पञ्चोपचारः स बाष्पो द्विजवरस्तुतम्‌ । हारीतं च तथा तस्य गुरु तद्गुरुमेव च ॥१०५॥ पुजयामास धर्मात्मा शिवबुद्धया महामुने । हारीतोऽपि प्रसन्नात्मा पूजां स्वीकृत्य चात्मवित्‌ ॥१०६॥ शास्त्रे यद्यद्‌ रहस्य स्यात्‌ तत्सर्वं कथितं तदा । ` ' बाष्पोऽपि विनयेनेव गृहीत्वा शिवम[1]चंयत्‌ ।१०७॥ - इति नारद यत्पृष्टं तत्सवं कथितं मया | श्रसञ्गात्त पुनरुचात्र मुने कि प्रष्टुमीहसे॥१०८॥ इति श्चीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये बाष्प- मन्त्रसाघनं नामंकोनविशोऽध्यायः ।॥ १९॥। अथ विंशोऽध्यायः नारद उवाच | तत: किमभवद्‌ वायो बाष्पस्य च विशेषतः | श्वुण्वतो मे मनस्तुष्टिरुपयाति कुतूहलात्‌ ॥ १॥ भ पेड़ऋतुषु ग्रीष्मादितपसा तोषितस्तदा। | न च मर्यादा श्रुतवानहमादितः ॥२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digiti?&d by 6 gotri [ ९१ ] वायुरुवाच-- सूर्योदयं समारभ्य घटिकादशसंक्रमात्‌ । ऋतवः स्युवंसन्ताद्या ह्यहोरात्रं दिने दिने॥ ३॥ वसन्तग्रीष्मवर्षाख्यशरद्हेमन्तशेरिराः | हेमन्तः शान्तिके प्रोक्तो वसन्तो वश्यकर्मणि ॥ ४॥ शिशिरः स्तम्भने ज्ञेयो विद्वेषे ग्रीष्म ईरितः । प्रावृड्च्चाटने ज्ञेयः शरन्मारणकर्मणि ॥ ५॥ आविभूंतोऽथ कल्या परया स सदाशिवः | उवाच वचनं प्रीत्या बाष्पं तद्गुरुमेव च॥ ६॥ गच्छ बाष्प स्वकं स्थानं चित्रकूटाभिधं परम्‌ | इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रणमंश्च मुहुमुहुः | ७॥ हारीतोऽप्यगमत्स्वगमेकलिङ्गाभ्यनुज्ञया ` । अथ बाष्पो गतस्तत्र - चित्रकूटं सरत्नकस्‌ ॥ ८॥ प्राका रतो रणरयुंक्तगोपुराट्ठालमण्डितस्‌ | चतुर्दारसमोपेतं दिव्यसोपानसंयुत्तस्‌ ॥ ९॥ नानाजनपदाकोणंमापणारामसंवृतस्‌ । स्वज्ञात्यामय चोद्वाह्म एकपत्नीव्रतेन च ।१०।। प्रत्यषटं सोमपायी च ब्राह्मण: सह भूमिपः । स्वाश्रमोचितधर्मा ये ज्ञात्वा तान्‌ प्रतिपालयन्‌ ॥११॥ मातृवत्परदारेषु लोष्टवत्परवस्तुि | पश्यन्‌ सदेकलिङ्गात्मरूपं ध्यायंश्चचार सः ॥१२॥ न्यायागतधनस्तद्वत्प्रजा धर्मेण पालयच्‌। चक्रवर्ती च बुभुजे चान्यदेशाधिपानपि॥१२॥ स्वकीयवशमापाद्य स्ववीर्येणेव वीर्यवान्‌। . राज्यं चकार सुमहदेकलिङ्गप्रसादजस्‌ ॥१४॥ प्रतिमासमथासाद्य शिवरात्रिदिनें च सः।. एकलिङ्ग समभ्यर्च्य परेऽहनि तु पारणाम्‌ ॥१५॥ विधाय गुरुणा साकं ब्राह्मणानपि भोजयन्‌ । उमामहेश्वराद्याख्ये रिष्टमित्रे: सबन्धुभिः ॥१६॥ ब्रह्मचारिवनस्थेर्च यतिभिः संह भूमिपः | पञ्चरात्रब्रत॑ कुवंत्‌ ज्ञानवान्‌ प्रतिहारकः ॥१७॥ भूत्वा द्वायंथ देवस्य पारवे तिष्ठति भृत्यवत्‌ । सुत्रणरत्नखितयष्टिकां स्वकरे दधत्‌ ॥१८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ९२ ] स्वमौद्धत्यं विहायाथ विनयेन समन्वित्तः । सेवयामास नृपतिः स राज्यं परिपालयन्‌ ॥ स्वपल्निपुत्रभृत्येश्व सामात्यो नृपतिः सदा ॥१९॥ एबं कतिपयेर्वषः कृतं र।ज्यमकण्टकस्‌ । ` गृहे वेखानसान्‌ धर्मानाचरनु स्थिरमानसः ॥२०॥ राज्यं . दत्वा स्वपुत्राय आथवणमुपागतः | खचन्द्रदिग्गजाख्ये च वर्षे नागह्वदे मुने ॥२१॥ क्षेत्रे च भुवि विख्याना (ते) स्वगुरोगुंरुदशंनम्‌ । चकार स समित्पा[णर्‍्चतुर्थाश्रममाश्रयन्‌ ॥२२॥ परमेष्ठिगुरः पश्चात्तं तथा काममादरात्‌। पुष्टः सविनयं पुत्र [:] किमागमनकारणस्‌ ॥२२॥ साम्भ्रतं तव देशे ऽत्र निविघ्नं वर्तते खलु । प्रजां सर्वप्रयत्नेन पास्यनिविण्णतो यत्तः ॥२४॥ इति श्रृत्वा मुनेर्वाक्यं बाष्पराज उवाच तम्‌। ्रश्रयाद्‌ विनयेनेव स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः ॥२५॥ आनन्दबाष्पं मुञ्चन्‌ स॒ ङृताञ्जलिपुटस्तथा । बाष्प उवाच- त्वदीयकृपया ब्रह्मम्‌ सवंतः सुखमस्ति हि । राज्यं प्रशासितं सम्यग्‌ विज्ञप्तुं किञ्चिदागतः ॥२६॥ राज्याभिषेक भोजाय कारयित्वा विधानतः। ` तस्म समप्यं स्वंस्वं चतुर्थाश्रमकाङ्क्षया ॥२७॥ अत्रागतो ह्यहं ब्रह्मन्‌ मा विलम्बं कुरु प्रभो । ससारः स्वप्नतुल्यो हि हृदि ज्ञात्वा विचारतः ॥२८॥ संसारादुद्धर प्रभो । वायुरुवाच ' त तथाविधमालक्ष्य प्रोवाच मुनिसत्तमः ॥२९॥ मुनिरुवाच बाल्ये वयसि कि तात चतुर्थाश्रममीहसे । राज्य भुङ्कष्वाधुना प्राप्तमेकलिङ्गप्रसादजम्‌ ॥३०॥ किन्तु गा राज्यं भुङ्क्ष्व समीहितम्‌ । त्वयेव प्राथितं पुर्वमित्युत्वा स महामुनिः ॥३१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ९३ ] वायुरुवाच-- प्रहसन्‌ तत्परीक्षार्थं मौनमास्थाय संस्थित्तः । तद्वाक्यश्रवणाथं तु राजोवाच प्रसन्नधीः ॥३२॥ बाष्प उवाच-- हृद्गतं मेऽथ जानन्‌ वे किमितीह विडम्बनम्‌ | त्वत्पादावेव सेवे[ऽ] हमिति निङ्चित्य वे मया ॥३३॥ सर्वं भुक्तं मया ब्रह्मन्‌ त्वत्प्रसादादिहैव हि। स्थास्याम्यत्रेव त्वत्पादावनुध्यायन्‌ महामुने ॥३४॥ सुत उवाच-- इति श्रृत्वा जु तद्वाक्यं बाष्पस्य च महात्मनः | तथेत्युवत्वा तु मुनिना तस्मै संन्यासमादरात्‌ ॥३५॥ आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति वेदविदां वचः। हृदि सञ्चिन्त्य स मुनिः स्वदिष्यं प्रत्यभाषत्त ॥३६॥ अथर्वाङ्गिरस उवाच - वेदमित्रास्य बाष्पस्य सन्यासाधिगतस्य च | भष्टश्राद्धादिकर्माण विरजाहोममेव च ॥३७॥ क्रियतां मम वाक्यात्तु मा विलम्बं कुरुष्व हि। वायुरुवाच तथैव तेन सुधिया वर्णना ब्रह्मचारिणा ॥३८॥ कृतं तत्तत्विधानोक्तं ब्राह्मणः सह सोऽश वे। अथर्वा तमथाहृय बाष्पं संन्यासमिच्छुकम्‌ ।॥३९॥ तत्त्वमस्यादिवाक्येन मुनिना तेन बोधितः । ततो बाष्पेण यतिना बहुकालमिहैव सः ॥४०॥ भयाच्यवृत्तिमालम्व्य भाधर्वेण सहैव तु । ` ऐकलिङ्गं हृदि ध्यायन्‌ `धमंसंरक्षणाय च ॥४१॥ अवस्थिति मठे चात्र वेदान्तश्रवणादिना । अकरोन्मतिमान्‌ विद्वन्नेतस्मिन्नन्तरे पुनः ॥४२॥ राजा भोजश्च तच्छुत्वा पितुः संन्यासकारणम्‌ | महत्या चिन्तयाऽक्रान्तः पितु देशंनलालस: ॥४२॥ सत्वरः स॒ समायात एकलिङ्गस्य संन्तिधो । एकलिङ्ग समभ्यच्यं स्तुत्वा नत्वा प्रहषंत: ॥४४॥ » CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ९४ ] पितुरन्तिकमागत्य तद्गुरुं विनयेन च । प्रणम्याश्रूण मुञ्चन्‌ स पितरं यतिरूपिणस्‌ ॥४५॥ किं कृतं भो महाराज चतुर्थाश्रममाश्चितम्‌ । तदिदं मे महददुःखमुत्सन्तं साम्प्रतं प्रभो ।।४६॥ कि करोमि वव गच्छामि येन मेः वञ्चित: पित्ता । ` सृत उवाच-- लपन्तमीहृशं बाष्पः शनैराशवास्य चात्मजम्‌ । वेदान्तशास्त्रविज्ञानफलाकांक्षी ह्यहं सुत ॥४७॥ अततः शिवपदं ध्यायन्‌ व्रजेऽहं शिवमादरात्‌ । ब्राह्मणा: प्रब्रजन्तीति श्रुति (तं) वाक्यं त्वयेव हि ॥४८॥ ' पारायणं प्रकुरुते (षि) तत्कि विस्मृतवानसि । स्वधमेविद्विशेषेण मेवं वक्तुमिहाहंसि ॥४९॥ इतीहग्वचनं श्रुत्वा तूष्णीमास सविस्मयः । ततः श्रीपादनाम्नाऽथ नित्यानन्दाश्रमा इति ॥५०॥ ख्यातिराविरभूत्तस्माद्‌ बाष्पराज इति श्रुतम्‌ । ततः सोऽथर्वणस्तं तु भोजराजानम [था] ब्रवीत्‌ ॥५१॥ चिन्तया म्लानवदनमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ भूमिप । आषाढीपूणिमायां वै सम्भारानानय प्रभो ॥५२॥ गुरूणां पूजनं कार्य व्यासबुद्धया यतींस्तथा । पूजनाद वर्षपर्यन्तं निविष्न॑ ते भविष्यति ॥५३॥ रत्यष्ट त्वत्पिता ऽप्यत्र व्यासपूजार्थमादरात्‌ । सम्भारानानयामास त्वमप्येतत्‌ समाचर ॥५४। ` इति तस्य वचः शरुत्वा भोजस्तमनु पृष्टवान्‌ । भोज उवाच-- को गुरुः पूजनं कीहग्विशेषेण प्रशंस मे ॥५५॥ तच्छ त्वाऽहं तथा कुर्यां यथा शक्त्या सदैव हि । भूतानां ये$धिपतयो विशिखासः कपनः ॥५६॥ ` ठुत्या अयुदाहता यस्मात्‌ पुज्यत्वेनेव देहिनाम्‌ । आथवंण उवाच शृणुष्वावहितो राजन्‌ यन्मां त्वं परिपच्छसि । ।५७॥ ` तदह समासेन विबुद्धये । व्ष J „सेवानिवृत, ७०४चाहील्वरप्रंज्ञक्तः511%८ ॥ [ ९५ ] ्ट्रो विष्णुस्ततो ब्रह्मा नकुलीशाभिधः परः | गोरीशसंज्ञकस्तस्मादत्रीशो मुनिवन्दितः ॥५९॥। मित्रेशः कपिलाण्डशच सिद्धशासनसंज्ञिक: | पिद्धाक्षश्‍च मनुष्यश्च पुष्पदन्ताभिधस्तथा । ।६०॥ शन्तनोऽगस्तिसंज्ञशच दुर्वासाख्यस्तथेवः च | कौशिकोऽन्यस्ततः प्रोक्तो जेगीशो नामतः पर: ॥६१॥ ब्रताचायंस्तु कौण्डिन्यो भेरवाष्टकसंज्ञितः। ॐ#ंकारो विश्वनाथश्च ततः सोमेश्वराभिधः ॥६२॥ वशिष्ठः शक्तिसंज्ञञच ततः पाराशराभिधः | व्यासः शुकस्ततो गूढपादगोविन्दसंज्ञकः ॥६३॥ ततः श्रीशङ्कराचार्यः कलावाचार्यं ईरितः । तच्छिष्यार्चेव चत्वारः सम्प्रदायप्रवतंका: ॥६४॥ विश्वरूपः पद्मपादस्त्रोटकाचायं एंव च | हस्तामलकसंज्ञशच चतुर्थः परिकीतितः ॥६५॥ मठस्तु शारदा या चेति प्रथमः परिकीतितः । द्वारका क्षेत्रमित्याहुः, पर्चिमायां तथा दिशि ॥६६॥ सिद्धेश्वरो देवत्ताऽत्र भक्तानां सिद्धिदः सदा । भद्रकालीति तत्रास्ति गोमती सरितां वरा ॥६७॥ तत्र ख्यातो विइवरूपस्तथेवाचार्यंतां गतः: | तच्छिष्यौ द्वौ महाप्राज्ञौ तीर्थाश्चमाविति स्मृतौ ॥६८॥. नन्दश्च ब्रह्मचारीति तत्सेवायाँ प्रकल्पितः । सम्प्रदायः कीटवारः प्रथमं परिकीतितः ॥६९॥ गोवद्धमठो नाम द्वितीयः परिकीतितः । पुरुषोत्तम इति क्षेत्रं पूर्वस्यां दिशि भूपते ॥७०॥ जगञ्चाथो देवताऽत्र देवी तु विमला सत्ता | महोदधिस्तीर्थराजः पद्मपादस्तथा मुनिः ॥७१॥ तच्छिष्यो द्वौ वनारण्यौ चेतन्यन्रह्म चार्यथ । ' तत्सेवायां स्मृततस्तत्र भोगवार इति स्फुटम्‌ ॥७२॥ तृतीयस्तु मठो ज्योतिः स्थितं(त्तर) चोत्तरतो दिशि। . क्षेत्रं वे बदरी प्रोक्तं देवो नारायणः स्मृतः ॥७३॥ पुण्यकरीति देवी वाऽलकनन्दा सरित्‌ स्मृता । त्रोटकाचाय संज्ञरच ` सम्प्रदायप्रवत्तक: ॥७४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ९६ ] तस्य शिष्यास्त्रयः प्रोवता गिरिपवंत्तसागरा: । स्वख्पत्रह्मचारीति तत्सेवायां ` प्रकल्पितः ॥७५॥ चतुर्थ: श्रीगिरिमठो याम्यां दिशि तु संस्थितम्‌ (तः) । रामेशवरो देवतात्र आदिवाराह एव च ॥७६॥ कामाक्षीति महादेवी भक्तानां सर्वदायिनी । हस्तामलक आचायं आचारस्य प्रवत्तंक: ॥७७॥ तच्छिष्याइच त्रयः प्रोताः सरस्वतीति भारती । तृतीयस्तु पुरी चेति ब्रह्मचार्यपि श्युण्वथ ॥७८॥ प्रकाश ' इतिसंज्ञशच ब्रह्मचयंप्रवर्तक: । | तेषां शिष्या इति प्रोक्ता दशसंज्ञा यथाक्रमात्‌ ॥७२॥ चतुयुंगक्रमेणेव पारम्पयंमुदाहृतस्‌ । युगभेदेन ते वच्मि संक्षिप्प श्यणु मद्वचः ॥८०॥ .कृते ज्ञानप्रदः सत्यस्त्रेत्तायां दत्त एव च । द्वापरे व्यासनामा तु कलो शङ्करनामधुकै ॥८१॥ सत्यो ब्रह्मा हरिदत्तो व्यासो रुद्रः प्रकीतितः । शङ्करः सविता साक्षादीश्वरा: सर्वं एव ते ॥८२॥ युगे युगे प्रणष्टस्य ज्ञानस्योद्धरणाय वे। ्रतिस्मृत्यर्थबोधाय पाषण्डिनिधनाय च ॥८२॥ ' अध्यात्मशास्त्रविज्ञप्त्य लोकानुग्रहकारणात्‌ । भवतारांश्चकारासावीशवरः परमेश्वरः ॥८४॥ सत्यः सुमेधसाद्‌ (सो) ब्रह्मा पुत्रभावमुपागतः । अत्रेदत्त शक्तिपुत्रः सुतो व्यासः प्रकीतित्तः ॥८५। विषणुतेजाःसुतः साक्षात्‌ शङ्करः परिकीतितः । रुद्रो व्यास इति प्रोक्तो यस्मा्तस्मान्नृपात्मज ॥८६॥ रुद्ररूपो गुरुः साक्षाद्‌ भक्त्या पूजां समाचर! भतः कलो विशेषेण व्यासपूजां बिना भवेत्‌ ॥८७॥ विघ्नबाहुल्यमेतत्‌ ते श्रावितं विघ्ननाशनम्‌ । चॉयुरुवोच-- इति गुरुवचः श्रृत्वा भोजो नाम्ना महीपतिः ।।८८। तथेव विधिना पश्चात्‌ सम्भारानुपगृह्य च । आथवंणाचार्यपादवें स्थाप्य पूजां तथाऽऽचरत्‌ ॥८९॥ ततः स्वपितरं नत्वा सम्पूज्य च विधानतः । . ००० किए, वाधिकी पूजा, "छकरेपरेतर<ज्ञाकगोत्‌ ॥९०) i) [ ९७ ] बाष्पेण - यद्यदादिष्टं तत्तथैव समाचरन्‌ । राज्यं चकार स नृपः प्रजां सम्यगनुत्तमास्‌ ॥९१॥ वद्धयन्‌ धममर्यादां बाष्पधर्मान्‌ समाचरन्‌ । समुद्र इव गाम्भीर्ये धेर्येण हिमवानिव ॥९२।। रामेण सहृशो वीर्ये विष्णुना सहृशः स वै । समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्‌ ।।९३॥ पीनवक्षो (क्षा) विशालाक्षो लक्ष्मीवान्‌ समितिजयः | धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो जितेन्द्रियः ॥९४॥ आजानुहस्तः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः। | एवं स वाष्पतनयो भोजनामाऽतिविश्रुतः ॥९५॥ नीताः शतं समास्तत्र . चित्रकूटेतिभूधरे । वाद्धें वयसि सोऽप्येवं योगमागंमुपाश्रितः ॥९६॥ वेदगभेमुनेः पाइवंमवलम्ब्य सुतोत्तम । | राज्यं समप्यं विधिना राज्याह मुनिसत्तम ।९७॥ एकलिङ्गमथागत्य त्यक्तं स्वीयं कलेवरम्‌ । इतिश्रीभोजराजस्य चाख्यानं सम्यगीरितम्‌ । पठनाच्छुवणान्तित्यं शिवलोकमवाप्नुयात्‌ ॥९८॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रोमदेकलि ङ्गमाहात्म्ये बाष्पान्वये विशोऽध्यायः ॥२०॥ ः अर्थेकिंशोऽध्यायः नारद उवाच-- नमळ वेदगर्भ इति प्रोक्तः कोऽसौ यस्याश्रयं गतः । बाष्पराजसुतः श्रीमान्‌ राजा भोजोऽतिविक्रमः ॥ १॥ वायुरुवाच पूर्वमेव मयाख्यातं हारीतस्य गुरुः स वे। ब्रह्मचर्याश्रमादेव परिव्राजक इत्युत ॥२॥ एकलिङ्ग स्मरन्नन्तः स्वधर्ममनुपालयन्‌ । आथवंगस्य शिष्यो ऽसौ गुरुसेवापरः सदा ॥२॥ बरह्मचर्याश्रमादेव गृहीभूत्वा वचात्ततः। एकलिङ्गाभ्यनुज्ञातो हारीतोऽगाद्‌ दिवं जवात्‌ ॥ ४॥ ७ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [NSC -] सुत उवाच-- इति तढ्वाक्यमाकण्य नारदः पर्य (रि) पृष्टवान्‌ । देवषिरमि सव तत्‌ जानल्लोकाथमादरात्‌ ॥५॥ नारद उवाच-- | भोजस्य राज्ञस्तनयः कथं पृथ्वीं शशास ह। नाम कि तस्य भूपस्य वर्णयस्व समीरण ॥ ६॥ तत्सन्ततिरभूत्‌ कीहृगिति मे पृच्छतः प्रभो। सवंज्ञोसि तथा तस्य पराक्रममतो महत्‌ || ७॥ बाष्पस्य द्विजवर्यस्य शुण्वंस्तृप्ति न चाप्नुयास्‌ । वोयुरुवाच-- नामकमंसमारम्भे तस्य पौत्रस्य भूपतेः ॥ ८॥ ज्योतिविदस्तथाहय कि नामास्य भविष्यति। इति बाष्पेण सम्पृष्टास्ते सर्वेऽप्यूचुरादरात्‌ ।। ९॥ राजनु पौत्रस्य ते नाम सुषमाण इति स्फुटम्‌ । ख्यातिमेष्यति भूयस्ते. शोभनश्चेति नामतः ॥१०॥ सुषुमा परमा शोभा शोभनोऽय़ं च सर्वतः । _ वेदवेदाङ्गसम्पन्नो धामिकः सत्पराक्रमः॥११॥ समुद्रवल्यां पृथ्वी भोक्षिष्यति महायशाः। ` तव वंशाग्रणीभू'त्वा पुत्रपौत्रादिकैयुंतः ॥१२॥ "> (ज) पेयादिकृद॒यं ल भः - शतम्‌ । 1 राज्यं महाराजन ॥१२॥ त्रिकाल्ज्ञानसम्पन्न: क्षात्रधमंपरायणः । काश्यपानां कुले जातो भवान्तरफलान्यदन्‌ ॥१४॥ इह जन्मनि भुक्त्वा तु ततः शिवपदं पुनः | आप्नोतीत्यन्न॒सन्देहो न मनागपि विद्यते ॥१५॥ इति तैषां वचः श्रुत्वा बाष्पः पौत्रस्य हर्षतः । छुवणरत्नवासांसि गोगजाशवादिमाहिषस्‌ ॥१६॥ मामारच ब्राह्मणाग्र्येभ्यो ददौ बन्दिजनाय च । उ रत्नानि विविधानि च ॥१७॥ पनि शिलेन शनक राराध्याशु स्वकं परम्‌ | चे सुधिया वेदगर्भस्य सन्निधौ ॥१८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ९९ | 'पितृपेतामहान्‌ धर्मान्‌ ज्ञात्वा वेदोक्तक्मंणा । एंकपत्नीब्रतेनेव गाहंस्थ्यं धर्ममाचरन्‌ ॥१९॥ मासि मासि समागम्य ऐकलिद्ध तथा गुरुम्‌। ` सम्पूज्य स्वयमेवाथ पट्राज्ञीयृतः प्रभुः ॥२०॥ पञ्चरात्रब्रतं कुवन्‌ भूशायी विजितेन्द्रियः | . स्वपुत्रपौत्रकेयुंक्त स्त्रिकालं धमंतत्परः ॥२१॥ षष्ठेऽहनि तु सम्पूज्य तमापूच्छ्य च सद्गुरुम्‌ | उपानद्यानहीनोऽसौ गमनागमने सदा ॥२२॥ एंकलिङ्गसमीपे स राजा भृत्य इवापरः | दूरतइ्छत्रयानादिसेनां च विसृजन्‌ सदा ॥२३॥ गुरोरग्रे स्वमौद्धत्यं मुक्त्वायात्युपहारधृक्‌ । पुत्रपोत्रादिपत््या च विनयेन महीपतिः ॥२४॥ एकलिङ्गस्य सामीप्यं मुक्त्वा याति यदा तदा | राजचिह्वानि संघायं वि(व्य) राजत्स्वं निकेतनम्‌ ॥ २५॥ प्रविश्य सर्वदा व्रह्मन्‌ स राजा पितृशासनात्‌.। राज्यं प्रशास्ति भूपालो राजधर्माननुस्मरन्‌ ॥२६॥ एवं बहुत्य (बह्वोऽ) ग [म] न्वर्षास्तस्मिन्‌ शासति भूपतौ । ततः सोऽपि विहायाशु राजलक्ष्मी यदृच्छया ॥२७॥ कृच्छर स्चान्द्रायणे रन्यैरसङ्ख्येयेव्रतः शुभेः। पत्न्या साकं 'तपः कृत्वा वाचप्रस्थाश्रमोचितस्‌ ॥२८॥ ब्राह्मणे: सह धमंज्ञः स्वधर्ममनुपालयन्‌ । अरिनहोत्रक्रियां त्यक्त्वा वर्षे द्वादशमे गते ॥२९॥ भार्यापुत्राज्ञया चेव चतुर्थाश्रममाप सः | ततः स्वल्पेन वयसा एकलिङ्ग ल्यं गतः ॥३०॥ ` संन्यासमहिमा वक्तुं को वा जानाति तत्त्वतः । ( संन्यासमहिमानं को वक्तु' जानाति तत्त्वत्तः ) श्रुत्तिरेवं तथा वक्ति न्यास एवात्परे (त्मनश) चयत्‌ ॥२१॥ यत्र सात्त्विकधर्मा ये राजसास्तामसा न वै। तेषां धर्मा मया सम्यक्‌ तुभ्यमत्र प्रकाशित्ताः ॥३२॥ ंन्यस्यंन्तं द्विजं दष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः | ' अयं मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माभिगच्छति॥३२। देवताप्रतिमां हृष्टवा यति दृष्ट्वेकदण्डित्तस्‌ । नं नमेदपि कायेन ब्रह्महा स॑ निगद्यते ॥२४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ .१०० ] यतीनां पुरतो मोहादुच्चांसनगत्ताइच ये। 'महापातकिनस्ते वे सङ्गं तेषां न कारयेत्‌ ॥३५॥ ' ` इति राज्ञरच तस्याथ सुषुमाणस्य धीमतः। चरित्रं द्विजवर्यस्य यः शृणोति सुभक्तितः ।३६।। 'श्रावयेद्‌ वाऽथ मतिमान्‌ सर्वेकामानवाप्नुयात्‌ । बाष्पस्य राजधानी सा विष्णोरिव यथा शुभा ॥३७॥ श्रवणात्‌ पठनाद्‌ वाऽपि शिवपाषंत्त्वमाप्तुयात्‌ । [ इति नारद यत्पृष्टं तत्सर्वं कथितं मया ॥३८॥ किमन्यत्‌ प्रष्टुकामोऽसि तदिदानीं वदस्व मे | तवाज्ञातं तु नास्त्येव तथापि लोकहेतवे ॥३९॥ पृच्छसीति च मे ज्ञातं तद्‌ भवान्‌ वक्तुमहंसि (ति) । नारद उवाच-- . पितयुंपरते वायो तत्सूनुः किमकारिवान्‌ (वे) ।।४०॥ नाम्ना सोऽपि कथं ख्यातस्तद्धर्मानाशु शस मे | सर्वज्ञोसि महाबाहो संशयं छिन्धि मेऽनघ ॥४१॥ वायुरुवाच नाम्ना गोविन्द इत्यासीद्‌ द्विजश्रेष्ठोऽतिधामिकः । ` दयावाननसूयश्च यज्ञकृद्धा मिकाग्रणीः ॥४२॥ पितृपैतामहान्‌ धर्मान्‌ संरक्षन्‌ पृथिवीमिमाम्‌ । पालयायास धर्मात्मा यथा विष्णुरिवापरः ।।४३॥ .. हेर्षद्योञ्तोलयत्‌ स्वीयं कलत्रं शिशुभिः सह । सुवण रत्नवेड््ये का ब्रह्मिणेभ्यो ह्यदात्ततः ॥४४॥ अतिवर्ष स भूपाल एकलिङ्गस्य सन्निधौ । नित्यं तथेकलिङ्गस्य प्रीतये रलकाञ्चनै: ॥४५॥ कुसुमानि विनिर्माय पूजयामास स प्रभुः \ नवरत्नेविनिर्माय भूषयामास भूषणे: ॥४६॥ एकलिद्ध छ लागा देवीं भक्तितः पर्वतात्मजाम्‌ । दम्पतीनपि सवंदा ॥४७॥ मिष्टान्नैभोजयामास सहस्र भूरितैजसः । ्राह्मणात्‌ स ही लित ॥४८॥ नित्य. ब्रतभिम & ऽनिशस्‌ । र [ष ब्रतमिमं तस्य गोविन्दस्य च नारद ॥४९॥ > ८९0 Japgamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri « :. ४ १७ Yo [ १०१ ] ब्राह्वाणक्षत्रियादीशच स्वस्वधर्मे प्रवतंयन्‌ । स्वयं तथाविधो भूत्वा ब्रह्मण्यो ब्राह्मणप्रियः ॥५०॥ धनुर्वेदस्य यद्‌ गुह्यम्‌ प्राप्तवान्‌ शङ्कुरात्प्रभुः।: स यदा याति सामीप्ये एकलिङ्गस्य पार्थिवः ॥५१॥ आविभू त्वा (य)वचस्तं तु बोधयन्‌ प्रीतमानसः।: दाषंदं लिङ्गमास्थाय शिवनाभमयं महत्‌॥५२॥ चतुरखात्मिकायां तु वेद्यां मध्येऽग्रतः स्थितः। नो वदत्येकलिङ्गोऽपि हिताहितिमनन्यधीः ॥५३॥ नारद उवांच-- कथं स एकलिङ्गोऽपि नान्येषां दृष्टिगोचरः । गोविन्दस्येव भवता विशेषेणेह गोचरः ।।५४॥ इत्युक्तं यत्त्वया वायो कारणं तत्र कथ्यताम्‌ । ` गो विन्दस्येकलिङ्गस्य परस्परमभूत्किल ॥५५॥ सख्यत्वं चात्र. नान्येषां सेव्यसेवकयोस्तयोः । : किञ्च . तेनेह प्रभुणाऽऽर्चारतं . तच्च कथ्यताम ॥५६॥ वायुरुवाच | श्र्यतां. मुनिशादूल वक्ष्यमाणं महादभुत्तम्‌ । यस्य स्मरणमात्रेण ज्ञानं स्यादीशजीवयोः ॥५७॥ नारायणोञ्थ भगवान्‌ एकलिज्भाज्ञया प्रभु: । बाप्पान्वये समुत्पन्तो धमंसंरक्षणाय च॥५८॥ विनाझाय च दुष्टानां साधूनां पालनाय वे। अत्तोऽत्र जीवरूपेण एकलिङ्गमपूजयच्‌ ॥५७॥ स्वप्नलब्धममुं मन्त्रं जपन्‌ सम्यगूविधा्वित्‌। शिवेन सह मित्रत्वमाप सेवाफलं तदा ॥६०॥ ततः स्वकुलमार्गेण शिवे लयमवाप सः। चतुर्थाश्रमधर्मा ये ब्राह्मणानां युगे युगे ॥६१॥ विहिताचारयुक्तः सत्‌ ज्ञानार्निदग्धकिल्विषः | इति ते कथितं ब्रह्मन्‌ किंमत्यच्छ्योतुमहंसि ॥६२॥ नारद उवाच-- स्वप्नलब्धं कथं मन्त्र जप्ल्वानिठ्ठू i Rue 2 222 विधानमपि तत्सवं कुतः प्राप्त अहो 0९६२, , 00 00-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized करकर Y Jangamawadi Maih Vaeenasi Aec No SKS" [ १०२ ] वायुरुवाच-- जन्मतः सप्तमे वर्ष मोळ्जीबन्धनकमंणि । पितृरूपेण चागत्य स्वोत्संगे विनिवेश्य च ॥६४॥ :एकलिङ्गः स भगवान्‌ तं शिशुं प्रत्यभाषत । वत्स गोविन्द भूयस्त्वमिमं मन्त्र प्रजप्य च ॥६५॥ परं मुदमवाप्यात्र चित्रकूटाधपो भव । ` इत्युक्त्वा दक्षकर्णे तु तारं हंसौमितीयं च ॥६६॥ 'क एइ ले ति सम्प्रोच्य हीमित्यन्ते तथाह स (:) । कहलेति च सम्प्रोच्य हीमित्यन्ते तथव च ।।६७॥ सकलान्ते च हुल्‍्लेखां नमः शिवाय चेत्यथ । ' मन्त्रस्य च ऋषिब्रह्मा विराट्‌ छन्द इहोच्यते ॥६८॥ | देवता चास्य मन्त्रस्य एकलिङ्गो निगद्यते । ' सर्वव्यापी परानन्दः प्रणवो बीजमुच्यते ॥६९॥ हंसा शक्तिरिति प्रोक्तं रेफः कीलकमित्यथ | चतुवंर्गाप्तये चात्र विनियोग इतीरितः ॥७०॥ बीजेन च द्वितीयेन षडङ्गन्यास इत्यपि । तारेण पुटितं कृत्वा सर्वाङ्गे व्यापकं कुरु ॥७१॥ मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि त्रिविधं मुनिसत्तम । भ्रणवस्य जप कूर्यान्मुनिर्मोक्षपरायणः ॥७२॥ हृदगत योगिभिध्यानगम्यं दीपशिखोपसस्‌ । वेद देवत्रये क (येऽप्ये)बं सारं चेक विमोक्षदम्‌ ॥७३॥ प्र ध्यानं पूर्व॑ मयेरितम्‌ । पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य ध्यानं सर्वाथंसिद्धिदस्‌ ॥७४॥ प्रक्ष्याम तु शैवानां सवंस्वं ब्रह्मपुत्रक । न रमगिएजो पद्मसंस्थं त्रिनेत्रं सुरवरमुनिपूज्यं व्याध्रङक्रत्ति ` वसानम्‌। परशुमुगवराभीर्धारयन्तं प्रसन्नं निखिलभयविनाशं विश्वकृत्य॑ च वक्त्रम्‌ ॥७५॥ त्रिधेति ध्यानमाख्यातं ऋषिपत्त्यग्रतो ह्यभूत्‌ । रूप परमनोपम्यं कामेशो यत्र नामकः ॥७६॥ वेदागमपुराणेषु ख्यात: सर्वत्र वन्दितः । इति ध्यात्वा यथाध्यानं . गुरुं मां च कुमारक ॥७७॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ee की आ A अ [ १०३ ] अष्टोत्तरशतं नित्यं जपस्व मम वल्लभ सुत उवाच स॒तथेवाकरोत्‌ स्वप्ने प्रबुद्धय च विधानवित्‌। पितुरन्तिकमागत्य तत्सर्वं कथितं यदा ॥७८॥ तदा स राजराजोऽपि न मया कथितं तव | इत्युक्तं तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नृपं प्रति ॥७९ ॥ स्वाङ्के निवेश्य मां तात कि त्वया कथितं न में | मषेव नेति नेतीति किमर्थमिह भाषसे ॥८०॥ तदा राजा [प्र] हर्षेण पुत्रमालिङ्ग्य मानतः । शसैः शानैरुवाचेदमेकलिङ्गाच्च लब्धवान्‌ ॥८१॥ त्वयेति चेति सम्बोध्य एकलिङ्गात्‌ ततः परम्‌ । तवेप्सितं सकलं भविष्यति गुरोबंलातु' ॥८२॥ इत्युक्त्वा विररामासौ स्वसुतं विनयेन ठु। तत्सुतस्थ च भाग्यत्वादिति निश्चित्य. भूपतिः ॥८३॥ नारद उवाच-- तत: किमकरोद्‌ वायो राजा स च महामतिः । श्रोतुमिच्छामि वृत्तान्तं तत्पुत्रस्य च विस्तरात्‌ ॥८४॥ वायुरुवाच पितुर्वाक्यमिति श्रुत्वा ववन्दे पितरं तदा | हर्षादश्रूणि मुञ्चन्‌ स॒ मातरं प्रत्यभाषत ॥८। मातरेह्य हि मे तात वाक्यं श्वणु शुभभ्रदस्‌ । तथा पप्रच्छ भर्तार कि वक्तीति सुतस्तव ॥८९॥ इति पष्टे तया साध्व्या राजा तां हृषयन्‌ तदा । मेघगम्भीरगिरया श्रोतृणां सुखदं तदा ॥८७ ॥ पुत्रस्य स्वप्नवृत्तान्तं भार्यायै सर्वमीरितम्‌ (रितवान्‌) | साउिप . तद्वृत्तमाकण्यं स्वसुतं प्रत्यभाषत ॥८८॥ धन्योज्सि कृतकृत्योऽसि सफल जीवितं सुत | त्तः स॒ भूपतिर्वाक्यमूिवानिति पुत्रकस्‌ ॥८७ एकलिङ्गं ब्रजाम्याशु प्चरात्रब्रताय वे। = तत्र तेभ्यः सकाशात्तु वेदगर्भाश्रमात्‌ क्रमात्‌ ।|१° ॥ स्वं ज्ञात्वाऽय शास्त्रीयं साङ्गोपाङ्गमुपासनस्‌ | करिष्यामीति निश्चित्य माघस्ताचार्थमादराप्‌ ॥ ७९ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १०४ ] आगतः पुत्रभार्याद्यः सहैवावनिपालकेः | हस्त्यशवरथयानेश्च पदातिभिरथावृत्तः ॥९२॥ ग्रामाद्‌ बहिः स्वसैन्यं तत्‌ संस्थाप्याथ समाहितः ॥९३॥ उपहारकरः पश्चादाजगाम मुनीश्वरम्‌ । साष्टाङ्गन नमस्कृत्य सभायंः ससुतो नृपः ॥९४॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयानतकन्धरः । पुर; स्थितस्तदा तेन मुनिना सत्कृतो नृपः ९५॥ पंप्रच्छ तं नृपवरं स मुनिः पर्येनन्दयत्‌ । कुलं ते महाराज सपुत्रपशुबान्धवेः ॥९६॥ कच्चित्ते (त्वं) साम्प्रतं राज्यं निविघ्मं पासि पुत्रक । वायुरुवाच इति तद्वाक्यमाकण्यं राजा वचनमत्रवीत्‌ ॥९७॥ राजोवाच स्वामिन्‌ भवन्तमेवाहमनुस्मृत्य यहृच्छया । करोमि शासनं सम्यग्‌ याहृगाज्ञा तथेव च ।॥९८॥ आसमुद्रान्तवल्यां मेदिनी मुनिसत्तम। एकलिङ्भस्य चारित्रं साम्प्रतं किञ्चिदद्भुतम्‌ ॥९९॥ प्रष्ट्मिच्छाम्यहं ब्रह्मन्‌ मत्पुत्रस्य समीहया । तद्विमुस्य यथाऽस्माकं सुखमेधेत तद्वद ॥१००॥ त्वं गतिः सर्वेलोकानां कृपासिन्धो महद्‌ (हा) यते । त्वत्तेजसा विशेषेण कृतकृत्योऽस्मि सर्वथा ॥१०१॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा स मुनिस्त्विदमब्रवीत्‌ । भ॑ उवाच-- ' कथ्यतां नृपशादंल यत्तो मनसि वतते ॥१०२॥ एकलिङ्गस्य चारित्र्य पठतां श्रृण्वतां सदा । चतुवगप्रद नृणां प्रोक्तं तदवायुना पुरा ॥१०३॥ भतस्त्वमपि जानासि वण्यतामनुपुवेशः ॥१०४॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये बाष्पान्वये एकविशो ऽध्यायः ॥२१।। अथ द्राविशोष्यायः सुषुमाण उवाच-- | | edd वावदच्च मास्‌ ॥१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १०५ ] तच्छु त्वा विस्मितरचाहं त्वरयाऽत्र प्रशाधि माम । गुरोः कृपां विना ब्रह्मन्‌ कथं ज्ञानमवाप्नुयाम्‌ ॥२॥ तत्र यद्यद्रहस्यं स्यात्तन्मे वक्तुमथाहंसि। सूत उवाच-- इति श्रृत्वा नृपात्‌ सोऽप विस्मयं परमं गतम्‌ (:) ॥३॥ बाल्ये वयसि तत्रापि गायत्रीग्रहणेः दिने, उत्सवे च विषेण प्राप्तवान्‌ स्वप्नतः. किल ॥४॥ अतोऽस्य महत्ती कोतिभंविर्ष्यात सुतस्य ते । सुषुमाण उवांच-- उपदेशविधानेन पत्या सह महामुने ॥५॥ अद्य व दिवसः श्रेष्ठो ह्यघुनेवोपदिश्यताम्‌ । सूत उवांच- नुपस्येति . वचः श्रुत्वा सम्भारानुपहृत्य च ॥६॥ पूर्णाभिषेक्रविधिना ह्यभिषिच्य सपत्निकम्‌। स्वरानुसारतः स्वस्य तत्कर्णं कथितं यदा ॥२॥ गरुमन्त्रं तथा शैव कामेशाख्यं सविस्तरम्‌ । सऋषिच्छन्दबीजादिषडङ्गन्यासपूर्वकम्‌ ॥८॥ तथा तदात्मजं (जः) सोऽप पृथक्त्वेनोपदिष्टवान्‌ । वेदगभेउवाच-- मन्त्रस्यास्य प्रभावोऽयं वणितु केन शक्यते ॥९॥ मन्त्रात्मकस्य देवस्य पूजयन्‌ विधिना सदा। त्रिकालमेककालं वा मन्त्री सद्गतिमाप्नुयात्‌ ॥१०॥ जन्मान्तराराधनाच्च स मन्त्रः प्राप्यते पुनः । येन येन निमित्तेन सा विद्या फलदा तततः ॥११॥ अतोश्यमधुना पुत्रः प्राप्तवांस्तव भूपते। अस्मिन्तर्थे नपश्रेष्ठ संशयो माऽस्तु सवथा ॥१२॥ नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं - संशयात्मनः । 83 अतो मया विचायँवं कथितं तें सविस्तरम्‌ ॥१२॥ प्रातःकृत्यमतो वक्ष्ये संक्षेपेण तृपोत्तम । ब्राह्म मुहृत्तै चोत्थाय कृत्वा शोचादिकं सुधीः ॥१४॥ परिघायास्बर शुद्धं मन्त्रस्तानं विधाय च | , प्रविश्य देवतागारं कुर्यान्माजँनलेपने . ॥१५॥ ४3 भगवद्गीता ४४० २ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ~ [ १०६ ] | : मङ्गलारात्ति (त्रि)कं कृत्वा निर्माल्यमपसार्य च । दद्यातपुष्पाञ्जा दन्तधवनाचमने तथा ॥१६॥ आधारादिपूर्थिव्यन्तास्तत्र सम्पूज्य देवता (:) । ` मासनं तत्र विन्यस्य चैलाजिनकुशोत्तरम्‌ ॥१७॥ तारमायात्तथाधारशक्त्यन्ते कमलासनः । . अश्नमञ्चेति सम्प्रोच्य गन्धादिना ततोऽचयेत्‌ ॥१८॥ स्वस्तिकादिक्रमेणेव स्वासने उपविश्य च । मूध्नि स्वस्य गुरंस्मृत्य (त्वा) यथारूपं प्रसन्नधीः ॥१९॥ वराभयकरं शान्तं स्मरेत्तं मन्त्रपूर्वकम्‌ । चिच्छक्त्या सह संसिद्धये ततः सम्पूज्य भक्तित्तः ॥२०॥ मानसेरुपचारेशच तत्तो यायाज्जलाशयम्‌। देवस्य गुणनामानि कीर्तयन्‌ मोनतः सुधीः ॥२१॥ स्वशाखोक्तविधानेन स्नात्वा इन्द्रसरस्यथ । वाससी परिधायाश कस्तुयंगरुकुद्धमैः ॥२२॥ चन्द्रचन्दनसंयुक्तां विभूत्त धारयेत्‌ सुधीः । मालां सोदरवक्षस्सु कुर्यात्‌ पञ्चत्रिपुण्डूकान्‌ ॥२३॥ क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्य( )वामेशनामभि: | त्रयम्बकेति मन्त्रेण मन्त्रितं भस्म धारयेत्‌ ॥२४॥ सन्ध्यां च वेदिकीं कृत्वा मन्त्रसन्ध्या तथैव च। ' कृत्वा च विधिना पश्चात्‌ स्तुति कुर्वत्‌ शिवालयम्‌ ॥२५॥ आगत्य दुरे संक्षाल्य पादौ हस्तौ शुिस्ततः। भाचम्य त्रिस्तथा प्राणानायाम्य विधिना तथा ॥२६॥ पश्चिमद्वायंथागत्य सामान्यार्ध्यमथाचरत्‌ । अस्त्रेण पात्रं संक्षाल्य साधारं मण्डले न्यसेत्‌ ॥२७॥ बिन्दुत्रिकोणवृत्तं ` तच्चतुरस्त्रमथापि च । ` मण्डलं चेति सम्प्रोक्तं मन्त्रेणानेन पूजयेत्‌ ॥२८॥ मायाव्यापक इत्युक्त्वा मण्डलाय नमस्तथा । हन्मन्त्रेण , जलं पुर्यंगन्धाद्येरच्यं मुद्रया ॥२०॥ अमृतीकृत्य मन्त्रेण सकलीकृत्य वै पुतः । | त्रिघाभिमन्त्रय मूलेन योन्या चोहीपयेज्जलम्‌ ॥३०॥ पुष्पेणोद्धृत्य चात्मानं पूजोपकरणानि च। येतु ततो द्वारदेशे द्वाराधिपान्‌ यजेत्‌ ॥३१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १०७ ] द्वारमस्त्राम्बुभि: प्रोक्ष्य भक्त्या परमया पुनः । विघ्नं द्वारोध्वेशाखायां महालक्ष्मी सरस्वतीम्‌ ॥३२॥ ततो दक्षिणशाखायां विध्नं क्षेत्रेशमन्यत्त: । तयोः पाइवंगते गङ्गायमुने पुष्पकादिभिः ॥३३॥ धातारं च विधातारं शङ्पद्मनिघींस्तधा । देहल्यामचेंयेदस्त्र . प्रतिद्ठारमित्ति क्रमात्‌ ' ॥३४॥ पर्चिमद्दारमारभ्य हो द्वावन्यान्‌ प्रपूजयेत्‌ । नन्दिसंज्ञो महाकालो गणेशो वृषभस्तथा ॥३५॥ भुंगिरीटिस्तथा स्कन्द उमा चण्डेवरस्तथा । ' इति सम्पूज्य विधिना पश्चाद्‌ दक्षिणद्वायंथ ॥३६॥ कल्पवृक्षवनान्तस्थवेदिकायां प्रपजयेत्‌ । सरत्या (सरति) मन्मथं चादो वसन्तं प्रीतिसंयुतम्‌ ॥२७॥ सम्पुज्य नृपशादूःल सर्वमीप्सतमाप्नुयात्‌ । ` द्वारपुजं विधायेत्थं मूलमन्त्रं पठन्‌ धिया ॥३८॥ दिव्यान्तरिक्षभौमांशच सर्वंविध्नान्निवारयेत्‌ । शिवाज्ञया इतोऽन्यत्र ब्रजन्तु सर्वं एव हि ॥३९॥ द्वारपा देवदेवस्य . द्वारात्रक्षन्तु सर्वतः । विनिवार्याखिलान्‌ विध्नानित्याज्ञा शम्भुना कृता ॥४०॥ पा्ष्णिघातत्रयं हत्वा स्वाङ्गः सङ्भोचयन्‌ शनेः । वामशाखां स्पुदान्नन्तः प्रविशेद्‌ दक्षिणांघ्रिणा ॥४१॥ तोक्षणदंष्ट्र . महाकाय कल्पान्तदहनोपम । भैरवाय नमस्तुभ्यमंनुज्ञां दातुमहसि ॥४२॥ ` इत्यनुज्ञां गृहीत्वाऽस्य जपस्थानं विद्योधयेत्‌ । निरीक्ष्य मूलमन्त्रेण अस्त्रेण प्रोक्ष्य चेव हि ॥४२॥ _ ताडयित्वाऽस्त्रमन्त्रेण वर्मणाऽभ्युक्ष्य तां भुवस्‌ । चन्दनागरुगन्धाद्य धू पयेदन्तर ततः ॥४४॥ उक्तेषु चासनेष्वेक चेलाजिनकुशोत्तरस्‌ । . वेदिकायां प्रविन्यस्य प्रोक्षयेत्‌ सलिलेः शुभेः ॥४५॥ आधघारादिपृथिव्यन्तास्तत्र सम्पूज्य देवताः । मेरुपृष्ठऋषिर्छन्दः पृथिव्या [:] सुतलं मतम्‌ ॥४३॥ ` देवता कूर्म आख्यातः संस्मरेहृषिपूर्वकान्‌ । पृथ्वी (थ्वि) त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना वृता ॥४७॥ - CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १०८ ] त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम्‌ | इति मन्त्रं पठत्‌ पीठे प्राङ्मुखो वाप्युदङःमुखः ।।४८॥ स्वस्तिकादिक्रमेणेवं ऋजुकायो विशेद्‌ वुधः। स्थापयेद्‌ दक्षिणे भागे पूजाद्रव्याणि चात्मनः ॥४९॥ सुवासिताम्बुसम्पूर्णं सव्ये कुम्भं सुशोभनम्‌ । प्रक्षालनाय करयोः पृष्ठे पात्रं विधापयेत्‌ ॥५०॥ | घृतादिज्वलितान्‌ दीपान्‌ स्थापयेत्‌ परितः शुभान्‌ । दपंणे चामरं छत्रं तालवृन्तं च पादुके ॥५१॥ भादः स. तु विज्ञेयो . दैव आसुर एव वा । . देवतं तं -विजानीयात्‌ कान्तियत्र समा भवेत्‌ ॥५२॥ आसुरः. स तु विज्ञेयो घोरा यत्र प्रभा भवेत्‌ |, अतो देवतसंज्ञोय आदर्श संग्रहेत्‌ सदा ॥५१॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वामदक्षिणपाइर्वयोः । . नत्वाः गुरु गणेशं च पुरतः स्वेष्टदेवत्तस्‌ . ॥४४॥ रेफत्रयमथोच्चायं विन्दुयुक्तं तथोच्चरेत्‌ । ` तेज़ोज्वलत््रकाशाय नमः स्वपरितः स्मरेत्‌ ॥५५॥ अर्निप्राकारमन्त्रेण स्वस्य रक्षा विधाय च । ६ त्रिशूलमुद्रया पूर्व विदध्यात्तदविधानतः ॥५६॥ सुदशनस्य मन्त्रेण रक्षां कुर्यात्‌ समन्ततः | ॐ सहस्रारवर्मास्त्र॑ सुदशनमनुः स्मृतः ॥५७॥ सुगन्धपुष्पमर्द (दै)न सुरभीकृत्य इस्तकौ. । 'क्षिपेदुत्तरतः , पुष्पं मन्त्री . नाराचमुद्रया ॥५८॥ भूतर्शाद्ध तत: कुर्यात्‌ तत्प्रकारोऽधुनोच्यते । पादतो जानुपर्यन्तं चतुरस्रं सवज्त्रकम्‌ ॥५९ ॥ ताता | पृ पीतवर्णं च भुवः स्थानं विचिन्तयेत्‌ । js र्‌ { पद्मेन लाञ्छितस्‌ ॥६१॥ 31 स्वबीजेन युतं ध्यायेदपां स्थलम्‌ । | नाभितः केण्ठपयन्तं त्रिकोणं रक्तवर्णकम्‌ ॥६१॥ स्वस्वस्तिकं स्वबीजेन युतं वह्‌ नेस्तु मण्डलम्‌ । : . राहु बक भ्रूमध्यपर्यन्तं कृष्ण वायोस्तु मण्डलम्‌॥६२॥ कोणं बिन्दुभिः षड्भियुंत॑ बीजेन चिन्तयेत्‌ । भ्रूमध्याद ब्रह्मरन्घान्तं वतुं ध्वजलाजिछतम ॥६३॥ (८-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १०९ ] धूम्रवर्ण स्ववीजेन युक्तं ध्यायेन्नभःस्थलम्‌ | एवं ध्यात्वा पुरस्तानि भूतानि प्रविलापयेत्‌ ॥६४॥ पृथ्वीमप्सु च ता वह नौ वहि नं वायौ समीरणम्‌ । प्रविलाप्य तथाकाशेऽथाकाशं प्रकृतौ ततः ॥६५॥ परब्र ह्मस्वरूपान्तां मायाशक्ति परात्मनि। इत्थं समस्तदेहादिप्रपञ्चं परमात्मनि ॥६६॥ प्रविलाप्य परत्रह्मरूपस्तिष्ठेत्‌ कियत्क्षणम्‌ । पुनरुत्पादयेद्‌ देहं पवित्र परमात्मनः ॥६७॥ शन्दव्रह्मात्मिका माया मातृका प्रकृति: परा । भजायत जगन्मातुराकाशं नभसोज्निलः ॥६८॥ समीरणादभूद्‌ वहिनर्वेहनेरापस्ततो मही। स्वीयमेभ्योऽपि भूतेभ्यस्तेजोरूपं कलेवंरस्‌ ॥६९॥ देवताराधने योग्यमुत्पन्नमिति भावयेत्‌। तस्मिन्‌ देहे परात्मानं सवंज्ञं सर्वंशक्तिकम्‌ं ॥७०॥ समस्तदेवतारूपं सर्वमन्त्रमयं शुभम्‌ । आत्मरूपेण देहे स्वे बीजभावेन तिष्ठति ॥७१॥ इत्येषा भावना मुख्या भूतशुद्धिरितीरिता । भूतशुद्धिविहनेन कृता पूजाऽभिचारवत्‌ ॥७२॥ विपरीतं फलं दद्यादभवंत्या पूजनं यथा | भूतशुद्धि विधायेत्थं ततो वे स्थापयेदसूंन्‌ ॥७२॥ पाशाङ्कशेन पुटितां मायामादौ समुद्धरेत्‌ । यकारादिसकारान्तान्‌ बिन्दुमस्तकलाञ्छितान्‌ ॥७४॥ तदन्ते चोढद्धरेत््राज्ञो व्योमसद्म न्दुसंयुतम्‌ | ततो हंसपरात्मानौ ततोऽमुष्य परं वदेत्‌ ॥७५॥ प्राणा इति वदेत्‌. परचादिह प्राणास्ततः परम्‌ । त ननी जीव इहतः स्थितोश्मुष्य पदं तततः ॥७६॥ 'सवेरि वाङ्मच₹चक्षु रन्ततः | शरोत्रधाणपदे. प्राणा इहागत्य सुखं चिरम्‌ ॥७७॥ तिष्ठन्त्वरिनिवधूपूर्वं प््रत्यमुष्य पदं नब ब: | ' पाशाद्यानि प्रयोज्येवं प्राणमन्त्रं समुद्धरेत्‌ ॥७८॥ ब्रेहाषिरस्य छन्दस्तु विराट्‌ प्राणस्तु देवता । प्रणवोऽर्निवधू बोजं शक्तिरुक्ता मनीषिभिः ॥७९॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ११० ] शिरोवदनह॒द्गुह्मपादेष्वृष्यादि विन्यसेत्‌ । 'अमुष्येति पदस्थाने साध्यस्य पदमुच्चरेत्‌ ॥८०॥ व्रिजंपेत्‌ साध्यसंस्पर्श कृत्वा मन्त्रमुदारधीः । एष प्राणप्रतिष्ठायाः प्रकार: परिकीतितः ॥८१॥ ततस्तु मातुकान्यासं कुर्यादुष्यादिपुवंकम्‌ | अथातः कथयिष्यामि मातुकान्यासमुत्तमस्‌ ॥८२॥ यत्कृत्वा मन्त्रिणः सर्वे दिव्यभावं प्रपेदिरे । ऋषिन्नंद्या समुद्दिष्टो गायत्रं छन्द ईरितम्‌ ॥८३॥ सरस्वती समारव्याता देवता मातृकाभिधा | हलः स्वराः समारव्याता बीजानि शक्तयः क्रमात्‌ ॥८४॥ 'अव्यक्तं कीलकं चास्यारचतुवेर्गाप्तये नृणाम्‌ । अक्लीब ह्वस्वदीर्घान्तगंतैः षड्वर्गकः क्रमात्‌ ॥८५॥ भङ्गुष्ठादिष्वङ्गुलीषु न्यसेन्मन्त्रः सजातिभिः । अस्त्रं च तल्योन्यंस्येत्‌ कुर्यात्‌ ताळत्रयादिकम्‌ ॥८६ दिशस्तेनेव बध्नीयाच्छोटिकाभिः समाहितः । हृदयादिषु विन्यस्येदङ्गमन्त्रांस्तु जातिभिः ॥८७॥ हृदयाय नमो ब्रूयाच्छिरसे वह्ववल्लभा । शिख्राये वषडित्युत॑ कवचाय हुमीरितम्‌ ॥८८॥ नेत्रत्रयाय वोषट्‌ स्यादस्त्राय फडिति क्रमात्‌ । जातय: षट्क्रमादेताः षडङ्गेषु नियोजयेत्‌ ॥८९॥ हूदयायेति शब्देन हृत्स्थो देवः सविग्रहः । ` चृद्यते नमसा चेव ज्ञानं तदृहृदयं परस्‌ ॥९०॥ शिरः शब्दो देवताया उष्कृष्टत्वाभिधायकः । स्वाहेति विषयः सर्वो देवतायां समपितः ॥९१॥ शिखा ज्योतिः स्वरूपं च ` वषडपि तदुच्यते । देवस्य व्यापकत्वं वे कवचेनाभिधीयते ॥९२। हुमपि व्यापकं तेजो देवतायाः प्रकाश्यते । नेत्रशब्देन देवस्य स्ववेद्यत्वै प्रकाश्यते ।९३॥ ` बोषडपि तदेवोक्तमस्त्रशब्देन. वारणम्‌ । i फळस्येदं दाहकं तेज उच्यते ॥९४॥ ज्ञात्वेवमङ्गमन्त्रार्थमङ्गन्यासं ˆ करोति य ॥ : पुज्यन्ते त्रिदशेरपि ॥%५ भथान्तर्मातृकाच्यासः प्रोच्यते नुपसत्तम। „ आधारे लिङ्गनाभौ च हृत्कण्ठे हि तथा भ्रुवोः ॥९९॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १११ ] वादिसान्तान्त्यसेदादौ वादिलान्तान्न्यसेत्ततः। कादिफान्तांस्तथा न्यस्य कादिठान्तांस्तथैच च ॥९७॥ अकारादिस्वरान्‌ कण्ठे हक्षौ भ्रूमध्यके न्यसेत्‌ । एवं न्यासविधि कृत्वा ध्यात्वा वे वेदमातरम्‌ ॥९८॥ पञ्चोपचारमार्गेण पृजयित्वाऽतिभक्तितः । मानसैरुपचारैशच स्थिरबुद्धया च साधकः ।९९॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकिङ्गमाहात्म्ये वाष्पान्वये प्रातःकृत्यादिकथनं नाम द्राविशोऽऽ्यायः ।।२२॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यायः वेदगभं उवाच- अजपाराधनं ' वक्ष्ये हष्टाहष्टफलप्रदस्‌ । येन विज्ञानमात्रेण मुक्तः संसारबन्धनात्‌ ॥ १॥ विचरेन्नात्र सन्देहो राजन्‌ गुरुमुखात्‌ क्रमात्‌ । अज्ञानान्न विजानन्ति सर्वाङ्गं सर्वेशक्तिकम्‌ ॥ २॥ स्वात्मानं ये न जानन्ति ज्ञेयास्ते चात्मघातकाः। . ऋषिह॑सोऽथ गायत्री छन्दो हंसपराख्यकः ॥२॥ देवताऽहं तथा बीजं सः शक्तिः सोऽहमित्यथ । कीलकं विनियोगोऽत्र चतुवंर्गाप्तये तथा ॥४॥. हसषड्दीर्घयुक्तेन षडङ्गानि प्रविन्यसेत्‌ । बीजेन' व्यापक कृत्वा ध्यायेद्धंसं ` प्रसन्नघीः ॥ ५॥ अग्नीषोमगरुद्रयं प्रणवकं बिन्दुस्त्रनेत्रोज्ञ्चलं भास्वद्रुद्रमुखं शिवाङ्ध्रियुगलं पाइ्वस्थसूर्यानलम्‌ | उद्यत्सूर्यंसहस्रकोटिसदृशं हंसं जगद्व्यापिचं शब्दं ब्रह्ममयं हृदम्बुजकुटीनीडे सदा संस्मरे [त्‌] ॥६॥ आधारे मतिसंयुत्त॑ गणपति षद्पत्रके गीयुत्तं ब्रह्माणं मणिपुरके हरिरमायुक्तं स्मरे [द्‌] द्वादशे । पार्वत्या सह स्ट्रमीशवरमनोन्मत्या युतं षोडशे दवे पत्रे तु परा सदाशिवयुतं.मृध्त्यंम्बुजे श्रीगु रुस्‌ ॥७॥ . चिच्छक्त्या सह सर्वदा विमलधीर्ध्यायन्‌ जपन्तचयन्‌ सम्प्राप्नोति परां सुसिद्धिमतुलां वेदान्तविंज्ञानदास्‌। ' ब्रह्माद्य रपि सेवितां . शिवयुतामानन्दकत्दाभिधां ` विद्य त्पुञ्जसमप्रभां मुनिजनेराराधितां तां शिवाम्‌ ॥८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ११२ ] षट्शतं तु गणेशाय षट्सहस्त्रै प्रजापतेः । 'षट्सहस्त्रं गदापाणेः षट्सहस्त्रै पिनाकिने ॥९॥ ` ईदवरस्य सहस्रं तु सहस्रं परमात्मने । सहस्र गुरवे दद्यादजपाविनियोगतः १०॥ हंसो गणेशो विधिरत्र हंसो हंसो हरिश्चव हरइच हंसः। जीवोिप हंसः परमात्महंसो हंसो गुरुश्चेव तथाह्यहं सः ॥११॥ नमो गुरुभ्यो गुरुपादुकाभ्यो नमः पर भ्यः परपादुकाभ्यः | भाचायंजागेश्‍्वरपादुकाभ्यो नमोऽस्तु लक्षमीपतिपादुकाभ्यः॥१२॥ इति नत्वा ततो दिव्येर्मानसेरुपचारकेः । यजेद्‌ देवान्‌ जपेन्मन्त्रान्‌ यजेदर्निमनन्यधीः ॥१२॥ 'ततो विशेषकल्पोक्तन्यासानन्यात्‌ समाचरेत्‌ । : यो त्यासकवचच्छन्नो मन्त्र नित्यं जपेत्‌ सुधीः ॥१४॥ स॒ याति . परमं स्थानं यत्सुरेरपि दुर्लभस्‌ । यथा हि वैष्णवे तन्त्रो तत्त्वन्यासं विदुबुंधा: ॥१५॥ इति कृतेऽधिकृतो भवति धवं सकलदेवतमन्त्रजपादिषु । पवनसंयमनं त्वमुनाचरेद्यमिह्‌ जप्तुमसौ मनुमिच्छति ॥ १६॥ अथवा साधकः कुर्यात्‌ ` प्रणवेनाशु संयमस्‌ । स्त्रीभिः शूद्रेश्व कतँव्यो लौकिकेनाशु संयमः ॥१७॥ न वेदिक जपेच्छूद्र: स्त्रियश्चेव कदाचन । एतदङ्घ्रिजजातीनां जानीहि नृपसत्तम ॥१७॥ यथाऽघिकारः श्रौतेयो योषितां कमंसु स्मृतः । एवमेवानुमन्यस्व . ब्रह्मणि ब्रह्मवादिनीस्‌ ॥१९॥ प्राणायामानतः कुर्यात्‌ तत्प्रकारोऽधुनोच्यते । अतस्त्रयात्मक [:] प्रोक्तः पूरकुम्भकरेचकेः ॥२०॥ बाह्यादापरणं वायोरुदरे पूरको हि सः। , सं्पूर्णकुम्भवद्‌ वायोर्घारंणं कुम्भको मतः । बहियंद्रेचनं वायोरुदराद्रेचको मतः ॥२१॥ इडया कर्षयेदं वायुं बाह्य षोडशमात्रया । धारयेत्‌ पूरितं मन्त्री चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥२२॥ सुषुम्णामध्यगं सम्यग्‌ द्वात्रिशन्मानतः रान: । नाड्या पिङ्गलया चें रेचयेन्नृपसत्तम ॥२२॥ येनैव संत्यजेत पुरयेद्धार्‍येतततः । CC-0. Jangamwadk Math Collection. Digitized by eGangotri Ee । हे [ ११२ ] रेचयेच्च ततोऽन्येन ानरेवं पुनः पुत: ॥२४॥ युक्तं युक्तं पिबेद्‌ वायुं युक्तं युक्तं च धारयेत्‌ । यक्तं युक्तं त्यजेदेनमेवं सिद्धिमवाप्तुयात्‌ ॥२५॥ यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्धार्यः शनेः शनः । तथेव लभते वायुरन्यथा हन्ति साधकम्‌ ॥२६॥ प्राणायामेन युक्तेन सर्वपापक्षयो भवेत्‌ । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्भव:ः ॥२७॥ हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरःकृर्णक्षिवेदना । भवन्ति विविधा रोगाः प्राणायामव्यतिक्रमात्‌ ॥२८॥ . ततः शास्त्रोक्तमागंण प्राणायामाच्समाच रेत्‌ । त्रिषड्द्वादशवारं वा पुरतः परतो जपात्‌ ॥२९॥ ज्ञेयं द्विजातिवर्णानां प्राणायामक्रमं शुभस्‌ ॥२०॥ शुचिः प्राणायामान्‌ प्रणवसहित्तान्‌ षोडश वशी प्रभाते सायं च प्रतिदिवसमेवं वितनुते । द्विजो यस्तं भ्रूणप्रहरणकृतांहोऽभिकलितं पुनन्ते तं मासादिह दुरिततूलोघदहनाः ॥३१॥ त्रायन्त्यमी घडि भरपीह मासेजन्मान्तरोपाजित्तपापपुञ्जान्‌ । संवत्सराद्‌ ब्रह्मपदं तदेकं प्रकाशयत्येव यदच्युताख्यम्‌ ॥३२॥ प्राणायामान्‌ विधायेत्थं योगपीठं स्वके तनौ । त्यसेदाधारशक्ति च प्रकृति कमठ तथा ॥३२॥ शेषं धरां सुधासिन्धुं रत्नद्वीप मनोरमम्‌ । माणेयं मण्डपं दिव्यं कल्पवृक्षां वेदिकाम्‌ ॥३४॥ रत्नसिहासनं न्यस्येदेतदहृदयपद्धू जे । अंसोर्युग्मयोशचेव प्रादक्षिण्येन साधकः ॥२५॥ धमं ज्ञानं च वेराग्यमेद्वर्य न्यस्य च क्रमात्‌ । मुखपार्वंनाभिपारर्वेषवधर्मादीन्‌ प्रकल्पयेत्‌ ॥३६॥ रक्तश्यामहरिद्रेन्द्रनीलवर्णविराजितान्‌ । वृषकेसरिभूतेभरूपान्‌ . धर्माधिकान्त्यसेत्‌ ॥३७॥ धर्मादधर्मादि च पादगात्रचतुष्टयं हृद्यय शेषमब्जम । सूयन्द्रवह्‌ नीन्‌ प्रणवांशयुक्तान्‌ स्वाद्यक्षरेः सत्त्वरजस्तमांसि ॥३८॥ आत्मादित्रयमात्मबीजसहितं व्योमार्निमायालवे- ्ज्ञानात्मानमथाष्टदिक्षु परितो मध्ये च शक्तीर्तव । < CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ११४ ) त्यस्येत्पीठमनुं च तत्र विधिवत्‌ तत्कणिकामध्यगं शम्भोः कल्पविधानबोधिततनुं सञ्चिन्तयेद्धाम तत्‌ ॥३९॥ राजोवाच- | भगवा(व)न्त [व] शक्तीनां संज्ञां तासां वदस्व मे । केन क्रमेण ता: पूज्याः संशयं छिन्धि मेऽधुना ॥४०॥ ररि (ऋषि) रुवाच वामा ज्येष्ठा तथा रोद्री काली कलपदादिका । विकरिण्याहवया . प्रोक्ता बलाद्या विकरिण्यथ ॥४१॥ बलप्रमाथिनी पर्चात्सर्वेभूतदमिन्यथ | मनोन्मनीति सम्प्रोक्ता: शेवपीठस्य शक्तयः ।४२।। पूर्वा दिक्रमतः पुज्यास्तथाऽष्टदलकेसरे । ततो ह्यू पास्यमत्रस्य॒ न्यासानृष्यादिकांर्च रेत्‌ ॥४२॥ जपतर्पणहोमार्चाः सिद्धमन्त्रकृता अपि। भद्धन्यासादिभिर्हीना न दास्यन्ति फलान्यमू: ॥४४॥ ततो मन्त्रपुटैरवणेः मातुकाणः सविन्दुकः । विन्यसेन्मन्त्रवित्सम्यक्‌ शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ॥४५॥। ललाटमुखवृत्ताक्षिश्रुतिप्राणेषु गण्डयो: । ओष्ठदन्तोत्तमाङ्गस्य दोःपत्सन्ध्ययकेषु च ॥४६॥ पाइव (शवं) योः पृष्ठतो नाभौ जठरे ह्ृदयेंऽसके । ककुद्यसे च हृुत्पूर्वं पाणिपादयुगे ततः ॥४७॥ जठराननयोन्य्येन्मातृकार्णान्‌ यथाक्रमात्‌ । ` ध्यानं कुर्यात्‌ ततो विद्वान्‌ यथाज्ञानं समाहितः ॥४८॥ वेदनं _ मनसा मतम्‌। तदपि द्विगुणं (विधं) प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं तथा ॥४०॥ यज्जीवब्रह्मणोरेक्यं सोऽहं स्यामिति वेदनम्‌ । तदेव निर्गृणं ध्यानमिति वेदविदो विदुः ॥५०॥ आत्मता हूदयाम्भोजं कणिकाकेसरान्वितम्‌ | 'भ्रल्छ सोमसूर्यारिनिमण्डलेन विराजितम्‌ ॥५१॥ तत्र ध्यायेद्‌ वेदोक्तमागंतः | एब यद्वेदनं तद्धि सगुणं ध्यानमुच्यते ॥५२। . ध्याता ' यजेच्चन्दनाद्येर्मानसैभोजनान्तकेः । CC-0. भोजपते ath 0वत््सर्नेक्वकेकं०० ०५ व्फमाळणेत्‌ ॥५३॥। [ ११५ ] मूलाधारगते कुण्डे देवताग्निसमुज्ज्वले | धर्माधमंधिते त्र्यलरे मूलमन्त्रपुरःसरस्‌ ॥५४॥ अमूं ह स्वाहेति प्रत्येकं जुहुयात्‌ सुधीः | अहन्ता$सत्यपेशुन्यकामक्रोधादिक हवि: ॥५५॥ मन एव सुवः प्रोक्तं सुषुम्णः ख्रगुदीरिता। तदन्ते तन्मयो भूत्वा जपेदिच्छानुरूपतः ॥५६॥ तं जपं सवंसम्पत्त्ये देवताये निवेदयेत्‌ । गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम्‌ ॥५७॥ सिद्धिभंवतु मे देव त्वत्प्रसादेन शङ्कर। इत्युक्त्वा दक्षिणे पाणो देवस्य च समर्पयेत्‌ ॥५८॥ ततस्तु देवतारूपो भूत्वा तिष्ठेत्‌ कियत्क्षणम्‌ । इत्येवमान्तरं यागं कृत्वा बाह्य प्रपूजयेत्‌ ॥५९॥ आत्माग्रतश्चतुष्कोणं षडस्रं च त्रिकोणकस्‌। स (सं) मान्याध्यंजलेनेव कृत्वाङ्गानि प्रपूजयेत्‌ ॥६०॥ आग्नेयादिषु कोणेषु हृदाद्थङ्गचतुष्टयस्‌ । नेत्रमध्ये दिक्षु चात्र तस्मिन्‌ मूलेन क्षालितम्‌ ॥६१॥ त्रिपादिकां . प्रतिष्ठाप्य पूजयेन्मनुनाऽमुचा । मम (1) ग्निमण्डलायेति तथा दशकलात्मने ॥६२॥ नमोऽञस्ं (स्र) क्षालितं चार्ध्यंपात्रं स्थाप्य च पूजयेत्‌ । अम[]कंमण्डलायेत्यमुना द्विषड्‌ (ट्‌) कलात्मने ॥६३॥ नमः सुधामयेस्तोये मूलान्ते मातृका पठन । विलोमां पूरयेत्‌ तस्मिन्‌ पूजयेन्मनुनाऽमुना ॥६४॥ सं सोममण्डलायेति अष्टयुग्मकलात्मने । नमोऽकंमण्डलातीर्थमावाह्याङकुशामुद्रया ॥६५॥ तीथंमन्त्रेय विधिवन्मत्त्रस्त्वत्रेव कथ्यते। गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ॥६६॥ नमंदे सिन्धु कावेरी (रि) जलेऽस्मिन्‌ सन्तिधि कुरु । धेन्वाख्ययाऽमृतीकृत्य चिन्त्य ततत्रेष्टदेवतास्‌ ॥ ९७ अङ्गन्यासेन सक्लीकृत्यास्त्रेण दिशो दश। कलयेन्नेत्रमन्त्रेण निरीक्ष्य शङ्खमुद्रया ॥६८॥ अवष्टभ्य तथोहीप्य मुद्रया योनिसंज्ञया। गन्धपुष्पा दिभिस्तत्र | पजयेदिष्टदेवतास्‌ ६९ अष्टकृत्वो जपेन्मूलमाच्छाय मत्स्यमुद्रया । तज्जल्ंः-0प्रोक्षामीपाःनो ॥०क्षुत्हात्पानं. "निरस; 1888, [ ११६ ] आत्मतत्त्वात्मने नमो विद्यातत्त्वात्मने नमः | शिवतत्त्वात्मने नमः इत्येतेमंनुभिस्त्रिमि: ॥७१॥ रोक्ष्य पुष्पादिकं चापि मण्डलं विधिवत्सुधीः । ततः सम्पूजयेद्‌. देवं गन्धाद्य मूंलमुच्चरन्‌ ॥७२॥ पञ्चकृत्वः पुनः कुर्यात्‌ पुष्पाञ्जलिमनन्यधीः । उत्तमाङ्गहदाधारपादसर्वाङ्गके क्रमात्‌ ॥७३॥ आदौ लिखेद्‌ यन्त्रराजं तत्प्रकारमिहोच्यते । षट्कोणर्गाभतं कुर्यादष्टपत्रं मनोहरम्‌ ॥७४॥ चतुर्द्रारसमोपेतं चतुरख्नात्मविग्रहे । कामक्रोधादिनिःशेषमनोमालिन्ययन्त्रणात्‌ ॥७५॥ यन्त्रमित्याहुरेतस्मिन्‌ देवः प्रीणाति पूजितः । अष्टगन्धेन संलिख्य मन्त्रराजमनुत्तमम्‌ ॥७६॥ सौवर्ण राजते ताम्रे पीठे भूर्ज पटे भुवि। शालि(ल) ग्रामेऽयवा लिङ्गे मूर्त वा सं ल्खिन्नृप ॥७७॥ बिना श्यन्त्रेण चेत्पूजा देवता न प्रसीदति। पीठन्यासविधानेन पीठं सम्पूज्य पूर्ववत्‌ ॥७८॥ ` प्रञ्चोपचारमा्गेण भवत्या चेव नृपोत्तम। पाद्ार्ध्याचमनार्थं च मधुपर्कार्थमप्यृत ।।७९।। ' पात्राण्याधारयुक्ता्ति स्वर्णादिरचितानि च। स्थापयेत्पुरतस्तानि पूरयेत्पूवेवन्नृप ॥८०॥ पाद्य श्यामाकदूर्वान्जविष्णुक्रा (?) तां [ स्‌ ] तथेव च । मध्य पुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्षपैः ॥८१॥ गन्धदुर्वाडकुरे: प्रोक्तं ततश्चाचमनीयकम्‌ । जातीफछं च कङ्कोलं लवङ्गं सजलं त्विदम्‌ ॥८२॥ आज्यं दधिमधून्मिश्रं मधुपकं; समीरितः | एकस्मिन्नथवा पात्रे ios SN पाद्यादीनि प्रकल्पयेत्‌ ॥८३॥ सर्वोपचारवस्तूनामभावे भावयेद्धिया । एवमासाद्य पात्राण तत्र पीठं निधाय च ॥८४॥ मून मूरति संकल्प्य ध्यात्वा देवं यथोदितम्‌ । न पूजयेत्तस्यां परिवारगणेः सह ॥८५॥ छग्राम स्थावरे च नावाहनविसजंने । CC-0. “उत्प्रिहे००फुःष्टिते०1००५७टे० शे "पॉनिधिर्थीजते ॥८६॥ [ ११७ ] यागहीनेऽथवोच्छिष्टे पत्तिते दृष्टभूमिषु । अन्यमन्त्राचते चेव पतितस्पशंदषिते ॥८७॥ दशस्वेतेषु नो चक्रः सन्निधानं दिवौकस इति सर्वंगतः शम्भुः परिभाषां चकार ह ॥८८॥ खण्डितादिनिषिद्धां यत्प्रतिमां सर्वथा व॒धः | विक्षिपेद्‌ दारुजामग्नौ तथान्यामप्सु निक्षिपेत्‌ ॥८९॥ एकाहपूजाविहतो कुर्याद्‌ द्विगुणमच्चंनम्‌ | ' द्विरात्रे तु महापूजां सम्प्रोक्षणमतः परम्‌ ॥९०॥ मासादूध्वंमनेकाहपूजा यदि विहन्यते । प्रतिष्ठेवेष्यते केश्चित्‌ केश्चित्‌ सम्प्रोक्षणक्रमः ॥९१॥ इति श्रीमेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये मन्त्रा राधनकथनं नाम त्रयो- विशोऽष्यायः !1२३॥। अथ चतुर्विशोऽध्यायः राजोवाच- प्रतिष्ठा कीहृशी ब्रह्मन्‌ कीहक्‌ सम्प्रोक्षणं तथा । कथ्यतां कृपया मेऽत्र येनाहं सुखमाप्नुयाम्‌ ॥१॥ ऋषिरुवाच अर्न्यत्तारणमन्त्रेण वेदिकेन समासतः । अथोच्चरेदरमन्नुजंमित्यादि वेदिको (कों) ऋचा [ स्‌ |॥२॥ अनेन मन्त्रराजेन अग्न्यत्तारणमष्टधा । | कृत्वाऽथ सप्तमृत्स्ना च स्नापयेद भक्तितो नृप: ॥३॥ अद्वस्थानाद गजस्थानाद वल्मीकात्‌ सङ्गमाद्‌ ह्लं दात्‌ । गोश्टुङ्गाच्चाचराच्चेव मृत्तिकाः सप्त कीर्तिताः ॥५॥ ततः सप्तकषायेश्च अभिषेक समाचरत्‌ । आम्रो जम्बस्तथा धात्री प्लक्षश्च चतुथकः ॥१॥ अक्‍्वत्थोदुम्बरवटाः कषायाः सप्त कोत्तिताः । पल्लवैः पञ्चकेइचेव अभिषेकं ततश्चरंद्‌ ॥६॥ रोदुम्बरप्लक्षचूतन्यग्रोध | पामी इति प्रौक्ताः सवेकमंसु शोभना: ॥७॥ ततः पञ्चामतैइचैव स्नपनं विधित्ता चरतु । पञ्चामृतं दधि क्षीरं सिता मधु घृतं य (त) था ॥८॥ गायत्र्या शैवया चेव त्रिधा समभिमन्त्र्य च । हृदयान्निगंतं तेजो दीपाद्‌ दीपान्तर यथा | ।९॥। सुषुम्णावत्मंना दे(चे)वं नासिकारन्ध्रनिगंतम्‌ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ ११८ ] करस्थां मातृका भोजे (?) नित्यानन्दगुणोदयम्‌ ॥१०॥ मूलमन्त्रं समुच्चायं साङ्गं सम्बोध्य देवतम्‌ । एह्येहीति च मद्धस्ते पाइुकाभ्यां दयानिधे ॥११॥ आसनं कल्पयामीदमास्यत्तां पक्ममुद्रया । कल्पिते चासने विद्वानावाहनाख्यमुद्रया ॥१२॥ आवाह्य स्थापयेत्‌ सम्यक्‌ संस्थापनाख्यमुद्रया । पर्चात्तं सन्निधीकृत्य सन्निधापनमुद्रया ॥१३॥ सन्निरुध्य निरोधिन्या सम्मुखीकृत्य मुद्रया । सम्मुलीकरणं पश्चात्‌ सकलीकृत्य साधकः ॥१४॥ 'स॒कलीकरणात्‌ पश्चादवगुण्ठनमुद्रया । भवगुण्ठ्यामृतीकृत्याम्‌ तीक रणमुद्रया ॥१५॥ मुद्रया परमीकण्या परमीकृत्य साधकः । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्राणान्‌ संस्थाप्य वेदिकः ॥१६॥ तदस्तु मित्रावरुणा इति ऋग्वेदमन्त्रतः | भनोजूतिरिति यजुः वाङमनःप्राणसाम च ॥१७॥ प्राणागा (ना) हुर”" तथाथर्वे₹चक्षुरुत्पादयेत्ततः । चक्षुषः पितेति ऋचा तथालिङ्गाभिमशनस्‌ ॥१८॥ अथेशानात्समारभ्य क्रमतः सर्वेराशयः | सप्तघान्यस्तु सम्पू्यं देवस्य परितः सुधी: ॥१९॥ उदग्भाग स्वशक्त्या च राशि: कार्यस्त्रिधातुना। तासु दिवपतयः पूज्यास्तथा सर्वोपचारके (:) ॥ २०॥ मध्ये देवं च सम्पूज्य षोडशौरुपचारकोः । ततो होमविधानेन तथाष्टोत्तरशताहुतीः ॥२१॥ मूछन सुधिया राजन्‌ ततः पूर्णाहुति चरेत्‌ । दिक्पतिभ्यो बलि दत्वा गुरं सम्पूज्य भक्तितः ॥२२॥ ' वस्त्रालकारयानाद्य ब्राह्मणानपि पुजयेत्‌ । दक्षिणाभिस्तथान्नेशच तोषयेद्‌ देवताधिया ॥२३॥ यवहोमेन चायुष्यं घुतेन सर्वसम्पदः । सवदु.खक्षयाथ॑ च मधुनाक्तेः सतन्दुलः ॥२४॥ हात यवसम्मिश्रेमंहासौभाग्यमाप्नुयात्‌ । र ततः कुर्याद्‌ दिनत्रयमनन्यधीः ॥२५॥ एव म कुस्ते मूतिप्रतिष्ठां विधिना ततः । नेलोक्यं पूजितं तेन सफलं तस्य जीवितम्‌ ॥२६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [. ११९ ] अथ सम्प्रोक्षणं वक्ष्ये. मूतिसंशुद्धिहेतवे । सम्प्रोक्षणं तु देवस्य देवमुद्वास्य पुवंवत्‌ ॥२७॥ उत्तिष्ठ देवदेवेश पुनरागमनाय च । प्रसीद श्रीमहादेव एकलिङ्ग जगत्प्रभो ॥२८॥ इत्युद्वास्य च मूलेन संहरिण्या च मुद्रया । पञ्चृपञ्चक्रमेणेव स्नापयित्वा मृदम्भसा ॥२९॥ गवां रसश्च संस्नाप्य दर्भतोयेविशोध्य च | ्रक्षयेत्प्रोक्षणीतोयेमूलेनाष्टोत्तरं शतम्‌ ॥३०॥ समुष्यं सकुशं पाणि न्यस्य देवस्य मस्तके । पञ्चवारं जपेन्मूलं चाष्टोत्तरशतार्वाध ॥३१॥ ततो मूलेन मूर्ढादि पीठान्तं संस्पृशेदपि। तत्वन्यासं लिपिन्यासं मन्त्रन्यासं च विन्यसेत्‌ ॥३२॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्रतिष्ठापनमाचरेत्‌ । पूजां च महतीं कुर्यात्‌ स्वतन्त्रोक्तां यथाविधि ॥३३॥ यागहीनादिषु सम्प्रोक्षणविधिः स्मृतः। खण्डितादिनिषिद्धेषु प्रतिष्ठा पूर्वमीरिता ॥३५॥ राजोवाच- द्विरष्टैरुपचारैस्तु पूजयेदिति सूितम्‌। ` तदहं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां मुनिसत्तम ॥२५॥ वेदगभं उवाच- अथोपचारान्‌ कुर्वीत मन्त्रवित्‌ स्वागतादिकान्‌ । स्वागतं कुशलप्रश्नं कृत्वा पुष्पार्ज्जाल ततः ॥३६॥ मूलान्ते सायुधायादि (?) सवौत्मन्‌ भगवन्‌ पदे । ङ (१) तं चेवेष्टदेवस्य नाम दम या ॥३७॥ ततः पाद्य पदे ब्रूयात्‌ पर्यन्ते कल्पयामच। . उक्त्वा तदन्ते हृदयं पाद्यमन्त्रोश्यमीरितः ।।३८॥ पाद्य पादाम्बुजे दद्यादनेन मनुना ततः | उपचारमिमं तुभ्यं ददामि परमेश्वर ३९ मूलान्ते सायुधायादि शक्त्यन्तमघुनाऽुना | दद्यात्पुष्पाञ्जा तस्मे पाद्यात्ते साधकोत्तमः ॥४०॥ पाद्यस्थाने त्वध्यंशब्द नतिस्थाने द्विठं ? वदेत्‌ । तदा मन्त्री तदन्ते च शिरस्यध्य विनिदिशेत्‌ ॥४१॥ ततः पुष्पा्ञ्जाल दत्वा पूर्वोक्तमनुना सुधीः । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२० ] अध्यंशब्द॑ परित्यज्य राजन्नाचमनं वदेत्‌ ॥४२॥ स्वाहास्थाने स्वधां ब्रूयादनेनाचमनं मुखे। ततः पुष्पाअ्जाल दत्वा त्यजेदाचमन पदे ॥४३॥ मधुपर्क प्रयुञ्जीत तद्‌ दद्याद्‌ वदनं वुध: पुष्पाञ्जलि विधायाथ दद्यादाचमनं पुन: ॥४४॥ तेनेव मनुना तत्र दद्यात्‌ पुष्पाञ्जलि ततः । पादुके परिधायाथ भगवत्‌ रत्ननिमिते ॥४५॥ स्तानमण्डपमायाहि स्नानाय त्वीश दिग्गतस्‌ । सम्प्रार्थ्य च प्रयत्नेन स्तानवस्त्रं सुशोभनम्‌ ॥४६॥ अभ्यङ्गोद्वतेनं कुर्यान्महाराजोपचारवत्‌ । क्षीरदध्याज्यमघुभिः सण्डेनोऽणोदकेन च ॥४७॥ गन्धाभिः कारयेत्स्तानं दद्यादाचमनीयकस्‌ । केशाङ्गमार्जन वस्त्रं दत्वा सूक्ष्मे दुकूलके ॥४८॥ यज्ञसूत्रं ततो दद्याद दद्यादाचमनं पुनः। पादुके परिघायाथ भगवन्‌ रत्ननिमिते ॥४९॥ आगच्छ निमितं याम्यमलङ्काराय मण्डपम्‌ | प्राथनापूर्वंक चेष्टदेवतां मण्डपं नयेत्‌ ॥५०॥ संस्थाप्य मण्डपे याम्ये दिव्यमाल्यानुलेपने: । _ अन्येराभरणेदिव्यर्नानारत्मसमन्वितैः ॥५१॥ अलङ्कृत्य ततइछत्रचामरादशंपूवं कम्‌ । पादुकायुगमारुह्य पञ्चपाद्पुरःसरस्‌ ॥\९॥ यागमण्डपमायाहि परिवारगणेः सह। प्रार्थनापूवंक चेत्थं योगपीठं नयेत्सुधीः ॥५३॥ तत्रोपवेश्य गन्धाद्य रुपचारे: समचंयेत्‌ । यष्टुरभिमुखो देवो देवाभिमुखतो दिशा।।५४। प्राच्यादिहरितो ज्ञेया पूजाहोमादिकर्मणि । न्यासक्रमेण मनुना पुष्टितेर्मातृकाक्षरैः । अभ्यच्य देवं गन्धाद्यो रङ्गादीन्‌ पुनरचंयेत्‌ ॥५५॥ मूळ्मच्न समुच्चार्य सम्बोध्य स्वेष्टदेवताम्‌। नमस्ते देवदेवेश सर्वतृप्तिकरं परम्‌ ॥५६॥ अच्यानिवेदितं शुद्धं प्रकृतिस्थि सुशीतलम्‌ । जमृतानन्दसम्पर्ण गृहाण जलमृत्तमम्‌ ॥५७॥ चन्दनं मल्योत्पन्नमनाघ्नातं सुशीतलम्‌ । करागस्कस्तुरीहिमाम्मुक्षोदितं शुभस्‌ ॥५८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२१ ] सकाइमीरं सवेल्व॑ तद्‌ यक्षकहंममुत्तमम्‌ । परमानन्दसौरभ्यपरिपूर्णदिगन्तरम्‌ ॥५९॥ गृहाण परमं गन्धं कृपया परमेश्वर । अनन्यापित्तपृतं चाच्छिद्रं पूज्य॑ नवं शुभम्‌ ॥६०॥ गुणवधे(द्धे)मसम्भूतं नानागन्धमनोहरम्‌ । आनन्दसौरभं पुष्पं गृहाण परमेश्‍वर ! ॥६१॥ साराङ्गारेरघृंतविलुलितैजंजरेः संविकीणंः कपूराद्य घंनपरिमलेधू पमापाद्य मन्त्री । दद्यान्नीचेरसुरमथनायापरेणाथ दोर्स्मा (षा) । घण्टां गन्धाक्षतकुसुमकैर्राचता वादयन्‌ सः ॥६२॥ वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः। आघ्रेयः सवंदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्‌ ॥६२॥ इत्थं धूपं प्रकुर्वीत ता्रकांस्यादिनिमिते । aa चात द्विपदे ले पद्याकुतो शुभे ॥६४॥ गुंगगुलागरुवृक्षजेः | निर्यासादुत्थितैगंन्धद्रव्येरथोदितैः न व ॥६५॥ अनन्यापितधृपोऽयं आास्यतेऽचंनकर्मेणि । वर्त्या कपू रगर्भिण्यः सपिषा तिलजेन वा ॥६६॥ आरोप्य दर्शायेद्‌ दीपानुच्चेः सौरभशाल्तिः | स्वप्रकाशो महान्‌ दीपः सर्वतस्तिमिरापहः ॥६७॥ सबाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम्‌ । दोपोञ्पि धृपवर्त्यादिपद्याकारविनिमिते ६८ प्रत्तिपत्र वर्त्या गव्यघृताक्तया ततो "प ाम्वलमुवासादि चाप्यं च ॥६९॥ अन्यानिवेदिता पूजा काळ एव प्रशस्यते । अभ्यच्यैंवं च तस्याज्ञां गृहीत्वाऽङ्गानि पूजयेत्‌ ॥७०॥ प्रायः प्रथमतस्तेषां क्वचिदेवान्यथा भवेत्‌ । देवतायार्चाभिमुख्यमारम्याङ्घूयादि wi ॥७१॥ रुद्रानेकादशानचेत्‌ क्रमात्‌ पूर्वादितः सुधीः । अध ऊर्ध्वं तथा मध्ये राजन्‌ क य कामानवाप्नोति तेषां नामाच च ५ 440 पशुप: शर्वो विरूपो विश्वरूपक ; ॥७२॥ त्र्यम्बकरच कपर्ही च भैरवः शूलपाणिकः । ह ईशानोऽय महेशइच देवस्य परितो नुप ॥ ` CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२२ ] अभ्यच्यं चाध्यंतो येन पुजाँ देवे समर्प्यं तु । पुष्पाञ्जाल समर्प्याथ सद्योजातमथाचंयेत्‌ ॥७५॥ शिवस्य पश्चिमे वक्त्रे भावयन्‌ ब्रह्मदैवतम्‌ | सद्योजातं प्रपद्यामीत्यादिमन्त्रेण. पूज्य च ॥७६॥ मन्त्रं. जपेत्‌ ततो राजन्‌ ऋष्यादिस्मृतिपूर्वंकम्‌ । ऋषिः सद्योऽस्य मन्त्रस्य गायत्री छन्द उच्यते ॥७७॥ ब्रह्मा च देवता प्रोक्ता लं वीजं इवेतवर्णंकस्‌ । हंसारूढ़: सृष्टिकर्ता सृष्ट्यर्शे विनियोजनम्‌ ॥७८॥ | इति ज्ञात्वा .ततस्तस्य कलाः सम्पूजयेत्‌ क्रमात्‌ । ऋद्धिः सिद्धिधृंतिलक्ष्मीमंधा कान्तिः स्तुतिः प्रभा ॥७९॥ सद्योजातकला ह्यता अष्टौ च परिकीतिताः । इवेताक्षतेः श्वेतपुष्पः पुजयेद्धसवाहनम्‌ ॥८०॥ प्रालेयामलमिन्दुकुन्दधवलं गोक्षीरफेनप्रभं भस्माभ्यङ्गमनङ्गदेहृदमनं ज्वालावलीलोचनस्‌ । ब्रह्म न्द्रादिमरुद्गणे: स्तुतिपरेरभ्यचितं योगिभि- वन्देऽहं सकलं कलङ्करहितं स्थाणोमुंखं पश्चिमम्‌ ॥८१॥ इति पुष्पाञ्जरि दत्वा वामदेवं ततो ( थो ) त्तरे । वामदेवस्य मन्त्रेण वामदेवाय चेति च ॥८२॥ मन्त्रस्य वामदेवस्य वामदेव ऋषिः स्मृतः । जगती छन्द इत्यत्र देवो विष्णुः सनातनः ॥८३॥ न वीजं 2 गोरकाइ्सीरवर्णमुक्त॑ मनीषिभिः । भापस्तत्त्व स्थितिविधो विनियोग: प्रकीतित: ॥८४॥ गन्धादिना समभ्यच्ये कला: सम्पुजयेत्तत: । रजसी च तथा रक्षा रती (तिः) पाली च कामिका ॥८५॥ i प्रिया बुद्धि: क्रियाधात्री च भ्रामरी । हि जरा चेव पुजयेत्‌ पुरतः क्रमात्‌ ॥८६॥ a ह्य तास्त्रयोदश वरानने । तुलसोशतपत्रेदच यजेद्‌ गरुडवाहनम्‌ ॥८७॥ गोरं कुङ्कुमपिञ्जर सुतिलकं ७ गौर कुङ्कुमपिञ्जर सुत्तिलकं भूरा रक व्यपाणडुगण्डस्प 0४ भै | याजुवदमय सदा प्रहसितं नीलालकालंङकृतं वामं सिद्धसुरासुरेन्द्रनमित वक्‍त्र हरस्योत्तरम ॥८८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२३ ] शिवस्य दक्षिणे वकत्रे रू. तं पूजयेत्‌ ततः। `| अघोरेति च मन्त्रस्य 'अघोर ऋषिरीरितः ॥८९॥ ` छन्दोऽनुष्टुव्देवत्ताऽत्र रुद्रो बीजं तु रेफकम्‌ । नीलवर्णो वृषारूढ: संहारे विनियोजनम्‌ ॥९०॥ अघोरस्य कलाः पुज्यास्तामसा मोहमी (नी) क्षया । तृष्णा व्याघ्री मृता चापि क्षुधा चेव तुषा तथा ॥९१॥ अघोरस्य कला ह्योता अष्टौ च परिकीतिता: | नीलोत्पले: करवीरेः पूजयेद्‌ वृषवाहनम्‌ ॥९२॥ कालाभ्रश्रमराञ्जनाचलनिभं . व्यावतंपिङ्गेक्षणं भालेन्दुद्य तिकोटिदंष्ट्रयुगलं प्रोद्भासिबिम्वाधरम्‌ । स्पोत्तुङ्गफलासहस्त्रमणिभिः कापालमालाधर घोरं दक्षिणमीरवरस्य वदनं भ्रूभङ्गरोद्रं च यत्‌ ॥९२॥ ततः पूर्वमुखं शम्भोः सूर्यरूपं महाद्युतिम्‌ । तत्पुरुषस्य मन्त्रस्य पुरुषो (ष) ऋषिरीरितः ॥%४॥ गायत्री छन्द आख्यातं देवता सूर्यं उच्यते । यं वीजं पीतवर्णश्व रथारूढो निगद्यते ॥९५॥ 'सष्टिस्थितिसंहारपिधानङृतरूपिणे | सका यजेत्‌ पश्चातपूर्वादिक्रमतः सुधी : ॥९६॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्याशान्तिस्तथव च । : तत्पुरुषकला हां ताइचतस्रः परिकीतिताः ॥९७॥ गङ्ग रेरकपुष्पे: पूजयेद्रथवाहनम्‌ । 2. वयच घ्यायेत्सर्वाथंसिठ्ये ॥९८॥ संवर्तार्नितडित्प्रतप्तकनक संस्पद्धितेजोमयं गम्भोरस्वरसामवेदमुदितं क । गङ्गोत्तुङ्गतरञ्गपिङ्गलजटाभालेन वक्त्रं तत्पुरुषं सुरेन्द्रनमितं पूर्व मुखं शूलिनः ॥९९॥ अथोध्वंमुखमीशानमन्त्रस्य ऋषिरीरितः | ईशानस्त्रिष्टुबित्युक्‍्तं क आ ; | 1१०० बीजं हि सशक्तिएच प्रणव: कोलक य धी विततियोगार्थसिद्धये ॥१०१॥ ईशानमन्त्रेण तमीशानं प्रपुज्य च | नल कला यजेत्तस्य परितः पुर्वेतः क्रमात ॥१०२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२४ ] शशिनी चाङ्गदा रिष्टा मरीचिज्ञानदा तथा | ईशानस्य कलाः पञ्च निरञ्जनपदानुगाः ॥१०३॥ हंसो हंसेति यो ब्रूयातु हंसो नाम सदाशिवः | बिल्वैः कनकपुष्पेषच पूजयेत्‌ fसिहपीठगे ॥१०४॥ व्यक्ताव्यक्तगुणोत्तरं च विमलं षट्त्रिशतत्त्वात्मकं वेदाद्यक्षरमन्त्रशास्त्रनिलयं ध्येयं सदा योगिभिः | सवंज्ञत्वमतीश्वरत्वमचलं सूक्ष्मातिसूक्ष्मं पर शान्तं पञ्चममीश्वरस्य वदनं खंव्यापि तेजोमयम्‌ ॥१०५॥ इति पुष्पाञ्जलि दत्वा भर्ध्योदकमनन्यधीः । देवस्य दक्षिणे हस्ते सपर्यां तां निवेदयेत्‌ ॥१०६॥ इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये श्री मदेकलिंगमाहात्म्ये वाष्पान्वये पञ्च- वक्त्रपूजाकथनं नाम चतुविंशोऽच्यायः ।।२४॥ अथ पञ्चविंशोऽध्यायः ततः षट्कोणमध्ये तु षडङ गावरण यजेत्‌ । केसरेष्वर्निकोणादि हृदयादीनि पूजयेत्‌ ॥१॥ ेत्रमध्ये दिक्षु चास्त्रमङ्गमन्त्रेनेमोऽन्तकेः । तुषारस्फटिकश्यामनीलकृष्णारु्णचिषः . ॥ २ वरदाभयधारिण्यः प्रधानतनवः स्त्रियः । ie _ ता टिक क्रमेणेवाङ्गदेवताः ॥३॥ त्वा ततः पाणिमादाय सुमनोऽञ्जलिम्‌ । ळी (भी) gS मे देहि शरणागतवत्सल ॥४॥ 1 समर्पये तुभ्यं प्रथमावरणाचंनम्‌ । इत्युच्चाय क्षिपेत्पुष्पं देवतामूध्नि साधकः ॥५॥ का बुधः कुर्यादित्थमाव रणाचंन्म । सी क क्रमेण च ॥६॥ मा दवी ततः पूज्या पूज्या वे शांकरप्रिया । | |: गौरी च पार्वती काली कोटरी विश्वधारिणी ॥७॥ अष्टमी पार्वती ज्ञेया सपर्यां प्राग्वदपंयेत्‌ । र मे देहि शरणागतवत्सल (ले) ॥८॥ नत्या समर्पये तुल्यं द्वितीयावरणार्चनम । पत्रमध्ये गणपति क्षेत्रपालं कुमारकम्‌ ॥९॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२५ ] स्वामिपूर्वं पुष्पदन्तं तथव च कपहिनिम्‌। चन्दिकेशं महाकाल भृंगिरीट (टि) मिति क्रमात्‌ ॥१०॥ पूर्वादितः समभ्यच्यं सपर्यां प्राग्वदपंयेत्‌ । आदित्यं पूर्वत्तोऽभ्यच्यं सोममग्नौ च भूमिजम्‌ ॥११॥ दक्षिणे निहं(ऋ)ते सौम्यं पश्चिमे च बृहस्पतिम्‌ । वायव्ये शुक्रमभ्यच्यं शनिमुत्तरतो यजेत्‌ ॥१२॥ ईशान्यां राहुकेतुभ्यां सपर्यां प्राग्वदपंयेत्‌ । नन्दिनं च महाकालं भृ गिरीटं (टि) वृषं तथा ॥१२॥ स्कन्दं कर्पादनं चेव ऋषिदेवं तथा पुनः । ` महादेवं ततोऽभ्यच्यं सपर्यां प्राग्वदपयेत्‌ ॥१४॥ पूर्वे हेतुकपीठं तु आग्नेय्यां त्रिपुरान्तकम्‌ । वेताल दक्षिणे भागे नि(ऋ) हुंतार्वासपत्रकम्‌ ॥१५॥ पश्चिमे वारुणं पीठं वायव्ये च कुलान्तकम्‌ । उत्तरे यक्षपीठं तु ईशान्यां भीमपीठकम्‌ ॥१६॥ इति क्रमेण सम्पूज्य सपर्यां प्राग्वदपयत्‌ । चतुरस्रत्रिरेखायां इन्द्रादीनचंयेत्‌ क्रमात्‌ ॥१७॥ इन्द्रं वै पूर्वंदिगभागे अरिनिमारनेयदिश्यथ | दक्षिणे यमराजानं नेहं(ऋ )त्तौ निहं(ऋ)ति यजेत्‌ ॥१८॥ पश्चिमे वरुणं वायौ वायुमुत्तरतो यजेत्‌ । कुबेरमीशदिग्भागे ईशान सम्यगर्चयेत्‌ 0.) ॥१९॥ ऊध्व ब्रह्माऽप्य (गम) घोःनन्तमिति राजन्‌ ततोऽचयेत्‌ । जातु तोयपयोमध्येऽतन्तं पूर्वंशयोस्तु कम्‌ ॥२०॥ इति सम्यगथाभ्यच्यं सपर्या प्राग्वदपंयेत्‌ | इन्द्रादिपुरतः पश्चात्‌ तेषामस्त्राणि पूजयेत्‌ ॥२१॥ बस्न शक्ति तथा दण्डं खड्गं पाशमथाद्कशम्‌ । चक्रं सम्पूज्य राजेन्द्र से पर्या प्राग्वदपंयेत्‌ | वाहनानि यजेत्‌ पश्चात्‌ तेषामग्रत त हि ॥२३॥ ऐरावतं तथा मेषं महिषं प्रेतमेव च | क मे देहिना -0. wadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२६ ] भक्त्या समर्पये तुभ्यं नवमावरणाचंनम्‌ । इत्यावरणपूजां तु कृत्वा प्रक्षाल्य हस्तको ॥२६॥ घपपात्रस्थितांगारे क्षिप्त्वागरशिरा(ला)दिकस्‌ । पात्रमस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य हृदा पुष्पं समपंयेत्‌ ॥२७॥ संस्पृश्य वामतर्जन्या मूलं शलोकं च सम्पठेत्‌ । वनस्पत्तिरसोपेतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ॥२८॥ आघ्रेयः सवंदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्‌ । सांगाय सपरीत्यन्ते वाराय डेंत देवता (?) ॥२९॥ धूपं समपंयामीति नमोऽन्तं मन्त्रमुच्चरन्‌ । अर्ध्याम्बु प्रक्षिपेद्‌ भूमौ ततो घण्टां प्रप॒जयेत्‌ ॥३०॥ गजध्वनिमन्त्रमा(म) तः स्वाहान्तञ्च. दशाक्षरः (रस्‌) । वादयन्‌ वामहस्ते तां कीर्तयन्‌ देवतागणान्‌ ॥३१॥ धपयेद (ह्‌) क्षहस्तेन देवतां नाभिदेशतः । दीपदानं ` ततः कुर्यात्‌ पूर्वमेव मयेरितम्‌ ॥३२॥ ्वर्णादिभाजने साज्यशकंरं पयसादिकस्‌ । परिवेष्य यथाशक्ति प्रोक्षेत्केर (?) स्त्रमन्त्रितः ॥३३॥ अस्त्रेण पात्रं परितः परिषिच्य यथाविधि । चक्रमुद्रामथारच्य प्रोक्षेत्तैमन्त्रितेजंले: ॥३४॥ वायुबीजेनाकवारं ततस्तज्जातमारुतेः । नेवेद्यदोषं संशोष्य (ध्य) चित (न्त) येद्‌ दक्षिणे करे ॥३५॥ अग्निबीजं तस्य पृष्ठे वामं करतलं न्यसेत्‌ । त दशयित्वा नेवेद्य तुदुत्थेनार्निनाखिलस्‌ ॥३६॥ नवेद्यदोषं सन्दह्य ध्यायेद्‌ वामकरेऽमृतस्‌ । तत्पृष्ठे दक्षिणं हस्तं कृत्वा तत्र घ्रदशयेत्‌ ॥३७॥ मुद्रा च सोरभीं पश्चाद्‌ गन्धपुष्पैस्तमचंयेत्‌ । दक्षहस्ते जलं घृत्वा मूलं इलोक॑ च सम्पठेत्‌ ॥३८॥ का EE ता ss | कल्पय नुकोदकमर्पयेत्‌ ॥२९॥ भथामृतोपस्तरणमसीत्यादि नयेत्ततः । प्रासमुद्रा वामदोष्णा (बा) विकचोत्पलसन्निभास्‌ ॥४०॥ रदे क्षिणेन प्राणादीनि प्रदशांयेत्‌ । ००“गष्ा ,पुछ)क्िास्तांस्तुष्वक्यामिमूपतते' ॥४१॥ [ १२७ ] स्पृशेत्कनिष्ठोपकनिष्ठके द्वे स्वाडगुष्ठमूर्व्ना प्रथमे तु मुद्रा । तथाऽपरा त्तज॑निमध्यमे स्याद्‌ अनामिका मध्यमिके तृतीया ॥४२॥ अनामिका तर्जनि मध्यमा स्यात्‌ तद्वच्चतुर्थी सकनिष्ठिकास्ता: । स्यात्पञ्चमी तद्वदिति प्रदिष्टा प्राणादिमुद्रा निजमन्त्रयुक्ताः ॥४३॥ प्राणापानव्यानोदानसमानास्तारपूविका: | चतुथ्य॑ग्निवधूयुकता: प्राणाद्याः कथिता अमी ॥४४॥ ततो निवेद्य मुद्रिकां . प्रधानया करद्वये। स्पुशन्ननामिकां निजां मनुं जपत्‌ प्रदशयेत्‌ ॥४५॥ मूलमन्त्रं पठित्वास्य सम्बोधनपुरःसरम्‌ । सत्पात्रं सद्धविः सौख्यं विविधानेकभक्षणस्‌ ॥४६॥ निवेदयामि भवते सानुगाय जुषाण. तत्‌ । इति पुष्पाञ्जरिं कुर्यादस्त्रेण कल्पयेदिशः ॥४७॥ ब्रह्मेशाद्यः ससुखमभितः सूपविष्टः समेतो देव्या सिञ्जद्वलयकलया सादरं वीज्यमानः । न्मक्रीडाप्रहसनपरो हासयन्‌ प॑वितिभोक्तून्‌ भुङ्क्ते पात्रे कनकघटिते षड्रसानेकरिङ्गः ॥४८॥ शालीभक्तं सुभक्तं शशिकरससितं पायसापूपसूपं लेह्य' पेयं च चोष्यं सितममृतफलं घारिकाद्य सखाद्यम्‌ | आज्यं प्राच्यं सृज्यं नयनरुचिकर राजिकेला भरीचि- स्वादीयः शाकराजी परिकरममृत्ताहारजोषं जुषस्व ॥४०॥ व्यात्वैवं विधिवद्‌ विद्वन्‌ वेर्वदेवं समाचरेत्‌ । दीर्घचिस्तारितो हस्तं चतुरङ्गुल] म(मु) चिछृतम ॥५०॥ दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनम्‌ । संस्कृत्य तं यथात्यायं साधको देवताधिया ॥५१॥ तत्र सम्पूज्य गन्घाद्य देवतामुक्तविग्रहम्‌ । तारव्याहृतिभिहुंत्वा मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्‌ ॥५२॥ सपिषा वा तिलेर्वापि भक्षे क्ष्यै)वा पायसेन वा । जुहुयात्‌ साधकश्रेष्ठः पञ्चविशतिसंख्यया ॥५३॥ पर्चाद्‌ व्याहृतिभिहुंत्वा गन्धाद्यं; पुन रचयेत्‌ । देवता योजयेत्पीठमूत्तौ वर्हि विसर्जयेत्‌ ॥५४॥ अवशिष्टेन हविषा शन्धपुष्पाक्षतान्वितस्‌ । देवतमा; J आदेयो, “दावः वित [ १२८ ] ये रोद्राःस्थानपा ये च भेरवाएच विनायका: । योगिन्योऽपयुग्ररूपाइच गणानामधिपारच ये .॥५६॥ विघ्नभूतास्तथा चान्ये दिग्विदिक्षु समाश्चिताः | सर्वे ते प्रीतमनसः प्रतिगृहणन्त्विमं बलिम्‌ ॥५७॥ इत्यष्टदिक्षु दत्वा तु करो संक्षालयेत्ततः । चुलुकोदकममृतापिधानमसि वद्यम्‌ (मापिब स्वयम्‌)॥५८॥ अनेन देवताहस्ते दत्वा चाथ विचिन्तयेत्‌ । उच्छिष्टभोजनं स्वीयदेवताया निदेशितम्‌ ॥५९॥ गतसारं तु नेवेद्य ततर्चेनं समुद्धरेत्‌ । उच्छिष्टं तद्भुजे दत्वा किञ्चित्स्थानं विशोधयेत्‌ ॥६०॥ चण्डेशं च नमस्कृत्य गण्ड (ण्डू) षादि निवेदयेत्‌ । ताम्बूल च ततो दत्वा मुखवासादिसंयुतम्‌ ॥६१॥ पूगीचूर्ण सकपूर ना गवल्लीदलेयुंतम्‌ । एलालवंगखदिरेस्ताम्बूलमिति कीतितम्‌ ॥६२॥ पुगीफलानि निभिद्य मध्ये कीटादिवजितम्‌ । सुिक्कणनिपक्वानि योज्यानि विनिवेदयेत्‌ ॥६३॥ घोटा (अधौता) न्यबाष्पिततान्यत्र वजंयेत्‌ पूजनं (ने) सदा । सुधोतानि सुपक्वानि चन्द्रबिम्बसमानि च ॥६४॥ सुगन्धीनि मनोज्ञानि नागवल्लीदलानि च। | सुतीक्ष्णानि निवेद्यानि जीर्णानि परिवर्जयेत्‌ ॥६५॥ म्लानानि चेव शुष्काणि नात्यन्तसुतलानि च। ' मीक्तिकेनिमितं चूर्ण ' प्रशस्त विनिवेदयेत्‌ ॥६६॥ पाषाणज तु मध्यं स्याच्छकरं चाधमं स्मृतम्‌ । शुक्तिकासम्भवं नेव ताम्बूले विनिवेदयेत्‌ ॥६७॥ भारातिकं ततोऽभ्यच्यं क्रमान्तीराजयेच्च तम्‌ । घण्ट वामकरेणाश वादयन्‌ साधकोत्तमः ॥६८॥ चतु टय पादतले निराजनं द्वौ नाभिदेशे मुखमण्डलेकम्‌ । सर्वागदेशेषु च सप्तवारानारातिकं भक्तजनाश्च कुर्यु: ।।७९। ुष्पार्ञ्जाल ततः कृत्वा छत्रमादशंचामरान्‌ । संबीज्यः व्यजनेनाथ नुत्यवाद्यादिभिस्तथा ॥७०॥ CC-0. सन्तोष्य वेनं at ००० िणएसथ्ाल्गहेत्‌ । [ १२९ ] तन्दिदांकरयोमंध्ये योऽन्तरायं व्रजन्‌ चरेत प्रदक्षिणामतो राजन्‌ सर्वे निरयगामिनः ॥७१॥ यथाशक्ति जपं कृत्वा ऋष्यादिन्यासपूर्वंकम्‌ । तं जपं देवताहस्ते दत्वा सम्पूज्य पूर्ववत्‌ ॥७२॥ स्तुत्वा तु विविध: स्तोत्रे: साष्टाङ्ग: प्रणिपत्य च ॥७३॥ शिष्ट गन्धमर्ध्यतोये विलोड्य पाणो कृत्वा दक्षिणे मूलमन्त्रस्‌ । सप्तावृत्त्या संजपेत्‌ सवंतीर्थीभूतं ध्यात्वा प्रोक्षयेदात्मनोऽङ्गस्‌ ॥७४॥ देवताचा (र्चा) वशिष्टं यत्‌ सलिलं चाध्यंमध्यगस्‌ | अङ्गलग्नं मनुष्याणां ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥७५॥ पुष्पादिशिष्टं यद्वस्तु दत्वा तर्त्पारचारि(र)के। स्वयं स्वीकृत्य भक्त्या वे स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः ॥७६॥ आत्मार्पणविधानेन स्वात्मानं सम्यगर्पयेत्‌ । शरीरमर्थसम्भ्राप्तिमेक लिङ्गाय चापंयेत्‌ । आत्मदारादिकं चेव सद्गुरुभ्यो निवेदयेत्‌ ॥७७॥ कृमिकोटकभस्मा दिवि ष्ठादुर्गन्धमूत्रकम्‌ | इलेष्मरक्तत्वचाचमं न वाचापि नृपोत्तम ॥७८॥ पुष्पाञ्जलि पुनदंत्वा . तन्मूर्तावुपसंहरेत्‌ ॥७९॥ परिवारगणं सवंमुपसंहारमुद्रया । क्षमस्वेति वदन्‌ मूलमन्त्रेण व्यापकं त्रिधा ॥८०॥ विधाय देवतां पश्चात्‌ स्वीयहुत्सरसी रुहे । सुषुम्णावत्मंना पुष्पमाघ्रायोद्वतंयेत्सुधोः ॥८१॥ गन्धाद्यर्मानसेरिष्ट्वा ऋष्यादिन्यासपूर्वकस्‌ | ध्यात्वेष्टदेवतारूपमात्मातं प्रजपेन्मनुम्‌ ॥८२॥ शासत्रदृष्टेण (न) विधिना भक्तिमान्‌ स्थिरमानसः | संख्यापूर्तो पुनः कुर्यात्‌ ऋष्यादिप्राणसंयमात्‌ ॥८२॥ ततो जपदशांशेन . होमं कुर्याद्‌ दिने दिने। मथवा लक्षसंख्यायां पूर्णायां होममाचरेत्‌ ॥८४॥ होमाद्‌ दशांशतः कुर्यात्‌ तर्पणं देवतामुखे। तर्पणस्य दशांशेन माजंयेदात्ममूर्धनि ॥८५॥ मार्जनस्य दशांशेन कुर्याद्‌ ब्राह्मणभोजनम्‌ | होमाशक्ती जपं कुयुंहोमसंख्याचतुगुणम॒ ॥८६। षड्गुणं चाष्टगुणितं यथासंख्यं द्विजातयः । ९ (८-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १३० ] द्विजस्त्रीणां तु विज्ञेयो द्विजातीनां समो जपः ॥८७॥ स्वामिन्युक्तो जपः शूद्रे केचिदाहुरितो ऽन्यथा । होमाशक्तौ चतुर्नेत्रसंख्यै सर्वो जपेन्मनुम्‌ ॥८८॥ यस्मिंञच निगदेनेव जपसंख्या विधीयते । तत्र सर्वत्र मन्त्राणां संख्यावृत्तियूंगक्रमात्‌ ॥८९॥ कल्पोक्तेवंक्र(धं)ते संख्या त्रतायां द्विगुणा स्मृता | द्वापरे द्वि(त्रि)गुणा ज्ञेया कलो प्रोक्ता चतुगुंणा ॥९०॥ एवं यः पुजयेन्नित्यं स शेवपदवीं व्रजेत्‌। सूत उवाच-- इति ते कथितं सम्यक्‌ (ग्‌) यथाक्रममनुत्तमस्‌ ।।९१।। यः पठेन्नियतो भक्त्या श्रृणुयाद्वा समाहितः । पुजाफलमवाप्तोति शिवस्यानुचरो भवेत्‌ ॥९२॥ शिवपुजाविहीनो यः स नरो नरके पचेत्‌ ॥९३॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्भ्ये वाष्पान्वये पूजाकथनं नाम पञ्चविशोऽध्यायः ॥२५॥ अथ षड्विंशोऽध्यायः शोनक उवाच-- | पाठुकामन्त्रमारव्यातं पूर्वं तत्प्रकटीकुरु । इदानीं श्रोतुमिच्छामि साज्गम॒ष्यादिपूर्वकस्‌ ॥१॥ सुत उवाच | शूयता मुनिशाद्‌'ल पादुकां गुरुरूपिणीम्‌ । या ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गता: ॥२॥ सुषुमाणोऽप्यथ ब्रह्मन्‌ विनयेन समन्वितः । वेदगर्भातु यां प्राप्य ` सवेसौभाग्यवानभूत्‌ ॥२॥ बाङमाया कमला (:) प्रान्ते हसख फ्रें (?) हसौं तथा । आनन्दभरवौ प्रोक्तो तथा पल्लवर्वाजतौ ॥४॥ सहखफमथोच्चायं स्वगुरुत्रयनामकस्‌ । सिद्ध: श्रीह्ममुकानंदनाथ [₹] चिच्छवितपुवंकम्‌ ॥५॥ य श्रीपदं प्रोच्य साधको दुःखनाशिनीम्‌ । त पृजयामीति संदा भक्तिमांदचरेत्‌ ॥६॥ गत्यन्ता संस्मरेन्मन्त्री स्वीयमूध्नि फलप्रदाम्‌ । गइकाया ऋषिब्रह्मा गायत्री छन्द उच्य ते ॥७॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १३१ ] ' वाङमायाबीजशक्ती च चतुर्थं कीलकं स्मृतम्‌ । चतुर्वर्गाप्तये प्रोक्तं ऋषिणा नृपति सदा ॥८॥ त्रिराद्य [ : ] पुनरेकेकमेकैकेन षडंगकम्‌ । बीजेयंथाविधि कृत्वा ध्यायेन्मूर्द्धाम्बुजे गुरुम्‌ ॥९॥ शिवरूपं स्वप्रकाशमानन्दं परमव्ययम्‌ | मनुष्यो नाट्यसंरम्भं द्विनेत्रं द्विभुजं सदा ॥१०॥ मानसेरुपचारैरच सम्पूज्य गुरुमात्मनः। आदौ त्रिकालमेवं हि संस्मृत्यान्यत्‌ समाचरेत्‌ ॥११॥ द्विकालमेककालं वा संसेवेत्‌ साधकोत्तमः | इति ते कथितं व्रह्मन्‌ किमन्यत्‌ श्रोतुमिच्छसि ॥१२॥ शौनक उवाच- सूत सूत महाभाग सुषुमाणस्य धीमतः । तत्पुत्रस्य च यद्वृत्तं तत्सर्वं कथयस्व मे ॥१३॥ सृत उवाच-- मन्त्रस्य ग्रहणाह्देवं (वः) पूजनादपि तत्क्षणात्‌ । आविभू'त्वा (य) हृषन्मूर्तौ तत्क्षणाद्‌ वरदोऽभवत्‌ ।।१४।। यथा ध्यातं तथा तेन रूपं कृत्वाऽब्रवीदिदम्‌। सुषुमाण महाप्राज्ञ यत्ते मनसि वतंते ॥१५॥ तदद्य प्रार्थयित्वाशु प्रसन्नोऽस्मि सदा त्वयि । भक्तोऽसि धर्मशीलोऽसि तदवृणुष्व समीहितम्‌ ॥१६॥ राजोवाच-- >) भगवंस्त्वत्प्रसादेन त्रिकालं ज्ञानमाप्नुयाम्‌ । येनाहं दुःखसंसारात्‌ मुक्त्वा सद्गतिमाप्तुयास्‌ ॥१७॥ तन पादाम्बुजे देव भवितरस्तु सदा मम | यथाऽधुना हश प)न्मूर्तावाविभू' त्वा (य) प्रसन्नतः (१)॥१८॥ वरदोऽसि तथा नाथ सवदा मे कृपां कुरु। एतावदेव याचेऽहं किमन्यद्‌ भक्तवत्सल ॥१०॥ भीमदेकरिङ्कः उवाच-- वत्स तुभ्यं मया दत्त यदद्य प्राथितं त्विह । गोबिन्द त्वं तथा मत्तो वृणीष्वावहितो वरस्‌ ॥२०॥ विन्द उवाच--- मत्पित्रा याचितं यद्यत्‌ तत्सर्वं दीयतां मम । ट मज्जनन्यास्तथा स्वामिन्‌ सर्वान्‌ कामात्‌ प्रपूर्य ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १३२ ] हृद्गतं त्वं विजानासि सवंहक्‌ सवंसाक्ष्यसि | किमन्यद्‌ बहुधोकतेन कृपां कुरु जगत्प्रभो ॥२२॥ ग्रोसदेकलिङ्गः उवाच-- | भर्वाद्भिर्चिन्तितं चित्त तत्सर्वं सम्भविष्यति | अत्रार्थं संशयो मास्तु सत्यमेतद्‌ व्रवीमि वः॥२३॥ ` वायुरुवाच ` इत्येतत्‌ श्रुतवान्‌ राजा एकलिङ्गात्ज (ज्ज) गत्पतेः | स्वं स्वं सुतं कळत्रं च वरदानेन तोषितम्‌ ॥२४॥ हर्षदश्रूणि मुञ्चन्‌ सो (स) विनयेन ववन्द च | एकलिङ्गं तथा देवीं स्तुत्वा नत्वा विनिर्ययौ ॥२५॥ गुरुणा ज्ञापितः शीध्रं गतो गच्छन्निजालयम्‌ | गोविन्दोऽपि तथा बाल्यादारभ्याराधयन्‌ शिवम्‌ ॥२६॥ बुभुजे विविधान्‌ भोगान्‌ गाहंस्थस्याश्रमोचिताम | यु (यो) वराज्येऽथ संस्थाय पितरं पर्यसेवयत्‌ ॥२७॥ एवं कतिपयेवंषेः कृतं राज्यमकण्टकम्‌ । स राजा सुषुभाणोऽपि भुक्त्वा भोगान्‌ यदृच्छया ॥२८॥ राजधानीं स्वपुत्राय समप्यं त्वरया ह्यगात्‌ । गुरुपादी स्मरन्तत्र त्यक्तं स्वीयं कलेवरम्‌ ॥२९॥ योगमागंस्य विधिना एकलिङ्गस्य सन्निधो । गोविन्दो तदन्त्येष्टिं कृत्वा पृथ्वीं शशास ह ॥३०॥ क्षात्रधमंण क धर्मज्ञस्त्रायन्नन्यान्‌ स भूमिपान्‌ । स्‌ सोऽपि कालेन महता पुनः ॥३१॥ सोऽपि स्वराज्ये संस्थाप्य आलुनामानकं सुतस्‌ । तस्मादभूद्विश्वनाथो विश्वस्य स्थितिहेतवे ॥३२॥ संस्थाप्य तं जी विषवनाथं योगमागंमवाप्तवान्‌ । : सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥३३॥ ऐकलिज़स्य चाभ्यण॑ कालनामा नुपोत्तमः । विश्वनाथ: स्वराज्ये तं कुमारं शक्तिपूर्वकस्‌ ॥३४॥ संस्थाप्य विग्रहे सोऽपि शस्त्रपुतो दिवं ययौ । शालिवाहनसंज्ञकः ॥३५॥ तत्पुत्र क नरवाहुषुच जातः संत्र विश्रुतः । CC-0. Jangamwadi Math ००९ जस्तत्पो by ०० । ।३६॥ [ १३३ ] तत्पुत्रः कर्णनामाऽभूत्‌ राजा कणं इवापरः । तस्मादभूत्सहस्राक्षः श्रीपुञ्जस्तस्य नन्दनः ॥३७॥ श्रीपुञजादथ कर्णोऽभूत्कर्णोच्चरणमल्लकः । तस्मादभूच्च खंगारः खंगारात्‌ क्षेत्रपो ह्यभूत्‌ ॥३८॥ क्षेत्रपादथ कर्णोऽभूत्‌ कर्णाज्जाता बहुप्रजाः । तेषां धुरंधरः श्रीमान्‌ तेजसिह्‌ इति प्रभुः ॥२९॥ तदात्मजोऽमरः प्रोकतः सिंहस्येव पराक्रमी । तस्मादभूत्स(सु)बाहुर्यः स्वबाहुबलविक्रमः ॥४०॥ तस्मादभूद्रत्सिहो रत्नाकर इवापरः । तत्पुत्रो जयसिहश्च शास्त्रार्निदरर्धाकल्बिषः ॥४१॥ लक्ष्मीसिहरूच तत्पत्रस्तत्पुत्रोऽतिपराक्रमी । ` हम्मीरसंज्ञको भूपः पालयन्‌ पृथिवीमिमाम्‌ ॥४२॥ . तत्सूनुः क्षेत्रपो नाम मोकलस्तु तदात्मजः । तत्सूनुः कुम्भकर्णोऽभूत्‌ कुम्भकर्णात्पराक्रमी ॥४२॥ तस्येवं शासतः पृथ्वीं बहुकालमगात्‌ तदा | वेदवेदाङ्भतत्त्वज्ञो धनुर्वेदविदांवरः ॥४४॥ योगमार्गेण स्व देहं त्यक्त्वा सायुज्यमाप्तवान्‌ । ततस्तत्तनुजा जाताः परस्परविरोधिनः ॥४५॥ स्पद्धंया नीचसंसर्गाच्छद्राचारपरा [अभवन्‌ । अ(स्व)घर्माच्च च्युतास्ते वे भवान्याः शापकारणात्‌ । ।४६। ब्राह्मणान्‌ क्लेशयन्‌ सर्वान्‌ दत्तदानापहारका- | देवस्वमपि हर्तारः क्रूराश्चौराश्च स ह एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्‌ म्लेच्छरागत्य परस्परमभूत्ते षां विग्रहश्‍चा तदारुणः ॥४८॥ एवं कतिपयेव॑र्षेगंते (तेस्‌) त मुनिसत्तम । ॥ हारीतस्य च शिष्यं ते विनयेनाभिवाद्य च ॥४^ म्लेच्छराक्रमितां पृथ्वीं शाध्यस्मात्‌ येन प्राप्नुमः । | भ्रष्टराज्यान्‌ कृपासिन्धो स्वराज्य संनिवेशय ॥५० त्राहि त्राह्माश्रितान्‌ भक्तात्‌ ब्रह्मन्न गतिरन्यथा । सुत उवाच | शा इति तेषां वचः भुत्वा क्षणमात्मनि चिन्तयन्‌ ॥ \ भवान्या वचनाज्जातमिति निश्चित्य वे डा टा शिवां तथेकलिङ्गं च पूजयध्वं यश CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२४ ] गुरोः परम्परायातं त्यक्त्वाध्त्यपथगामिन: | अथद्चेताह॒शं ज्ञातं देशोपद्रवजं भयम्‌ ॥५३॥ तस्मादत्रेव संस्थाय पूजयध्वं सदाशिवम्‌ | | इति श्रृत्वा तदा ते वे शूद्राचारेरपुजयन्‌ ॥५४॥ तेषां धुरन्धरो जातो राजमल्ल इति प्रभुः । | एकलिज्ी5पि ताँ पूजामद्धीकृत्य प्रसन्नत: (प्रसादित:) ॥५५॥ राष्ट्रसेनामथाहूय एकलिङ्गोऽब्रवीदिदस्‌ | इयेने (सेने) सहायमेतेषां कुरु शीघं ममाज्ञया ॥५६॥ इति श्रृत्वा तु सा देवी तेषां साहाय्यमाचरत्‌ | | चित्रकूटे पुनस्तेषां संस्थाप्यात्रागताऽथ सा ॥५७॥ | तदारभ्य तु ते सर्वे दाद्राचारपरायणाः। राज्यं चक्र यंथापूर्व क्षात्राभासाशच ते पुनः ॥५८॥ यदा यदा शिवे भक्ति न कुर्वन्ति तदा तदा | एवमेवोपद्रवेच म्लेच्छाधीना भवन्ति हि ॥५९॥ शोनक उवाद ४ हारीतस्य च शिष्योऽसौ किनाम्ना ख्यातिमागता: (तः) । एतन्मे संशयं सुत निराकतुमिहार्हसि॥६०। सुत उवाच>- \/िदयाचायं इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः । सवशास्त्राथतत््ज्ञो निग्नह्मुग्रहक्षमः॥६१॥ दयावाननसूयशच एकलिङ्ग च पुजयन्‌। तपरचचार सुमहल्लोकानुग्रहकारणात्‌ । तत्तेजसा च शुशुभे क्षेत्रं नागहुदं परम्‌ ॥६२॥ एकलिङ्गोथ भगवांस्तस्यैव वशमाययौ | तथा स विन्ध्यवासापि पाति पुत्रमिवौरसम्‌ ॥६३॥ तपसा स्वीयवशगां कृत्वाऽत्रेन स्थितः स हि। तयो झूपमनुध्यायन्‌ ब्रह्मचर्याश्रमाग्रणी: ॥६४॥ यस्य दर्शनमात्रेण नृणां सर्वार्थंसिद्ये (यः) । भवन्ति च तथाभूतः सत्यधर्मपरायणः ॥६५॥ शिष्यप्रशिष्येः सहितो मठे तत्र व्यवस्थितः । ाह्मणान्‌ पाठ्यन्नित्यं तदा क्षत्रविशानपि॥६६॥ ऊुस्मादया नृपा ह्यासन्‌ तदाज्ञापरिपालकाः । यष्टि पाणो गहीत्वा ते डस्य विद्यास च ७॥ (७-0. Jangamwadi योग तस ize त्थ विहान च | ।६ [ १३५ ] प्रतीहार इव द्वारि पूर्वज्ञाननियत्त्रिता: । स्वराजधाची सम्प्राप्य राजचिह्वानि (न्य) धारयन्‌ ॥६८॥ एकलिङ्गस्य .तस्यापि ( ऐक्यं समवगम्य ) च! सोऽपि तान्वर्षयन्ताशीर्वादेनाभिविवु (वर्‌) द्य च ॥६९॥ ततः सोऽपि महाधीमान्‌ चतुर्थाश्नममग्नहीत्‌ । शिवानन्दाश्रमाभ्यणं कालेन निधनं गतः ॥७०॥ तस्य शिष्यप्रशिष्याशइच बहवस्तन्मठे "किल । विद्या: प्रवर्तयन्‌ देशे चतुर्दशाख्यकास्ततः ॥७१॥ आचरन्‌ स्वयमाचारान्‌ श्रृतिस्मृत्युदितान्‌ स्वकान्‌ | प्रेरयन्‌ ब्राह्मणादींश्च स्वस्वथर्मे विशेषतः । एकलिङ्गाज्ञया ब्रह्मन्‌ शुशुभुस्ते तर्पास्वनः ॥७२॥ एवं बहुसमा नीताः स्वधमं परिपालयन्‌ । एतस्मिन्नन्तरे चैव कलिराविबंभूव हू ॥७३॥ स॒ तस्य भूपहुदये प्रविश्य मतिमच्यथा। करेण कारयामास चेकरिङ्गस्थ सन्निधो ॥७४॥ शम्भुनारायणो नाम संस्मरत शिवमेत्य च। तमृहिइ्योपहास्येन यत्किञ्चिल्लपितो (तवान्‌) नृप: ॥७५॥ शम्भुनिवारयामास मेवं वद नूपोत्तम | तथापि तेन हास्येन पूर्वंवल्लपितं पुनः ॥७६॥ सोऽपि तापसवयंस्तु क्रोधरकतेक्षणोऽवदत्‌ । भ्रष्टराज्यो भवाशु त्वं यतो राज्यमदेन हि ॥७७॥ भाषसे गुरुमुद्दिस्य गच्छ दुष्ट गुपाथम। एवमुक्त्वा गतः सोऽपि देशं त्यक्त्वा त्वरान्वितः ॥७८॥ नपोऽपि चिन्तयाक्रान्तः सान्त्वयामास त्त गुरुस्‌ । गते नेव गतः, सोऽपि सशिष्यः खिन्नमानस: ॥७०। कार्यां निवासमकरोन्निग्रहातुग्र हक्षमः । एतस्मिन्नन्तरे विप्र षण्मासाभ्यन्तरे महत्‌ ॥८०॥ म्लेच्छः सह विरोधेन युद्धमुग्रमभूत्तदा | वर्षद्वादशपयंन्त॑ न सुखं . लेभिरे पुनः ॥८१॥ सख्यं चक्रञ्च तैः साकं सेवया विनयेन च | एवं कतिपयैवंबँगंते (तैः) त (स्त)त्सन्तपौ पुनः ॥८२॥ भविष्यति नृपः कोऽपि धर्मनिष्ठः प्रतापवाय्‌ । पितुपैतामहादीनां राज्यं संपालयिष्यति ॥८२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १३६ |] | चक्रवर्तीव शुशुभन्‌ (7) म्लेच्छादीस्त्रासयन्‌ पुनः | | स्ववीर्यंबलकोशेन स्वराज्यं स करिष्यति ॥८४॥ | ततः परम्परायातो (ता) गुरुमार्गानुगामिन: । ततः सम्मान्य तानत्र स्थापयिष्यति तन्मठे ॥८५॥ शम्भुनारायणस्याथ शिष्यानाहृय भक्तितः | यथापुर्व॑च महती पूजा5ग्रेषपि भविष्यति ॥८६॥ एकलिङ्गस्य विधिना जीर्णोद्धारक्रमेण हि। कारयिष्यन्ति तच्छिष्या यथाशास्त्रं तथा ततः॥८७॥ वायुरुवाच | इति बाष्पस्य .वृत्तान्तं कथितं ते महामुने। अन्वयं चापि भूतस्य बाष्पस्य च महात्मनः ॥८८॥ थ इदं कोीतंयेन्नित्यं बाष्पान्वयमनुत्तमम्‌ । श्युणुयादवा प्रयत्नेन एकलिङ्गस्य सन्निधो ॥८९॥ गृहृगोष्ठवनारामनदीनगसुरालये । समीपे वा गुरोः सिद्धिः शीघ्रं स्यादुत्त रोत्तरस्‌ ॥९०॥ स्‌ दुःखोघाद्‌ विनिमु क्त: सर्वानु कामानवाप्नुयात्‌ । अवमेधसहस्राणि वाजि (ज) पेयशतानि च ॥९१॥ । कोटिकन्याप्रदानेन यत्फलं प्राप्यते नरे: | ततफर प्राप्यते ह्यस्मिन्‌ वंशश्रवणकीततनात्‌ ॥९२॥ | | इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्गमाहात्म्ये बाष्पान्वये | | षड्विशोश्ध्याय; ॥२६॥ अथ सप्तविंशोऽध्यायः नारद उवाच-- 1 अष्ट न तीर्थानि यानीह प्रथितानि समीरण । तान्यहं ही नामतो व्यक्तिः क्रमात्‌ ॥ १॥ | | यत्तद्‌ वर्णय विस्तरात्‌ । र देवा: सक्रषयो यत्र स्नात्वा सुभक्तितः ॥ २॥ यात्राथियो "मागि (कामं तु) चेत्रे मासि विशेषतः । विशेषेण तीथंयात्रां चरन्ति ह्‌ (हि) ॥ २॥ | ल CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १३७ | वायुरुवांच-- यदा कामदुधा याता गोलोकादिह नारद | शङ्करं द्रष्टुकामा सा तदा केलासपवंत्तात्‌ ॥ ४॥ “ भेरवोऽपि स्वयं हर्षादिहायातो महाबल: । शिवस्य दशंनाकांक्षी वियोगाद्‌ बहुकालतः ॥ ५॥ सगणः सह योगिन्या भूतवेतालसंवृतः। चतुभु जस्त्रिनयनो बालार्कायुतसन्निभः ॥ ६॥ शूलं कपालं डमरु खट्वाङ्गमपि धारयन्‌ | रक्तमाल्यास्बरधरो रक्‍तमाल्यानुलेपन: ।। ७।। त्रिकूटाचलमध्ये तु पर्चिमायां तथा दिशि। स्वालयं स विनिर्माया (य) वापिका (कां) कारिता (कृतवान्‌)पुनः।८। सवंतीर्थान्यथानीय सूर्यमण्डलतः प्रभुः। प्रतिष्ठां कारयित्वास्या वेदागमविधानतः। ९॥ ` तत्र स्वयं सुसंस्तातो हर्षण शिवमादरात्‌। ध्यायत्त शिवां च तत्रेव रिवस्याविभेवोत्सवे ॥१०॥ _ तदारभ्यादितीर्थं तत्‌ सर्वतीर्थमिति श्रुतस्‌। तस्मिस्तीर्थे नरो यस्तु स्तात्वा भैरवमर्चयेत्‌ । स॒ सवंतीर्थस्तानस्य फलं प््राप्नोत्यसंशयस्‌ ॥११॥ चत्रकृष्णचतुदेद्यां कातिकस्यापि भेरवस्‌। भक्त्या ये पूजयिष्यन्ति ब्राह्मणानपि नारद ॥१२॥ भैरवः सवंदस्तेषां सर्वदा सुप्रसन्नहृक्‌ । यात्राथिनोऽप्यथादौ हि भैरवं सम्यगरथ्यं च ॥१३॥ तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम | भैरवाय नमस्तुभ्यमतुज्ञां दातुमहंसि ॥ १४ इत्यनेन च मन्त्रेण सम्प्रार्थ्य प्रथमं ततः। एकलिङ्गं समभ्यर्चेदन्यथा निष्फल भवेत्‌ ॥१५॥ नारद उवाच-- एकलिङ्गस्य पूजायां कानि कानि ह (कि किमत्र हि) चोदितम्‌ । पत्रपुष्पफलादीनां फलं त्वं वक्तुमहंसि ॥१६॥ वायुरुवाच अथावरणपुजादौ यथालाभं सुभक्तितः ॥१७॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGan'gotri [ १३८ ] माल्यानि तु ततो दद्यात्‌ सुगन्धेः कुसुमेस्तथा । निमितानि मनोज्ञानि पत्रेमंरुबकोदभवैः ॥१८॥ तुलसीपत्रिकापत्र बेबरी . तु विवर्जयेत्‌ । मत्कुणीं बाकूचीं चेव तथा इवेततुलस्यपि ।।१९॥ करवीराणि योज्यानि इवेतरक्तभवानि च | चीळरक्तोत्पलः इवेतैः कमलानि सदा ददेत्‌ ॥२०॥ कल्हाराणि तथा शस्तमे (शस्तान्ये) कलिद्धाचंने सदा | कृमुदानि तु योज्यानि चम्पकानि [च] भाळती ॥२१॥ मल्लिका वै कुरबकं बकूलं वन्धुजीवकम्‌ | नागपुष्पं केसरजं कृङ्कमोद्भवमेव च ॥२२॥ शतपत्री तथा श्रेष्ठा केतकीं वजंयेत्‌ सदा। देव्ये तु संदा योज्या केतकी तु विशेषतः ॥२३॥ शिवे माधविका शस्ता शिवां चापि विशेषतः । करुणाकुसुमानि स्युः कुन्दाशोकभवानि च ॥२४॥ ह्ीवेरं च तथा श्रेष्ठ नन्दावतंभवं तथा। काञ्चनारभवं पुष्पं कणिकारजमेव च ॥२५॥ शिवमल्ली तथा श्रेष्ठा पाटली द्विविधा भवेत्‌ । भूतपत्राणि ततुष्पं कोमलाः पल्लवाः शुभाः ॥२६॥ शाळमाळतमालादिपल्लवाः परिकीत्तिताः | किशुकां पारिभद्रं स्यादतिमुक्तकमेव च ॥२७॥ चतराकभवं पुष्पमपामागंस्य पल्लवाः | पत्र नागबछायाश्‍च तत्पुष्पाण च योजयेत्‌ ॥२८॥ भगस्त्यपुष्प तत्पत्रं पूजने श्रेष्ठमिष्यते । भृङ्गराजस्य पत्राणि मुण्डी गान्धारिका तथा ॥२९॥ जातकस्य पत्राणि. तथा दूर्वाद्भुरा मताः। कशपुष्पाण योज्यानि जलजम्बूभवानि च॥३०॥ बिल्वपत्रं सदा योज्यं हरितं शुष्कमेव च। चूर्णीभूतमथापि स्यात्‌ सवंत्तः श्रेष्ठमुच्यते ॥२१॥ उुलस्यपि तथेव स्यादेकलिद्धाचंने सदा। आहरेदथ ह स्वयमेव. विचक्षणः ॥३२॥ एषु फलं स्वल्पं तथा भवेत्‌ । क्रयक्रीत तथा पादं याचिते निष्फलं भवेत्‌ ॥३३॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १२९ ] चोरिते महदेनं (नः) स्यात्ततस्तं (तत्‌) परिवर्जयेत्‌ । पुष्पाध्यायोक्तपुष्पाणि पत्राणि विविधानि च ॥३४॥ स्वयं निष्पाद्य यत्नेन क्षालयित्वा जलेस्ततः । उक्तस्थाने च संस्थाप्य निर्माल्यानि विसर्जयेत्‌ ॥३५॥ . सौवर्णानि च पुष्पाण निर्माल्यानि कदाचन। मौक्तिकादीनि रत्नानि योजयेच्च पुनः पुनः ॥३६॥ नूतनं वस्त्रयुग्मं स्यात्‌ नित्यं संक्षाल्य चापंयेत्‌ । सच्छिद्रं मलिनं जीर्ण त्यजेत्‌ तेलादिट्षितस्‌ ॥३७॥ निर्गन्धकेशकोटादिदूषितं चोग्रगन्धकस्‌ । मलिनं तत्तु संस्पृष्टमाघ्चातं ख (त्व) विकाशितस्‌ ॥३८॥ अशुद्धभाजनानीतं स्वा (हू) त्वानीतं च याचितम्‌ । कदापि न सपर्यार्थमाहरेच्च विचक्षणः ॥३९॥ चम्पकं कमलं त्यक्त्वा कलिकामपि वजंयेत्‌ । पत्रं पुष्पं फलं देवे न प्रदद्यादघोमुखम्‌ ॥४०॥ पुष्पाञ्जलो न तद्दोषस्तथा सर्वत्र भूपते । जम्वूदाडिमजम्बी रतितिणीबीजपुरिकाः ॥४१॥ रम्भा धात्री च बदरी रसाल: पनसोऽपि च | येषां फलेयंजेद्देवमेकलिङ्गाख्यमव्ययस्‌ ॥४२॥ यद्‌ यद्‌ वाञ्छति भृत्यो यस्तत्तदस्मादवाप्नुयात्‌ । इति भैरवमाहात्म्यं ये शृण्वन्ति पठन्ति च ॥४३॥ सवंतीथस्य माहात्म्यं प्राप्नुवन्त्यतिभक्तितः । भैरवस्तु सहायः स्यात्तेषां नास्त्यत्र संशयः ॥४४॥ वेदागमपुराणेषु प्रथितो भेरवस्त॒था । तस्थ नित्यं विशेषेण पुजयेद्‌ योऽतिभक्तितः । यं यं कामयते कामं तं तं प्राप्तोति निश्चितम्‌ ॥४५॥ » नारद उवाच-- अन्यानि कथमत्रासन्‌ तीर्थानि हि समीरण ॥४%॥ | श्यृण्वत्त मे मनस्तुष्टिमुपयाति कुतुहलात्‌ । वायुरुवाच विन्ध्यवासा यदायाता स(स्व)सखीभिः समन्विता । केलासादिह तं ष्टुं शङ्कर छोकशङ्करय्‌ [४७ स्थानं हष्ट्वाऽतिरम्यं च हर्षण मर्ता पुनः | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४० | विइवकर्माणमाहय वाटिका कारिता शुभा। सवंतु फलपुष्पाढ्या नानाद्रुमलतान्विता ॥४८॥ तस्यां सा क्रीडयामास सखीभिः सह नारद! एतस्मिन्नन्तरे तस्यां भेरवः स समागतः ॥४९॥ विन्ध्यवासा नमस्कृत्य विनयेन समन्वितः | अम्बाऽहं तृषितोऽस्म्यत्र जलं मे देहि सत्वरस्‌ ॥५०॥ तच्छ त्वा साऽतिहर्षण कथयामास तं पुनः ॥५१॥ वत्स सू( शू )लाग्रभागेण पातालाज्जलमानय | तव नाम्ना भवत्वत्र वापिका सर्वकामदा ॥५२॥ इति तद्वाक्यमाकण्यं स तथेवाकरोत्‌ पुनः । पपो सोऽपि जलं तत्र तस्याज्ञापरिपालकः ॥५२॥ तदारभ्याथ सा वापी ख्याता भेरवसंज्ञिका। तस्या वाप्यास्तु तोयेन उद्धृतेन समाहितः ॥५४॥ स्नात्वा च विन्घ्यवासां तामभ्यच्यं सविधानतः (?) । स्तुत्वा नत्वा (?) च यो मत्यं: स सर्वफलभाग्‌ भवेत्‌ ॥५५॥ इति भेरववाप्यास्तु उत्पत्ति श्युणुयात्तु यः। स॒ विधूयेह पापानि देवीसायुज्यमाप्नुयात्‌ ॥५६॥ नारद उवाच ्वन्मुखादष्टतीर्थानि श्रुतानि च मयानघ। नारायणस्य माहात्म्यं सलक्ष्मीकस्य कथ्यताम्‌ ॥५७॥ वायुरुवाच यदा देव्या तु क्रोधेन शप्ताः सर्वे दिवौकसः । तदा स देवदेवोऽपि एकलिङ्गस्य सन्निधौ ॥५८॥ प्राकारान्तगंते रम्ये रत्नमण्डपमध्यगे । रत्नसिहासने तत्र शुशुभे स महामुने ॥५९॥ लक्ष्म्या सहारविन्दाक्षः सगणः स गरुत्मता। शङ्खचक्रगदापद्मपीताम्बरधरो विभुः ॥६०॥ ` कर्‌ वनमालाविभूषितः । ्वर्णरत्नाङ्गदादीनि श्रीचत्साङ्कितविग्रहः- ॥६१॥। अतसीपुष्पसंकाशो विद्युदाभां रमां दधत्‌। रक्तरवस्त्रपरीधानां चीलकञ्चुकिवक्षसम्‌ ॥६२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४१ ] नासामौक्तिकशोभाढयाँ र्त्ताटङ्कमण्डितास्‌ । कोमलाङ्गी विशालाक्षी नवयौवनगवितास्‌ ॥६३॥ कङ्कणादिविभूषाढ्यां रत्नोपलकराम्बुजास्‌ । नूपुराए(रा)वसुभगां पीनोन्नतपयोधरास्‌ ॥६४॥ मन्दहासां प्रमुदितामन्योन्यालिङ्गनोत्सुकाम्‌ । तामालिग्य प्रियां सोऽपि नारायणोऽवसत्तथा ॥६५॥ चक्रेण सितधारेणाकरोत्‌ पुष्करिणीं तदा। निजमण्डपपृष्ठेऽथ कमलाकुछिताम्बरास्‌ ॥॥६६॥ तामालोक्येकलिङ्गोऽपि साघु साध्विति चाब्रुवन्‌ (चाब्रवीत्‌) । चक्रपुष्क्रिणीनाम्ना ख्यातिमेष्यति माधव ॥६७॥ योऽस्यां स्नाति सदा भक्त्या चोद्घृतेन जलेन हि। तमाशु वरदो भूत्वा प्रसीदामि न संशयः ॥१८॥ माघफाल्गुनचैत्रे च अस्यां यो धमंमाचरेत्‌ । स याति परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुलभम्‌ ॥६०। चक्रपुष्करिणीतोये नारायणं च योऽर्चयेत्‌ । लक्ष्म्या सहैव सो (स) याति वेष्णवं पदमुत्तमम्‌ ॥७०॥ नारायणस्य माहात्म्यं यः श्णोत्तीह भक्तितः । पठेद्‌ वा यः प्रयत्नेन स तस्य गतिमाप्नुयात्‌ ॥७१॥ अण्डजाइचोद्मिजा वापि स्वेदजाश्च जरायुजाः । सर्वे ते सद्गति यान्ति घक्रपुष्करिणीजलात्‌ । अथ वा तत्समीरेण स्पशंतो मोक्षमाप्नुयात्‌ ॥७२॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलि ङ्गमाहात्म्ये श्रीनारायणभ्रादुर्भावो नाम सप्तविशोऽध्यायः ॥२७॥ अथाष्टाविशोऽष्यायः नारद उवाच-- 3 येन क्रमेण स मुनिः स्तात चक्र यथाविधि । कुटिलाइष्टतीर्थेषु तन्मे . बूहिं समीरण ॥ १॥ वायुरुवाच-- घेरव॑ त त्तमस्कृत्य तदाज्ञां परिगृह्य च। तोदणदष्ठ ति मन्त्रण शिवशर्मा ढिजोत्तमः ॥ २॥ भ | कुटिलोद्भवकुण्डे तु स्नात्वा सम्पूज्य शङ्करम्‌ दानं दत्वा5छ्विक कृत्वा पुत्रपौत्रादिभिः सह ॥ रे || CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४२ ] ' तपस्विनो महासिद्धा योगिनो नियतव्रताः । कणभक्षा निराहारा वायुभक्षा जितेन्द्रियाः ॥ ४।। अम्बुपर्णाशिनः केचित्‌ केचिन्मूलफलाशिनः | सिंहव्याधादिभिः कीणनिवसन्ति मनस्विनः ॥ ५॥ खगा मृगाइच गवया वाराहा वुक्‌ (क) बिडालका: | निवसन्ति मुनिश्रेष्ठ पक्षिणः प्रमदानुगा: ॥ पूर्वंसंस्कारभावं हि भजमाना महाशयाः ॥ ६॥ गन्धर्वेसिद्धमुनि किन्नरगुह्यकाद्यः संसेव्यमानमनिशं सरसीरुहाक्षेः । श्रीसुन्दरीवलयसिञ्जितमङघ्रिभागे नृत्यन्मयूरमणिमण्डितवेदिमध्ये ॥ ७॥ आधघारेशो महेशस्तु वत्ते यत्र नारद। तस्य दरनमात्रेण. महापातककोटयः ॥ ८॥ तत्क्षणाद्‌ विलयं यान्ति संचिताः पुवंजन्मभिः । ततस्तु दक्षिणे भागे तक्षकेशो महेश्वर: ॥९॥ तक्षकेण पुरा ब्रह्मान स्वस्य संस्थितिहेतवे । स्थापितस्तत्र वै चक्र स्वनाम्ना तीर्थमुत्तमम्‌ ॥१०॥ ततः प्रभृति क्षेत्रेऽस्मिन्‌ नास्ति नागभयं महत्‌ । ` स्नानात्‌ सवंप्रयत्लेन नो नागकुलजं भयम्‌ ॥११॥ तत्र स्नात्वा नमस्कृत्य तक्षकेशं महेश्वरम्‌ । नागसूक्तेन 8: स मुनिः पूजां चक्र विधानतः ॥१२॥ पुनस्तु भरवेणाथ सर्वतीर्थमयं च यत्‌ । तीथं सम्पादितं ुर्व-----*---------५+---०००--५+- ॥१३॥* स्तीर्थेषु गदितं यत्फलं मुनिपुङ्गवेः । पते लभते जन्तुदंशनान्मज्जनात्किमु ॥१४॥ भूत्रतपिशाचानां न भयं तत्र नारद। डाकिन्यः केत्रपालाइच यक्षाः किम्पुरुषास्तथा ॥१५॥ प नर पथ्य (इष्ट्वा) भीताः स्युः पलायन्ति दिशो दश । i स्तानं समाचरेत्‌ ॥१६॥ र न दे खिल ~ चिल्ल लगा है, जिसका अर्थ है कि लिपि” लिखा हुआ नहीं मिलता नि प जल यह CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४३ ] तदा प्रभूति नो भूतप्रेतादिगणजं भयम्‌। सत्यं सत्यं मुनिश्रेष्ठ मदुक्तमवधारय ॥१७॥ ततस्तु करजे कुण्डे स्नात्वा देवीं प्रपूज्य च । वेदोक्तविधिना तत्र नित्यं कर्म समाप्यते ॥१८॥ तत्रस्थानां मुनीनां तु दशनं शिवभाविनाम्‌। महांपातकराशीनां नाशनं कलिनाशनम ॥१९॥ ततस्तु मुनिशादूंल चक्रपु्ष्कारणीं शुभाम्‌। विष्णुना चक्रवर्येण निर्मितां पापनाशिनीम्‌ ॥२०॥ मृत्कुशानपि संगृह्य हस्ते पादादिकं सुधीः । प्रक्षाल्याचम्य विधिवत्‌ स्नात्वा विष्णुं प्रपूज्य च ॥२१॥ लक्ष्मी पद्मासनां तत्र वक्षःस्थलनिवासिनीम्‌ । पुष्पगन्धादिभिः पूज्य नमस्कृत्य विधानतः ॥२२॥ तत उत्तरदिग्भागे सवंसौभाग्यदायिनी । सर्वेषां मनुजानां तु विच्ध्यवासेति विश्रुता ॥२२॥ एकलिङ्गस्य भक्तानां प्रथमं हि _ फलप्रदा । ` धेनुहारीतनागाद्येस्तथेरद्रेगापि वज्त्रिणा ॥२४॥ : सेविता फलदा देवी मया दृष्टा पुरा किल । तत्समीपे तु महती वाटिका गह्वरे वने ॥२५॥ आ्रनिम्बकदम्बाद्येर्वीजपूरेः सदाडिमैः । पनतसेर्नालिकेरेइच पुनागैर्नागकेसरेः ॥२६॥ तालेस्तमालेहिन्ताले: पाटलेर्जातिचम्पकेः । कुटजेः कणिकारेइच जम्बूप्लक्षविभीतके [ 220 ॥२७॥ जम्बीरैः करवीरैश्च नारिङ्गैः कदलोवट: | पलाशैः खाददिरेकशेस्तथोदुम्बरविल्वके [ : ] ॥२८॥ तानाद्रमलताकोणं नानापक्षिगणावृत्तस्‌ | मुनिचारणसिद्धैर्च किन्नरैयुंवतीवृतैः ॥२९॥। नत्यवादित्रगीतेशच वयोभिशच 'निनादिता । तत्रास्ते सुमहत्तीर्थं भेरवेण पुराकृतम्‌ ॥३०॥ रत्नवैडू्यमणिभिवेदिकोपवने _ तथा 1 तत्र स्नात्वा मुनिवरो विन्ध्यवासां प्रपूज्य च ' ।३१॥ तत्राह्नं कर्मेविधिवत्‌ सम्पाद्य द्विजसत्तमः । ततस्तु मुनिशाटूल तीर्थानां परम शुभस्‌ ॥३ ९ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४४ ] उत्तरस्यां दिशि स्थितं जानीहि कुटिलातटे | खगेमुंगेस्तथा व्याधः पक्षिभि्विनिनादितस्‌ ॥३३॥ केदारसंज्ञां तीर्थ तन्नामाचं महेश्वरम्‌ । तत्र स्तानविरधि चक्र विधिवद्‌ विधिदर्शंक: ।।३४॥ ततस्तु पुरवंदिग्भागे केदारक्षेत्रतोऽमलम्‌ | अमृताख्यं महातीर्थं सिद्धोघमुनिसे वितमस्‌ ॥३५॥ सर्वतीर्थाधिकं प्रोकतं मोक्षदं सवंदेहिनास्‌ । यस्य सन्दर्शनादेव नृणां भवति वाञ्छितम्‌ ॥३६॥ तत्र स्नानं प्रकुरुते लभते वाञ्छितं फलस्‌। सर्वपापोपपापानां नाशनं कामदं परम्‌ ॥३७॥ तत्रस्था मुनयः सर्वे अमृतत्वं प्रपेदिरे । मया हृष्टा मुनिश्रेष्ठ योषित्तः पशुपालकाः ॥३८॥ पक्षिणरच पतङ्गाशच ये चान्ये दुष्टजातयः । स्वेच्छयेवामृतं तत्र लेभिरे मुक्तकल्मषाः।।३९।| तत इत्यष्टतीर्थेषु स्नात्वा चेन्द्रं सरो ययो। हंसकारण्डवाकोणं सारसेरच बरकेस्तथा ॥४०॥ जलजेः स्थलजेसचेव कमलेरुपशोभितस्‌ । नानापक्षिगणाकोर्ण नानाद्रुमलतावृतम्‌ ।॥४१॥ चतुदिक्षु विशेषेण ` शुद्धात्मानस्तपस्विनः । निवसन्ति महात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥४२॥ केचित्‌ पठन्ति सुधियः केचिद्ध्यायन्ति योगिनः । केचिच्छिष्यानु महाप्राज्ञान्‌ पाठयन्ति द्विजोत्तमाः ॥४३॥ विधिवत्‌ स्नात्वा ध्यात्वा कृताह्मकाः । केचित्ुराणनिपुणाः श्रावयन्ति जनान्‌ बहून्‌ ॥४४॥ संन्यासिनो जितक्रोधास्त्यागिनः परमार्थिनः । भिल्लदच विविधाकारैवृंतं परमधार्मिकः ॥४५॥ शिवभक्तिरतेर्वीरैभूतहिसादिवरजितैः । दिव्यरूपविभूषाभिः सुरकन्याभिरावुतम्‌ ॥४६॥ मुनिचारणगन्धवकिन्नरैः परिपूरितम्‌ । ऋषिभिः सप्तभिः साधं निवसन्ति महर्षयः ॥४७॥ तत्र स्नात्वा मुनिवरः शिवशर्मा विधानवित्‌ । तत्राल्विको क्रियां कृत्वा दत्वा हुत्वाभिपूज्य च ॥४८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४५ ] पुत्रपोत्रादिभिः सारद्धमेकलिङ्गं महेश्वरम | अभिपुज्य पुनस्तत्र क॑ क॑ (कि कि) धाम ययौ मुनि: ॥४९॥ इति ते कथितं ब्रह्मन्‌ तोर्थानामुत्तम: क्रम: । सवंपापप्रशमनं सवंविघ्नविनाशनम्‌ | सर्वसिद्धिकरं साक्षानमहापातकनाशनम्‌ ।।५०॥ यः पठेत्‌ प्रातरुत्थाय साधकः स्थिरमानसः। स॒ याति परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम्‌ ॥५१॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च। कृतानि तेन चान्यानि सुकृतानि महीतले ॥५२॥ तस्मात्‌ सर्वप्रयत्नेन म्युणुयात्‌ सुकृती नर: ॥५३॥ ये श्शुण्वन्ति पठन्ति भक्तिनिरता दृष्ट्वेकलिद्ध शिवम्‌ सर्वाभीष्टफलप्रद मुनिवरेराराधितं सुव्रतेः। योगि (योग) ध्यानरतैर्वंशीकृतमनोव्यालः सुरे राजितं सर्वाभिः सुरकन्यकाभिरनिशं संसेव्यमानं परस्‌ ॥५४॥ पञ्चक्रोशमिते समस्तसुखदे नागह्वदाख्ये परे क्षेत्रे ये निवसन्ति मुक्तिसुलभास्तैरावृत सुप्रभेः । गाङ्गेयं सकलं जलं सुरतरुप्रायःपरं तद्वनं शैवास्ते मनुजा भवन्ति सततं सिद्धि लभन्ते परास्‌ ॥५५॥ इति श्रोवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्गमाहात्म्ये [ तीर्थक्रम- ] वर्ण [नं] नाम अष्टाविशोऽघ्यायः 11२८॥ अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः नारंद उवाच-- राष्ट्रव्येनी पुरा प्रोक्ता या देवी रिपुनाशिनी। तस्याः पूजाविधि ब्रूहि बाष्पाणां कुलदेवतस्‌ ॥ १॥ केन क्रमेण स मुनिः पूजां चक्र विधानतः | तत्समासेन मे वायो संशयं छेतुमहसि ॥ २॥ वायुरुवाच श्रुण नारद यत्नेन वक्ष्यमाणं शुभभ्रदम्‌ | यस्थ संश्रवणादेव सद्यो मुच्येत किल्विषात्‌ ॥ ३॥ कुटिलाद्रष्टतीर्थेषु स्नात्वा इन्द्रसरस्यथ । पुत्रपोत्रादिभिः साड राष्ट्र [इये] नां समाययौ ॥ ४॥ १ ० CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४६ ] - तत्रस्थं भैरवं तत्र प्रथमं प्रतिपूज्य च। अन्या[न]पि गणांस्तत्र सम्पूज्य मुनिसत्तम ॥ ५॥ ` मणिवैडयंखचिते स्फाटिते ( के ) स्वणंभूषिते । रक्तवस्त्रावता देवीं गौराङ्गो स्वणंभूषणास्‌ ॥ ६॥ कोटिसूयंप्रतीकाशां चन्द्रकोटिसुशीतलाम्‌ | पद्मपत्रविश्ञालाक्षीं सुनासां . पिकभाषिणीस्‌ ॥ ७॥ मुक्ताविद्रुमहाराढ्यां पीनोन्नतपयोवरास्‌ । खड्गचमंधरां वीरां धनुर्बाणोपशोभितास्‌ ॥ ८॥ सदा प्रसन्नवदनां शरच्चन्द्रनिभाननास्‌ चतुभु जां महादेवीं वाह्यादियुवतीवृतास्‌ ॥ ९॥ किन्नरैश्च मुनिश्रेष्ठ गन्धर्वेरुपसेविताम्‌ । ददशं मुनिशादूंछः स्वयं भक्त्या ननाम च ॥१०॥ आगमोक्तेन विधिना धूपगन्धादिभिः सह्‌। नानाफलेशच नेवेद्येः क्षीरखण्डाज्यमिश्रितस्‌ ॥११॥ ताम्बूलादि समर्प्याथ आराति (त्रि) कमथाच रेत्‌ । मूलमन्त्रं मुनिश्रेष्ठ कृताङ्गन्यासपु वंकस्‌ ॥१२॥ यथा शक्त्या प्रजप्याथ पुनः स्तुत्वा उवाच ह ।& मातम दीयतामाज्ञा मि(त्वि)ह स्थातुं सदानघे ॥१३॥ निविघ्नं त्वत्प्रसादेन भवत्विति ननाम च। तदारभ्य च तीर्थस्मिन्‌ वासं चक्र महामुततिः।।१४।। , शिवशर्मा सहैवाथ अर्थर्वाङ्गिरसस्तथा । शिष्यप्रशिष्ये: सहितमेकलिङ्ग' हृदि स्मरन्‌ ॥१५॥ नारद उवाच-- | साङ्ग विधि च मे वायो त्वं सम्यग्वव्तुमहंसि । समन्त्रन्यासमस्यास्तु महाभयनिवृत्तये ॥१६॥ वायुरुवाच J हार भुनिभिस्तक्षकेन्द्रादिभिस्तथा । सेविता परमा शक्तो राष्ट्रष्येनेति विश्रुता ॥ १७॥ तस्या मन्त्र प्रवक्ष्यामि सर्वेसिद्धिप्रदायकम । स्मलान्त वर इति यूकारं बिन्दुसंयुतस्‌ ॥१८॥ ततस्तु मन्त्रविद्राष्ट्ररयेना तं (तां) समुद्धरेत्‌ । ______ गमःपद (रः) समुच्चायें (यो) ह्यष्टवर्णात्मको मनुः ॥ १५ क पाण्डुलिपि में इसके बाद 'शिवशर्मोवाच' पाठ है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १४७ ] एकलक्षं जपेन्मन्त्रं पायसेस्तद्दशांशत: । जुहुयार्दाचते वह्नौ देवीसन्तोषहेतवे ॥२०॥ क्रद्षिब्रेह्मा समुहिष्टो गायत्रीछत्द उच्यते | देवता राष्ट्रश्येनेति रं बीजं यूं च शक्तिकम्‌ ॥२१॥ कीलकं व्यजनं प्रोक्तं चतुवं्गार्थसिद्धये । ' विनियोगस्तु कथितो रायङ्ग रङ्गकल्पना ॥२२॥ मातृकान्यासपूर्वं तु षडङ्ग परिकल्प्य च। | भूतशुद्धि विधायाथ प्राणस्थापनमाचरेत्‌ ॥२३॥ ततः शुद्धतनू मन्त्री देवतां भक्तितो यजेत | पञ्चोपचारमार्गण वित्तशाठ्यविवजितः ॥२४॥ नेवेद्यादिषु सर्वेषु स्यादादावमृतीक्रिया। मूलमन्त्रेण पश्चात्तु कवचेनावगुण्ठनम्‌ ॥ अस्त्र ण रक्षणं प्रोक्तं सवंत्रतन्न विस्मरेत्‌ ॥२५॥ अर्घ्योदकेन तद्देव्ये मूलमन्त्रं समुच्चरन्‌। स्वाहेति कल्पयेद्‌ देव्ये न ममेत्यन्ततो वदेत्‌ ॥२६॥ आचामं [च] ततो दद्यात्ताम्बूलं विनिवेदयेत्‌ । अनुलेपं ततो दद्यान्माल्यानि विविधा च॥२७॥ निमित्तानि मनोज्ञानि दत्वा पुष्पाञ्जलि क्षिपेत्‌ । ततोऽङ्गाद्यावृतीचां च पूजनं सम्यगाचरेत्‌ ॥२८॥ षट्कोणगर्भित्तं कुर्यात्‌ ` अष्टपत्रं मनोहरम्‌ | चतुर्दारसमोपेतं चतुर्र तथा लिखेत्‌ ॥२९॥ मातृकायाः पीठशक्तीस्तत्र सम्पूज्य साधक: | षट्कोणेषु षडङ्गानि ब्राह्मयाद्याश्चाष्टपन्रके ॥३०।। चतुरस्रात्ररेखासु इन्द्राद्यायुघवाहनास्‌ । पञ्चावरणसंयुक्तां देवीं सम्पूज्य भक्तितः ॥२१॥ पुनः प्रपूज्य विधिवद्‌ विससर्ज मुनीश्वरः | इति ते कथितं (तो) ब्रह्मन्‌ पुजाविधिरनुत्तमः ॥३२॥ एवं यः पूजयेद्‌ भवत्या स याति परमं पदम्‌ | रणे वादे तथाऽरण्ये भयं तस्य न जायते ॥२२॥ एवं यः श्वृणुयान्तित्यं श्रावयेदवा समाहितः । तयोस्तु) 1 वरर, देन स eT [ १४८ | प्रकव जपहोमाचँनादिकस्‌ । तत्रस्था ये प्रकुर्वन्ति नादिक शरदधयाऽश्रद्वया वापि स्वं तत्सङ्गता ब्रजत्‌ ॥२५॥ नवरात्रं यताहारो मुनि्ध्यानपरायणः । य yorsessense ॥३६॥ सुत उवाच-- । ति (ती) दं वायुना प्रोक्तं पुराणं परमाथदस्‌ | ळी श्रुत्वा पुजाँ कृत्वा दिवं ययो ॥३७॥ त्रिकाळ पूजयेद्‌ भक्त्या तस्यासाध्यं न किञ्चन ॥३८॥ कुमारीपूजनं तद्वद्‌ ये कुर्वन्त नरोत्तमाः। यद्यद्‌ वाञ्छति (न्ति) तत्सर्वं ददाति परमेइवरी ॥ ३९ महाभये महोत्पात बलि तत्र विधानतः । राजानो ये प्रकुर्वन्ति तेषां शत्रुभयं न हि ॥४०॥ रणे क्र रादिकारयेषु वप््रहस्ता च पक्षिणीस्‌ । स्मरेत सवंप्रयत्नेन सोम्यरूपां च सौम्यके ॥४१॥ जन्मकोटिसह्स्त्रेस्तु ववत्रकोटिशतेरपि । शारदाऽपि च नो वक्तुं शक्नोति तद्गुणाणंवस्‌ ॥४२॥ मदुक्तं तत्समासेन ब्रह्मपुत्रावधारय । ` मयाऽपि शक्यते नेव वक्तुं तद्गुणवेभवस्‌ ॥४२॥ धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि सर्वज्ञोसि विशेषतः । अज्ञवत्‌ पृच्छ्यते यस्मादेकलिङ्गस्य वेभवस्‌ ॥४४॥ स्मारितं विस्मृतं विद्वत्‌ लोकानां हितकाम्यया । ममापि जन्मसाफल्यं जातं जातं मुनीइवर ॥४५॥ वेदगभं उवाच-- सुपुमाण महाप्राज्ञ मदुक्‍तमवघाये च। गणपं पूर्वमभ्यच्ये साङ्गमुष्यादिपूर्वंकस्‌ ॥४६॥ देवानामधिदेवो यः पूजितः स फलप्रदः । } त्वमेवं कुरु ते विघ्नं न भविष्यति सर्वथा ॥४७॥ इति श्रीवायुपुराण मेदपाटीये- श्रीमदेकलिज्भमाहात्म्ये राष्ट्रब्येता- CC-0. ०9199पूज़ानिघिर्नामेकतेर्मत्रशो5ध्यायंर०॥ शि'९$०119001 [ १४९ ] अथ त्रिंशोऽध्यायः सुषुमाण उवाच-- | भगवन्‌ भवता पूर्वं निर्विघ्नं ते भविष्यति । इति यत्कथितं तच्च इदानीं वक्तुमहसि॥ १॥ वेदगभं उवाच-- वक्ष्यामि परमं गुह्य सर्वसिद्धिकरं नृणाम्‌ । विनायकस्य माहात्म्यं यथाथर्वा (?) च्छ तं मया ॥ २॥ तच्छ त्वा त्वं समासेन विधिबोधितवत्मंना । कुरुष्व शीघ्रं विपेन्द्र मदुक्तं गोप्यमादरात्‌ ॥ ३॥ एकलिङ्गस्य माहात्म्यं सवंदेवोत्तमस्य च। नारिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन। न चाइाश्रषवे वाच्यं यदि (दी) च्छेदात्मतः सुखस्‌ ॥ ४॥ य (?) इमं परमं गुह्यः श्रुत्वा गुरुमुखात्ततः । सर्वानभीप्सितान्‌ सद्यः प््राप्तुयान्नात्र संशयः | ५॥ पुरा कृतयुगे विप्राः कल्पे वेवस्वते युगे । मुनयः कलिदोषेण भाग्यहीनाः सुदुःखिताः ॥ ६॥ राजानश्च महात्मानो होनसत्त्वाः सुविह्वलाः । सदाराः साग्निहोत्राइचाथर्वाणं शरणं ययुः॥ ७॥ एकलिङ्गंसमीपस्थं सुरासुरनमस्कुतस्‌ । तत्राथर्वाणमासाद्य मुनयो मुनिपुङ्गवम्‌ ॥ ८॥ ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे ध्यायन्तं शिवमव्ययम्‌ । भगवन्‌ कछिदोषेण हीनसत्त्वा: सुदुःखिताः ॥ ९॥ श्रिया बहिःकृताः सर्व तपःसिद्धिविवजिताः । प्रत्यपायमपद्यन्तस्त्वामद्य शरणं गताः॥१०॥ यथा न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च। ` न भवेच्चाग्निहोत्रस्य तथोपायं वदस्व न: ॥११॥ एवमुक्तो मुनिवरो अथवं [1] वेदवित्तम: | ग चिन्तयामास युक्तात्मा प्रत्मुपायं तपस्विनास्‌ | चिरं चिन्तयतस्तस्य महषेर्भावितात्मन: | ड प्रादुर्बभूव मनसा मन्त्रराजः षडक्षरः ॥१२॥ | तप्तचामीक रप्ररव्यो वक्रतुण्डाय “िन्त्यमातस्य॒तस्याप्याथर्वणस्य (१) च भूपते ॥१४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५०] षडक्षरस्य जपतो मन्त्रराजस्य तस्य च। षडङ्खानि क्रमेणेव प्रादुरासीन्मुनीञ्वरे ॥१५॥ ` हृदये वे नमस्कारं स्वाहाकारं च मूद्धंनि | शिखायां च वषट्कारं बाह्वोस्तु कवचं तथा ॥१६॥ वोषट्कारस्तु नेत्राभ्यां फद्कारोऽस्त्रेण संयुतम्‌ ।। १७] स लब्ध्वा तु महामन्त्रं सषडङ्गं पडक्षरम | सहस्रक्ृत्वो मतिमान्‌ जजाप स महामुनिः ॥१८॥ जपंरचेव सदाऽपश्यद्‌ गजवक्त्रं चतुभु जस्‌ | . लम्बोदरं त्रिनयनं पाशाङ्कुशधरं परस ॥१९॥ वरदाभयहस्तं च : सर्वाभरणसंयुतम्‌। तं दृष्ट्वा वरदं देवमेकिङ्गस्य सन्निधौ ॥२०॥ वायव्यां दिशि संस्थं तं सौम्यं सोम्यगणावृतस्‌ । तुष्टाव, परया भक्त्या वेदमन्त्रस्तदा नृप ॥२१॥ ' तेन स्तवेन सन्तुष्ट: प्रोवाच च गजाननः। प्रीतोऽस्मि साम्प्रतं ब्रह्मन्‌ स्तवेनानेन सुव्रत ॥२२॥ वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वतंते। तत्सवं प्राथंयस्वाशु मा विलम्ब कुरुष्व च ॥२३॥ अथर्वाङ्करस उवाच-- मन्त्रस्यास्य विधानं मे यथावदनुवणंय । येनानुष्ठितमात्रेण सवंसौभाग्यमाप्नुयास्‌ ॥२४॥ गणेश उवाच-- ऋषि च देवं च षडक्षरस्य छन्दश्च शक्ति च श्युणुष्व चेव | ऋषि च शुक्र त्वभिघेयभावान्मां विद्धि देवं वरदं गणे शम्‌ । अनुष्टुभं शान्तिकपोष्टिकाद्येराथर्वंणं मन्त्रमिमं पठन्ति ॥२५॥॥ रायस्योषस्य दाता च निधिदानान्नदो मतः । रक्षणो बलगहनो मन्त्रराजः षडक्षरः ॥२६॥ राजोवाच-- भगवन्‌ कृपया मंह्य स्तुति तच्छ्रावयाश माम्‌ । येन स्तवेन सन्तुष्टो गजास्यः फलदो ह्यभूत्‌ ॥२७॥ [यहाँ लिपिकार ने > चिह्न ७ ७ ¬ पिल्ल लगाया हे जिससे प्रतीत होता है कि वह यहां कुछ छिख रहा था किन्तु किसी कारण लिख न सका । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri , [ १५१ ] बेदगर्भ उवाच-- गजाननं सिद्धगणादिसेवितं कपित्यजम्वूझलसारभक्षितम्‌ । उमासुतं शोकविनाशकारणं नमामि विघ्नेश्वरपादपङ्कुजम्‌ ॥२८॥ मूषकोत्तममारह्य देवासुरमहाहवे । योद्धूकामं महावीयं वन्देऽहं गणनायकस्‌ ॥२९॥ सृत उवाच चित्रवस्त्रविचित्रा ङ्ग चित्रमालाविभूषितम्‌ । कामरूपधरं देवं वन्देऽहं गणनायकम्‌ ॥३०॥ इति स्तुत्वा तु नत्वा च क्ृताञ्जलिपुटस्ततः | मौनमास्थाय पुरतः स्थितो (तं ) ब्रह्मषिणा तदा ॥३१॥ गणेशस्तु पुनस्तं तु बोधयामास भूपते। गणेश उवाच-- य॒ एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि ॥३२॥ शतं जुहोत्यपुपानां वत्सराल्लभते घनम्‌। इत्याम्नातं महामन्त्रं गुरोलंव्ध्वा समाहितः ॥३३॥ ब्रह्मचयंपरो दान्तः सत्यवाक्‌ (ग्‌ ) गुरुपूजकः | ` ब्रह्माध्ययनसंयुक्तो हविरइनन्ममाग्रत: ॥२४॥ जपेद्‌ द्वादशसाहर्र तत्पुररचरणं भनवत्‌। अङ्गारकदिने प्राप्ते चतुर्थ्यां तु समाहितः ॥३५॥ अभ्यच्यं गन्धपुष्ाद्येहविषा पायसेन मास्‌। भोजयेत्‌ कार्यसिद्ध्यर्थं मन्त्रप्रवरदं गुरुम्‌ ॥३९॥ अतःपरं कि बहुनोदितेन ब्रवीमि मत्प्राप्तिकर हृयुपायम्‌ | . ` बद्ध्वासनं स्वस्तिकपङ्कुजं च सुखासनं घ्यानगतं विचिन्त्य ।३ मण्ड्कादीनि विन्यस्य परतत्त्वान्तमादितः । तत्र इक्षुरसाब्धि च उपयुपरिभावतः: ॥२८॥ तत्कणिकायामुदितप्रकाशं मदीयमन्तरप्रवरं तु भूयः । | षडक्षरं बिन्दुसुखासनाढयं ध्यायेदलेष्वष्टसु चाष्टशक्तीः ॥ ३९ पूर्वादिक (क्र) मतो ज्ञेयास्तासां नामानि ते ब्रुवे । अणिमां महिमा चैव लघिमा गरिमा तथा ॥४०॥ ईशित्वं च बजित्वं च प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च) इत्यष्टसिद्यः प्रोकताः शर्वतयोऽऽटाऽथ सम्ब्रुवे ॥४१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५२ ] रुचिराध्व्याहता कामाऽमोघा शक्ता वरप्रदा। बुभुक्षा जीणिकेत्यष्टौ गणनाथस्य शक्तयः ॥४२॥ भद्रो मानी वरो नाम इत्येते शक्तिचारका: । एवं स्वनाभो हृदये गले वा, आस्थे भ्र वोरन्तयोललाटे | समस्तदेहेस्वथवा शिखाग्रे, विचिन्तयेन्मामभिपुजयेच्च ॥४१॥ एवं हि युञ्जन्‌ विनिहन्त्यघौघान्‌, मासेन निर्वाणमुपेति योगी। इमं च मन्त्रप्रवरं महाहँ, ब्रवीमि ते तुष्टिकरं द्वितीयस्‌ ॥४४॥ षडक्षरं गुह्यतमं नमोऽन्तमाढ्यं कलो सिद्धिकरं नराणाम्‌ | एतेन मां मङ्कणको महषिरतोषयत्सागरती रभूमो ॥४५॥ तस्माहृषि मंकणकं तमेव षडक्षरस्यास्य समामनन्ति | अङ्कानि पञ्चेव समामनन्ति अन्यत्समं त्वस्य समानभावात्‌ ।४६। एतांबुभौ मन्त्रवरौ सगुह्यौ मम प्रियौ वेदरहस्यजातो । साङ्गौ सकल्पौ सगुरूपदेशो कल्पेन यो वेद स वेद वेदान्‌ ॥४७॥ मनोगतं वा सकलं वदामि मन्त्रप्रसादेन जगद्धिताय । मन्त्रस्य माहात्म्यमपीह वक्तुं न शक्यतेऽथर्वण सत्यमेतत्‌ ॥४८॥ वेदगभ (सुत) उवाच-- प्रदाय मन्त्रप्रवरं माहात्म्यमा (महात्मना) थवंणे चार्थविदे तदा मुदा | संस्तूयमानो दिवि सिद्धसंघेरन्तदंधे कुञ्जरराजवक्त्रः ४९ वेदगभे उचाच-- ब्रह्मन्‌ पुजाविधानं मे सम्यग्‌ बोधित (तु) महंथ (सि) । संग्रहेणेह कथितं न मया विदितं प्रभो ॥५०॥ ` [ अथर्वाद्भिरस उवाच ]-- झग्नि(नी)शासुरवायव्यकोणेषु हृदयादिकम्‌ । नेत्र मध्ये दिक्षु चास्त्रं सम्पूज्य पत्रमूलके ॥१५॥ अणिमाद्या दवितीयं तु इनदराद्याञ्चेव भु (भू) पुरे । तृतीयावरणं . प्रोक्तं वज्नाद्याइव चतुर्थकम्‌ ॥५२॥ पञ्चमावरणे चाथ वाहनानि प्रपूज्य च। पुनगंन्धादिना यष्ट्वा ताम्बूलं -विनिवेद्य च ॥५२॥ आत्मापंणविधानेन आत्मानं विनिवेद्य च। । परिवारगणं सवंमुपसंहारमुद्रया ॥५४ ° देवे लीनानि सम्भाव्य स्वीयहृत्सरसीरुहे । विसुज्य च पुनयंष्ट्या ननाम च मुहुमु हः ॥५५।। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri | [ १५३ ] अथर्वा गणपं तोष्य गणेशाल्लब्धवैभवः । सर्वानाहूय तत्रस्थान्‌ पार्श्वस्थानभिपुज्य च ॥५६॥ , गणेशस्य च वृत्तान्तं सवं तेषां न्यवेदयत्‌ । मन्त्रदानक्रमेणव . आशीदत्ता पुनस्तदा ॥५७॥ ते तु तद्विधिना ग्राह्य (ह्य ) सुखं प्राप्तु परं मुदा । अतस्त्वमपि राजेन्द्र ! गणपं पुर्वमच्यं च ॥५८॥ अनेन विधिना भक्त्या . पञ्चात्तां मातरं भज। विन्ध्याद्रिवासिनी सम्यगेकरिङ्गा पुनर्यज ॥५९॥ एवं च तत्र निर्विघ्नं भविष्यति न संशयः | गणेशास्य च माहात्म्यं ये श्युण्वन्ति पठन्ति च ॥ तेषां शिवः सहायः स्यादुमास्कन्दसगाणपेः ॥६०॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलि ङ्गमाहात्म्ये गणेशमन्त्रकथनं नाम त्रिशोऽष्यायः ॥३०॥ अथ एकत्रिंशोऽध्यायः सुषुमाण उवाच-- | कथं सा विन्ध्यवासा वै पूज्या मे वद साम्प्रतम्‌ | असौ भाग्येन लोकोऽयं दारिद्रयण च ns 14. पीडितः॥ १॥ येन सौभाग्यमतुल | । शास्त्रज्ञानं कवित्वं च यशस्य लभते नरः॥ २॥ वेदगभं उचाच-- न साध पष्टं त्वया राजन्‌ वक्ष्याम सकेर ब्रह्मणा कथितं पूर्वमङ्गिराय (१) महात्मने ॥ ३॥ अङ्किरोऽपि स्वशिष्यायाथरवंणाय (१) ददौ स॒ च। हारीताय स्वशिष्याय सोऽपि मह्य ददौ पुनः ॥ ४॥ मयाऽप्यत्रेव विधिता जपहोमार्चनादिभिः । साधितं च विशेषेण जप्यतेऽद्यापि वे मया ॥५॥ इतः पूर्वं मया नो(प्रो)क्तो मत्त्रराजो न sl | त एवं परम्पराप्राप्तं मन्त्र भक्त्या शणुष्व में ॥ अयोग्याय न दातव्यो मन्त्रो वै नृपसत्तम । यत्नेन गोपय त्वं च रहस्य शीघ्रसिद्धिदम्‌ ॥ ७॥ CC-0..Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५४ ] अलसं मलिनं कष्टं दम्भलोभसमन्वितस्‌ | दरिद्रं रोगिणं क्रुद्ध कृपणं भोगलालसस्‌ ॥ ८॥ | शठं परुषवादिनस्‌ | अन्यायेनाजितधनं परदारापरं सदा ॥ ९ || विदुषां वैरिणं नित्यं ह्यज्ञं पण्डितमानिनस्‌ । भ्रष्टव्रतं कष्टवृत्ति पिशुनं दुष्टमानसम्‌ ॥ १०॥ बह्वाशिनं क्ररचेष्टमग्नगण्यं दुरात्मनास्‌ । एवमाद्यगुणेयुक्त॑ शिष्यत्वेन परिग्रहात्‌ ॥११॥ गृह्णीयाद्‌ यदि तद्दोषः प्रायो गुरुमपि स्पुरत्‌ । अमात्यदोषों राजानं जायादोषः पत्ति यथा ॥ तथा रिष्यकृतो दोषो गुरु प्राप्नोति निश्चितम्‌ ॥१२॥ _ तस्मात्‌ शिष्यं गुरुनित्यं परीक्ष्य तु परिग्रहेत्‌ ॥१३॥ कायेन ` मनसा वाचा गुरुशुश्रूषणे रतम्‌ | अस्तेयवृत्तिमास्तिक्यं सदा धमंकृतोद्यमम्‌ ॥१४॥ ब्रह्मचर्यरतं ` नित्यं सत्यब्रतमकल्मषस्‌ । प्रसच्तहृदयं शुद्धमशंठं विमलाशयस्‌ ॥१५॥ परोपकारनिरतं पराथेविगतस्पृहस्‌ । स्ववित्तचित्तदेहैच परतोषकरं गुरोः॥१६॥। ईहगविधाय शिष्याय मन्त्रं दद्यात्तु नान्यथा । यद(द्य)च्यथा वदेत्तस्मिन्‌ देवताशाप आपतेत्‌ ॥१७॥ माधवे यस्य या भनवितमंहादेवे च या परा। मातापित्रोरच या भक्तिस्तथा कार्या निजे गुरौ ॥१८॥ अथ सन्त्रं प्रवक्ष्यामि विन्ध्यवासास्वरूपदम्‌ । उपदेशविधानेन गृहाण नृपसत्तम ।॥ १९ सवंसोभाग्यजनकं सरवंलोकवशंक रस्‌ । विद्यात्‌ ` सिद्धिप्रदं नृणां महदाज्ञाकरं मनुम्‌ ॥२०॥ उत्तिष्ठ पुरुष(षे)त्युवत्वा कि स्वपिषीति चोच्चरेत्‌ । भयं मे समुपेत्यन्ते (?) स्थितं पदं समुच्चरेत्‌ ॥२१॥ यदि शक्यमशक्यं वा तन्मे भगवतीति (?) च। शमयार्निवधूयुक्तं, सप्तत्रिशाक्षरात्मकः (?) ॥२२॥ बृहृदारण्यको नाम ऋषिरस्य प्रकीर्तितः । अन्तयागुष्ट्प्‌ तथा चोक्तं छन्दो मन्त्रस्य देवता ॥२३॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५५ ] विन्ध्यवासा परानन्दस्वरूपा नृपसत्तम । उककारं विन्दुसंयूवतं वीजं प्रोक्तं समृद्धिदम्‌ ॥२४॥ स्वाहाशक्तिरिह प्रोक्ता वा तन्मे (?) इति कीलकम्‌ | चतुवंर्गाप्तये प्रोक्तं विनियोगोऽत्र वै नृणाम्‌ ॥२५॥ षड्भिरचतुभिरण्टाभिरष्टभिः षड़िभरिन्द्रिये: । मनत्राणेरङ्गक्लृप्तिः स्याज्जातियुक्तैयंथाक्रमम्‌ ॥२६॥ सौचर्णाम्बुजमध्यगां त्रिनयनां सौदामिनीसन्तिभां चक्र शङ्कवराभयानि दधतीमिन्दोः कलां बिभ्रतीम्‌ । ग्रेवेया ङ्गदहा रकुण्डलवरामाखण्डलाद्यः स्तुतां व्याये विन्ध्यनिवासिनीं शशिमुखीं पाइवस्थपञ्चाननास्‌ ॥२७॥ एवं घ्यात्वा जपेल्छक्षचतुष्कं तहृशांशतः । जुहुयाद्धविषा मन्त्री शाखिभिः सपिषा तिले: ॥२८॥ पीठमित्थं यजेत्सम्यक्‌ नवशक्तिसमन्वितस्‌ | प्रभा माया जया. सूक्ष्मा विशुद्धा नन्दिनी पुनः ॥२९॥ सुप्रभावो (वा) जया (पा?) सर्वसिद्धिदा Ms | पूर्वादिक्रमतोऽभ्यच्यं तत्रावाह्याचंयेत्प रास्‌ ।३०॥ पञ्चोपचारमागेण पश्चादावृत्तयो(तिम)चंयेत्‌ । षट्कोणेषु . षडङ्गं स्यात्‌ प्रथमावरणाचम्‌ ॥२१॥ अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम्‌ । एवं षडङ्गमाराध्य दळमूलेष्विमाः पुनः ॥३२॥ आर्या दुर्गा तथा भद्रा भद्रकाली तथास्बिका । क्षेमान्या वेदगर्भा च क्षेमंका(क)यषटशक्तयः ॥२२॥ अस्त्राणि . पत्रमध्येषु चक्रशङ्खासिखेटकान्‌ । बाणकोदण्डशूलानि कपालान्तानि पूजयेत्‌ ॥२४॥ राहमयाद्याः स्युद॑लाग्नेषु लोकपारास्ततः परम्‌ | ततस्तेषामथास्त्राण वाहनानि विधानतः ॥२५। चतुरस्र: समभ्यच्यं पुनर्गन्धादिना यजेत्‌ । सम्पूज्य भवत्या विधिवत्‌ नेवेद्य परिकल्पयेत्‌ ।।३६॥ राजोपचारानखिलान्‌ दशंयित्वा नुपोत्तम। स्तुत्वा यथावत्‌ प्रणमेद्‌ भक्तियुक्तस्तु साधकः ॥२०॥ ततः समुद्धरेद्‌ देवीं परिवारसमन्विताम्‌ । संहारमुद्रया राजन्‌ स्वीयहृत्सरसीर्दे ॥३८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५६ | आनीय च पुनर्यष्ट्वा मानसेरुपचारकेः । आत्मदैवतयोरेक्यं सम्भाव्य विधिपूर्वकम्‌ । गुरु चेव तथाभ्यच्यं ततः पूजां समापयेत्‌ ॥३९॥ एवं प्रतिदिनं कुवंत्‌ कृतकृत्यो भवेद्‌ ध्रवम्‌ । बिन्ध्यवासाप्रसादात्तु शिव एव भवेद्‌ ध्रुवम्‌ ॥४०॥ राजोवाच-- म भगवन्‌ भवता पूर्वं बीजमन्त्रस्य विस्तरात्‌ । विधानं सम्यगाख्यातं श्रुतं चव मयाऽप्युत ॥४१॥ धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि सफलं जीवितं मम। त्वत्कृपालेशसम्पर्कात्‌ सत्यमेतद्‌ वदाम्यहम्‌ ।४२॥ नाममन्त्रस्य माहात्म्यं विधानमपि तस्य च। भ्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्‌ यथावद्वक्तुमहंसि ॥४२॥ | भक्तोऽस्मि तव दासोऽस्मि त्वमेव शरणं मम ॥४४॥ वेदगभं उवाच-- नाममन्त्रस्य माहात्म्यं निरुक्तिर(म)पि वच्मि ते। येन विज्ञान(त)मात्रेण भवाम्भोधो न मञ्जसे ॥४५॥ एकारेणोदिता माया ककारेणोच्यते शिवः | लिमित्याइलेषवाच्यत्वात्तयो राइलेषका रणात्‌ ॥४६॥ [गो] गतिः सवत्रेति यदेकलिद्ध इति स्मृतः। इत्येकलिङ्ग इति यत्‌ स्वप्रकाशोऽत्र वण्यंते ॥४७॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित: । एकधा बहुधा चापि हश्यते जलूचन्द्रवत्‌ ॥४८।।४ एकमेवाद्वितीयं गन्नेह नानास्ति किञ्चन | इत्ति यत्‌ पठ्यते वेदे तदेवाविरभूदिह ॥४५॥ . इति ते नाममाहात्म्यं दिङ्मात्रेण प्रकाशितम्‌ । को वा (केन) विस्तरतो वक्तु' शक्यते बाष्पवंशज ॥५०॥ राजोवाच नाममन्त्रस्य यद्गोप्यं (प्यो) महिमानं (मायं) श्रुतं (तो) मया | त्वत्रसादादह (थो) ब्रह्मन्‌ विधानं चास्य कथ्यताम्‌ ॥५१॥| & द्रष्टव्य ब्ह्मविन्दूपनिषद्‌ १२। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५७ ] एकलिङ्गैकलिङ्गेति ये जपन्त्यतिभक्तितः। तेषां पुरः समागत्य क्रोडते स॒ जगत्मभुः॥५२॥ चर्णान्तरसमायोगान्मन्त्ररुचाष्टाक्षरो भवेत्‌ । . तदहं ते प्रवक्ष्यामि हिताय सकलस्य च ॥५२॥ परा प्रासादवीजं (?) तु नामादो योज्य संजपेत्‌ । तदे (दी) शानाख्यदेवस्य रूपं भवति भूपते ॥५४॥ नामान्ते स चतुर्थ्यन्तं (न्तः)नत्यन्तं (न्तः) च तथा स्मृतम्‌ (तः) । अष्टाक्षरो भवेन्मन्त्ररः सर्वेसौभाग्यदायकः ॥५५॥ प्रणवाद्यो यदा जप्यस्तदा तत्पुरुषस्य तु | स्वरूपं तद्विजाचीयात्‌ सवंकामाथंसिद्धये ॥५६॥ मादौ तु तथा योज्य जप्यते 'वे यदा तदा । अघोरस्य स्वरूपं तज्जानीहि भुवि दुलभम्‌ ॥५७ चागादौ तु यदा ध्यायेत्‌ सद्योजातस्य धाम तत्‌ । श्रीवीजमादौ संयोज्य यदा क तदा ॥५८॥ वामदेवस्तथा(दा) ध्येयः सवतः सुखमिच्छता | पञ्चानामपि मन्त्राणामूषिब्रेह्या समीरितः ॥५९ छन्दो गायत्रमाख्यातं देवः स्यादेकलिङ्गकः | अकारो बीजमित्युक्तो मकारः दाबितरीरिता ॥६०॥ उकारः कीलकं प्रोवतं विनियोगोऽत् उच्यते | चतुवं गाप्ये चेव यथावदतुपुर्वकस्‌ ॥६१॥ प्रणवांशेडिरावृत्या षडङ्गन्यासमाचरेत्‌ | | एवं तु प्रणवाद्स्य मन्त्रस्य विधिरीरित: ॥६२ तत्पुरुषमथो ध्यायेत्‌ सर्वसम्पत्तिहेतवे । मायाद्यस्य च मन्त्रस्य हँ बीजं pr ॥६२॥ कीलकं >” \ रेफस्त कीलकं प्रोवतमन्यत्‌ पूर्ववदेव हि आ मन्त्रस्य प्रणवांशेः षडशकम्‌ ॥६४॥ कुर्याद्‌ यथाविधिः (घि) पूर्व वामदेवस्य च रे मं शकारो बीजमित्युक्तमीकार: आ | रेफः कीोलकसंज्ञः pe पुर्ववदाचरेत्‌ त अथेशानस्य मन्त्रस्य बीजस्येवं विधि: स्मृतः एवं गुरुमुखात्‌ प्राप्य यो जपेन्मन्त्रतायकस्‌ षां ब्रह्मादीतां संशयः ॥६७॥ स एव पूज्यः सर्वषां ग च हौँ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १५८ ] मयाप्येवं प्रतिदिनं जप्यते नुपसत्तम। मन्त्रस्यास्य प्रभावेन त्रिकाऊज्ञानमाप्य च। -स्वं स्वं पदमनायासात्‌ [गताः] शक्रादयः सुराः ॥६८॥ त्वमप्येवं नुृपश्रेष्ठ मदूकतमवधारयं च | एकलिङ्गं समाराध्य भुक्षय भोगान्‌ यहच्छया ॥६९॥ राजोवाच-- भगवन्‌ भवता पूर्वमृष्यादिविनियोजनम्‌ | कथितं तत्र वीजादि विविच्याख्यातुमहंसि ।।७०॥ ऋषिरुवाच -- ईश्वरो जगतां बीजं शक्तिग'णमयी त्वजा। _ परमात्मा तथा बुद्धिर्वायु: कुण्डलिनीति च ॥७१॥ चतुविधे बीजशक्ती सर्व॑मन्त्रेषु चिन्तयेत्‌ । जञातव्यां (व्ये) स्वंमन्त्रेषु बीजशक्ती ततो निजे ॥७२॥ अन्यथा सिद्धिरोधः स्यात्‌ (न्‌) नात्र कार्या विचारणा ॥७३॥ एवं सञ्चिन्त्य सुधिया पुरश्चर्यां समाचरेत्‌ । ततो होमं स्त(त)पंणं च पूजा(जां) ब्राह्मणभोजनम्‌ । एकलक्षं जपेन्मन्त्र पुरश्चरणक्कद्‌ भवेत्‌ ॥७४॥ नाध्यातो नाचितो मन्त्रः सुसिद्धोऽपि प्रसीदति । नाजप्तः सिद्धदानेदु(प्सु)रनाहुतः फलदो भवेत्‌ ॥७५॥ पुजाहोमजपं ध्यानं तस्मात्‌ कर्मचतुष्टयम्‌ । प्रत्यह साधकः कुर्यात्‌ स्वयं चेत्‌ सिद्धिमिच्छति ॥७६॥ वृथा च कालं गमयेनु निद्रालस्यादिना तथा ॥ 'षडूकतुप्रसवेद्रंव्येयंथावदनुपुजयेत ॥७७॥ अनिर्माल्यं सनिर्माल्यमचंनं द्विविधं स्मृतम्‌ ॥७८॥ दिव्येमंनो भवेद्रव्ये गॅन्धपुष्पे: स्रगादिभिः । यदचनमनिर्माल्यं दिव्यभोगापवगंदस्‌ ॥७२॥ म्ाम्यारण्यादिसम्भूतेर्यागद्रव्येमंनो रमैः । । भक्तर्यत्‌ क्रियते सम्यक सनिर्माल्यं तदर्चनम्‌ ॥८०॥ जातमात्राणि पुष्पाणि घ्रातान्येव निसर्गत: । पञ्चमिश्रमहाभूतेर्भानुना शदिना तथा ॥८१॥ प्राणिभिश्च दिरेफाद्य (पो)ष्पेरेवे न्न॒ संशय: । CC-0. "भारं सिदयेदल्यू (ल्प) मो मानसो (से). तथा ॥८२९॥ [ १५९ ] तस्मादपरिहायंत्वादन्यथा चानुपायतः । अल्पबुद्धित्वतो नृणां बाह्यपुष्पेभंवेत्किया ॥८३॥ सा क्रिया त्रिविधा ज्ञेया फलनिष्पत्तिहेतवे । शरण राजन्‌ प्रवक्ष्यामि सर्व यद्य(द)नुपुर्वंशः ॥८४॥ यागोपकरणेः सर्वेः क्रियमाणोत्तमा मता | यथाळव्धेर्विनिष्पाद्या हष्टेः पूजा तु मध्यमा ॥८५॥ मन्त्रपुष्पात्तु निष्पाद्या पूजा चाधमसंज्ञिता | इत्यधिकारिभेदेन त्रिविधा परिकोतिंता ॥८६॥ इत्येतत्‌ कथितं दिव्यं रहस्यं सर्वसिद्धिदम्‌ । यः पठेच्छणुयाद्वापि भक्त्या नित्यं प्रपूज्य च । न तस्थ विद्यते किञ्चिद्‌ दुलंभं भुवनत्रये ॥८७॥ क्षोणायुः प्राप्तमृत्युर्वा महारोगहतोऽपि वा। सद्यः सुखमवाप्नोति दीर्घमायुश्च विन्दति ॥८८॥ त्वमपि श्रद्धया वत्स पूजनं शेवमुत्तमम्‌। कुरुष्व त्वं मया दत्तं सद्यः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ॥८९॥ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकलिङ्ग माहात्म्यं बाष्पान्वया नाम एकत्रिशोऽध्यायः ॥२१॥ अथ ठ्वात्रिशोञ्ध्यायः | शोनक उवा च-- कोऽसौ राजा$भवत्तस्य कुम्भकर्णस्य चान्वये | विरुद्धधर्मा क्र रात्मा विस्तरेण वदस्व मे॥ १॥ सृत उवाच-- योगराज इति ख्यात: क्र रनक्षत्रयोगतः | भवान्याः शापयोगेन क गा हक । २॥ दुष्टभावं समासाद्य देवाच्‌ ; मिथ्यामिशापतः केषां केषाञ्चिच्चेष्टया रुषा ॥२॥ त्रासयामास दुर्बुद्धिः शाट्राचारपरायणः | वृत्तिलोपश्च देवानां ब्राह्मणाना चकार ह॥ ४॥ विरोधी सर्वछोकानां ` दुष्टानां प्रतिपालकः | मद्यपानपरो नित्यं वेक्याक्रीडनकोतुको ॥ ५॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६० ] दतक्रीडा तथा चौय कुलस्त्रीणां च धर्षणम्‌ । याखेटनं वा प्राणीनां घातनं तस्य भूपतेः ॥६॥ एवं दुवृत्ततस्तस्य म्लेच्छः सह विरोधतः। आक्रामितः सर्वदेशो युद्धं चापि महद्धयभूत्‌ ॥ ७॥ तस्य॒ वापप्रभावेण स्वपुत्रेण निपातितः | रणवीरेति नाम्नाऽसौ धर्मात्मा सत्यसङ्गरः । देवता गुरुभक्तरच श्रद्धावान्‌ शिवपूजकः ॥ ८॥ ' हितैषी प्रियवाग्दाता शूद्राचारपरो जयी। देवानां ब्राह्मणानां च ददो वृत्ति च संस्कृताम्‌ ॥ ९॥ प्रतिवषमेकलिङ्गे यात्रां शिवमहोत्सवे । कृत्वा पुनः स्वराष्ट्रे च शशास पृथिवीमिमाम्‌ ॥१०॥ शौनक उवाच-- कोऽसौ महोत्सवःशभ्भोः कथं कस्मी (स्मि) नृतो दिने ॥११॥ कि फळं तस्य म (मा)हात्म्यं विधिना केन वा भवेत्‌ । सुत उवाच-- साधु पृष्ट त्वया ब्रह्वान्‌ शिवस्य चरितं महत्‌ ॥१२॥ सवंपापप्रशमनं सवेसम्पत्तिवर्धेनम्‌ । नरनारीनपाणां च मनोरथफलूप्रदस्‌ ॥१२॥ व्रतं पाशुपतं नाम शिवलोकगतिप्रदम्‌ । शिवभक्तः सदा कार्यमेकिङ्गस्य सन्निधौ ॥१४॥ वसन्तर्तो मघोः कृष्णे प्रतिपद्यां (दि) रवौ करे । धेन्वा संस्मारितो देव एकलिङ्गसमुद्धवः ॥१५॥ तदा देवाः समाजममुब्रहमन्द्राद्या महर्षयः । गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरा यक्षपन्नगाः ॥१६॥ दिव्यदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टीरिवाकिरन्‌ । बहुकालवियोगेन दर्शनं तस्य चाभवत्‌ ॥१७॥ शम्भु हष्ट्वा ततो देवा हष॑निभंरमानसाः । पूजां चक्र यंथान्यायं स्तुत्वा दिव्येः स्तवैविभुम्‌ ॥१८॥ आ महोत्सवं चक्र, ( क्र ) रात्रौ जागरणेन च | गतिवाद्यादिनि: शम्भु तोषयन्मु (यन्तो “ते ॥१९॥ प्रतिपद्या (दा) दितिथिष पुजा थक शिव कस | यस्यां यस्यां तिथो येन येन ह 0 पेन येत रासभः प्रतोषित: ॥ -0. Jangamwadi Math Collection. 0 ed by eGangotri [ १६१ ] तस्यास्तस्यास्तिथीशत्वै ददौ तेषां सदाशिवः ॥२०॥ चतुदश्यां स्वयं देवो महोत्सवमथाकरोत्‌। हषंयामास तान्‌ देवान्‌ मुमुदे शिरसा (शिवया) सह ॥२१॥ शौनक उवाच-- शम्भुना स्थापिता येऽत्र तिथीशास्तान्‌ वदस्वं मे | येषां विज्ञानतः सुत फलमाप्नोति मानवः ॥२२॥ सुत उचाच-- अग्निब्रंह्या तथा गौरी गणशः पन्नगेश्वरः । स्कन्धौ (न्दो) रविर्भेरवरच दुर्गा घर्मोऽथ विश्वभृत्‌ ॥२३। ` विष्णुमंन्मथशम्भरच चन्द्ररच पितरस्तथा | प्रतिपद्याद्यमान्तं (?) तु तिथीशाः परिकोर्तिता: ॥२५॥ तासु तेषां पूजनाच्च एकलिङ्ग: प्रसीदति । संवत्सरफलं पुर्ण प्राप्नुवन्ति नरोत्तमाः || तस्य व्रतविधि वक्ष्ये पक्ष कोत्सववतंने ॥२३॥ प्रतिपद्या (दा) दिसर्वासु तीथीशु (तिषु) क्रमतो यजेत्‌ । सम्भारं ` सर्वमासाद्य यात्रायाइव शिवस्य च ॥२७॥ वेद्यः स्नानशौचादीन्‌ कृत्वा रात्रौ हविष्यभुक्‌ । ब्रह्मचारी भूमिशायी यज्जाग्रतमनुस्मरनु ॥२८॥ प्रातरुत्थाय गुर्वादीन्‌ नत्वाह्निकं समाचरेत्‌ । पुण्याहं वाचयित्वा च स्वस्तिवाचनपूवकस्‌ ॥ २९ गणेशादीरच सम्पूज्य कुळदेवांस्तथा द्विजान्‌ । . सुवासिनीः कुमारीइच सन्तोष्य दत्तदक्षिणः ॥२०॥ सङ्कल्पं कारयेद्‌ भक्त्या अद्येत्यादि (?) प्रयोगतः । नियमं किञ्चिदालम्ब्य यात्रां कुर्यात्‌ प्रसन्नधी [:] ॥२१॥ जय शम्भो महादेव पार्वती जगत्पते । एकलिङ्ग कृपासिन्धो त्राहि मां शरणागताम्‌ (तस्‌) ॥२२॥ इत्युच्चायं झानेर्मार्गे गच्छत्नोद्धत्यवजित: । दयावान्नकृत्तद्रोहो वाद्याद्येस्तोषयन्‌ शिवस्‌ ॥२२॥ रात्रो जागरणं कुवत गीतनृत्यादिभिमु दा | पोराणेर्वा न त गा प्राप नागहृदं क्षेत्र चरेन्मु प्रातरुत्थाय श्रद्धावान्‌ प्रातःकृत्यादिकाः क्रियाः ॥३१ | र | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri \ [ १६२ ] कत्वेन्द्रसरसि स्तानं विधिना भस्मधारणस्‌। रदराक्षांच तथा शीर्ष कणंयोर्वक्षसी (सि) भुजे ॥३६॥ प्राणायामादि सन्ध्या (न्ध्या) च' कुर्यात्तपंणमेव च | श्राद्धं .कत्वा यथाशवत्या दानं दद्यात्सुभक्तित्तः ॥३७॥ तत्रेन्द्रेश समभ्यच्यं भैरवादीन्‌ ततो यजेत्‌। बिन्ध्यवासां चेकलिङ्गं षोडशेरुपचारकेः ॥३८॥ सन्तोष्य गीतनृत्याद्येः स्तुत्वा नत्वाभिनन्द्य च । ब्राह्मणान्‌ भोजयेत्‌ पश्चात्‌ पायसादयः सुसंस्कृतैः ॥३९॥ गोभूहिरण्यदानानि दत्वा नत्वाऽभिनन्दयेत्‌ । स्वकुटुम्बसमायुक्तः पारणं च समाचरेत्‌ ॥४०॥ रात्रो जागरणं कुर्याच्छिवसंकीततंनादिभिः । एवं थः कुरुते भवत्या न विघ्ने: परिभूयते ॥४१॥ धनधान्यसमृद्धे्च स्वजने: सह मोदते। ततः प्रतिपदायान्तु प्रातरुत्थाय देहिकम्‌ ॥४२॥ आवश्यकं च कृत्वाऽथ स्नायादिन्द्रसरोवरे । आह्लिकं च निवृत्याथ (निवंत्याथ) एकलिङ्ग समुच्चरेत्‌ ॥४२॥ एकिङ्गस्य चारनेय्यामग्नीशवरमथाचंयेत्‌ । अग्निना पूजितः शम्भुः प्रादुभूंतस्तदग्रतः ॥४४॥ वरं वरय भद ते यत्ते मनसि वतंते। शिवस्य वचनं श्रृत्वा प्रणम्याग्तिर्वाच ह्‌ ॥४५॥ ओजस्तेजो बलं ज्ञानं यज्ञादिकर्मसाधनम्‌ । ` त्वत्पादपुजनं चास्तु सान्निध्यं तेऽस्तु मे सदा ॥४६॥ शिव उवाच-- तथाऽस्तु तव नाम्नाऽहं स्थास्याम्यत्रेव पावक | अग्नीस्वरेति मां भक्त्या पुजां कुवेन्ति ये नराः ॥४७॥ तेषां सौख्यं धनं धान्यमारोग्यं चाङ्गपाटवम्‌ । नार्निजं च भयं तेषां पापरोगांदि किञ्चन ॥४८॥ '` ममाग्रे श्राद्धदानादि जपहोमादिकाः क्रियाः। विधिना ये प्रकुर्वन्ति लभते (न्ते) वाञ्छितं फलम्‌ ।।४९॥ [ सृत उवाच ]-- इत्युक्त्वा लिङ्गरूपेण स्थितस्तत्रेव शक्कर: । प्रतिपद्यां (दि) मधोः पूजां विशेषेण समाचरेत्‌ ॥५०॥ रात्रौ जागरणं ` गीतवाद्या्येस्तोषयेच्छिवस्‌ । एवं यः पूजयेद्‌ भक्त्या सर्वान्‌ कामान्‌ समइनुते ॥५१॥| CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६२ ] ' द्वितीयायां विशेषेण कृत्वाह्मिकविधानत: | एकछिङ्गाच्च ईशान्यां व्रह्मोशवरमथाचंयेत्‌ ॥५२॥ स्वयंभुवा पुराराध्य(द्धो) रुद्रपाठादिभिः शिव: | प्रसन्नवरद: शम्भुराविभूतस्तदग्रतः ॥५३॥ तत्र श्राद्धं जपो होमो विद्यादानादिकं कृतस | तदक्षयफलं याति ब्रह्मेशस्य प्रसादतः ॥५४॥ रात्रो जागरणं कूर्यात्‌ तू (तो) यंत्रिकयुतो मुदा । पारायणं वा वेदस्य पुराणश्रवणादिभिः ॥५५॥ भुक्त्वा भोग्यान्‌ यथाकामान्‌ शिवलोके महीयते । तृतीयायां विन्ध्यवासा पुजयेद्‌ भुक्तिमुक्तिदाम्‌ ॥५६॥ आगमोवतेन विधिना षोडशेरुपचारकेः। सुवासिनी: कृमारीषच पुजयेद्‌ देवताधिया ॥५७॥ भूषण: पट्टुकूलेशच दक्षिणाभिश्च तोषयेत्‌ । गीतनृत्यादिचा रात्रो महोत्सवं समाचरेत्‌ ॥५८॥ सोभाग्यं वर्धते तस्य पुत्रपौत्रादिसम्पदः। अवेधव्यं च नारीणां सवंमाङ्गल्यवर्धनस्‌ ॥५९॥ शतचण्डयादिकं कमं जपहोमादिकं कृतम्‌ | विन्ध्यवासाप्रसादेन तदक्षयफलं लमेत्‌॥६०॥। चतुर्थ्यां तु गणेशस्य पूजनं विधिवच्चरेत्‌ | दुर्वादुरे रक्तपुष्पैः सिन्दूरेमोदकेः फले: ॥६१॥ नालिकेरः पानकेरच तर्पयेद्‌ विध्ननायकस्‌ | सङ्गीताद्येश्च सन्तोष्य स्तुत्याद्यरच सुभक्तितः ॥६२॥ निर्विघ्नं जायते तस्य सर्वकार्येषु सर्वदा। पञ्चम्यां तक्षकेशस्य पूजनं ` कारयेद्‌ बुधः ॥६२॥ कृण्डे तक्षकके स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा विधानतः । ब्राह्मणान्‌ भोजयेत्‌ पश्चात्‌ पायसाद्येशच षड्रसे [:] ॥६४॥ गीतं तुर्यादिभिस्तत्र जागरं कारयेन्निशि । नागानां वाऽथ सर्पाणां भीतिस्तस्य न जायते ॥६५॥ सौभाग्यं धनधान्यादि रत्नानि विविधान च। रभते ` वाञ्छितं सर्वमेकलिङ्भप्रसादतः ॥६६॥ ततः षष्ठ्यां कमारस्य पुजा कार्या विशेषतः । तत्र श्राद्धादिकं कमं दानानि विविधानि च ॥६७॥ (0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६४ ] दत्तमक्षयतां याति शिवलोके महीयते | तस्य चौरभयं नास्ति व्याघ्रादिभ्यश्च कहिचित्‌ ॥६८॥ शत्रुतो न भयं तस्य संग्राम विजयी भवेत्‌ । व्यवहारे रणे दुर्गे सवंत्रेव जयी भवेत्‌ ॥६९॥ सप्तम्यां भास्करं भवत्या पूजन विधिवच्चरेत्‌ | रक्तचन्दनदुर्वाभिः पुष्पे रक्ताशवमारज: ॥७०॥ अध्ये: प्रीणाति सविता समन्त्रेमंण्डलादिभिः । जपादिकं कृतं तत्र तत्सवं सफलं भवेत्‌ ॥७१॥ अष्टम्यां भेरवेशस्य पूजा कार्या विशेषतः । . आगमोक्तेन विधिना वलिदानादिभिस्तथा ॥७२॥ रात्री च गीतनुत्याद्येमंहोत्सवं समाचरेत्‌। सन्तोष्य भैरवं भवत्या सर्वान्‌ कामान्‌ समश्नुते ॥७३॥ सर्वापद्भ्यो ` विमुच्येत सवंत्र विजयी भवेत्‌ । भूतप्रेतपिशाचाद्य निविष्ने: परिभूयते ॥७४॥ नवम्यां पूजयेद्‌ दुर्गा शुचिः प्रयतमानसः । षोडशेरुपचारेस्तु बलिदानादिभिमु दा ॥७५॥ होमं कुर्याच्च विधिवच्छतचण्डयादिमान्त्रिकस्‌ । जपादिकं कृतं तत्र तदक्षयफलं भवेत्‌ ॥७६॥ दशम्यां पूजयेद्‌ भक्त्या धर्मेकवरं द्विजोत्तम । दक्षिणे चकलिङ्गस्य धर्मेणाराधितः पुरा ॥७७॥ तस्य पूजनमात्रेण यमभीतिन॑ जायते। न पापेषु भवेद्‌ बुद्धि: सदा धर्मे मतिभंवेत्‌ ॥७८॥ एकादश्यां विशेषेण विष्णोराराधनं चरेत्‌ । पञ्चामृतैः सुगन्धश्च तुलसीदतपत्रकेः ॥७९॥ नानाभूषणवस्त्राद्येधू पदीपेः सुभक्तितः । वेद्यः षड्रसोपेतैः पायसैमंधुरान्वितेः ॥७०॥ नीराजनादिभिः कृत्वा . उपवासं समाचरेत्‌ । रात्रो जागरणं कुर्याद्‌ गीतवाद्यादिभिमु दा ॥८१॥ श्राद्धं दानं जपो होमः कृतं तदक्षयं भवेत्‌ । द्वादश्यां पूजयेद्‌ भक्त्या लक्ष्मीनारायणं हरिम्‌ ॥८९ षोडशेरुपचारेस्तु सम्पूज्य स्तवनांदिभिः । ब्राह्मणान्‌ भोजयेद्‌ भवत्या पायसाद्येमंनोरमेः ॥८२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६५] | दीनाननाथान्‌ सन्तोष्य पारणं च समाचरेत्‌। संगीतविधिना रात्रो जागरं कारयेन्नरः | सर्वपापविनिमु क्तो विष्णुलोके महीयते।८४॥ त्रयोदक्यां तु कामेशं पृजयेत्सुसमाहितिः ॥८५॥ पूर्वंतरचेकलिङ्गस्य कुमारस्य च दक्षिणे। कामेनाराधितः शम्भृस्तन्नाम्नाऽभून्महेश्वरः ॥८६॥ पूजयेत्तं 'विधानेन रात्रो जागरणादिभिः। महोत्सवं गीतनृत्येरितिहासकथानकेः ॥८७॥ सुखसौभाग्यसौन्दर्यं सौजन्यं लभते नरः। प्रियत्वं सर्वलोकेषु कौशल्यं स्यात्‌ कलासु च ॥८८॥ तत्र दानादिकं कर्म शिवाप्रियकरं भवेत्‌। यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति वे नरः ॥८९॥ चतुर्दश्यां विशेषेण एकलिङ्गं समा (म) चंयेत्‌ । पञ््चशुद्धि विधायादौ ततो यजनमाचरेत्‌ ॥९०॥ शोनक उवाच-- पञ्चशुद्धिः कथं कुर्याद्‌ येन पूजाफलं लमेत्‌ । > विश्नानं तस्य मे ब्रु( ब्रू ) हि सबंज्ञोऽसि मतो मम ॥८१॥ सुत उवाच-- आत्मस्थानं द्रव्यमन्त्रै देवणुद्धिरच ल पञ्चमी | यावन्न करुते ब्रह्मन्‌ तावद्‌ देवाचनं कुतः ॥९९॥ स्नानभूतेनः . संशुद्धिः प्राणायामादिभिस्तथा । बडङ्गाद्यखिलै्न्यासै रात्मशुद्विरुदीरिता ॥९३॥ सत्मार्जनाऽनुलेपाद्ये दंपणोदरवत्‌ कृतम्‌ । ` वितानधूपदीपाद्यः पुष्पमालादिशोभितम्‌ ॥९४॥ पञ्चवर्णरज क्ित्रं स्थानशुद्धिरितीरिता | पजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य मूलमन्त्रेविधानवित्‌ ॥९५॥ दर्शयेद्‌ धेनुमुद्रां वै रव्यशुद्विरुदीरिता । ग्रथिता मातुकावर्णमू (मूं) लमन्त्राक्षराणि च i | वृत्तिमंत्त्रशुद्धिर्दीरित Mls सकलीकृत्य मन्त्रवित्‌ ॥९७॥ त्रिवारं प्रोक्षयेद्‌ विद्वात्‌ देवगुद्धि CC-0. Jangariwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६६ ] पञ्चशुद्धि विधायेत्थं पश्चाद्‌ यजनमाचरेत्‌ । सा पूजा सफला ज्ञेया चान्यथा निष्फला भवेत्‌ ॥९९॥ षोडशेरुपचारेइच रुद्रपादादिसूक्तक्रे: | पञ्चामृतैः सुगन्धाद्धिवंस्त्रालङ्कारभूषणे: ॥१०० सुगन्ध: कुङ्माद्येश्च पुष्पेर्नानाविधे: शुभे: । धृपेदिव्येरच दीपेश्च पक्वान्ने: पायसादिभिः ॥१०१॥ पानीयेदिव्यताम्बूलस्तोषयेज्जगदीरवरस्‌ | नीराजनं च कपू रेंदिव्यवादित्रसंयुत्तम्‌ ॥१०२॥ छत्रं च चामरे चाप्यं व्यञ्ज(ज)नं दपंणं तथा | संगीतं नटनाट्यं च पुराणश्रवणादिकम्‌ ॥१०३॥ रात्री जागरणं कार्य. महोत्सवविघानतः । स्वयं संहर्षयन्‌ देवान्‌ शम्भुनाऽपि यतः कृतम्‌ ॥१०४॥ देवेः सम्पूजितः शम्भुः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । तोषयामास देवादीन्‌ यथायोग्यविधानतः ।।१०५॥ पूजित्तास्तपिता: सर्वे स्थापित्ताः स्वसमन्ततः । उवाच परया प्रीत्या लोकानां हितकाम्यया ।।१०६॥ [शम्भुरुवाच] अद्यप्रभृति भो देवा वाषिकीयं महोत्सवम्‌ । ये करिष्यन्ति भद्भन्त्या तेषां पुण्योदयो भवेत्‌ ॥१०७॥ सर्वान्‌ कामानु पूरयध्वं निजभक्तान्‌ प्रसन्नतः ॥१०८॥ वक ( स्वभक्तानां प्रसादतः ) चतुद्‌ श्यां सदा पूजा (जां) ये करिष्यन्ति मत्पराः । ऐश्वर्य विजयं राज्यमारोग्यं प्राप्नुवन्ति ते। ` भुक्वा भोगान्‌ यथाकामानु शिवलोके महीयते ।।१०९॥ [सुत उवाच]-- ₹रुनत्वाथ प स्थितस्तत्रेव तोषय (तोषितः) । गमावस्यां पोर्णमास्या सोमनाथं प्रपूजयेत्‌ ॥११०॥ म श्राद्धादिकं ह कार्यमनन्तफल्दं भवेत्‌ । सर कूर्याच्छिवभक्तिपरायणः ॥१११॥ १ शिवमय |. शिवन्नामानुकीतेयच्‌ । सव शिवमयं पद्यनु भुक्तिमुक्त्योइच भाजन: (तम) ॥११२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६७ ] विधिना वा मिषेणापि व्यासङ्चाद्वा प्रयत्नत: | | कुर्वोन्त वार्षिकी यात्रामेकलिङ्गस्य सन्निधो ॥११३॥ सर्वपापेविनिमु'क्ता . यान्ति शम्भोः परे” पदम । पक्षमात्रं च मे (ये) भक्त्या शिवपूजां विधानतः ॥११४॥ करिष्यन्ति महात्मान एकलिङ्गस्य सन्निधौ । सर्वयज्ञफलं ते वे लभन्ते भुवि मानवा: ॥११५॥ 'पक्षाद्ध॑ वा प्रकुर्वन्ति हयेकरिङ्गमहोत्सवम्‌ । सवंतीर्थकृतं पुण्यं शिवसायुज्यदं भवेत्‌ ॥११६॥ एकादझ्यादिदर्शान्तं महत्पुण्यफलप्रदम्‌ । पञ्चरात्रं विशेषेण भक्त्या महोत्सवं चरेत्‌ ॥ ११७ प्रीणाति शङ्करः साक्षाद्‌ भवत्तानामभयभ्रदः । बहुता किमिहोक्तेन शिवसायुज्यदायकस्‌ ॥१ १८॥ वायुना कथितं पूर्वं नारदाय महात्मने । . एकलिङ्गस्य माहात्म्यं तवाग्रे कथित मया ॥११०॥। थे शृण्वन्ति समाहिताः शिवकथा पापोघविध्वंसिनीं पाठं शुद्धमनाः करोति मनुजः संसारसिन्धुप्लवम्‌ | ते सौख्यं घनधान्यबन्धुसुजनेभु क्त्वा यथेष्टान्‌ सुखान्‌ प्राप्यान्ते शिवलोकमक्षयसुखं सायुज्यतां शाम्भवाः ॥१२०॥ यात्राभङ्ग ये करिष्यन्ति मूढाः चम्भोद्वषं सञ्जनानां च दुष्टाः ये (ते)पच्यन्ते कृम्भिपाकादिघो रे नानायोनीर्भ्राम्यमाणाधमास्ते शम्भोर्यात्रां यत्नत:कारयन्ति साहाय्यं वा कायवाग्निः(भिः )प्रकर्यात्‌(युं:) मार्गे क्षेत्रे चान्नदानं प्रपादि कृर्वन्ते ये प्रीततां यात्ति शम्भुः ॥१२२॥ सद्यो वामस्त्वघोरः पुरुष इति मुखेरीश्वरोऽपीन्ुकाष्ठा 22 वाची पूर्वोध्वंगेः सत्कृजलशुचिमर्त्सेविधा bs र्‌ छ 4 रुद्ररचेशः सदादिः शिव इति जगत्सु वा ्तरद्धानानुग्रहैश्च प्रणवमयगुरुश्चेकलिङ्गोऽवताद्‌ वः ॥१२ इति श्रीवायुपुराणे मेदपाटीये श्रीमदेकरिङ्ग माहात्म्ये यात्राविधिमहोत्सव- वर्णनं नाम द्वार्विशोष्ष्यायः ॥३२॥ श्रीः ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १६८ ] मङ्गलं लेखकानां च पाठकानां च मङ्गलम्‌ । मङ्गलं सवंदेवानां भूमिपालस्य मज्ुलस ॥ १॥ श्रीस्वरूपनृपदेशवयंके नामतस्तु भुवि मेदपाटके | राजधानिकथितोदये पुरे लेखनं कृतमिदं शुभाक्षरम्‌ ॥ २॥ यद्यशुद्धमथवापि शुद्धकं तत्क्षमध्वममलारायात्मकाः । भानमत्र लिखने(लिखिते)महात्मनां शोद्धयशोद्धिमयमप्यलक्षितम्‌॥ संवत्‌ १९६८ माघशुक्ला ५ । यह पुस्तक संवत्‌ १९१५ के साल महाराणा जी श्री स्वरूपसिह जी के समय गोरवाल सदाशिव जी के हाथ की लिखी पुस्तक से लिखी गई । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri परिशिष्टानि CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri प्रथमं परिशिष्टम्‌ श्रीमदेकलिडगसाहात्म्यस्य भिन्नपाठोद्धरणम्‌ [ प्रारम्भे अष्ट पद्यानि कामदेवस्तुतिपराणि पठितानि ] अथ बाऽ्पबरणिनायकवंशोत्पत्ति तु वणंयाम्युच्चेः । या कीर्तनेन पुरुषान्‌ पुनाति गङ्गे व कि बहुना ॥९॥ श्रीमद्वायुपुराणप्रभृतिषु नानाविधेष शास्त्रेषु | अद्यापि या प्रसिद्धा श्रृता तु सर्वार्थसम्पदे भवति ।।१०॥ कैलाशाचलश्वुद्धो रजतादिकधातुराजिरत्तयुते । बरकिन्नरगणविरचितगीते सन्निजंरोपेते ॥११॥ [ अतःपरं पौराणिकैकलिज्ञूमाहात्म्यस्य चतुर्थाव्यायस्थवस्तु आर्याच्छन्दसि वणितम । तदनन्तरं कामधेनुवरदानसञ्ञ्ञस्य अष्टमाध्यायस्य; इन्द्रवरदानसञ्ज्ञस्य नवमाऽ्यायस्य, तीर्थयात्राफलसञ्ज्ञस्य दशमाध्यायस्य च वस्तु तत्तच्छन्दसि ` यत्किञ्चित्‌ पाठभेदेन निविष्टम्‌ । | जयति जगति विख्यातं सकलमहीलोकपावनं सुमहत्‌ | श्रीमदेकलिङ्गदैवतगोत्रं वेजवापाह्वस्‌ ॥१॥ जयति तथाऽऽनन्दपुरे नागरकुलमण्डनो महीदेवः । यजनादिकर्मकुशलो विजयादित्याभिधी विप्रः ॥२॥ तत्तनयो हिजवयं: केशवनामा बभूव छोके । श्रुतयो यत्र चतस्रः बडङ्गसहिता विभान्ति ॥३॥ | तस्य सुत्तो जगतीतलमखिलं तपसा सुखास्पद कुर्वन्‌ । नागा-राउल-नामा बभूव पात्रं स्मृतीनां यः ॥४ | तत्पुत्रो$जनि मोगारावलसब्ज्ञो धराधिपेर्वत्यः। असाधरो (?)ऽस्य सूनुः श्रोदेवाह्ली तनुजन्सा । x गहदत्तो गनामघेयोऽभूत्‌ । तस्य कुलालङ्करणो ]हदत्तोःत्वथना अद्यापि यस्य नाम्ना वंशोऽयं व्यातिमात्‌ जगति ॥७॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७२ ] यदुक्तं [सु] पुरातनेः कविभिरानन्दपुरसमागतः । विप्रकुलानन्दनो [हि] गुहदत्त: श्रीगुहिलवंशस्य ॥८॥ श्रीमानभूत स॒ नृपत्तिगु हिलाभिधानो धर्माच्छशास वसुधां मधुजित्‌-प्रभावात्‌ । यस्माद्‌ ययौ गुहिलवर्णनतः प्रसिद्धि गोहिल्य-वंशभवराजगणो5त्र जात: ॥९% गुहिलधरणिनाथस्तुङ्गरिङ्गत्रताप- स्तरुणतरणिरेखो म्लानयन्‌ वेरिचन्द्रान्‌ । व्यचरदत्तिविचित्रं सन्ततं यत्पृथिव्या- मर्दार [पर] वधूटी-पद्मिनीनां मुखाब्जस्‌ ॥१०॥ तनुजोऽस्य चेकलिङ्गप्रसादसम्प्राप्तराज्यलक्ष्मीकः । श्रीमेदपाटवसुधामपालयद्‌ वाष्पपृथ्वीशः ॥११॥ यदुक्तं पुरातने कविभि "०० SOO पाए? आकाशचन्द्रदिग्गजसडख्ये संवत्सरे बभूवाद्य: | श्रीमदेकछिङ्गशङ्करलब्धवरो वाष्पभूपालः ॥१२॥ यो नागह्वदनगरे तोडरमल्ल: कृपाणधरतिलकः । अध्याष्ट स म(हि)नरेशो बलतनुभोज्यैः स्वयं भीमः ॥१२॥ ' परिधाने यस्य पट्टी पञ्चत्रिशतृकरा दुकूलस्य । भाच्छादनवरवस्त्रं षोडशहस्तं नुपस्य बाष्पस्य ।। १४ चणुर२चतुररछागान्‌ कवलयति स्मासनेन योऽगस्तिः । पञ्चाशत्पछकनकजटोडरधारणे तु यो धीरः ॥१५॥ ढािन्मणसुघटितकरवालं यो महान्‌ करे चक्रे । एक्रहारदानान्महिषद्वयपातने प्रबलः ॥१६॥ रायंगुरु-चायंगुरु-सेलगुरु-रायचायं-परमगुरुः । वागाङ्गला-रायाञ्चा मुहवनवयद्‌ (?) वंस विरुदानि' ॥१७॥ =o की १. संगोतराजे पुष्मिकासु पठितोऽशस्तुलनीयः, यथा--रायंगुरु-वायंगुर-सेलगुर॑ रयाञ्चा-सरसगुरु वागाङ्गला-रायाञ्चा-मुहवनराय-हिसल्लराय-माचल्लपूर्व” पर्चिमोत्तर-दक्षिणचतुदिशा रायाञ्चा अ ।म्बुला-इत्यादि-बिसदावली- विराजमान; । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७३ ] अनेकगुणसन्निधिः सुचरितेकलीलावघि- जंयप्रतप्तख्र (शे)वधिः प्रहतवेरिवर्गोपधि: । यशोजितकलानिधि: सततसिद्धसन्निधिः स शोयंपरमावधिजंयति बप्पवंशाम्बुधिः ॥१८॥ . प्रत्याथवामनयना-नयनाम्बुधारा- संवर्धित: क्षितिभुजां शिरसि प्ररूढः । यः कुण्ठितारिकरवाल-कुठार-धार- स्तं ब्रूमहै गहिलवंशमपारशाखम्‌ ॥१९॥ असुरवधफलोर्वी-मण्डलीकावतारा हरय इव लसन्तः प्रोल्लसन्मावत्ता रा; | घनवनघनपट्टे सच्चतुदिवकपाठे बलिनृपजयिनोऽमी स्वामिनो मेदपाटे ॥२०॥ सम्प्राप्याद्‌भुतमेकलिङ्गचरणं भोजप्रसादात्‌ पल चास्मे दिव्यासुवणंपादकटकं हारीतराशिदंदो । [सद्‌] बाष्पः स पुनः पुराणपुरुषः प्रारम्भनिर्वाहणात्‌ तुल्योत्साहगणो बभूव नृपतिः श्रामेदपाटाधिपः ॥२१॥ बाष्पे शिवे लयमुपेयुषि नीलकण्ठः प्रोढप्रसादमवसादमवाप्य तस्य । वंशो जगत्त्रयपवित्र-चरित्रपात्रः मवाप्य खण्डमखिलां जगतीं प्रशास्ति ॥२२।। इह हि समरसिहस्तस्य पुत्र: सुबाह- स्त्रिभुवन-परिसम्पत्‌ कीत्तिगज्जाश्रवाहः । घरति धरणिभारं कूमंपृष्ठवतारं Sh TE अजनि समरसिंहः कौस्तुभः क्षी रसिन्धा- विव निधिरधिधाम्नामन्ववायेऽत्र भूपः । अधिगतपरभागः पुण्डरीकाक्षवक्ष:- स्थलपरिसरघृत्या प्राप्तसाम्राज्यलक्ष्मी: ॥४९॥ दुर्गे श्रोचित्रकूटे बिलसिततुपतो षा क चूडा- र्प्रद्योतिताङ्घ्रावभवदिति मत्तिदश्यथा पय | सत्यं कृष्णः स कृष्णो$मवदुचितमिद कृत्तिवासा हे च्छीतांशुः प्रत्यहंयत्‌ क्षितिमतिकलुषां युक्तमेतनुबमार ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७४ ] असुरनृसरजेत्रं चित्रकूट पुराऽस्मिन्‌ भवति समरसिंहेडशासति क्षोणिपाले ॥ | ति-प्रस्फुद्वश्मिजाले- दिनमणि-किरणाली-सम्प्रकाशानपेक्षम्‌ ।।४८॥ जगति कति न सन्ति प्राथिताथंप्रदान- प्रकटितनिजशक्तिव्यक्त॒की तिप्रपञ्चाः । परमिह परलोकः श्रीबशीकारसारं श्रयति समरसिंहो दानमस्ताभिमानः ॥४०॥ बवचित्‌ कदाचिद्‌ दानाम्बु हस्तो वर्षति बा न वा । श्रीमतसमरसिहस्य स तु सर्वत्र सवदा ।।५०॥ कि कोऽप्यहो समरसिहनरेश्वरस्य सद्धेर्यंशोर्यंनयकीत्तिकलाकलापम्‌ । सङ्ख्यातुमत्र पटुधीभंविताऽथवाऽऽस्ते तस्मादलं लपन-पल्लव-लालनेन ॥५१॥ विद्युद्विभ्रमचञ्चल खलु नृणामायुर्धनं यौवनं सञ्चिन्त्येति विरञ्चि (सञ्चिन्त्येवमकारि) शुद्धमनसा कीतिः परं स्थायिनी | चन्द्राख्यप्रिययान्वितं (तः) स्वयमिमं (मयं) धारेइवरः कारितो लक्ष्मी: श्रीवंदतीव सन्निपतता धाराम्भसाऽहनिशस्‌ ॥५२॥ केकी कस्मादकस्मा दनुसरति मुदं कि मरालः करालो वाचालश्चातकः कि किमिति तरुशिखाम ङ्गलोऽयं बकोटः । नेषा वर्षा घनाली विलसितभुवने किन्तु भोजप्रयाणे लक्ष्य नेवान्तरिक्षं चलितहयखुरोधूत॑ (द्वत) घूलीपटेन ॥५२॥ ` तुरङ्गलाला-गजदाननीर- प्रवाहयोः सङ्गममुद्वहन्ती । अस्य प्रयाणे निखिलाऽपि भूमिः प्रयागलक्ष्मीं बिभरांबभूव ॥५४॥ आक्यं पन्नगीगीतं यस्य बाहुपराक्रमस्‌ । शिरश्चाळनया शेषश्चक्रे कम्पं परं भुवः ॥५५॥ त्यागेनापि मनोहरेण कृतिनो यं कमंणाऽऽचक्षते य॑ प्रार्थ्य प्रार्थयन्ति (गणयन्ति)वेरिसुभुजः शौर्येण सत्त्वाधिकर्म य रत्नाकरमामनन्ति गुणिनो धेर्येण मर्यादया यं मेरु हि समाश्रयेण विबुधा: शंसन्ति सर्वोन्ततस्‌ ॥५६॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७५ |] भुगुपतिरिवं हप्तारातिसंहारकारी सुरगुरुरिव शश्वन्नीतिमार्गानुसारी । स्मर इव सुरतेषु प्रेयसीचित्तहारी शिविरिव स बभूव त्रस्तसत्त्वोपकारी ॥५७॥ यस्य धनुगु णकिणवति बिभ्रति विश्वम्भरां भुजादण्डे । क्लेशविरेषमशेषं शेषः परिहृत्य मुदितोऽस्ति ॥५८॥ योऽर्थान्‌ पुपोषाथिजनार्थमेव Ee सन्नीतिदक्षो नः । बिहीनसंसगंपराङ्मुखस्य स्त्रीसङ्ग्रहो यस्य सुतार्थमासीत्‌ ॥५९॥ मतिरतिरभवत्‌ तस्यासतीष्वपि वधूषु रम्यासु | अन्यासु पुष्पजातिषु जात्यां खलु मधुकरस्येव ॥६०॥ स रत्नसिह (हं) तनयं नियोज्य स्वचित्रकूटाचरूरक्षणाय | महेशपूजाहतकल्मषीध । डो इलापतिः स्वगंपत्तिबंभूव ॥६१॥ अपरस्यां शाखायां माहपराहप्रमुखा महीपालाः । यद्वशे नरपतयो गजपतयस्छत्रपत्तयोऽपि ॥६२॥ राणत्वं प्राप्तः सन्‌ पुथिवीपतिराहपो भूपः ॥६२॥ | यादवसेन्यवदामिकमौरिकचोट्नयचाडन पय: ६४१ | मक्तुबांणहृणतोमरप चक * ७ व्य भु ० रमाराद्य: सं - मिथिलानाथा मेथिला इति कौतिताः | pd सीसोदका अमी ॥६५॥ राहपमहीपतनयो हरसूस्तन्तन्दनो बबरू राजा | हि अजनि यशःकर्णोच्स्मात्‌ तदज्जजो नागपालनुपः ॥६६। १ नरनाथ: । पुत्रोऽस्य पूर्णपालस्तदजञज' फेखरोः्य नरना' | तज्जोऽय भुवनसिंहस्तदात्मजो भीर्मासहनूपः ॥६७॥ तनो रहदा सप्तभिरप्यात्मजेः सह CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७६ ] कुलस्थिति कापुरुषे विमुक्तां न जातु धीराः पुरुषास्त्यर्जान्त ॥६९॥ छित्त्वा शस्त्राणि शस्त्र रथ रथनिकरेर्घातयित्वा रथौघा- नइवानस्वैनिहत्य प्रबलगजत्तरान्‌ पातयित्वा गजेश्च | हत्वा योधांश्च योधेरतिशकनिधनात्‌ कालकालोपमेयो लक्ष्मी सिहस्य (श्च) कारातुलमतलमसं (यशः) [सङ्गरे] सङ्ग रज्ञः ।।७०॥। इत्थं म्लेच्छक्षयं कृत्वा सङ्ख्ये संवत्सर नृपः । चित्रकूटाचलं रक्षन्‌ शस्त्रपुतो दिवं ययौ ॥७१॥ 'अचिभिः किमु सप्तभिः परिवृतः सप्ताचिरत्रागतः कि वा सप्तभिरेव सप्तिभिरितो यातः ससप्तिदिवि । इत्थं सप्तभिरन्वितः (ते) सुतवरेस्तैः शस्त्रपृतैः सह राप्ते बुद्धिरभूत्‌ सुपवंनृपते: (?)श्रीलक्ष्मी (क्षम्य) सिहे नृपे ॥७२॥ असियंस्यासातेभ्रंमयतितरां शीषंकमले | स राड्‌ गोगादेवोऽपि हि समधिभूर्मालवभुवः । विजिग्ये येनासौ निजभुजभुजङ्गोजंगरल- प्रसारात्‌ सिहान्तः समभवदसौ लक्षम्यनृपतिः ॥७३॥ योऽन्यां पत्तितोःप्यस्त्र : पतितो न स्वधमंत: । पूषल पातयामास युद्धे योधं नराधिपः ॥।७४॥ तदङ्गजो रसीराणो (?) रसियो (को) रणभूमिषु । चितरकूटेन निश्रेष्या त्रिदिवं प्राप्तवान्‌ प्रभुः ॥७५॥ भमूत्रसिहप्रतिमोऽरिसिह- स्तदन्वये भव्यपरम्पराढ्ये । बिभेद यो वेरि-गजेन्द्रकुम्भ- 2 स्स रा सन्‌ (छ) नां नखखङ्गघातैः ॥७३॥ 5 ` वताबुसारेणात्र द्वितीयवर्णेन गुरुणा भाब्यम्‌ । ` सप्तभिरेव सप्तभिरेव रिहायात्‌ साप्त इति मुळपाठः । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७७ ] पीतवरिरुघिराद्‌ विपुलाङ्गाद्‌ उद्गतादसिक्रृष्णभुजङ्गेन । अद्भृतं समभवत्‌ सकलाशा- मण्डनं नवयशो जलदाभम्‌ ॥७७॥ शशिधवलया कीत्येंव प्रताप-दिवाकराद्‌ दुतिमिलितया मन्ये प्रत्यवाप निजासनम्‌ । रजतनिचयं दास्ये वो महारजतं तथा त्यजतु विपुळां चिन्तां साऽवनीपकमण्डली ॥७८॥ तदङ्गजहम्मीरः (तदङ्गजोऽभूद्‌ हम्मीरः) प्रेक्ष्य यद्दाम (न) मुत्तमम्‌ । लूज्जयेवाहर्यभावं प्राप्ताः कल्पद्रुमादयः ।|७९॥ राघवे (आहवे) चेलवाटेशमहंकारमहोदधिम्‌ । निस्त्रिशचुळ्केः सम्यक्‌ शोषयामास यो नृपः ॥८०॥ प्रह्मानलपुरं हत्वा तथेलादुगंनायकान्‌ । जितवान्‌ जितकर्ण यो ज्येष्ठं श्रेष्ठो महीभृताम्‌ ॥८१॥ बलीयांसं बलीभृजनामाचं मेदिनीपतिः | हम्मीरदेवो हतवान्‌ अजयन्‌ कीतिमुत्तमाम्‌ ॥८२॥ तथा चोक्तं पुरातनेः कविभिः हम्मीरवीरो रणरङ्गधीरो वाग्माधुरीतजितकेकिकीरः। धराधवालङ्कुरणंकहीरः सदावनीभूषितसिन्धुती रः ॥८३॥ मन्येऽभूत सुरगौरगौः समभवत्‌ कल्पद्रुमः कल्पना, ` तीतो रोहणपर्वंतोऽपि सुधियां नो मानसं रोहति चित्तस्याधिपतेजंडाच्च जडता धत्तेऽधिकां भूधवे दानप्रोन्ततचारुपाणिकमले कर्णादयः के पुनः ॥८४॥ यदपितैरथिजनस्तुरङ्भमे- . रन्यंहेमाङ्गदहारकुण्डरूः | अळङ्कुतः कल्पतरो कृताश्रयं 'स (सु) राधिराजं हसतीव वैभवात्‌ ॥८ ४ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri TSF आ [ १७८ ] कटकतुरगहु "षाविश्रुतेस्त्यक्‍त घेर्ये व्रजति च रघुभूपे कांदिशं कोऽपलायि । _ अहह विषमधाटी-प्रोढपञ्चानचोऽसा- वरिपुरमतिदुर्ग चेलवाटं विजिग्ये ॥८६॥ ईच्वराराधने दाने वीरश्रीवरणे रणे । कदाचिन्नेव विश्रान्तः करो हम्मीरभूपतेः ॥८७॥ स क्षेत्रसिहे तनये निधाय तेज: स्वकोयं त्रिदिवं जगाम । बध्नौ यथार्कोऽस्तमयं हि भावो (वं) महान्तमत्र [स्व] निसगंसिद्धस्‌ ८८ ततो$रिभूमीशमहेर्भासह: स्तानादवित्रासितमत्तसिहः । संस्रावनामोदितभूत्यसह: शशास भूमि किल खेतसिहः ॥८९॥ संग्रामाजिरसीम्नि शोयंविलसद्दोदंण्डहेलोल्लस- च्चापप्रोद्गतबाणह (ब्‌ )ष्टिशमितारातिप्रतापाचलः | वीरश्रीरणमल्लम्‌जितदकक्ष्मापालगर्वान्तकं स्फूजंद्गुजरमण्डलेरवरमसो कारागृहेऽवीवसत्‌ ।।९०॥ व्यर्थो हि नूनं महदुद्यमोऽय- मित्यं वस(द)न्‌ [तं]सफलं करिष्णु: । शोध्यां पुरीमातलमूलधारं तं देलवाट पुरमानिनाय ॥९१॥ वीरस्य यस्य समरेऽधिकरं कुपाणि(णीं) कुळ्चीकृतां रिपुभटानिलवृद्धतुष्णास्‌ । दष्ट्वा भुजङ्गयुवतीमिव वेरिवर्गा- स्त्रासात्‌ समुद्रमपि गोष्पद्तामनेषुः ॥९२॥ मादन्माद्यन्महेभप्रखरकरहतिक्षिप्तराजन्ययूथो यं स्वानःपत्तनेशो दफर(?) इति समासाद्य कुण्ठाम्बभूव | सोऽयं मल्लो रणादिः क्रकुलवनितादत्तवेधव्यदीक्ष: कारागारे यदीये नृपतिशतयुते संस्तर॑ नापि लेमे ॥%३॥| CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १७९ ] ददवच्चञ्चलवाजिवीचितरलं सच्छस्त्रतिम्याकुलं माद्यन्कुम्भिसपक्षखेलदचल सोत्पातमीलज्जलस्‌ | यो रोषादपिबत्‌ शकाणंवमगस्त्यं तं समूहेडखिलम्‌ ॥९४॥ हाडावटीदेशपतीन्‌ स जित्वा तन्मण्डलं चात्मवरां चकार | तदत्र चित्रं खलु यत्करान्तं . तदेव तेषामिह यो बभञ्ज ॥९५॥ यात्रोत्तुङ्गत रङ्गचञ्चलखुराघातोत्थिते रेणुभिः सेहे यस्य न लुप्तराशिपटलो व्याजात्‌ प्रतापं रविः | तच्चित्र किल सान्तलादिकनुपा यत्प्राकृतास्तत्र सु- स्तव्येकः स पुराणकस्तु बलिनां सूक्ष्मो गुरुवाऽपरः ॥९६॥ थेनानगंलभल्लदीनहूदया श्रीचित्रकूटान्तिके तत्तत्सैनिकघो रवी रनिनदप्रध्वस्तवीर्योदया । मन्ये यावनवाहिनी निजपरित्राणस्य हेतो रछं भूमिक्षेपणभी[तिभिः]परवशा पातालमूळं ययो ॥९७॥ अनीकं सदाऽमक्षि(?) येनाहिनेव स्फुरद्भेकसेका ङ्गवी रच्रजे(ते)न । जगत्त्राणकृद्यस्य पाणो कृपाणः ` प्रसिद्धोऽमवद्‌ भूपतिः क्षेत्रराणः ॥९८॥ शंसनु यो भुशमाजिलम्पटभटब्रातोच्छलच्छोणित- च्छन्तप्रोद्गतपांशुपुञ्जविसरभ्राढुभंवत्कर्दमस्‌ । अस्तोऽसौ महितो रण शकपतिय॑स्मात्तथा मारव इमापोऽद्यापि यथा भयेन श(च) कितः स्वप्नेऽपि तं पष्यति ॥९९॥ वारं ब्रारमनेकवारणघटासङ्टटवित्रासिता- ऽनेकक्ष्मापतिवीरमाळवशकाधीरोकगर्वोन्तकः | संग्रामाजिरसंगतारिनगरीछुण्टाकबाहूचु नुपाचु कारागारनिवासिनो व्यरचयद्यो गुर्ज रान्‌ भूमपान्‌ ॥१००॥ रिपुन्‌ ससर्जाथ सरोजजच्मा- ऽपेतोऽपि तान्‌ संहरते सदेव । | (यं : कतरस्य हस्त ५८ स्यात कण्ठ(कान्त) भावस्‌ ॥१०१॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८० ] ` गुरोः ्रसादादधिगम्य विद्या- मष्टाङ्गयोगस्थिरचित्तवृत्तिः । ब्रह्मकतां [यः] परमात्मभूयान्‌ जगाम संसारनिवृत्तबुद्धिः ॥१०२॥ लीखा लेख्यः ०००० ०००० ०००० विमोचितान्‌ बहुविधघोर संस्यत (संसृते ?) विलोकितु जननिचयानिवागमत्‌ । शिवान्तिकं शिवचरितः शिंवाधच (?) क(?) माम्बुजाचंन मरिहीण(?) कल्मष: ॥१०३॥ अर्णो धोरणिपारिजात [सु] तरुश्चण्डद्यतेदंण्डभृत्‌ यद्यत्सवंसुपवंणामधिपतेरासीजँ(ज्ज)यन्तो यथा । ईशस्येव प्रजननी(?) रघुपतेयंद्वत्‌ कुशो भूपते- रस्यासीदतुलप्रतापतनयः श्रीमोकलेन्ट्रो गजः ॥१०४॥ } ऐश्वर्येण दिवस्पति, मृगपति शौर्येण, पाथः पति गाम्भीर्येण, वपुःश्रिया रतिपत्ति, कीर्त्या त्रियामापतिम्‌ । ओदार्यातिशयेन कर्णनुपति, न्यायेन सीतापति, चातुर्येण बृहस्पति, व्यजनयत्‌ श्रीमोकलोर्वीपत्तिः ॥१०५॥ यो विप्रान्‌ नमितान्‌ ह (क) लि कलयतः कार्ण्येन वृत्तेरलं वेदं साङ्गमपाठयतु कलिमळग्रस्ते धरित्रीतले । देत्यान्‌ (?) मीन इवापरः श्रुतवत्तामानन्दकन्दः कला- कोशल्यादिततिनंवीनजलघो भूमण्डलाखण्डलः ॥१०६॥ दृष्ट्वेनं रचयन्तमद्भुंततुलां हेम्नः सदा सम्पदो याग़ाज्याहुतितपितो व्यरचयत्‌ मन्ये तलोपायनम्‌ । तत्पृत्ये कनकाचल करमहारज्जू च चेलोपमौ सूर्याचन्द्रमसौ हिमाद्विमकरौ दण्डं सुरग्रामणीः ॥१०७॥ एबं मुक्तगयां विमुक्तपितृभिः प्रोल्लङघ्यमानां हठाद्‌ हष्ट्वा संयमनी लिखत्यनुशयादित्यं न भूमेर्यमः । कि सामर्थ्यंमपोहितं खलु कलेर्याताः क्व कामादयो युक्त याति न कोऽधिकारविरतेश्चक्रेऽधिकां कालतास्‌ ॥१०८। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८१ ] नल: किमेल: किमु मन्मथो वा किमाश्विनेयद्वित्तयादिहैक: । कलडद्धूमुक्तः किमु यामिनीशः इत्थं जनो यत्र वितकंमेति ।। १०९ आलोक्याशु सपादलक्षमखिलं जालन्धरान्‌ कम्पयन्‌ दिल्ली गद्धूत्तनायकां व्यरचयन्नादाय शाकम्भरीम्‌ । पीरोजं समहम्मदं शररातेरापात्य यः प्रोल्लसत्‌ कुन्तव्रातनिपातदीर्णहूदयान्‌ तस्थावधीद्‌ दन्तिनः ॥११०॥ नृपः समाधीइ्वरसिद्धतेजाः समाधिभाजां परमं रहस्यम्‌ । आराध्य तस्यालयमुदृधार श्रीचित्रकूटे मणितोरणाङ्कुम्‌ ॥१११॥ तीर्थमत्र ऋणमोचनं महत्‌ पापमोचनमपि क्षितीश्वरः । चारुकुण्डमपि सेतुमण्डचं सण्डनं त्रिजगतामपि व्यधात्‌ ॥११२॥ यः सुधांशुमुकुटप्रियाङगणे वाहनं मृगर्पातत मनोरमम्‌ । निमितं सकलधातुभक्तिभिः पीठरक्षणविधाविव व्यधात्‌ ॥११३॥ पक्षिराजमपि चक्रपाणये हेमनिमितमसौ ददो नृपः । येन नीलजलदच्छविविभु- श्चञ्चलायुतद्रवाधिकं बभौ ॥११४॥ जगति विश्रुतिमाप स मोकल: सिमट स मोकल: | दोष (?) स ; रिह चिने [षु] स मोकल: ।। ११९ स नृवरो नृवरोचितवेषभृत्‌ पवनभृत्पवनोदितवैभवः । अवनतोऽवनतोऽपि महत्तरः सकलमोकलमोकलमोकल: ॥0 १६ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri se [ १८२ ] दण्डदछत्रेष भीतिविह (ग) तिविहतितो बन्धनं सारणीषु प्रायः साराम्बु (?) हिसा रतिततिषु कटाक्षोष्द्भुलोष्वव[छेद:] | मेद: कोशेऽम्बुजानां हृतिरपि मनसञ्चारु गेहेषु नित्यं यस्मित्‌ शासत्यतर्ध्येऽभवदिह वसुधा राज- राजन्वत्तीत्थस्‌ ॥११७॥ व्यस्तै राजननन्दिनं (?) दिनमधि (?) पत्येदंधी च्यादिभि- दानेरेभिरळंकृता ह्यनुकतिर्व्यापारपारङ्गम: । मत्येऽतीव निराकृताद्यवसुधानाथोरुदानक्रमः श्रीमानत्र समस्तदाननिलयं ब्रह्माण्डदानं व्यधात्‌ ॥११८॥ "आयुष्मान्‌ उद्भूतः सततमनु भूतार्थनिगमः क्षमः प्रौढक्षोणीपरिहृढहृढोन्मानदहति (तौ) । चरित्रे स्वीयेऽन्वर्थमति [सु] पवित्रेण कलयन्‌ कलो धर्माधारो गुरुगरिमभूर्मोकलविभुः ॥११९॥। अज्भा: सम्प्राप्तभङ्गाः स्मृतवनविटपाः कामरूपा विरूपा बङ्गा गङ्गेकसङ्ा गतविरुदमदा जातसादा निषादाः । चीनाः सङ्ग्रामदीनाः स्खलदसिघनुषो भीतिशुष्कास्तुरुष्का भूमेः पृष्ठे गरिष्ठे स्फुरति महिमनि क्षमापतेमोकलस्य ।१२०॥ तापं तापं बाहुशोर्याग्निनासौ क्षेपं क्षेपं वेरिरक्तोदकोघे । नायं नायं दाढूर्थमेवं क्कपाणीं भेदं भेदं भानुबिम्बं विवेश ॥१२१॥ ॥ इत्ति वंशवर्णनम्‌ ॥ मूलं धमंतरोः फलं श्रुतवतां पुण्यस्य गेहं श्रियाः माधारः सुगुणोत्करस्य जनिभूः सत्यस्य घामोजसः | घेयंस्यापि परावधिः प्रतिनिधिः कल्पद्रुमस्याखिला वीरस्तत्तनयः प्रशास्ति जगतीं श्रीकुम्भकर्णो नृपः ॥१॥ १. प्रथमेनाक्षरेणात्र लघुना भाव्यम्‌ । २. कुम्भलगढप्रशास्तिगतं २३३ संख्यकपद्यम.। CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri 6 [ १८३ ] समस्तदिग्मण्डललब्धवर्णे: स्फुरत्प्रतापाधरिताकंवर्ण: । स्वदानभूम्ना जितभोजकणं- स्ततो महीं रक्षति कुम्भकर्ण: ॥२॥ श्रीचित्रक्‌टे सुरराजवणं: प्रकृष्टदानादवधूतकणंः | भूतेषु सवंषु च कुम्भकणंः | , प्रकाशते विष्णुरिवावतीणंः ॥३॥ उपास्य जन्मत्रितये गजास्य- कनीयसो मातरमेकशक्तेः । श्रीकुम्भकर्णोऽयमळम्भि साध्व्या सौभाग्यदेव्या तनयस्त्रिशक्तिः ॥४॥ अतः क्षितिभुजां गणे निजकुलस्य चूडामणिः प्रसिद्धगुणसम्भ्रमो जग (थ)ति कुम्भनामा नूपः । प्रवीरमदभञ्जनः प्रमुदितः wes दजायत्ताभि(क)जायतेक्षणजितेन्द्रियाणा प्र ५ मन्दिरः (वरः)॥५॥ | बिभर्ति क्षिणोति वेदातुद्धुत्य पश्चाद्‌ भुवमपि भुजयोस्तां बिर्भात क्षि क्षुद्रान्‌ बध्वा बलिद्विड बलमहितत्तरं रिक हत्वा । रक्षोरूपात्रिमुर्वी (१) भरनृपशमन: सुक्ष र कुम्भकर्णो दरशावधकृतिकृत्‌ श्रीपतिः कोऽपि क - नव्य: ॥६॥ लक्ष्मीशानन्दकृत्वा pps गज | लावण्यावासभूत्वा वपुरमळतया कुम्भ '_ | कामं कामोऽस्तु सोऽत्र गुरुत इह पर स्त्रीजन जेतुकामः - स्त्रीजनो5स्त्री- सङ ग्रामेऽनेन साक्षातृक्रियत इति मत जनोऽपि ॥७॥ विभ्राजते सकलभूवलयेकवीरः श्रीमेदपाटवसुधोद्धरणेकधीरः । यस्यैकलिङ्गनिजसेवक इत्युदारा कीतिप्रशस्तिरचलान्‌ सुरभीकरोति ॥८॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८४ ] आ (ती) ताः कार्चिद्धठेन प्रतिनृपतिभटान्‌ | दण्डयित्वा च कार्चित्‌ कार्चिद्‌ राजन्यवरयेधंनगजतुरगेः साद्धंमानीय दत्ताः । अन्याः प्रोढा विधाटीबलकृत्तहरणप्रत्यहं राजकन्या - नव्या नव्या महीभृत्‌ सविधपरिणयत्येष कामो नवीनः ॥९॥ यवाली दवाली शिखावत्‌ शिखाली समालीढभाली कराली प्रतालो (?) । मुनेरन्धकारे क्षणाझस्य सङ्ख्ये क्षिपक्षेपमन्येनंयद्‌ भूपदीपेः ॥१०॥ त्यक्ता दीनादीनदीनाभिधात- दीना बद्धा थेन सारङ्गपुर्यास्‌ । योषाः प्रोढाः पारसीकाधिपानां ताः सङ ख्यातु' नेव शक्नोति कोऽपि ॥११॥१ महामहोयुक्ततरो न चेष स्वस्वाभिघातेन घनाजंनान्ते । इ (अ) होव सारङ्गपुरं विलोड्य म (न) हेमदं (व) त्या जितवान्‌ः भवं (च) ॥१२॥ गजंन्म्लेच्छतिमिङ्गलाकुलतर' रङ्गत्तरङ्गोमिमन्‌ माततङ्गोद्धतनक्रचक्रममितप्राकारवेलाचलम्‌ । एतद्ग्धपुरारिनवाडवमसौ यन्माळवाम्भोनिधि क्षोणीः पिबति स्म खङ्गचुलुकैस्तस्मादुगस्त्यः स्फुटम्‌ ॥१३॥ आढिल्लिकृम्भनुपत्तिस्तरसेव मास- मात्र ण नागपुरवासिशकान्निरस्य । आपश्चिमाणंवमिलामजयच्च चित्र शाकम्भरीवसुधयाऽजयमेरुणा च ॥१४॥ सा धारा येन भूमिः प्रतिभटवसुधाराजजेत्रोग्रधाम्ता दीनेषु स्वणंधारा धरणिवित्तरणादेकधाराधरो यः । निर्धारा यस्य नानागुणगरिमगतेः कः सुधाराशिमौलि- यतूखद्गस्योग्रधारामसहत समरे नेव धारापुरीन्द्रः ॥१५॥ गा -ब्््द्ब्ब्द्|्_््>>>>>>>> ° कुम्भलगढप्ररास्तो २६८ तमं पद्यम्‌ । ` जितवान्‌ महं भवम्‌ इति मूलपाठः । ° तत्रव २७० तमं पद्य॒म्‌ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८५ ] अमीसाहं हत्वा रणभुवि पुरा मालवर्पात जयोत्कर्षं हर्षादलभत किल क्षेत्रनृपति: | तथेव श्रीकुम्भ: खिलिविमहमदं गजघटा- वृतं सङ्ख्येऽजेषीन्न हिलज: (?) > > (?) को$प्यसहदा: ॥१६॥ हेलोन्मूलितमल्लवंशककुदं बन्दीम ( क) रन्नबु दं दुर्गाद्रावितदुष्टततापमृगकं भङ्क्त्वा पुरं वायसम्‌ । तोडामण्डलमग्रहीच्च सहसा जित्वा शक दुर्जयं जीव्याद्‌ वरषंशतं सभृत्यतुरगः श्रीकुम्भकर्णो भुवि ॥१७॥ शेषाङ्गद्युतिगवंहून्न रपतेर्यस्येन्दुधा मोज्ञ्वला कीर्ति: शेषसरस्वती विजयिनी यस्यामला भारती । रोषः स्फीतिधरः क्षमाभरभृतौ यस्योर्शोर्यो भुजः शेषं नागपुरं निपात्य च कथाशेषं व्यधाद्‌ भूपतिः ॥१८॥ शकाधिपानां ब्रजतामधस्ता- ददशंयन्नागपुरस्य मागंम्‌ । प्रज्वाल्य पेरोजमशीतिमुच्चां निपात्य त॑ नागपुरं प्रवीरः ॥१९॥ निपात्य दुर्ग परिखां प्रपूयं गजान्‌ गृहीत्वा यवचीशच बद्ध्वा । अदण्डयद्‌ यो यवनानन्तान्‌ विडम्बयन्‌ गुज रभूमिभतु : ॥२०।: मूलं नागपुरं महच्छकत रोरुन्मूल्य नूनं मही- नाथो यः पुनरच्छिदत्समदहच्चारवान्‌ मशीत्या सह्‌ । तस्मान्म्लानिमवाप्य दूरमपतन्‌ शाखाश्च पत्राण्यही सत्यं याति न को विनाशमधिकं मूलस्य नाश सति ॥२१॥ लक्षाणि च द्वादशगोमवल्ली- रमोचयद्‌ दुर्यवनालयेभ्यः । : नागपरं विधाय तं गोचरं क एद रर! | _ र येषु क्रमभेदेन १. १८-२३-तमपद्यानि कीतिस्तम्मप्रशस्तो १८९८४ प्राप्तानि । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ०९८ NN 0 wo [ १८६ ] केलाशाचलसुन्दरं हिमगिरिश्रीगरवेसवंडकषं नानाहेमवदानत [सु] किरणेमे रोहंसन्तं श्रियम्‌ । सावो] वीतिलकोपमं मुकुटबच्छीचित्रकूटाचले कुम्भस्वामिन आलयं व्यरचयच्छीकूम्भकर्णो विभुः ॥२३॥ समकरोदचलेइवरसन्निधा- बचलदुगंमसौ जगतीपतिः । यवनवारवधादिव तोषितो मुकूटमबु दभूमिभृतो व्यधात्‌ ॥२४॥" योऽयं राजगुरुदच दानगुरुरित्युर्व्या प्रसिद्धश्च यो योऽसौ सेलगुरुगु रुश्च परमः प्रोद्दामभूमी भुजास्‌ । यो बल्गार्धिकवीरवन्दितपदः प्राच्यप्रतीच्योत्तर- ्रोद्यक्षिणभूपमण्डनमणिः कुम्भो विजेजीयते ॥२५॥ अममुचच्चतुर्वदविचारचतुराननः । गयां यवनकारातो गं (?) जाततस्तापसीभिशच ॥२६॥` गयाकाशीप्रयागादिविमुक्तिः प्रतिवत्सरस्‌ । न स्तुतिः कुम्भभूभतु : कुलाचारो यतोऽस्य सः ॥२७॥ वेदपारायणं यस्य सहस्र ब्राह्मणोत्तमाः । गायन्ति सर्वतीथषु राजवेइमसुवेश्मसु ।।२८।। पात्रसादकृत॒वित्तमादरात्‌, विप्रसादकृतभूयसीभु वि(वः) । कृष्णसादकृतमानसं नुपः, शास्त्रसादकृतदुष्टिगो रवम्‌ ॥२९॥ आलोइयाखिलभारतं विलसितं सञ्जीतराजं व्यधात्‌ ओद्धत्यावधिरञ्जसा समतनोत्‌ सूडप्रबन्धाधिपम्‌ । नानाळंकृतिसंस्कृतां व्यरचयच्चण्डीशतव्याकृति “वागीशो जगतीतलं कलयति श्रीकुम्भदम्भात्‌ किल" ॥२०॥ अज्ञानाणंवमरनमज्ञजनताऽहङ्कारवेलावली- छन्नं व्याप्तमनिन्दितेरकलुषेनंव्येरगाधे रसेः । सञ्जीतामृतमद्भृत्तं निपुणधीरुद्धृत्य भूमीपति- देवानु विष्णुरिवामृतं क्षितिसुरान्‌ योऽपाययन्तित्यशः ॥३१। ` अत्रत्ये २४-२५ संख्यके कीततिस्तम्भप्रशस्तौ १४७-१४८ संख्यके स्तः । कीर्तस्तम्भप्रशस्तौ १५५ संख्यकपद्यमिदम्‌ । : कीत्तिस्तम्मप्रदास्ती १५६ संख्यं पद्यम्‌ । श तत्रैव १५७ संख्यम्‌ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८७ ] वेदा यन्मौलिरत्नं स्मृतिविहितमतं सवंदा कण्ठभूषा मीमांसे कुण्डले द्वे हृदि भरतमुनिव्याहृतं हारवल्ली । सर्वाङ्गीण प्रकृष्टं कवचर्माप परे राजनीतिप्रयोगाः सार्वज्ञं बिश्रदुच्चेरगणितगुणभूर्भासते कुम्भभृपः ॥३२॥ अष्टव्याकरणी विकास्युपनिषत्स्पष्टाष्टदंष्ट्रोत्कटः षट्तर्की विकटोक्तियुक्तिविसरत्‌ प्रस्फारगुञ्जारवः । सिद्धान्तोद्धतकाननेकवसत्ति: साहित्यभूक्रीडनो गजंद्वादिगणान्विदायं [जयते] प्रज्ञास्फुरत्केसरी ॥३३॥ येनाकारि मुरारिसङ्गतिरसप्रस्यन्दिनी नन्दिनी वृत्तिव्याकृतिचातुरीभिरतुला श्रीगीतगौविन्दके । श्रीकर्णाटकमेदपाटसुमहाराष्ट्रादिके योद(ऽज) यद्‌ वाणीगुम्फमयां चतुष्टयमयं सन्नाटकानां व्यधात्‌ ॥३४॥ ` श्रीवासुदेवचरणाम्बुजभक्तिरग्न- चेता महीपतिरसो स्व्ररपाटतेचान्‌ । धातूननिन्द्य-जयदेवकवीन्द्रगीत- गोविन्दकं व्यरचयत्‌ किल नव्यरूपान्‌ ॥२५॥ सकलकविनृपालीमोलिमाणिक्यरोचि- मंधुररणितवीणावाद्यवैशद्य बिन्दु: | लाहारिशारी रशाली ४ nd कुम्भो भूरिशौर्याशुमाली ॥२६॥ भूयस्तरश्रीभतः राजानः कति वा न सन्ति भुवने त्र त्त कि तैरक्षततत्त्वणून्यहृदयेरुद्धेय भावाश्रयः । साहित्यामुतसिन्धुरक्षरविदां बन्धु: प्रबन्धे दोदंण्डाधि-नुपान्धकारतरणि: कुम्भोऽग्णीः क्ष्माभुतास्‌ ॥२७॥ १. कौत्तिस्तम्भप्रशस्तौ १५८ संख्यं प्यम्‌ । २. तत्रेव १६० संख्यम्‌ । ३, रुद्धैगतश्रयैः इति मूलपाठः । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri TT ns क्ष 0१८८] ] तावत्कल्पतरुविभाति विपुलस्तावच्च चिन्तामणि- स्तावत्‌ कामगवी च दानजनिभूस्तावत्‌ सुवणचिलः | तावत्‌ कर्णमहीपतिश्च सुमतिस्तावद बलिभू पति- नो याबत्‌ कनकातिमागंणगण: श्रीकुम्भकर्णोऽथ्यते ॥३८॥१ आबाल्याद्‌ विजयोत्सुकस्य विभवेविष्णोः प्रियां पुण्यतः पात्रप्रीणनमेव धर्ममवतः सत्योक्तमातन्वतः । दाने दैत्यभिदः सतां गुणयतो रक्षार्थपक्षस्थिते श्रीमत्कुम्भनरेश्वरस्य सुधियः के के न रम्या गुणाः ॥३९॥ विचित्रचेत्रोत्सवसङ्गता रि- सामन्तसीमन्तवतींशिरःसु । सिन्दूरपुरानपसाय दूर सेनारजो यस्य पदं न्यधत्त ॥४०॥ 'विपञ्चीं विन्यस्य स्वकरकमले कोमलभरे: स्वरे: | स्वस्थानस्थैनंखमुख[गदितेर्नादयन्‌] तन्तुततिभिः ॥४१॥ नाटकप्रकरणाङ्कुवीथिका- नाटिकासमवकारभाणके । प्रोल्लसत्प्रहसनादिरूपके नव्य एष भरतो महीपतिः ॥४२॥' - स्फूर्जद्गुजरमानवेशवरसुरत्राणो [हि] सेन्याणंव- व्यस्ताव्यस्तसमस्तवारणवनप्राग्भारकुम्भोद्‌भवः । ओद्वत्यप्रथमानपाथिवरणप्रारम्भदीक्षागुरु- वेण्ये: [कुम्भ] महीपतिवंसुमतीविश्वेश्वरो राजते ॥४२॥ गतत्राण: सुरत्राणो गुर्जरो जर्जरीकृततः । खेदितः खिलचीक्षेत्रे [ऽने]कशः कुम्भभृभुजा ॥४४॥ लाट: स्विद्यल्ललाटः स्फुटरटनपटुर्भोटभूपप्रदाता कर्णाटः पु:कपाटो मुखपटघटितस्वा ्गुलिर्जाङ्गरूगदरः । पष्यच्चङ्ग: कलिङ्ग: कुरुरुरुचितयो (?) मालवः कालचक्र" En गूजरेश: समजनि जयिनो यस्य राज्ञः प्रयाणं ॥४' न्य य यक १. कीतिस्तम्मप्रशस्तौ १६१ संख्यम्‌ । २. तत्रव १६६ । (| ३.. तत्रैव १७२. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १८९ ] येनासङ्ख्येयसङ्ख्यावनिभटसुभटो वैरिघातेकदक्षौ तत्तद्धस्ताइवपत्याकुलतरकटको ढिल्लिकागुर्जेरेशौ । छत्रे रत्तौघरदिमप्रकरपरिलसत्सम्पदो दण्डितो तत्‌ कीटाः के कोटिशोऽन्ये हि जगदपसदा मालवाधीश्वराद्या:॥४६॥ स्वाट्चाट्‌ [? पाट्‌] पटुः (?) समण्डलकरं मण्डोवरं मण्डयन्‌ भमिं योऽजयमेरुगां सुफणजां भुञ्जन्‌ भुजोजंस्वलः | सेनासागरगौजं रोत्तरसुरत्राणातपत्रासिमान्‌ भूपालावलिभाळभूषणमणिः श्रीकुम्भकर्णो जयी ॥४७॥ रे मूढाः किमुपास्यते गुणिगणप्रावीण्यपाटच्चरो भूभद्वृन्दमनेककाक्‌रचनाचातुर्यचाटूक्तिभिः । श्रीकम्भ: सकलाभिलाषफलदर्चेदूजितः प्राप्यते सौरभ्यं यदि मौक्तिके किमपरं इखाघ्यं भवेद्‌ भूतले ॥४८॥' श्रीमन्‍्मोकलभपते: समुदितः सौभाग्यभूमावधि- र्या प्रासूत लसत्प्रतापतर्राण सौभाग्यदेवी सुतस्‌। | येनासाद्य गुरोः कलाश्च सकला दत्वा द्विजेभ्यो भुं भुङ्क्ते कुम्भनरेइवरः कुचभराभुग्नामिव प्रेयसीम्‌ ॥४९॥. वेणीव्याजळसद्भुजङ्गललनालावण्यलीला्या सौन्दर्यामृतदीधिकापरिलसन्नालीकनेत्रदठया । कुम्भारम्भकुचद्वयोर्पारिरसन्नामुक्तमुर्ताचया यस्यानङ्गकुतुहलेकपदवी कुम्भल्लदेवी प्रिया ॥५०॥ कृष्णः कुम्मेन्द्रभूपः प्रमुदितकमला कुम्भलादेविकेयं भोगिन्यो गोपकन्या भुवि नवमथुरा नन्दः श्रीमोकलेन्द्र: प्रक य्‌ रक्षोब्रातं निहन्तुं पुनरजनि जगद्गोपरूपो मुरारिः ॥५१॥ स श्रीकुम्भमहीपतिरखिलां जगती प्रतिपालयन्‌ श्रीमत्कुम्भलमेरु ˆ दुर्ग कृत्वा बलजितारिगणः ॥५२॥ स्वपर्वपुरुषकर्णनरेइवरस्य दुर्गमहारम्‌ | पव जयामि बस स करोति कघराधीशः ॥५२॥ ~ ६ ७ || १. रसिकप्रियेत्यास्यायां गौतगोविन्दवृत्त्यामन्तिमपुष्पिकान्तर्गत पद्यमिदर २. कीत्तिस्तम्मप्रशस्तो १८०-१८१ संख्ये पद्य । ३. इतः पूवं 'शौर्यान्‌' इति मूलपाठेऽधिकम्‌ । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri sms = | १९० |] श्रीमेदपाटं देशं रक्षति यो दुर्गमन्यदेशांश्च | तस्य गुणानखिलानपि वक्तुः नालं चतुवंदनः ।५४।। तत्रादौ ब्रह्मसूतः पुलस्त्यनामा बभूष (व) ऋषिराजः | तस्याश्रमः पवित्रो ह्याहोरे पवंतेऽद्यापि ।।५५।| सुरनरफणिंगणवन्द्यो यत्र पुलस्त्येश्वरो महादेवः | श्रीविप्रोऽसो स्म लभते केकस्यां रावणादिसुतान्‌ ॥५६॥ . यस्मिन्ताहोरगिरो मतिमान्‌ दशकन्धरो महातेजाः | आराध्य चन्द्रचूडं लङ्कापतिभावमापन्नः ।।५७॥ यत्र वटा: श्रीरावणकुम्भविभीषणसहोदरेरुप्ताः । अद्यापि मूतिमन्तो जटाः प्रतिभान्तीव घूजंटेरेव ॥५८॥ यः पूर्वं भरताय नाट्यनिगमं पद्मोद्धवः प्रीतितः साङ्गं शम्भुरदीदिशत्‌ स समयादुत्सन्नकल्पोऽभवत्‌ | लोकानां हितकाम्यया स भगवान्‌ श्रीकृम्भकणंः क्षमा- 'घीशव्याजमुपेत्य वीतविषयं तं वक्ति भूयो वशी ॥५९॥ 'अन्थान्‌ सम्यगधीत्य बुद्धिविषयं नीत्वाऽनुभूयार्थतः कृत्वा दशनगोचरानभिनयेर्नानाभिनेयाश्चितेः । तान्‌ शिष्यप्रतिशिष्यशिक्षणपर्थ नेतु' यथाऽवस्थितान्‌ श्रीकुम्मः पृथिवोश्वरः प्रयतते स्वोपज्ञसन्दर्भत: ॥६०॥ थः पूवं चतुराननेन चतुर: संस्मृत्य वेदांस्ततस्‌ तत्त्रवाणकतां विधानपरतां चावेक्ष्य सम्यक्‌ स्मृतः । श्रीकुम्भ: सकलागमेकनिल्यः ास्ताखिलक्ष्माभृताम्‌ । संबध्नाति हि] सावंवर्णिकमिमं वेदं विदामग्रणीः ॥६१॥ य. शुत्वा भरतं चतुभिरखिलैर्भाष्येश्च रत्नाकरं सोपायं बहुशो les नाट्यागमान्‌ वीक्ष्य च । मत्गारावसङ्गोते स्यादुंलके दष्ट्वा दत्तिलदुगंशक्तिभणतीस्ता नारदोक्तीरपि ॥६२॥ वायुस्वातिमहेन्द्रकव्यपमरत्सून्वर्जुनाथ: कृतान्‌ स्म्मातुम्बुर्कम्बलाइवतररक्षोराजसर्न्दाभतान । श्रीसोमेश्वरभोजराजरचितान्‌ ग्रन्थान्‌ विलोक्य त्वमु तत्सारेण समुच्चितेन कुरते कुम्भो नपग्रामणी: ॥६३॥१ १. अत्रत्यानि ५९-६३ सं र सख्यकानि पद्यानि सङ्गीतराजे १। -८ संस्यकानि । तराजे १।१।१।३६-४० CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १९१ ] स श्रोकुम्भो घराधीश (:) श्रीवाद्यक्षीरसागरम्‌ । कल्लोलकेलि कलन्तं (?) तरङ्गोद्धङ्गसन्ततिम्‌ ॥६४॥ तालपाटकदम्बाढ्यं छन्दोनद्यागमोत्कटम्‌ । सद्वाद्यद्वीपसन्दोहं विरदाम्बुदसोहूदम्‌ ॥६५॥ पाटरत्नविधानेद्धं राजवर्णोमिराजितम्‌ । लघुगणुरुद्र तव्रात-प्लुतपवँतशोभितम्‌ ॥६६॥ (श्री) मत्कलशवाद्यश्रीनारायणपरायण (:) । तनुते श्रीमतेनैव सौख्यपीयूषवृद्धये ॥६७॥ इति महाराजाधिराज-राद्यरायांराणे राय- महाराणा-श्रीकुम्भकर्णमहेन्द्रेण विरचिते मुख- . वाद्यक्षीरसागरे राजवर्णनो नाम” | बाष्पात्‌ पञ्चाशत्पञ्चर्भि: पुरुष रलंकृतोऽयं वंश: श्रीमदेकलिङ्गपुजा कतंव्या ततो महान्‌ (महत्‌) श्रेयो भविष्यतीति वचनात्‌ ॥ ॥ अथ पञ्चायततनस्तुतिः ॥ ध्यात्वा श्रीगणनायकं भगवतीं देवीं तथा भारती स्मृत्वा श्रीभरतादिकान्‌ मुनिवरान्‌ सज्ञीतविद्यागुरून्‌ | कृत्वां भारतशास्त्रसारचतुरं सद्धीतराज नव श्रीमान्‌ कुम्मनरेदवर: प्रकुरुते वाद्यप्रबन्थान सुधी: ॥१॥ छन्दोभिः सुमनोहरे: श्रवणयोः पीयूषधारोत्करे वरणे: प्रासविभूषितैयंतिलयस्वस्थानसंवेशितः | ताळे कुत्रचिदीप्सिते कविरिव प्रायः प्रबन्धा सुधी- धुर्यः कोऽपि सुकाव्यकारनृपतिबंध्नाति बन्धोद्धुरान्‌ ॥२॥ ॥ अथ गणेशः ॥ यतिताले ॥ अव्ययमद्वयरदनं शुभसदनं द्विरदवरवदनम्‌ । गणपतिमतिगुणगणपतिमिह सेवे कुम्भन्‌पसुखदम्‌ ॥ १ षण्मुखमुखानि पातुं पय आशु कुचद्वये यस्याः । विवदन्ते सा गौरी श्रीकुम्भक्ष्मापति पातु ॥ ९ वन्दे वरदां वरदाङ्कुशपाशाभयकरा तु तामार्याम्‌ । पथ्यां कुम्भनुपप्रार्थ्या हरिहरमुजहृष्टिमुदितर्शचराम्‌ ॥२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ९ १९२, ] श्रीकुम्मभूमिपकुलोदयसेतुहेतु- जीवातुरातुरनृणां झषकेतुहेतुः । गङ्गोत्तरङगरसरङ्गसदढुत्तमाङ्गः स्तादेकलिङ्ग उपलिङ्ग हरो ह्राङगः ॥४॥ ॥ आदिताल ॥ र्वारम्भे प्रथमतयेवा राध्यः | कुम्भाध्यातः सफलितसम्पत्साध्यः । सिन्दूरोघः प्रकटितसम्पाशो यः सिद्धीशोऽव्याज्जलधरमालारूपः ॥५॥। जय जय कुम्भनृपाघनिवारण जय जय कुङ्गमकलितनवारण । जय जय वदनविराजितवारण छत्दोऽडिल्लाजितहरिवारण ॥६॥ यद्वक्त्रे मदलेखा, यं ध्यायन्ति च ळे खाः । यो लोकत्रयपाताऽसौ कृम्भोदयदात्ता ॥७॥ लम्बोदरदेवः, कृम्भाहतसेवः । पूर्णा परमध्या, देयात्‌ तनुमध्या ॥८।। ॥ प्रतिमण्ठताले ॥ हेरम्बो निविछम्बोऽवितनतरचितानन्दकन्दप्रसादः केलिक्रो डत्कपोलद्वयमदमधुपश्रोणिझङ्कारनादः । सन्तानस्रगधराम्बा-क्ृतसुखसुषमा-सारसल्लासहास्यः सोऽसु श्रीकुम्भकर्णावनिरमणमणेः सिद्धिदः सिन्धुरास्यः ॥९॥ शुण्डादण्डोहण्ड चण्डं वक्त्रे तुण्डं बिभ्राणं % > दित्ये क्ष्माखण्डं खण्डं खण्डं कुर्वाणस्‌ । कामक्रीडासत्रीडंश्रीकुम्भश्रेयोदातारं ुर्गाभर्गोऽपतयं सेवे देवं [ पारे] संसारम्‌ ॥१०॥ गणनया गणनायको गुहो मुखपङ्क्तिगुरुनासिकामहो । वदतोरिति (?) कुम्भभूपतेवेतालीयरचैः शुभायते ॥११॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri f [ १९३ | ॥ यतिताले ॥ मतिविद्यासागर-कारुण्याकर-गो रीशङ्करसञ्जातं गुणलीलानि्ंर-भूतारोद्धर-कुम्भाधीश्वरविख्यातस्‌ । सुरवीथीवन्दित-विश्वानन्दित-सिन्दूराञ्चित-सामोदं भजताधारं सुकृतागारं सुरश्छुङ्गारं परमाचन्दस्‌ ' (सानन्दम्‌ ) ॥१२॥ बुषद्विजविराजित-देह कपोल [वि] लोलमघुङृतगेह्‌। त्रिनेत्रचतुभु ज-शोभितधामद धञ्जय (?) निमंल- . मोक्तिक-दाम । ` मोदकवल्लभ वल्लभदेवत मोदकवल्लभ मुख्यसुराचित | विघ्नप शैलसुताशिवमोदक, राजसि कुम्भमहीपति- “ मोदक ॥१२॥ इति गणेशः ॥ अथ सूर्य: ॥ ॥ अदुभु [त] ताल ॥, रागे सहस्रकिरणा ०००००००००००००००० श्रीः | किडिकल्लिकिशुकशुकाननकाननश्री: | प्राप्ता वसन्ततिलका तिलकप्रकाशा | श्रीकृम्भभूपति [वि] राज-विराजिताशा ॥२॥ अचलदिग्वासिता व्योमचूडामण | नमति यस्त्वामुदा रं सदारं शुभा > भजति तं भामिनी तुर्वशीसंनिमा ॥२॥ विद्याल्यग्राहितेज:प्रपन्न:, सेवासमा रस्भ ? 2 प्रसन्न: ` पूर्वाद्रिसान्द्राद्रेसिन्द्रपूरः, हृदध्वान्तविध्वंसने भाति शूर: । सूर्यो भास्वान्‌ धर्मधामेंति नामा; भूयात्कुम्भश्रा प्त ह चित्त भकिति- अद्धा श्रद्धाशालिनीष्टा हि चित्त , pi दत्त ॥४॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri | १९४ ] ॥ झम्पाताल ॥ अथ तोटकघोटकयानवरं, नलिनीवनकोकविशोककरम्‌ । नुपकूम्भकृपाकरमुष्णकरं, भज मानवदानवदरपंहरस्‌ ॥५॥ भुजडगप्रयातद्विषद्बन्धत्तस्तं, त्रिशम्भुत्रयीतत्वतेजःप्रभूतस्‌ । महादेहसन्दोहरक्ष:प्रमाथं, भजे भास्वरं भास्कर | कुम्भनाथस्‌ ॥६॥ स्रग्विणीत्वष्टकन्येसतो रणे (?) यः क्षमो5पारसंसारसंतारणे । भासतेऽहस्करः सौमनस्तस्करः, कूम्भभूपप्रभारूप- सम्पत्क रः ॥७॥ ॥ मण्ठताल ॥ पद्मिनीपरागरागयुक्त रक्त रश्मि राशि- भासमान-सानशलसानुचित्रभानुराज । राजमान-मोषपोष-हृष्ट-तुष्ट-सवंदेव सवंदा जयावनोत-कुम्भगीतवृत्तसेव ॥८॥ ग्रहेशविघ्ननाश-वासुदेव-शद्धुरीदवरा प्रपन्चपञ्न्चभूत-भूतिदास्तु पळ्चचामरा: । इमे हि येऽपि पञ्च तेषु मुख्य एव राजसे नमो दिनेश देव ! तेऽस्तु दत्तकूम्भतेजसे ॥९॥ ॥ इति सूय: ॥ अथ नारायणः ॥ चराचरं जगच्चिरं स्वलीलया सुजेदिदं दधाति पाति सेवितो ददाति यः स्थिरं पदम्‌ । चरा चरायणं नमन्तु कुम्भराणतारणं क्षमारमामनोरमं परं तमादिकारणस्‌ ॥ १॥। यत्पदान्जवन्दनं महाघखण्डखण्डनं वत्स राम राम राम नाम यामदण्डनम्‌। तुणकोपनीतबाणभिन्त रौद्ररावणं [तं] भजामि राघवं हि कुम्भकामपुरणम्‌ ॥२॥ पीनमीनकूमकोल-नारसिह-रूपता वामनोग्ररामरामङ्ष्ण (राम)बुद्धकल्किता । सेव्यतामनन्तदेवत्तावतार-सारता हे भाति भक्तकुम्भभक्तिचामराभिवीजिता ॥२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १९५ ] वासुदेवभक्तिरेव मुक्तिदा कुम्भकणंसेविताऽस्तु सिद्धिदा | इयेन्तिकाऽपि तुङ्रङ्गरञ्जनी इयेनिका भवाघसेन्यभञ्जनी ॥४।। ॥ द्रुतमण्ठतारे ॥ श्रीकृष्णजयोदयधमंधीर शंपद्धडिबन्धुसुसिन्धुतीर । कम्मेशकृपालयकेलिकोर नम्रामरकोटिकिरीटंहीर ॥५॥ भुजगशशिभताध्यातः, स सदुपनिषदा ख्यातः। हरिहरवपुराकारः, कलशनृपवराधारः ॥६॥ कृमारललिता दुर्गा, स्वबाणकृपयोदग्रा। यमाश्रयति^ गोपीशं, स पातु कलशाधीशम्‌ ॥७॥ विशवगुरुर्माणवकः, स्वपिता यः शिशुकः | भूपतिकृम्भाभिमतं, यच्छतु विष्णुः सततम्‌ ॥८॥ विष्णोभंक्तिनृ'णां पथ्या, वक्त्रे चन्द्राधिका तथा | पापोत्तापात्तिनाशाढ्याऽस्तु, श्रीकूम्माश्रिता हढा ॥९॥ विद्वन्मानसगम्यं, सेवे सन्तत्त रम्यस्‌ । कुम्भस्वामिनमन्तं, सत्यं धारिणिकान्तम्‌ ॥१०॥ सर्वान्तर्यामी, श्रीकुम्भवामी । एको वाऽलिङ गः, दाममुर्भात्युग्र: ॥११॥ ॥ इति नारायण: ॥ अथ शिवः ॥ | ॥ यतिताले ॥ | शिवशद्धू र-विश्ववशद्ू रदुद्ेर- -दोषहरं _विषववशङ्करदुद्वेर-किङ्कर-शक्कर शशिदोखर-राजित-राजत-मूघरबास विलास पद. । सचराचर-कन्द-मुकुन्द-मुखामित-दैवत-सेवित जज शो] भज शैलभवाबिभुमेव नुपप्रमुकुम्ममथापितशम थापितशर्म-मुदम्‌ १. “यमाश्रय किल' इति मूलपाठः । २. सेवेऽहं सतत० इति मूलपाठः । 0 0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri EER ॥ त्रिपुटताले ॥ कवितालिकानल-चन्द्र-निर्मल-चित्रभानु-सुलोचनं श्रय सिद्धसाघकशम्भुसेवक-कुम्भकिल्बिषमोचनम्‌ । भवशवंरद्रमहेश-मुक्तिद-सिद्व-सिद्धिद-सवंदं पुरदक्षसन्मख-कक्ष-दारण-दक्षमुज्ञ्वल [सं] विदस्‌ ॥२॥ आदिदेवमनादिमुज्ञ्वलधामकामदमद्वयं ब्रह्मरुद्रमहेश-मुद्रित-पादपङ्कुजमव्ययस्‌ । हस्तशलनिरस्तमूल-समस्तदुजंयदानवं सवंदा नृपकुम्भसवंदमाश्रयेत्‌ सुखसम्भवस्‌ ॥२॥ शुभशुभद ! सवंद ! सवंदा [शिव] शम्भुशिव-शिंव-शिवकर: सवंज्ञहरिहर कुम्भसुखकर, विभवभवभवभयहर: । सारसी सधुरवरसितमानसहंसमहसारसी (?) परब्रह्म-परमानन्द-कन्दविनोदनाद (?) मुदावली ॥४॥ ॥ एकतालीताले ॥ सदवृषवाहनमड्भूतवाहनमपितकुम्भनुपेशजयं कुङ्कुमपिञ्जरवज्रसुपिञ्जर-कुञ्जर-मुञ्जर-वाजि-जयस्‌ । शारद-पद्म-विद्यारद-लोचन-चन्द्रमुखी-सुख-केलिकरं तं भजतां मदिरा-मद-राग-तमोहरणं तदघौघहरम्‌ ॥५॥ केलासविलासं त्रिकुट [नि] वासं हिमरुचिहासं बहुभासं सुरसुरभिजनीलं प्रकटितलीछं सहजसुशीलं विश्वेशस्‌ । एकाधि [क] लिङ्ग त्रिभङ्गगङ्ग सुचित्तरद्ध॑ योगीशं गुणगणगोरीशं गणत गिरीशं कुम्भनुपेशं भोगीशम्‌ ॥६॥ पृथ्वीपाथोविश्वत्राण-स्वाहाधोशानन्ताकारं विष्वक्‌तेजः शीताद्योतियज्ञेशात्माधेयाधारम्‌ । खुन्माणश्रीकुम्भक्षोणीशाः श्रेयःश्रेणी निर्माणं भमृतकिरणविषविषधरमित्र' नरबरयुवतिवपुषमपचित्रस्‌ । विरचितकळशनृपतिरसरञ्गस्‌ ॥८॥ ` CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १९७ ] चतुष्पदीकृतविषनिरतं, निजगणकुम्भनरेशनिभस्‌ । ससुरासुरसेवकबहुसुखदं, सुरसरिदम्वुमुदं विशदम्‌ ॥३॥ ॥ इति शिव:॥ अथ चण्डिकाशक्ति: ॥ गुणगणसदन [विरा] जितकमले मुररिपुहृदयनिवासिनि कमले । जय जय सुरसेवितपदकमले नुपकुम्भसमपितजयकमले ॥१॥ श्रीभुवनेशी भवभयहन्त्री कुम्भमहीशोदय-सुख कत्री चन्द्रकिरीटा रविरुचिरन्या सा जयति (तीह) सुदुर्गागम्या ॥२॥ निखिलकलसकला सुखी रचितजया विजयातिसखी । जयति जया नृप एष सुखी ` निज [हित] वहमूगनामिनखी ॥३॥ भाति विभास्व [र] चम्पकमाला कुम्भनृपेष्टश्रीजयमाला | जा न दा “नाश -चित्रगति, कुम्भकृतेभतुरज्ञजितिस्‌ | bs भवानि नवे, सञ्चरणं शरणं हि शिवे ॥५॥ चण्डी खण्डीकृतरिपुखण्डा, कुम्भा गे ]तावनिनवखण्डा । मत्ताकृत्तासुरहति चण्डा, भूतोद्भूतो पुथुळविचण्डा ।६॥ या मकम मा | शुम्भनिशुम्भदुरज्ञा, सवु पम जी प्रामाणी पौराणी वाणी, योमा लची | हिमगिरितनुजा विदितद्ुजी मधुमतिमुदिता कलशनृपसुता ॥९॥ व कृष्णाभा मधुकेटभान्तकनिभा कुम i या लक्ष्मी महिषापहाऽतिमहती घूञ्राऽसुरण्ती वागीडिता Pi रागा व दा हो बाहूलवि्रीडिता ॥१०॥ पायादुध्वस्तािभुम्भशु CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १९८ | शौयौँ दार्यायंधर्मोद्वरण-रणरणत्का रकीतें रसाक्ता | षुम्माणक्षोणिजानेगु णगरिमगिरा व्यास-कन्ह-प्रयुक्ता | ` यावत्‌ सूर्येन्दुतारा जलधिजलधराधारगङ्गातरङ्गा तावत्‌ पञ्चाशिकेयं वसतु हृदयमतां कुम्भभूभृत्सुरद्धा ॥११॥ विघ्नेशो विध्नहर्ता तदनु दिनकरो ध्वान्तविध्वसकर्ता श्रीकान्तः श्रीनिवास: परपुरदहनः शङ्करो विषवकर्ता । चण्डी चण्डासुरघ्नी त्रिदशगणवरा: पञ्च पुण्यप्रपञ्चाः. पान्तु श्रीकुम्भकर्ण बहुसुखविधये मूतिमन्तो विरञ्चाः ॥१२॥ श्रीकम्भदत्तसर्वार्था श्रीगोविन्दकृत्तसत्पथा । पञ्चाशिकाऽथंदासेन कह्वव्यासेन कीतिता ॥१२॥ ॥ इति चण्डिका शक्ति: ॥ इति पञ्चायत्तनस्तुत्ति- च्छन्दःपञ्चाशिका सम्पूर्णा । चान्द्रं कुम्भनृपस्य तापशमनं सौरं तमःस्तोमहृत्‌ पुण्यं पावकबन्धुबन्धुरमघव्रातेन्धनध्वंसकृत्‌ | बिश्राणं प्रतिवक्त्रमक्षविषमं पञ्चाननः शङ्कुर- स्त्र्यक्षो रक्षतु पावंती प्रियतमः श्री एकलिद्धेवर: ॥१॥ ' गङ्घा तुङ्गोत्तरङ्गा शिरसि शशिकला चारुकोटी रकोटी काद्यां [?] कट्यामहीन्द्रः करयुगलगतं काण्डको दण्डदण्डस्‌ | तन्वङ्गी वामभागे गिरिवरतनया स्वधुंनोस्पधिनी सा रूपं यस्येति किञ्चिज्जयति स भगवानेकलिङ्गस्तरनेत्रः ॥२॥ कोऽपि नाके पिनाकीशः सोमः सोमशिरोमणिः । लोकपाली कपाली स्ताच्छम्भुः कुम्भसमुऱद्भवः ॥३॥ स्फूजंन्मुद्: सुरेन्द्रस्तपसि कृतयुगे भोजयुक्तेन्द्रतीर्थे चतायां कामधेनुनिखिलफलनिधिस्तक्षको द्वापरेःर्थी । हारीतोऽयं विनीत: समभजत कली बाष्पसत्सङ्गरङ्ग: कुम्मेन्द्रस्तुयमानोनिशमिह दिशतान्‌ मङ्गलान्येकलिङ्गः ॥४॥ गीरो हम्मीरवीरो नृपमौलिहीरः । श्रीक्षेत्रसिहो हतशत्रुसिहो | : ॥५॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ १९९ ) ॥श्रीमदेकलिद्धाय नम:॥ इन्द्रः सवंसुरेश्वरः कृतयुगे भक्त्या यमाराधयत्‌ त्रेतायां सकलाभिलाषफलिनी घेनुस्तथा द्वापरे । नागेशः किल तक्षकः कलियुगे हारीतनामा मुनिः सोऽयं सर्वजगद्गुर्णवजयते श्री एकलिङ्गः प्रभुः ॥१॥ जयति जगत्त्रयनाथो जगतीपतिपूजितः सदा शम्भुः । चाञ्छितफलप्रदोऽयं श्रीमान्नित्येकलिङ्गाख्यः ॥२॥ कुटिलासरित्समीपे त्रिकूटगिरिगहनभूषणी नित्यस्‌ । अभिमतफलप्रदात्री देवी श्रीविन्घ्यवासिनी जयति ॥३॥ घनवंशकदम्ब[क]मध्यगतं, रसकूपमवेहि दुरापमतः | परिगृह्य रसं सरसं वपुषा, स्थिरतां कुर तापसवीर ततः ॥४॥ कूपान्तरे सहजसिद्धरसं दधानो देवः स्वयं वसति यत्र सदेकलिङ्गः | विद्याप्रबोधपरिभावितसिद्धबोधः संशुद्धनिमंलमहोमहनीयमूतिः ॥५॥ ॥इति प्राच्यानि॥ श्रीलक्षसूनुबंहुदानदक्ष: श्रीमोकलस्तत्तनयोऽतिदक्षः । ` प्रतापदीपोज्ञ्वलकीतिवर्ती राजेत कुम्भो नुपचक्रवती ॥६॥ शम्भुप्रसादालयशातकुम्भ- . कुम्भप्रभुः कान्तिरसौघपू ण॑ः । अनेकलिङ्गानयमेकछिङ्गं ध्यात्वैककोऽनेकमहीधराढ्यः ॥७॥ तत्स्वामिनं गिरिसुताकामिनं द्त्तकामितं । एकलिङ्खं शिरोगङ्ग मुदा स्तौमि सदा प ल; यः श्रीमानेकलिङ्जों विधिहरिगिरिभून्मुख्यलोकेर्व क सर्वेषामादिरीशः स्वमतिगति सदा स्तूयते ग्य पर तं देवं भव्यसेवं विविधगुणनिधि मोकलेन्करस्य ए i जातिच्छन्दो मिरेमिनंरपतितिळकः कुम्भक 1: १. लोषे रसोषे' इति मूलपाठः । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ISSN [ २०० ] सुभगैकलिङ्गमाले राजति रजनीसु रञ्जनो राजा | अमरसरिद्बहुलहरी-प्रकटीकृत-डुंपाडिडी र: [?] ॥१०॥ ०००० ७७७७ ०००० 5 त्र्यस्बक | तवाम्बिका प्रिय ! जटातटे धूजटे धुनी ध्वनिति त्वग्येकलिज्धरचिता । कुम्भनुपेणेव' सुमालतीमाला ॥११॥ छन्दोजातिगुणातिगं विधिमहासुक्ताद्यमेयश्रियं छन्दो$लडकृतिजातिगोरवगुणे: श्रीगी भिरुक्तादिभिः । घुम्माणान्वयमेदपाटजगत्तीसा म्राज्यद देवतं भूभुत्कुम्भमनोरथार्थकरणं स्तौम्येकलिङ्गं शिवस्‌ ॥१२॥ निव शिव शिव-कर्ता सेवितोऽघोघहर्ताः भव ! भव भव-भेत्ता भक्तिभावस्य वेत्ता । हर! हर हर दुःखं सवंसवं त्वखर्वं गिरि-गिरिशगुरुत्वं देहि मे स्तूयसे त्वस्‌ ॥१३॥ ॥इत्याशीः॥ [ अत्र ' पञ्चायतनस्तुतिप्रकरणस्थादिमपद्यद्वयं ध्यात्वा श्रीगणनायकमित्या- दिक बन्धोद्धुरानित्यन्तं पुनरावृत्तम्‌ । ] तुर्यो वृत्तस्य भागश्‍चरण इति मतस्तादुशा यत्र सर्वे तद्‌ वृत्तं [वे] समं स्यादिह यदि चरणो वणंमात्रस्तदोकतः। एवं चेककवर्णाधिकचरणतया जातयः स्युस्तदाद्याः षड्विशात्यावगम्यास्तदुपरिचलनाद्‌ वृत्त(दण्ड)काच्यु क्त- | [का]नि ॥१॥ उक्ताऽत्युक्ता मध्या प्रतिष्ठा तदनु सुप्रतिष्ठा च । गायत्र्युष्णगनुष्टुब्‌ बहती पड्क्तिस्तथा त्रिष्टुप्‌ ॥२॥ जगती चातिजगती गर्केयततिशर्करी तदन्याष्टिः । ` अत्यष्टिधृ' तिरतिधतिकृतिप्रकृत्याकृतिविकृतिः ॥३॥ सड्कृत्यभिक्ृतिरुत्कृतिरित्युक्ताप्रभुतिजातय: क्रमतः । कुम्भनुपेन्द्रेणोक्ता भक्तेन श्रीमदेकलिङ्गस्य ॥४॥ TT १. ० 'नृपेणे वन माळती०' इति | मूल्पाठः ० CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २०१ ] तद्व्यक्तीनामेकमेक क्रमेण श्रीमुख्यानां छन्दसेष्टं विशिष्टम्‌। यद यद्‌ वृत्तं [स्यात्‌] स्वनाम्ना$त्र जेत्र स्तोत्रं शम्भोरुच्यते तेन तेन ॥५॥ ॥ इति जातीचामुद्देशः ॥ ॥ आदिताले ॥ « # श्री: सोक्ता ॥१॥ यो5स्त्रीशो5भत्‌ । माता त्यक्ता ॥२॥ सन्मध्याञ्धनारी भूतेशोऽन्तःकारी ॥३॥ वन्दे भूभत्कन्यासक्तम्‌ । प्रत्यष्टा (?) तायस्तं भक्तम्‌ ॥४॥ सवंस्योद्धता कुम्भश्रीकर्ता । भात्यस्ता तियंक्‌ स्वाम्या जातिः ॥५॥ निगमसवित्री-नुत इह सत्री । दाशिवदनार्थः स कलशनाथः ॥६॥ उष्णिक्‌ स्त्रीहयह्वेषा, सर्वेभोन्मदलेखा । संसाराणंवपोतं, त्वामाप्ता कलशोक्तस्‌ ॥७॥ स्थाण्रनुष्टुबुदग्रः, चित्रपदा कल उदयः | दक्षमखक्षमदक्षः, कुम्भकृपापितलक्षः ॥८॥ ग्र भुजगशशिभृतामूतिः, शिव तव बुहती कीति: | विधिहारि]परमापारः, कलशनृपकृपासा २. ॥९॥ ॥ एकतालोताले ॥ चम्पकमाला परु जपडिक्त-प्राजितभूताधीव्व रयुक्ति: | कुम्भनुपेच्छा-वत्सलशक्ति-र्माति महेशोऽष्टामित मूर्तिः ॥ र | अचलसुत्तादयितासुमुखी शिरसि शशी निटिलेच्स्य शिखी । त्रिमुखपरष्टुबनन्तगुणः स जयति पालितकुम्भगणः ॥११॥ स्मरहर ! शङ्कुर ! किङ्करता तव गतजन्मनि येन कृता । हितगृहिणीं लभते प मिह ss ॥१२॥. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri F [ २०२ ] -दधासि महोरगमौवित[क]दाम वरं जगतीवरविषवललाम । महीषवरकुम्भमहीशसुरङ्ग विराजसि राजसितासित्तसङ्ग ॥१३॥ ॥ झम्पाताले ॥ अतिजगत्यु्वंशीस्ववंशी कारकः समतिषट्त्रिशदस्त्रौघसंहारकः । दशमुखोल्लासिकेलाशलीलास्पदः प्रियतमार्लिङ्गितः कुम्भकामप्रदः ॥१४॥ गरिमगर्वोर्वशी संवंलीलोदया ल्ितलावण्यलीलारसा लीलया | पदयोर्या (पदतले)या नरीनृत्यते ते विभो ' . सधुकरीवादरादेकलिङ्ग प्रभो ॥१५॥ शुभनिलय दलय रिपुमुपचित्रं पृथुलविषमभवजलधितरीश: । शुचिरुचिरहितहतकशबरीशः कल्य कलशनृपमुचितच रित्रस्‌ ॥१६॥ ॥ मण्ठताले ॥ सवंदारि शक्वरीकृतातपत्रचामरः कोटिलापगातेसु[षु]मेदपाटङ्करः | ' 'एकलिङ्गदेव एव सिद्धिविन्ध्यवासिनी न जगज्जयप्रकाशिनी ॥१७॥ निकूटचित्रकूटकारिहेमभूषरोढुर निनेत्रपञ्चवकत्रमीशमुच्चपञ्चचामरम्‌ | प्रणौमि कुम्भराज्यदं कृतास्त्रचण्डपाण्डवस्‌ ॥ १८।। पुदृष्टिदुष्टि[्या]त्रिदशल्तिका ते शिखरिणी [षा] मेशा [षाऽ] खिलसुमनसामिष्टकरिणी । रन. दादयमरवरसेवापितपद | CC-0. 13 पया व्य विभव वपते कीमप्रसुखूद (१९ 0002 कि [ २०३] ॥ त्रिपुटताले ॥ उज्ज्वलं हसितं सितं निशितं तपोध्वनिरद्भुता नीलकण्ठविकुण्ठिता सुरभीमभासुरता मता | एकलिद्गमनेकलिङ्गमन ङ्गरङ्गमनोहरं कुम्भराणशरण्य ! नौमि भवन्तमेव तमोहरम्‌ ॥२०॥ ॥ प्रतिमण्ठताले ॥ बिभ्रद्देत्यकुरङ्गकुञ्जरदले शादूंलविक्रीडितं पा देवानां फलितं हि तारकरुजः सवंज्ञ | ते क्रीडितम्‌ । सामुद्रोग्रविषादनादतिधृतिस्ते रुद्र ! रोद्राश्चया कुम्भध्यानसुधानिधान ! जर्यात श्रीकण्ठसर्वोदया ॥२१।। ॥ त्रिपुटताले ॥ भुवि तालिकाधिककालिकालिकमालिकाकुतकोविदं नृपकुम्भनायक-भक्तिदायक-शक्तिसायकसम्पदस । भज चित्रवारणचमंघारणभक्ततारणविभ्रम लसदुत्तमाङ्गतरङ्गगङ्गमिहैकलिङ्गमुरुक्रमस्‌ ॥२२॥ ॥ प्रतिमण्ठताले ॥ या विद्या[सा] न विद्या प्रकृतिरितिगुणखग्धरा तत्तुरीयः षड्विंशः साङ्ख्ययोगः श्रुतिपथविशदानन्दकत्दो द्वितीय स श्रीमानेकलिङ्ग: शुभकल्शनूपस्तूयमानोर्तेज: पूरकपुरगोरस्त्रिपुरह्रगिरो राजते राजतेज: ॥२३॥ देशेद्रौ मेदपाटे पटुतलकुटिलासिन्थुतीरे त्रिकूटा | सत्कूटोऽकूटमेन्द्रं सर इह निकटे स्नरधराश्रेणिसेव्यस्‌ i "| शक्ति: सा विन्ध्यवासा प्रथितमथ तथा ताक्षिक तीथमेत- न्मध्ये वे लिडुरूपप्रकटिततवुकस्त्वेकलिज्ञाश्रितो नः त्वामुपमन्यु-नही[दी] दघिदुग्धदयापर नौमि[साकुम्म-पाकरयङ्धरुसुन्दर-मन्दरकैछि क ॥२४॥ ॥२५॥ ? इति मूलपाठः १. 'न्न्मध्ये त्वलिज्धुरूपप्रकटतितनुज्ञो रयेकलिञ्जाधितो नः इत मू CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri आयातमा ऊळ ५, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २० ॥:1 ] तं कम्बुकचक्रगदाधरवञ्तधरादिचराचरचिन्त्यपद वि[वे]रञ्चिकृतिव्रजर्वाजतमूजित''कुम्भनृपप्रमदम | सेवे कुटिला-तटिनी-निकटे त्रिकुटाचल-काशिक-नागह्वद स्वाहं(यं) भव शमंद-नमंद-सवंग-केबल”””"मुदा रमुदम्‌ ॥२६॥ श्रतिसंस्मृतिसंविदगम्यमुमेशमुकुन्दतनु [?]नृपकुम्भनुततं सुरनायकभोजसरोवर-रक्षक-तक्षक-धारक-कुण्डयुतस्‌ । इह मध्य-महाकलमेकललिङ्गमुपेतमुनीशमहेशवर प्रणमापर-पालित-लालित-बाष्पनृपाल-[कृपा]लवराज्य- घुरम्‌ ॥२७॥ सुरनरमुनिभिरभिकृति[स]कृत्तिभिहंसलयोचित्तमवधानं भुजभुजभुजगवलूयमतिलयमुज्ज्वलशूलधरं वृषयानम्‌ । ग्रहिलगुणगुहिलकुलकलश-नुपाचल-राज्यनिवासनिधानं पशुपतिमत्तिशिखिगणपत्तिजनकं कनकप्रियमद्भुत्तदानस ॥२८॥ ` „ ॥ प्रतिमण्ठताले ॥ ब्रह्माण्डाकृतिषु भवति भवति विविध-वितरण-वरमयवाहत्वं शम्भो त्वत्पादयुगनत्तिकुशलकलद्नुपति रचितजगत्तीशत्वस । देवेन्द्र त्िदश-सुरभि-फाणि-मुनिनृपक्त्त-युगयुतसुकृत्ाकारं त्वामोडे मुडमत्तिजडनिविडनिगड हर [हर शिव] महिमा- गारम्‌ ॥२९॥ ॥झम्पाताले॥ जय जय जय मालवृत्तेश सवंत्रिलोकेदवरोदृण्डचण्डेशचण्डो विभो वरद वरमुदारकेदारकाशी त्रिकूटाचलोतङ्गगङ्गेकलिङ्गप्रभो । भव भवदवकालकोलाप्रशान्तौ सुधाचण्डवृष्टिक्च माला- > सुवृत्तेशवरः भ्रबळनुपतिकोटिकोटी रकुम्भक्षमाधीशसवं[स्व]दस्त्वं नमस्ते ( हर ॥३०॥ 'पुरवर-जळं[?]च मालावृत्तविद्याविनोदा- “` नाव]द्यामोघसन्मेघमाला प्रकास्फुरत्‌[?]--`` ` सच्चिदाकाशकैलासलीलाविलासाधिवासोत्तरङ्गेकगङ्गोत्तमैकाग्र- लिङ्गप्रभो कुम्भकणंप्रसादोदयानन्दकारी नमस्ते नमस्ते | | नमस्ते ॥३१॥ [ २०५ ] / जगदिन[?] जयमालावृत्तविख्यातकीते ! धराद्यष्टमूर्ते मिलन्मेघमालाबृहद्रिदवमूर्त ॥ महादेव देवेश तुङ्गेकलिङ्गेश कपुरगोरेश | गोरीदा कुम्भप्रभोदग्न शम्भो नमस्ते नमस्ते नमस्ते ।।३२॥ ॥ श्रीमालावृत्तं यथा ॥ जय जय जय शम्भोऽथेकलिङ्ग स्मरारे पिनाकिन्‌ के जय त्वं जय त्वं जय त्वं जय जय देवेश त्रिनेत्रेन्दु कपालिन्‌ कपदिन्‌ नमस्ते नमस्ते नमस्ते ॥३२॥ प्रणयतु जयमाला दुर्गलोकेदवर तं | जय त्वं जय त्वं जय त्वं नमस्ते नमस्ते नमस्ते ॥३४॥ कुरु कुरु जयमालावृत्तकुम्मं विशङ्क सदड्ू जय त्वं नमस्ते जय त्वं नमस्ते ।।३५॥ ॥ इति मालावृत्तम्‌ ॥ इति जातिच्छन्दांसि ॥ बड्विशः प्रकृतः परोऽपि परमानन्दः पुमाच्‌ विश्रुतः leas Sl अ | सो[$स्तु] स्वस्तिकृदेक ्रह्माण्डपिण्डास्पदः | मर त्कुलरस्त्रशास्त्रकुषळ: श्रीकुम्भसर्वार्थद: ॥३६॥ आदावाराधितो यः कृतयुगसमये नाकिनां तायकेन त्रेतायां कामधेत्वाभिमतफलदया द्वापरे तक्षकेण । हारीतेनापि बाष्पानुग[त]मिह कलो बाष्पवंशो द्भवेन | श्रीकुम्मेनापि भक्त्या जयति स भगवानेकलिङ्गो गिरीशः ॥३७॥ न स र्णो | भोजेन्द्रस्तडागो मुखरचितमणिः कणिका स उ विनोदी जयति गुरुगणयस्तु जीवन्विमुवत: ॥२८॥ आनन्दवृद्धादिपुराभिनन्दी नन्दीशवुन्दी नुपकुम्मकर्णे: । प्रेरित एव कर्ल” तर सो व्यधात्तारक-मौक्तिकालिस ॥३९॥ १. ० लोकेत्सरोकमिति मूलपाठ: । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २०६ ] दुर्गा$म्बिका5द्रौ जयमालदुगे कौम्मे पुरे धातुनिधौ समुद्रे । स्ताच्चन्द्रचूडस्तुतचन्द्रकान्ता कुम्भश्रिये कह्वक्रता सुवृत्ता ॥४०॥ कुम्भो नन्दतु, भूतले हरिहरौ कुम्भं सदा रक्षतां कुम्भेनेव वशीकृता वसुमती कुम्भाय तुष्टाः सुराः | कुम्भादाप्तधनो जनस्त्रिभुवने कुम्भस्य कीतिः स्थिरा कुम्मे पण्डितमण्डली स्थित्तिमती त्वं कुम्भ राज्यं कुरु ॥४१॥ ॥ इति जातिच्छन्दोभिः श्रीमदेकरिङ्गस्तुतिः सम्पूर्णा || 3 नमः श्रीगणेशाय । १. ॐ नमः सिद्धलिङ्ग, २. ॐ नम शिव-लिङ्ग, ३. जय जय जय (?) ४. जय त्वमखिललोकशङ्करलिङ्ग, ५. हरलिङ्ग, ६. हरिलिङ्ग, ७. हिरण्यगभंलिङ्ग, ८. शिवलिङ्ग, ९. शर्वेलिङ्ग, १०. सर्वज्ञ- लिङ्ग, ११. श्री अकारलिङ्ग, १२. उदयलिङ्ग, १३. आदिलिङ्ग, १४. उद्यमलिङ्ग, १५. उदितलिङ्ग, १६. उत्थितरिङ्ग, १७. गुरुलिङ्ग, १८. लघुलिङ्ग, १९. मथनलिङ्ग, २०. लम्बलिङ्ग, २१. गुरुङ्ग, २२. गुरुतर- लिङ्ग, २३. श्रीदेवलिङ्ग, २४. श्रीदेवेशलिङ्ग, २५. अनेकलिङ्ग, २६. चन्दरनलिङ्ग, २७. नन्दकलिङ्ग, २८. नन्दिकेइवरिङ्ग, २९. आनन्दलिङ्ग, ३०. नन्दछिङ्ग, ३१. रसलिङ्ग, ३९. रहवट (?) लिङ्ग, ३३. श्रीमदेक- लिङ्ग, ३४. दशलिङ्ग, ३५. शतलिङ्ग, ३ ८ पी) दो अयुत- छिङ्ग, ३८. लक्षलिङ्ग, ३९. कोटिलिङ्ग, ४०. कोटीकवरलिङग, ४१- कटकलिङ्ग, ४२. अनेकलिङ्ग, ४३. अगणितलिङ्‌ग, ४४. बहुलिङ्‌ग, ४५. महालिङ्ग, ४६. लिङ्गलिङ्ग, ४७. लोकेशवरलिङ्ग, ४८. गणेशलिङ्ग, ४९. गुणगणलिङ्ग, ५०, श्रीकामेदवरलिङ्ग, ५१. श्रीकुम्मेश्वरलिङ्ग, ५२. शरीमोकलेशवरलिङ्ग, ५३. श्रीमदीरवंरलिङ्ग, ५४ महालिङग, ५५- व्य ५६. श्रीमहेशलिङ्ग, ५७. श्रीराजलिङ्ग, ५८. राजेश्वर- ङ्‌ र जागेश्वरलिङ्ग, ६०. यागेश्वरलिङ्ग, ६१. योगीशवरलिङग व लिङ्ग, ६३. जङ्गमलिङ्ग, ६४. स्थावरलिङ्ग, ६५. जग- ळा लङ्ग, ६६. जगदीशवरलिङ्ग, ६७. जननीलिङग, ६८. योगिनी- आळे ६९, जनकलिडग, ७०, भुवर्ालङग, ७१. भुवनेशवरलिङ्ग, ७३. जक रवरलिड्ग, ७३. मुवनेश्वरीलिङ्ग, ७४. श्री भगवान्‌ ( भगव ) 19 ७५. अनङ्गलिङ्ग, ७६. भगलिङ्ग, ७७. भगभगलिङ्ग, ७८. शम्भुलिङ्ग, ७९, स्वयम्भूलिङ्ग, ८०. गोरीलिडग, ८१. गङ्गालिङ्‌ग, : ८९. गड्गोदकलिङ्ग, ८३. गीलिङ्ग, ८४. गोलिडग, ८५. श्रीगोपाल- CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २०७ ] लिङग, ८६. श्रीगोवर्धनलिङ्‌ग » ८७. गोकुललिडग, ८८. गुहिलवंशवधंन- लिङ्ग, ८९. लिङगैकलिङग ) ६०. अनन्तलिङ्ग ४२१: जगदेकलिङ्ग, ९२. एकस्त्वमेकलिङ्ग , ९३. एक एक एव लिङ्ग , ९४. श्रीमदेकेलिङ्‌ग , ९५, एकलिङ्ग, एकलिङ्ग एकलिङ्ग नमस्ते नमस्ते नमस्ते ॥ कीर्तनेन तु रुद्रस्य पापं याति सहखधा । प्रचण्डपवनेनेव घनं जलदमण्डलम्‌ ॥ यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो बौद्धा बद्ध इति प्रमाणपटवः कर्तेति नयायिका: । E अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसकाः सोऽयं वो विदधातु वाञ्छितफलं देवो जगञ्जीवनम्‌ ॥ त्रयी साडख्यं योगः पशुपतिमतं वेषणवमिति ` प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च । रुचीनां वैचित्र्याहजुकुटिलनानापथजुषा नृणामेको गम्यस्त्वमस पयसामणव इन 1. भीतिर्नास्ति भुजङ्गपुङ्गवविषात्‌ प्रीतिनँ चन्द्रामृते नाशौचं नकपालदामलुठनात्‌ शौचं न गङ्गाजलात्‌ । नोट्वेगद्चितभस्मनो न च सुखं गौरीस्तनालिद्धना- | दात्मारामतया हिताहितसमः सक (रः) पातु वः ॥ जगदङ्कुरकु(छे) दाय विशदानन्दम्‌तं क तमः शान्ताय विष्णवे ॥ ॥ झुक्छां ॥* करी | मङ्गलं भगवान्‌ विष्णुम जुल अ हरि मङ्गल पुण्डरीकाक्षो मञ्च हरः न | इति श्रीमदेक[लिङ्ग] माहात्म्य समह. ` `` इति धीमदेकलिङ्गाय नमः॥ १. सुप्रसिद्धं पद्यमिदम्‌ । | क हल २. शिवमहिम्नःस्तोत्रे सप्तम पद्यमिदम्‌ | सढ सरस्वतीबन्दनाताब याज ३. शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमामित्यादिक प्र pi तीवन्दना | ०७ लिपिको लिखितुमिच्छतीति प्रतिभाति ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri IT MRT 1 ढितीयं परिशिष्टम्‌ सूचयः १, पात्रनामस्नची (अकारादिक्रमेण, पृष्ठसंख्यानिर्देशसहिता) ` अगस्तिः २ अग्नि: १२, अङ्गिरस्‌ १, ४, अचलेशः ५६ अत्रिः १, ४ अत्रीशः ९५ अथर्वा ८५, ९२, ९४, ९६, ९७, १४६, १४९, अथर्वाङ्गिरस्‌ १४६, १५०, १५२, १५३ अमृतेरा:--३३ अम्बिका ३५, अरुन्धती' २५ अजु न: ५९ अहल्या ६५, ६६ आसुरिः २ आस्तीकः २६, इन्द्र: २ उद्दालकः १ उशनस्‌ २ ऋचीकः १ ऋणहा (देवी) ६२ ऋषिशुङ्गः ४५, ४६, “ एकलिङ्गः १२, १६, १८, २३, २५- २७, २९, ३ ०, ३७, ३८, ४४, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ८३, ८४, ८६, ९१, १३२, १३४, उकारः ९५ कङ्कः १ कचः १ कण्वः १ कपिलः २ कपिराण्डः ९५ कपिलेशः ५६ कर्ण: १३३ कल्की १९, ३७ कश्यप: १, ४ कामधेनुः ८, १०, १६-१८, ४०, ७२ कातिकेयः ५४ ` कालिका ३५ काष्ठेदवर: ४८ कीटवारः (सम्प्रदायः) ९५ कीत्तिवर्मा १३२ कुम्भकर्णः १३३ १३१, कूर्मः (अवतारः) १९, ३७ कृष्ण: ३७, ७७ कृष्णद्वपायन: १ केदारेश्‍वरः ३३ कोण्डिन्यः ९५ कौशिकः ९५ I लक 001 [ २०९ 1 क्षीरेशः ६१ 'क्षेत्रपः १३३ खङ्गारः १३२ गणाघ्यक्षः ३५ गणेश. ४७, १५०, १५१ गर्ग: १ | गाधिनन्दन: ३८ गालव: १ गूढपाद: ९५ “गोविन्द: ३७,९५ गोविन्द: (द्विजः) १००-१०३, १३१ १३२, गौतम; १, ४, ६५-६९, ७१, ७४ गोरीदा: ९५ चण्ड: २६ चण्डिका ६ चामुण्डा ३५. . - चित्रगुप्तः ३६ , जगन्नाथः २, ९, २३, ६९ जनमेजयः (पाण्डव) २६ जमदग्निः १ जम्भ-करम्भको ६० जागेश्‍वर-आचार्यः ११२ जैगीशः ९५ | तक्षकः १९, २६, २७, २८ तारकः (दंत्यः) ५, ३५. तेजसिंहः १३३ त्रिनेत्रः १ | त्रिशिरस्‌ १९. त्रोटकाचार्यः ९५ दक्षः २८ दत्त: ९६ `` दत्तात्रेयः १९, २१. दामोदरः ३७ दुर्वासस्‌ १ देवलः १ द्रौपदी ७७ घेनुः ३, १३५, १४८.` ध्रुवसन्धिः ५९. . नकुलीरा: ९५ नन्दः (ब्रह्मचारी) ९५ नन्दिनी १९, २५ नन्दी ८, २६ नरसिंहः १९, ३७ नारदः १, ४९, ५३ नारायः ६, ५८ निशुम्भ: २३ नीलकण्ठः ५६ नीलवुषभः ८ पराशरः १, ९५ पापहा (देवी) ६२ पाराशरी (स्मृतिः) ४२ पार्वती ४ पिङ्गाक्षः ९५ पुण्यकरी (देवी): ९५ _ पुलस्तिः २, ४ पुलह: २ पुष्पदन्तः ९५ | बाष्पः (राजा) ८, १९,- २६, २०, ३१, ३८, ८३, ८५-८८, ९०- ९४, ९७,. ९८, १००, . १३६, १४५ ह. कक बृहदारण्यक (ऋषिः) १५४ ` बृहस्पतिः (वाचस्पतिः): २; २२ ब्रह्मा २, १२ | ब्राह्मी १ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २१० ] भद्रकाली ९५ भारद्वाजः १ भृगुः १ भैरव (अष्टकम्‌) ९५ भोज: ९३, ९४, ९६-९८ मत्स्यः (अवतारः) १९, २७ मधु-कैटभौ २, रे मनुष्य: ९५ मरीचिः १ महाकाल: ७५ महिषः ५४ महेशः १२ मित्रंशः ९५ मेदिनी: ७७ मोकल: १३२ यमः १२ याज्ञवल्क्यः २ रणवीरः १६० रन्तिदेवः ७५ रामः २, १९, ३७, ४४, ५९, ६७ राष्ट्रश्‍्येनी (ना, राष्ट्रसेना देवी) ३१-२३४, १३४, १४५-१४६ लिखित-(स्मृतिः) ४२ लोमशः २, ४७, ४८ वराहः १९, ३७ वरुणः १२ वशिष्ठः १, ४, २५, ४५, ९५ वसुधा (देवी) ८ बामदेव: २ वामनः १९, २०, ३७ वायुः १, ३, १२, ४९, ५४ वाल्मीकिः ५४ ५१, ५३, _ वासवः २२ वासुदेवः २२ विजया ९ 4 /विद्याचार्य ,⁄/विद्याचायः १३४ विनायका: ४० विन्ध्यवासा ७, २३, २५, २७, ३३, ३५, २८, १३४, १३९, १४०, १५३, १५५ विश्वनाथः १८, ३२, ४९, ५६, ९५ विश्वामित्र: १, ४, २५ विष्णुः २, १२ वृत्रः १९, २२ वेणीमाधवः (देवः)-१८, ३२ वेदगर्भः ९७, १०४, १०५ १११, ११९, १३०-३२, १४८, १४१ १५१-५३, १५६ वेदमित्रः ९३ वैण्यः ३ वेरोचनः २० वैश्रवणः १२ व्यासः ९५, ९६ ब्रताचार्यः ९५ शक्तिः ९५ शक्रः १२, १९, २३, ६६ शङ्कर: ४-७, ६०, ६१, ९६ शङ्कराचार्य: ९५, ९६ . शङ्क-(स्मृतिः) ४२ दाम्भुनारायणः १३५, १४० शालग्रामः ७, २६. - ` CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २११ ] शालिवाहन: १२२ शिवशर्मा ८४, १४१, १४६ उज्जयिनी १७, ७०, ७५, ७६ सुषमाणः (राजा) ९८, १००, १०४, १०५, १३०-३२, १४८, १४९, १५३, शुकः १, ९५ सूतः २-८, १०-२५, ५५ शुम्मः २३ सूर्यः १, ५९ जहार कु सेनानी (कार्तिकेयः) ६ शौनकः २ सोमः ५० श्येनः ६०, ६१ सोमनाथः ५१ सोमेशः SII पागल २५, | श्रीपुज्ञ: १३३ x आ हनुमान्‌ (आञ्जनेयः) ५९ ७ हम्मीरः १३३ सत्यः (ऋषिः) ९६ हस्तामछकः ९५, ९६ समाधिः (वेश्यः) ४८ .“हारीतः २, १९, २६, २७, ३०, ३८, सहस्नाक्ष: १२३ ८५-८७, ९०, ९१, ९७, १३३, १३४ सिद्धशासनः ९४ १४६, १५३ सीता ५९, ६७ हिरण्यकशिपुः २० सुरथः (राजा) ४८ हैमवती १५ सुरभी ७६ हैहयः २० २, देश-नदी-गिरि-तीर्थादि-नाम-छ्वची (अकारादिक्रमेण, पृष्ठसंख्याङ्कसहिता) अङ्ग० ४ ओद्धार: १७, ३२, ७६ अमरकण्टकतीर्थम्‌ ११, १७, ५५, ५६, कण्टकाल्य-(देशः) ७ ६२, ७६ | कपिलः (नदः) १७ ` 'अमृतकुण्डम्‌ ३३ करकुण्डम्‌ २२ अर्धोदकम्‌ ३९ कार्ङ्ग० ४ अर्बुद: १८, ३२, ७४ कन अलकनन्दा (नदी) ९५ कटवार >! अवन्ती ७६ कुङ्कुण० ४ Fe के आदिह्वदः ५४ कुटिला (नदी) ७, १६, २२, २९, २9, आनन्दपुरम्‌ ८४ ३२, ३६, २९, ८४, १४१ आन्ध्र: ४. कुण्डेववर (तीर्थ-देवः) ५६ इन्द्रसरस्‌ १६, १००, १४५, १६२, कुन्तिभोज० ४ कुरु० ४ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri 3: दृ है 2 FAY AER 0 पद कुरुमा (नदी) ६२ कुरुष० ¥ कुशावर्त० ७० केदार-(्षेत्रम्‌) १८, ३२ केदारकुण्डम्‌ ३३ केरल० ४ कैकय० ४ कैलाश० ३० कोषाल० ४ . . गङ्गा ७, ३२, ३४, ४८, ६९, ७१ गङ्गाद्वारः ७१ . गङ्गासागरः. ९ गण्डकी ७, १६, ३६. गम्भीरा ९ गया ९ गोदावरी १७ गोद्रारः ६४, ७०, ७२, ७४ गोमती ५७, ६१, ९५ गोलोकः ७६ गोवर्धन (गिरिः) १७ गोवर्धन: (मठः) ९५ गोतमेशवर्‌ः ७०-७४ ` चक्रपुष्करिणी १४१, १४३ । चन्द्रभागा ५७ चित्रकूटः ३०, ८४, ९१, १३४ चैद्य० ४ जनकाचल: ७० जम्बुद्वीपम्‌ ४, १६, १८, ४०, ४५ तक्षककुण्डम्‌ २६ १ ्रिकूट-(गिरिः) ९, २७ [ २१२ | त्र्यम्बकः ३२ दारुवनम्‌ ४ द्रविड० ४ द्वारका ९५ द्वारावती १८, ३२, ७७ धारेइवर-(तीर्थम्‌) ९ नागह्वद-(तीर्थम्‌) ९, १०, ११, २३, २६, ३८, ८६, ९२, १३४ नैमिषम्‌ ३२ पुण्ठूक० ४ पुष्कर-(तीर्थम्‌) ३२, ७१ प॒वसागरः ३२ प्रयाग: १८, ३२, ३९, ५५, ५७ बङ्ग० ४ बदरी (क्षेत्र) ९५ ब्रह्मगिरि ६५, ७०, ७१. भरववापी १४० भोगवार: ९५ महाकालवनम्‌ ३२ महाराष्ट्रः ४ ` मागध: ४ मानस (सरः) ३२ माहेन्द्री (नदी) ५४, ५५ मेदपाटः ४, ७, ९, ११, १८; २७ ३१, ३३, ४०, ४५, ६२, ८४ मेरु-(गिरिः) १२, ७१ रामेश्‍वर: ५६ रेवा १६, १७, ७६ रेवा-कपिल-सङ्गमः १७ लावण्यह्वदः ६१ वर्णनासा (नदी) ९ वाराणसी १७, १८, २९ विदेहः ४ . ` CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २१३ ] विन्ध्याद्रि: १० सरस्वती १७, १८ वेत्रवती ४८ सेतुवन्धः ३२ वैद्यनाथः ४५, ४७, ४९, ५३, ५६ सोमनाथः १७, ४५, ४९, ५१, ५३, शारणेइवरः १८ ५६ | शारदा-(मठः) ९५ | सौराष्ट्र: १७ शालिक्षेत्रम्‌ ६९ स्वामी (नदी) ५१, ५३,. ५४ शुरसेनः ४ हरिद्वार: ३२ | शोणभद्र(नदः) १७ हिमाद्रि: ७७ श्रीगिरिमठः ९६ हृषीकेशः ३२ १, पत्र-पुष्प-फल-गन्ध-ओषधि-वनस्पति-नाम-द्ची (पूवंवत्‌-क्रमेण) अगरुः २८ _ | करज्ञः ६३, ६५ अगस्त्य-(पुष्पम) २८, १३८ करवीरः २८, ६३, ६५, १३८, १४३ अतिमुक्तक १३८ कणिकः ६३ अपामार्ग: १३८ कणिकार: २८, १३८, १४३ `` अर्क-(पुष्पम्‌ ) २८, ६५, १३८ कपूर: २८ अर्जुन (वृक्ष) ६३, ६५, कर्मदी ६५ अशोकः ६५ _ कल्हारः २८ अश्वत्य: ६३, ६५, ११७ काञ्चनारः २८, १२८ आमलक: ६५ किशुकः २८, १३८ आम्रः ६२, ११७, १४३ कुटजः २८, १४२ आम्रातत: १३८ कुन्दः २८ उदुम्बरः ६३, ६५, ११७, १४२ कुमुदः १३८ उन्मत्त: २८ ` कुरबकः १२८ एला ह केतकः ६३ ची ` क्केतकी २८, ६५, १२८ कदम्बः २८, ६३, १४३ केसरजः १२८ | कदली ६३, ६५, १४२ खदिरः (खादिरः) ६५, १ कनक: २८ खर्जूरः ६५ कपित्थः ६५ गान्धारिका १३८ कमलम २८ चम्पकः २८, ६५, १४२ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २१४ ] चारः ६२ चिञ्चिणिकः ६५ चूतम्‌ ६५ , जपा ६५ जम्वीरः ६५, १४२ जम्वू ६३, ६५, ११७, १४३ जाति (पुष्पम्‌) ६५, १४३ जाती (कलम्‌) ६५ तमालः ६५, १४२ तालः ६५, १४३ तिन्दुकः ६५ तुलसी १३८ त्रिसन्घ्यः २८ दाडिमः ६३, ६५, १४३ राक्षा ९५ | घत्तुरः १३८ | घव: ६५ घात्री ११७ नागकेसरः १४३ नागपुष्पम्‌ १३८ नागबला १३८ नागवल्ली ६५ | नारङ्गः (नारिङ्गः) ६३, ६५, १४३ नालिकेरः ६५, १४३ 'निम्वः ६५, १४३ निगुण्डी ६५ निस््त्रंशः २८ न्यग्रोधः ११७ पनसः ६३, ६५, १४३ पळाऱाः (पालाशः) ६३, ६५, १४३ पाटल: ६३, ६५, १४३ पाटली २८, १३८ पारिजातक: २८ पारिभद्रः १३८ पुंनाग: १४२ प्गीफलम्‌ ६५ प्रियाछुः ६५ प्लक्ष: ११७, १४२ वकुलः २८, ५५, १३८ वञ्जुलः ६३ वन्धुजीवकः १३८ वर्वरिका २७ बाकुची १३८ विल्वः २८, ६५, १४३ बीजपूरः ६३, ६५, १४२ ` भल्लातः ६३, ६५ भृङ्गराजः १३८ मत्कुणी १३८ मधुरः २८ मधुकरः २८ मधूकः ६३, ६५ मन्दारः २८ मलय: २८ मल्लिका २८, १३८ माधविका १३८ | मालती ६३, १३८ मुण्डी १३८ | मुचुकुन्दः ६३, ६५ यक्षकर्दमः २८ लवङ्गः ६५ वटः ६३, ६५, ११७, १४२ वशः १४३ वानीरः ६३ विभीतकः १४३ वतसः ६५ CC-0. Jargamwadi Math Collect SINR तप. ६3, eGangotri [ २१५ ] शतपत्रिका (शतपत्री) २८, ६५, ११७ श्रीखण्ड: २८ १२८ शल्लकी ६५ शाल: ६५ शिवमल्ली १३८ अपूपः ८८ इन्दूरः ८८ कर्पूरनलिका ८८ क्षीरमोदकः ८८ खण्डमण्डकः ८८ खण्डवतिकः ८८ घारिका ८८ घृतपूरकः ८८ चणकः ८८ ट्टिः १७३ तुवरी ८८ पायसम्‌ ८८ पूरिका ८८ पोलिका ८८ फेनम्‌ ८८ अङ्कुशः २९ अशनि: २९ कर्णनालिक: २९ कर्तरी २९. कुन्तः २९ खड्गः २९ गदा २९ सदाफलम्‌ ६५ हरीतकः ६५ हिन्तालः १४३ ह्वी (श्री) वेरः १३८ ४, पक्वान्न-नाम-सूची | मण्डकः ८८ मुद्गदालिका ८८ मुर्मुरः ८८ र्जकः ८८ रीचकः ८८ रोटी ८८ लड्कः ८८ ललत्प्रासिकः ८८ वट-(खाद्यम्‌) ८८ शवेतकामोदः ८८ षाष्टिकादि ८८ संयावः ८८ सुखापूपकः ८८ सोहाली ८८ ५, आयुघ-नाम-प्रूची - चक्रम्‌ २९ छुरिका २९ तूण: २९ तोमर: २९ के दण्ड: २९ नाराचः २९ परशु: २९ (७-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri _ < RS gedit is rtrd in Se 32 me य S चा [ २१६ ] पाशः २९ शक्तिः २९ फलक: २९ रर शङ्कुः २९ फलिका २९ र ` `. शाम्वल: २९ re रः पालः शाङ्ग: २९ भुशुण्डी २९ मुद्गरः २९ | LE मुसलः २९ स्फोटः २९ वज्रः २९ ५५ "क्या. एः २९ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri छ ७ Mh, se ry ~ =m. तृतीय-परिशिष्ट भोगोलिक नामों का विवेचनात्मक विवरण प्रस्तुत विवेचना का मुख्य आधार है नुन्दोलाल डे कृत अंग्रेजी पुस्तक The Geographical Dictionary of Ancient and Media ८४३] 170019-- (तृतीय संस्करण) । प्रायः सभी सन्दर्भ इसी कोष से लिये गये हैं | हमारी ओर से जो कुछ विवेचन हुआ है उसे | | ऐसे कोष्ठक में रखा गया है। जहाँ गौरीशंकर हीराचन्द ओझा कृत “उदयपुर का इतिहास' में से सन्दर्भ लिये गये हैं, वहाँ उल्लेख किया गया है। नामों का क्रम द्वितीय परिशिष्ट के अन्तर्गत २. संख्यक सूची के अनुसार है। अद्भा--भागलपुर के आसपास का प्रदेश जिसमें मुंगेर भी शामिल है । यह भारत के १६ प्रदेशों में से एक है । इसकी राजधानी चम्पा या चम्पापुरी थी । इस की उत्तरी सीमा का पश्चिमी छोर किसी समय गङ्गा ओर सरयू का सङ्गम था । रामायण के रोमपाद ओर महाभारत के कण का यहाँ राज्य था |. रामायण (बा० का० सगं २३, इलो० १३-१४) में कहा गया है कि मदन को महादेव ने यहीं पर भस्म किया था, इसीलिये इस देश को अङ्ग कहा जाता है क्योंकि मदन उसके बाद अन्ग कहलाने लगे थे । अङ्ग का नाम सर्वप्रथम अथर्वसंहिंता (काण्ड ५, अनुवाक १४) में आया है । जाजं बर्डवुड के अनुसार अङ्ग में बीरभूम ओर मुशिदाबाद के जिले भी शामिल थे | कुछ विद्वानों के अनुसार सन्थाल परगना भी इसी में थे। छठी शताब्दी ई० पू० में बिम्बिसार ने इसे मगध स >) लिया था। उसका पुत्र कुणिक अथवा अजातरात्रु इसका उपशासक पे | उसका मुख्यालय चम्पा था। यह प्रदेश पाल-राजवंश के स्थापक गोपाल के अधिकार में आ गया । कन्नौज के गोविन्दचन्द्र (१११४ से ११५४ ई०) की पत्नी कुमारदेवी के मातामह महात्‌ सम्राट राम नार के अधीन इस प्रदेश के उपशासक थे । इस प्रदेश में प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल इस प्रकार हे--(१) ऋषि कुण्ड पर क्रष्यश्वृंग-आश्रम जो कि पूर्वी रेलव के स्टेशन में | कणं का किला बरियारपूर के दक्षिण पश्‍चिम में है; (२) कणगद अथवा कण भागलपुर से चार मील दुर है, (३) प्रदेश की प्राचीन a चम्पा या चम्पापुरी जो कि जैनों के बारहरवें तीथ र वासुपूज्य की जन्मस्थरी CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri . [ २१८ ] थी; (४) सुल्तानपुर में जह्लू, आश्रम; (५) मोदागिरि अथवा मुंगेर, (६) पावरघाट की. बौद्ध गुफायें (इस का. प्राचीन नाम है शिलासंगम अथवा विक्रमशिलासंघाराम); (७) बंसी पर मन्दार पर्वत, भागलपुर से दक्षिण ३२ मील | | अमरकण्रक--नागपुर-क्षेत्र में गोंदवन के अन्तर्गत मिकुल (मेकल) पर्वेतावली में यह स्थान है जहाँ नमंदा ओर सोन का उद्गम है । पद्म- पुराण स्वगंखण्ड ( आदि ) षष्ठ अध्याय और स्कन्दपुराण रेवाखण्ड अध्याय २१ में इसका वर्णन है। अमर कण्टक पवंत से नभंदा का प्रथम प्रपात कपिलधारा कहलाता है । अर्धोदक--अधंगद्धा को कावेरी नदी का नामान्तर कहा गया है । [इसी को हमारे ग्रन्थ में अर्घोदक कहा गया हो ऐसा नहीं लगता] । अबुंद--अरावली पर्वतमाला में सिरोही (राजस्थान की भूतपूर्व रियासत) में माउण्ट आबू या अबुदाचल । महाभारत वनपर्व अध्याय ८२ तथा पद्मपुराण स्वगं खण्ड अध्याय २ के अनुसार यहाँ ऋष वमिष्ठ का “आश्रम हे । कहा जाता है कि ऋषि ने इस पव॑त में अपने अग्निकुण्ड में से परमार नामक एक वीर को उत्पन्न किया था । विइवामित्र जब वसिष्ठ . की प्रख्यात कामधेनु का हरण कर रहा था तब उसी से युद्ध करने के लिये इस वीर की सृष्टि की गई थो । अबु द क्षेत्र में अम्बा भवानी का सुप्रसिद्ध मन्दिर है। क्रषभदेव ओर नेमिनाथ को समापित विश्वविख्यात दिलवाडा जेनमन्दिर भी अबु'दाच में ही हैं। जैनों के पाँच पवित्र पर्वतों में से यह एक है। अन्य चार नाम हैं-शत्रुञ्जय, समेतशिखर, गिरनार ओर चन्द्रगिरि | अलकनन्दा--गङ्गा की यह एक उपनदी है । विष्णुगङ्गा (धवलगज्ञा अथवा घोली) और सरस्वतीगङ्गा का यह सम्मिलित रूप है । बद्रीनाथ से कुछ आगे वसुधारा नाम का एक जलप्रपात है, वहीं पर अलकनन्दा का उद्गम माना जाता. है। गढ़वाल को म राजधानी श्रीनगर त भूतपुव राज इसीके तटपर स्थित है। i | ` अवन्ती--(१) उजिन । यह मालव की राजधानी थी । (२) बह प्रदेश जिस की राजधानी उजिन थी । इस प्रकार यह मालव प्रदेश का भी प्राचीन नाम हे ओर उस प्रदेश की राजधानी का भी । भवन्तौ का नाम मालव ७वीं या ८वी शताब्दा से प्रचरित हुमा, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized | [ २१९ ] आदिह्ृद--! [हमारे ग्रन्थ में इसे माहेन्द्र-सम्भव कहा गया है जिससे समझा जा सकता हे कि महेन्द्र पर्वत से इसका कुछ सम्बन्ध होगा । महेन्द्र पर्वत के लिये देखें माहन्द्रो । वाल्मीकि-आश्रम से इस का जो सम्बन्ध ग्रन्थकार ने कहा है वह कुछ भ्रान्तिजनक है । क्योंकि वाल्मीकि का आश्रम तो कानपुर के पास बिठूर में माना जाता है |] आनन्दपुर--उत्तर गुजरात में, सिद्धपुर के ७० मील दक्षिण-पूर्व वड़नगर । किन्तु 'वलभी' के ५० मील उत्तर-पश्चिम आज भी आनन्दपुर नाम का एक स्थान है। इन दोनों का प्राचीन नाम आनत्तंपुर था। वलभी खम्भात की खाड़ो के पश्चिमी तट पर काठियावाड़ (सोराष्ट्र) में भावनगर के १८ मोल उत्तर-पश्चिम एक बन्दरगाह हे । इसे वमिलपुर भी कहा जाता था। यह सोराष्ट्र अथवा गुजरात की राजधानी बना था । आनन्दपुर को वलभी के ।नकट मानें अथवा वड़तगर का नामान्तर समझें, गुज रभम से इसका सम्बन्ध निश्चित है । आनन्दपुर अथवा वड़नगर को 'नगर' भी कहा जाता है। जो कि नागर ब्राह्मणों का आदि-स्थान है। यह भी गुजरात की राजधानी रहा है । कल्पसूत्र (४११ ई०) के प्रणेता भद्रबाहु स्वामो गर्जराधीश श्रुवसेन द्वितीय के आश्रित थे, जिन की राजधानी यही थी । “आटपुर (आहाड) से मिले वि० सं० १०३४ के शिलालेख में लिखा हे कि आनन्दपुर (वड्नगर) से निकले हुए ब्राह्मणो के कुल को आनन्द देनेवाला महीदेव गुहृदत्त, जिससे गुहिल वंश चला, विजयी है | (ओझा० उदयपुर का इतिहास पृ० ७४) आन्ध्र--(१) गोदावरी और कृष्णा के बीच का प्रदेश । जिससें किस्त्न जिला भी शामिल है । इसकी राजधानी धनकटक अथवा अस- रावतो थी, जो कि कृष्णा नदी के मुहाने पर स्थित थी । (२) हैदराबाद से दक्षिण एल्लूर से ५ मील उत्तर वेंगी में इसको राजधानी थी ऐसा ह्यनत्स्यांग का कहना है । वेगी के पल्लव राजाओं को कल्याणपुर ' के चालक्य राजाओं ने जीत लिया था | उनके बाद चोल बन आये, उन्हें पुनः धरणीकोट के जैन राजाओं ने जीतलिया । त ख को शातवाहन अथवा शातकर्णी भो कहा जाता वा अ री राजधानी श्रोकाकुलस्‌ में थी जिसे इष्ण नदी ses आ [ आन्ध्र का प्राचीन ताम त्रिलिङ्ग देश था ऐसा कुछ क कि है। [ द्रष्टव्य--काज्योकामकाटिमीठाधीश शङ्कराच CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २२० ] सरस्वती के भाषणों का अंग्रेजी संग्रह ( पृष्ठ २७) लिङ्ग «का अर्थ यहाँ सीमासूचक पत्थर है । इस त्रिलिङ्ग प्रदेश के तीन लिङ्ग ह दक्षिण में कलहस्ति, पश्चिम में श्रीशेलम्‌ ओर उत्तर में द्राक्षाराम अथवा कोर्टिलङ्ग क्षेत्र |] इन्द्रसरस्‌--एकलिङ्ग के मन्दिर के प्राङ्गण में स्थित सरोवर | उज्जयिनी-उजिन, जो कि अवन्ती अथवा प्राचीन मालव प्रदेश की राजधानी थी । यह शिप्रा नदी के तट पर है। सप्तम शताब्दी ईस्वी में शङ्कराचार्य के समय उज्जयिनी का राजा सुधन्वा था । उसने बोद्धों का दमन करके उन्हें भारत की सीमा के बाहर खदेड दिया था | (माधवाचायंकृत शङ्करविजय, अध्याय १, ५ ) | नगरी के मध्य में महा- काल का मन्दिर है, जो टादश ज्योतिछिङ्गों में से एक है। महाकाल के नाम से इस नगरी का नाम महाकाल-वन भी था । ओङ्कार-सम्भवतः ओङ्ारेश्वर से तात्पर्यं है। यह नमंदा तट पर खण्डवा से २२ मील उत्तर-पश्चिम स्थित है । द्वादश ज्योतिलिज़ों में से एक है, तथा शिव-मन्दिरों में प्राचो तम माना गया है । कण्टक सी का नामान्तर कटट्रीप है, जिसे आज कटवा के नाम से पहचाना जाता है। बङ्गाल में वर्धमान (बदंवान) जिले में यह ग्राम हैं। कण्टक नगर, कण्टक द्वीप इसके अन्य ग्राम है । क. कपिल--(नद)--(१) नमंदा के उद्गम के निकट, उसके पा भाग से निःसृत निझर का नाम कपिलधारा है। (२) मैसूर में एक नदी (मत्स्यपुराण अध्याय २२, इलो० २७), (३) नासिक्र से २४ मील दक्षिणः पश्चिम स्थित कपिल का आश्रम | करकुण्ड--? करतोया अथवा सदानीरा नाम की नदी रङ्गपुरः दीनाजपुर और बोगरा जिलों में बहती है। महाभारत के समय यह नदी बङ्गाल ओर कामरूप को विभाजिका थी (वनपर्व, अ० ८५) [करकुण्ड का इससे कोई सम्बन्ध नहीं है। यह तो एकलिङ्ग से ही सम्बद्ध है] कलिङ्ग-उड़ीसा के दक्षिण और द्रविड़ के उत्तर समुद्र का तटवर्ती प्रदेश | यह महानदी और गोदावरी के बीच का प्रदेश था । नगर थ मणिपुर, राजपुर अथवा राजमहेन्द्री । महाभारत के उड़ीसा का बडा भाग कलिङ्ग में था, इसकी उत्तरी सीमा वैतरणी थी कालिदास के समय. पत्कक (छड़ोम्ता)-ओऔर बल्ग दो भिन्त राज्य | [ २२१] . थे। ई० प्‌० तृतीय गताब्दी में अशोक की मृत्यु के बाद यह मगध से स्वतन्त्र हो गया था, कम से कम कनिष्क के समय तक स्वतन्त्र रहा था । कर्णाट-कर्णाटक का वह भाग जो रामनद और श्रोरङ्गपट्टम्‌ के बीच है। यह कुन्तल देश का ही अपर नाम है जिसकी राजधानी कल्याणपुर थो । तारा तन्त्र के अनुसार यह महाराष्ट्र का ही नामान्तर _ था । ओर इसका विस्तार वामनाथ से श्रीरङ्गम्‌ तक था । कोटवार--? यह संभवतः स्थान-नाम नहीं है। कुङ्कण--संभवतः कोङ्कण से तात्पयं है । कोङ्कण का प्राचीन नाम है परशुराम क्षेत्र (बृहत्‌ संहता अ० १४) । पश्चिमो घाटों और अरब सागर के बोच का भू-भाग यह क्षेत्र है। | कुटिला--रुहेलखण्ड और अवध में रामणङ्गा की पूर्वी उपनदी कोशिला, कुटिका अथवा कुटिला है (रामायण अयोध्याकाण्ड सगं ७१) [मेवाड़ में कुटिला नदी का तादात्म्य विचारणीय है। देखें सम्पा- दकीय भूमिका] sr कुण्डेवर--? कुण्डग्राम अथवा कुण्डपुर (मिथिलान्तगत वैशाली का भाग) और कुण्डनपुर (विदर्भ की भ्राचोन राजधानी) तो प्रसिद्ध हें । कुण्डग्राम जैन तीर्थङ्कर महावोर के जन्मस्थान के रूप में प्रसिद्ध है और कुण्डिनपुर श्रीकृष्ण को महिषी रुक्मिणी के जन्मस्थान के रूप में । i भोज--इसे भोज भी कहते थे । यह माळवा का एक भ्राच न गगह पाण्डवों की माता कुन्ती का उसके धमं-पिता तति द्वारा पालन हुआ था । (महाभारत आदि पर्व अ० ११९ २) इस नगर को केवल कुन्तो भी कहते थे । (महा, भीष्म० अ० ९ विरादू पव अ० १ ) कुरुकुरुजाङ्गल और कुरुक्षेत्र ये दो समासन्य त प्रसिद्ध ह । कुरुदे मान्तर कुरुजाङ्गल था (महा० आदि पर्वं अ० २०१ a ३२) कुरुओं की राजधानी हस्तिनापुर कुरुजा ङ्गु में 0 ० अ० १२६ ) | 1 ds में कुर्मु ओर कमु दो नदी-नाम मिलते हें। इसे सिन्ध नदी की उपनदी माना जाता है । [कुरुमा का तादात्म्य को इससे है या नहीं यह कहना कठिन है.। हमारे म 1 गुप्ता सरस्वती कहा है, उसे एक बार अमरकण्टक द न निकली हुई बतलाया है । दूसरी बार मेदपाट के निकट जाजेल पर्वत से € दोनों बातों में संगति खोजना कठिन है] CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri Ee) RST nd [ २२२ ] कुंरुष--श्रीमद्भागवत में करुष (दशम स्क० अ० ६६) नाम आया है इसका तादात्म्य बङ्गाल में मालदा जिले में पाण्डुआ नामक स्थान से माना जात्ता है । कुशावतं--(१) नासिक से २१ मील दूर. त्र्यम्बक में गोदावरी क उद्गम के निकट एक पवित्र कुण्ड | (२) हरिद्वार में एक प्रसिद्ध घाट | [हमारे ग्रन्थकार को नासिक वाला कुशावर्त हो अभिप्रेत है ।] केदारक्षेत्र--मन्दाकिनी और दृध-गज्भा के सङ्गम के दक्षिण में स्थित केदारनाथ (का मन्दिर) द्वादश ज्योतिलिज्ों में से एक है। केदारकुण्ड--इसका सम्बन्ध केदारनाथ से होना चाहिये । वहाँ रेतस- ' कुण्ड नाम का कुण्ड अवश्य है। जिस का सम्बन्ध कातिक की उत्पत्ति से बताया जाता है। केरल--मालाबार का समुद्रतट । इस में मालाबार त्रावणकोर और कन्नड का समावेश था । (रामायण, किष्किन्धा, सगं ४१) इस की दक्षिणी सीमा कन्याकुमारी ओर उत्तरी सोमा गोआ थी। कहा जाता है कि परशुराम ने ब्राह्मणों को इस प्रदेश में बसाया था । केकय--व्यास और सतलज नदियों के बीच का प्रदेश । यहाँ दशरथ को रानी केकेयी के पिता का राज्य था । कैलाश पर्वत, मानसरोवर के २५ मील उत्तर स्थित पर्वतराज । कोशल--अवध का प्राचीन नाम | इस के दो खण्ड हो गये थे-- उत्तर कोशल और दक्षिण कोशल | कोशल की राजधानी कुशवत्ती थी जिस की स्थापना राम के पुत्र कुश ने की थी, उत्तर कोशल की राजधानी श्रावस्ती थी । बुद्ध के समय मै कोशल एक शक्तिशाली राज्य था जिस मे ET ओर कपिलवस्तु भी शामिल थे । तब इस की राजधानी श्रावस्ती थो। किन्तु ३०० ई० पु० के आसपास यह मगधराज्य में सम्मिलित कर लिया गया जिस की राजधानी पाटलिपुत्र थी । महाकोशळ मध्यदेश का पूर्वी भाग था । ११वीं १२वीं शताब्दी में इस की राजधानी रतनपुर थी । पहले इस की राजधानी चिरायु थी (कथासरित्सागर के अनुसार) | गङ्गा- सुप्रसिद्ध नदी | गद्धाद्वार--हरिद्वार का नाम | - 01 राम | जहाँ गंगा का सागर में प्रवेश होता है CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २२३ ] गण्डकी--गण्डक नदी, इस का उद्गम हिमालय की सप्तगण्डकी अथवा धवलगिरि पर्वत श्रेणी में है । इस का सुदूर उद्गम स्थल दामोदर कुण्ड कहलाता हे । तपोरत विष्णु के गण्डस्थल के स्वेद से इस नदी की उत्पत्ति कही जाती है । (वराहपुराण अ० १४४) । इस नदी का उद्गम स्थल शालग्राम नामक तीथं से दूर नहीं हे । इसीलिये इसे शालग्रामी अथवा नारायणी भी कहते हे । आजकल यह नदी सोनपुर (जिला मुजफ्फरपुर, बिहार) पर गंगा में मिल जातो है। गस्भोरा--मालवा में शिप्रा को उपनदी। कालिदास ने मेघदूत १/४२ में इस का उल्लेख किया है। “चित्तौड़गढ़ के पास गम्भीरा नदी है जिस पर अलाउद्दीन खिलजी के शाहजादे खिज्त्रखाँ का बनवाया हुआ पाषाण का एक सुदृढ़ पुल है।' (ओझा, उदयपुर का इतिहास, पृ० ४६) गया--फल्गुनदी के तट पर उत्तर में रामशिला पव॑त्त और दक्षिण में ब्रह्मयानि पर्वत के मध्य में स्थित । विष्णुपद का मन्दिर यहाँ का सप्रसिद्ध स्थान है। बुद्धगया इस नगरो से ६ मील दक्षिण है। बुद्ध के जांवनकाल में उनके धर्मापदेश से सर्वाधिक प्रभावित होने वाले स्थानों में से गया एक हे । किन्तु ऐसा लगता है कि दूसरी ओर चौथो शताब्दी ईस्वी के बाच यह स्थान ब्राह्मणों के अधिकार में आ गया था । गोदाबरी--इस नदी का उद्गम नासिक से २० मोल दूर त्र्यम्बक के पाइवंवर्ती ब्रह्मगिरि में है । | 2 गोद्वार- ? [त्र्यम्बक के समीप इस की स्थिति सम्भवतः हमारे लेखक के ध्यान में है । गत ) अधे की नदी (रामा० अयो० सग ४९) लखनउ इसी के तीर पर स्थित है। (२) गोदावरी अपने उद्गम के bs त्र्यम्बक मन्दिर है, गोमतो कहलातो है । गौतम ऋषि के पर रा गोतमी भी कहते हैं। (३) गुजरात में एक नदी नि ग्र अफ- है । (४) मालवा में चम्बल की एक धारा (मेघदूत १।४७) के बीच गानिस्तान में गोमल नदी; यह डेरा इस्माइल wr न सिन्धु तदी में मिलती है। (६) कांगड़ा (हिमाचल तो द्वारका में स्थित [हमारे ग्रन्थकार को दो स्थानों (पृ० ६९, ९५) प र मती का भौगोलिक गोमती अभिप्रेत है, किन्तु पृ० ५७ पर उल्लिखित गोम आधार सन्दिग्ध है |] CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २२४ ] गोलोक--[ दिव्य धाम, भूलोक में नहीं । गोलोक श्रीकृष्ण की अप्रकट लीला का धाम माना जाता है, गोकुल (मथुरा के निकट ग्राम) प्रकट लीला का । हमारे लेखक को गोलोक से कोई दिव्य घाम अभीष्ट ऐसा अवश्य लगता है किन्तु वह शायद कृष्णधाम से भिन्न है |] _ गोवधंन--(१) ब्रजमण्डल में, मथुरा जिले में, मथुरा से १४ मील पर स्थित । श्रीकृष्ण को गोवर्धन धारण लीला सुविख्यात है । (२) नासिक जिला का प्राचान नाम | गोवधनमठ--आदि शङ्कराचायं द्वारा स्थापित चार मठों में से जगन्नाथपुरी का मठ | गौतमेश्वर--गौतम आश्रम चार स्थानों पर माना जाता है [उसी से गौतमेश्वर का सम्बन्ध होना चाहिये | स्पष्ट है कि यह दिवर्मान्दर गोतम ऋषि के इष्टदेव का रहा होगा |] (१) मिथिला में जनकपुर के दक्षिण-पश्चिम २४ मील पर अहियारी ग्राम में स्थित अहल्या स्थान | (२) गोदना (गोदान)--जो कि छपरा से ६ मील पश्चिम रावलगंज के पास है । न्यायदशंन के प्रवतंक गोतम ऋषि का यह स्थान माना जाता हे । किसी समय इस ग्राम के पास गंगा बहती थी, आज तो सरयू है! (२) बक्सर (बिहार) के निकट अहिरोली ग्राम । (४) त्र्यम्बक में गोदावरी के उद्गम स्थान के निकट | रामायण के अनुसार तो गोतम आश्रम जनकपुर के पास ही है। हमारे ग्रन्थकार ने (पृ० ७०) उज्जयिनी के प्रदेश में जनकाचल के पास गोतमेश्वर की स्थिति बताई है, किन्तु उस प्रदेश मै न कोई जनकाचल ज्ञात हे और न गौतमेश्वर |] सक्रपुष्करिणी--चक्रतीर्थ के नाम से ५ स्थानों का उल्लेख मिलता है । (१) कुरुक्षेत्र मे रामहृद का नामान्तर, (२) गुजरात में, प्रभास के निकट गोमती पर, (३) गोदावरी के उद्गमस्थल उ्यम्बक से ६ मील दुर, (४) वाराणसी में मणिकणिका घाटपर स्थित कुण्ड, (५) रामेश्वर में | द्‌ [ हमारे ग्रन्थ में एकलिङ्ग के समीप ही इसकी कल्पना की गई है । णु ने अपने य की धार से इस पुष्करणी को खोदा था । 1 चन्द्रभागा--(१) झेलम और ।चनाब की मिश्र धारा; इसका उद्गम लहाख के दक्षिण लाहोल में स्थित लौहित्य सरोवर नाम झील में है (२) कृष्णा की एक उपनदी भोमा का नामान्तर [उडीसा के प्रख्यात सूयमन्दिर कोणाक के निकट समुद्रतट पर आज मीठे जल का एक बडा CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २२५ ] कुण्ड है जिसे चन्द्रभागा नदी का अवशेष कहा जाता है। ग्रन्थ में चन्द्रभागा का स्थान अनिश्चित है । ] है । इस ग्रन्थ में . चमण्वती--यह नदी रन्तिदेव द्वारा यज्ञ में बलिदान की गई गौओं के चमं के रस = रक्‍त से बनी थी । (महा० द्रोणपवं अ० ६७, मेघ० ११४६) चम्बल नदी-- इसका उद्गम विन्ध्य में एक उच्च शिखर पर है जिसके आस-पास की गिरिश्रेणी का नाम जनपव है । एक ही गिरिश्रेणी में से इसके तीन समानान्तर उद्गम हुं-चम्बल, चम्बेल और गम्भीरा । [सूची में यह नाम भूल से छूट गया हे । मूलग्रन्थ में पृ० ७५ पर इसका उल्लेख आया है । गोतमेइवर से चलकर उज्जयिनी पहुँचने के पथ में उज्जयिनी के निकट इसकी स्थिति लेखक ने कही है और रन्तिदेव से सम्बन्ध जोडा है । ] चित्रकूट--बुन्देलखण्ड में पयस्विनी (पेसुनी) अथवा मन्दाकिनी के तट पर एक पर्वत, जहाँ श्रीराम वनवास के समय कुछ दिन रहे थे। [ हमारे लेखक ने चित्रकूट को चित्तोड़ का मूल संस्कृत रूप माना है। ] “यह किला मोर्यवंश के राजा चित्रांगद ने बनवाया था, जिससे इसे चित्रकूट कहते हैं । वि० सं० की छठवीं शताब्दी के अन्त में मेवाड़ के गुहिलवंशी राजा बापा ने राजपूताने पर राज्य करनेवाले मोयेवंश के अन्तिम राजा मान से यह किला अपने हस्तगत किया, फिर मालवे के परमार राजा मुञ्ज ने इसे गुहिलवंशियों से छीनकर अपने राज्य में मिलाया | वि० सं० की बारहवीं शताब्दी के अन्त में गुजरात के सोलंकी राजा जयसिंह (सिद्धराज) ने परमारों से मालवे को छीना जिसके साथ ही यह दुर्ग भी सोळ॑कियों के अधिकार में गया। तदनन्तर जयसिह के उत्तराधिकारी कुमारपाल के भतीजे अजयपाल को परास्त कर मेवाड़ के राजा सामन्तसिंह ने वि० सं० १२३१ (ई० ११७४) के आसपास इस किले पर गृहिलवंशियों का आधिपत्य वापिस जमा दिया। उस समय से आज तक यह इतिहासप्रसिद्ध दुग प्राय:--यद्यपि बीच म कुछ 2. तक मुसलमानों के अधीन भी रहा था--गृहिलवंशियों (सीसोदियो) ही अधिकार में चला आता है।” (ओझा, पृ० ४ ५) | चेदिदेश चैद्यदेवा-_बन्देलखण्ड और मध्यप्रदेश के एक भाग का नास था | इसकी पश्चिमी सीमा काळी सिन्ध और पूर्वी सीमा प na केनेळ टॉड ने चेदि का तादात्म्य चंदेरी (चन्द्रावती) से बनी मानो बुन्देलखण्ड का एक नगर है । इसीको शिशुपाल की राज (0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २२६ ] जाता है। आयने अकबरी में चन्देरी को एक प्राचीन बृहत्‌ नगर कहा गया है । स्कन्दपुराण के रेवाखण्ड (अ० ५६) में चेदि का नामान्तर मण्डल कहा गया है । मण्डल उस क्षेत्र का नाम हे जहां सोन का उद्गम है। चेदि की राजधानी गुप्त काल में कालञ्जर थी और महाभारत्तकाल में शुक्तिमती । | | जनकाचल--? [ग्रन्थकार ने इसे उज्जयिनी प्रदेश में बताया है, इसका तादात्म्य अनिश्चित है । ] | जम्बृढीप--भारतवर्ष का प्राचीन नाम | जाह्ववी-गङ्गा का ही नामान्तर । ज्योतिमंठ--आदिशङ्कराचायं द्वारा स्थापित चार मठों में से उत्तरी मठ, जो उत्तराखण्ड में बद्रीनाथ में है। आज इसे जोशोमठ भी कहते हैं। —? [ इस ग्रन्थ में एकलिङ्ग के समीप ही इस कृण्ड की . स्थिति कही गयी है ।] ॒ ` त्रिकूटगिरि-(१) लङ्का के दक्षिण-पूर्वी कोने में एक पर्वत, (२) पन्जाब के उत्तर भोर काइमीर के दक्षिण में एक ऊंचा पर्वत जिसमें एक पवित्र झरना है, (३) रघु ने त्रिकूट को जीता था (रघुवंश ४।५९), (४) यमुनोत्रो पवत, (५) वेद्यनाथ से ६ मील पूर्वं एक पवत जहाँ एक झरना भी है। [ हमारे ग्रन्थ में तो यह नाम मेवाड़ के किसी स्थानीय पर्व॑त को दे दिया गया है । ] त््यम्बक-नासिक से २० मील दूर प्रसिद्ध तोथं स्थान । दार्र-देवदारुवन अथवा दारुकावन इसी के नामान्तर हैं । इसी क्षेत्र में नागेश का मन्दिर है, जो द्वादश ज्योर्तिछिङ्गों में से एक है । यह स्थान पश्चिमी समुद्र पर द्वारका के निकट है । (शिवपुराण १, ५६) ब्रविड--दक्षिण में मद्रास से श्रीरंगपट्टम्‌ और कन्याकुमारी तक का प्रदेश | इस की राजधानी काञ्चोपुर थी । इस का अपर नाम चोल देश मो था । महाभारत काल में इस को उत्तरो-सीमा गोदावरो थो । द्वारका श्रीकृष्ण की राजधानी जो उनके परमधाम-आरोहण के पश्चात्‌ समुद्र में समा गई थी | हारावती--(१) गुजरात में श्रीकृष्ण की राजधानी । (२) स्याम की प्राचीन राजधानी जिस का नामान्तर अयुध्या भी था। (ई) दोर समुद्र अथवा मैसूर क्षेत्र में हालेबिद (91०51१) नामक स्थान जो दसवी CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by 8089190 क सि रामा न नारामा म पिकनिक रक लाका [ २२७ ] शताब्दी में उस क्षेत्र की राजधानी था | अभिप्रेत होगा] धारेश्वर--? सम्भवतः राजा भोज की राजधानी धार (माळवा) पें कोई शिवमन्दिर इस ळी ताम का होगा। [इस ग्रन्थ में एकलिंग के समीप ही कुटिला की सहस्नों धाराओं में इस तीर्थ की कल्पना की गई है।) नागहद--नागदा । “एकलिंग मन्दिर से थोड़े ही अन्तर पर मेवाड के राजाओं की पुरानी राजधानी नागदा नगर है, जिसे संस्कृत शिलालेखों में नागह्नद' या “नागद्रह' लिखा है । पहले यह बहुत बड़ा और समुद्धि- शाली नगर था परन्तु अब तो बिल्कुल उजड़ पड़ा हुआ है । “यहाँ प्राचीन काल में. अनेक शिव, विष्णु आदि के मन्दिर एवं जेन मन्दिर बने हुए थे जिन में से कितने एक अब तक विद्यमान हें । दिल्ली के सुलतान शमसुद्दीन अलतमश ने अपनी मवाड़ की चढ़ाई में इस नगर को तोड़ा, तभी से इस को अवनति होती गई और महाराणा मोकल ने इस के निकट अपने भाई बार्घासह के नाम से बाघेला तालाब बनवाया जिससे नगर का कुछ अंश जल में डूब गया |“ आज निम्न" लिखित मन्दिर यहाँ विद्यमान हे, १, २--सास-बहू नाम से दो संगमर्मर के मन्दिर, जिनमें दक्षिण की ओर सास के मन्दिर की खुदाई बहुत सुन्दर है । समय अनुमानतः वि० सं० ११वीं शताब्दो ३--विशाल जेन मन्दिर भग्नावस्था में, जिस का नाम है खुम्माण रावल का देवरा | ४--दूसरा जैन मन्दिर अदबदजी के नाम से प्रसिद्ध है, इस में ९ फुट ऊँची शान्तिनाथ की बैठी मति है। मूर्ति के लेख से ज्ञात होता है कि महाराणा कुम्भा के राज्यकाल में (वि० सं० १४९४) ओसवाल सारंग ने बह्‌ मूत्त बनवाई थी । अद्भुत = अदबद |” (ओझा, पू० ३४) . नैसिषारण्य- आधुनिक निमखार अथवा निमसार जो सीतापुर से र पश्चिम है । प्रायः सभी पुराणों २० मील और लखनऊ से ४५ मील उत्त बाँचे के प्रादुर्भाव से इस स्थान का सम्बन्ध है । यह गोमती के बाँये तट पर है । (रामायण उत्तर० सगे ९१) | पुण्दक--[सम्भवत्तः यह 'पौण्डू' का ही ध्वन्यन्तर है |] पोण्ड 2 का सम्बन्ध बाली के एक पुत्र पुण्ड से माना जाता है न करुष राजधानी का नाम सम्भवतः पौण्डवर्धन था । इसी कारमा [हमारे लेखक को प्रथम अर्थ ही देखि ने महाभारत के साक्ष्य ८ भी माना जाता है । (देखिये कुरुष) केर पुण्ड और पोण्ड्रको दो (सभापव॑ अ० ५१ तथा भीष्म» अ० CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri PR FT 1“ [ २२८ ] भिन्न देश माना है | उनके अनुसार पोण्डू गंगा के दक्षिण पारवे पर और पण्ड उत्तर पाइवं पर थे। इस प्रकार पुण्ड्र तो अंग और बंग के बीच था; पौण्ड में आज के सन्थाल परगना, बीरभूम जिला और हजारी बाग जिले का उत्तरो भाग रहा होगा । . पुष्कर-अजमेर से ६ मील दूर पुष्कर झील है, जो प्रसिद्ध तीथं स्थान है । पुवॅसागर--अन्वथं । प्रयाग- आधुनिक इलाहाबाद । रामायण के समय यह कोशू राज्य के अन्तगंत था । विक्रमोवशोय के नायक पुरूरवा प्रयाग क्षेत्र के शासक माने गये हँ । इस की राजधानी का नाम प्रतिष्ठान था जिस का आधुनिक नाम झूसो है । नहुष, ययाति, पुरु, दुष्यन्त और भरत ने इस नगरी में राज्य किया था | गंगा भोर यमुना के सगम पर स्थित वेणीमाधव का मन्दिर माधवाचायं के शङ्करविजय में भी उल्लिखित हे । बड़--(१) प्राचीन भूगोल में बंग सञ्ञा गंगा के डेल्टा के पूर्वी भाग के लिये हो थी । उपबंग संज्ञा इस क्षेत्र के मध्य-भाग को थी, ओर अंग संज्ञा इस की पश्चिमी सीमा की थी | (२) एक अन्य विद्वान्‌ के अनुसार बंग ब्रह्मपुत्र और पद्मा नदियों के बीच का स्थान था। (३) बग को ५ भागों में बाटा गया था। १. पुण्ड अथवा उत्तरी बंगाल २. समतट अथवा पूर्वं बंगाल ३. कणंसुवण अथवा पश्चिम बंगाल ४: ताम्रलिप्त अथवा दक्षिण बंगाल ५. कामरूप अथवा आसाम (४) ई० सन्‌ के प्रवतत के बाद बल्लाल सेन ने चार खण्डो में बंगाल को बाँटा था । १. वरेन्द्र २. बंग; ये दोनों गंगा के उत्तरी भाग में थे । ३. राढ ४. बागदी; ये दोनों गंगा के दक्षिणी भाग में थे। प्रथम दो का विभाजन ब्रह्मपुत्र द्वारा होता था ओर शेष दो का गंगा की जलिगी धारा द्वारा । वरन्द्र महानन्दा ओर करतोया नदियों के बीच था ओर इसे पुण्ड्र मान सकते हैं। बंग को पुर्व बंगाल, राढ़ को कणंसुवणं ओर बागदा को दक्षिण बंगाल कहा जा सकता हे | (५) पाजिटर के अनुसार बंग में आज के मुशिदाबाद, नदिया, जेसोर, राजशाही का कुछ भाग, पवना और फरीदपुर रहे होगे | बग संज्ञा सवंप्रथम ऋगवेद के ऐतरेय -आरण्यक में मिलती है । से ड्य विद्वान्‌ के अनुसार बंग में वर्धमान और नदिया जिले ही रहे होंगे । बंग के लिये बंगाल संज्ञा १३वीं शताब्दी में भी मिलती है | बदरी- उत्तराखण्ड में बदरिकाश्रम | महाभारत में बदरी और विशाल CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २२९ ] बदरी संज्ञाये मिळती हें । कनिघम के अनुसार बदरी गुजरात के ईडर का नामान्तर है । पुराणकाल में इसी को संज्ञा सौवीर थी । ईडर/इल्वदुगं का अपभ्रंग है । ब्रहागिरि--(१) नासिक जिले में त्र्यम्बक.के पास एक पर्वत, जहाँ गोदावरी का उद्गम है । (२) कूगं में एक पर्वत जहाँ कावेरी का उद्गम है । [इस ग्रन्थ में दण्डकारण्य में ब्रह्मगिरि की स्थिति मानी गई है |] भेरवव्रापी--? [ग्रन्थकार ने एकलिंग क्षेत्र में ही इस की कल्पना की है ।| भोगबार--[यह संज्ञा कीटकार की भाँति सम्प्रदाय भेद के प्रसंग में आयी है, संभवतः स्थान से इसका सम्बन्ध नहीं है ।] महाकालवन--देखें उज्जयिनी । | महाराष्ट्र--गोदावरी ओर कृष्णा नदियों के बीच का भाग । किसी समय यह दक्खन का पर्याय था । इसको प्राचीन राजधानी गोदावरी के तट पर प्रतिष्ठान (पैठण) थी । बुद्धकाल में इस प्रदेश का नाम अश्मक था । इस प्रदेश के राजवशों का संक्षिप्त विवरण इस प्रकार है-- (१) पुराणोक्त आन्ध्रभृत्यवंश जिनकी अपर सज्ञा शातकर्णी अथवा शालिवाहन थी । (२) क्षत्रप राजवंश ने दक्खन के कुछ भाग पर तृतीय शताब्दी ई० में राज्य किया (३) तीसरी शताब्दी में ही कुछ समय तक आभीरों का राज्य रहा (४) चौथी से छठी शताब्दी तक राष्ट्रकूट; (आधुनिक राठौड़) जिनकी अपर संज्ञा राठी अथवा राष्ट्र भी है, का राज्य रहा। महारट्टी अथवा महरट्टा और महाराष्ट्रिक संज्ञ यहीं से आयी । (५) छठी से आठवीं शती तक चालुक्यवंश का राज्य रह 1५४८ केशी प्रथम, जिसने अइवमेध यज्ञ किया था, ने राजधानी पैठण से वातापीपर में स्थानान्तरित की । उसका पौत्र पुलकेशी द्वितीय इस राजवंश का सर्वाधिक प्रतापी राजा था। (६) चालुक्यों को पराजित कर ८वीं शती में एक बार पुनः राष्ट्रकूटों का रार” सत्यापित पन जिनका सर्वाधिक शक्तिशाली राजा गोविन्द र शा अमोघवषं ने मान्यखेत (आधुनिक मालखेड) को अपनी सबा (७) दसवीं शतो में राष्ट्रकूट राजवंश को जीत कर परवर्ती चा य राजवंश के तैलप ने पुनः अपना राज्य जमाना । ह मिरी op बक १०६९ ई०) ने मान्यखेत से कुन्तल देश स्थित कल्या " के बसा ई | इत्यादि | ८5 Math Collection. Digitized by eGangotri [ २३० | सागध--(मगध) दक्षिण बिहार का प्राचीन नाम | इसकी पदिचमो सीमा सोन नदी थो | मगध का नाम सर्वप्रथम अथर्व संहिता (५२२१ ४) में आया है । मगध की प्राचीन राजधानी (जरासन्ध के समय, गिरित्रजपर (आधुनिक राजगीर) थी । बुद्ध के काल में मगध के शासक अजातश ने पाटलिपुत्र-का विकास किया जहाँ पाटलिग्राम नाम का एक छोटा सा गाँव था । उसके पोत्र ने राजधानी राजगीर से पाटलिपुत्र मे स्थानान्तरित की । किसी काल में गंगा के दक्षिण भाग में बनारस से मुंगेर तक और दक्षिण की ओर बढ़ते हुए सिंहभूम तक मगध का विस्तार था | सानस (सर)--केलाश पर्वत पर पश्चिमी तिब्बत (हण देश) में स्थित सरोवर । माहेन्द्री (नदो)--? उड़ीसा से मदुरा जिले तक विस्तृत पवंतमाला का नाम महेन्द्र है | पूर्वी घाटों का यह सामान्य नाम है । परशुराम रामचन्द्र को अपना धनुष देने के बाद इसी पर्वंत पर चले गये थे । रघुवंश (६५४) में इसे कलिंग में रखा गया । गंजाम को महानदी की घाटी से पृथक्‌ करने वाली पर्वतमाला को यह संज्ञा विशेष रूप से दो जाती है । [माहेन्द्री को महानदी का पर्याय भी शायद माना जा सके , अथवा महेन्द्र पर्वत को विस्तृत श्रेणी में किसी अन्य नदी को शायद यह नाम दिया गया हो। हमारे लेखक ने वाल्मीकि को माहेन्द्री तीर निवासी कहा है ।] _______सेदपाट--मेवाड का संस्कृत रूपान्तर | बौद्ध काल में इसका नाम शिवि था| इसको राजबानो जेतुत्तर थी जिसे आज 'नगरी' कहते हैं, जो चित्तौड से ११मीळ उत्तर में है । [देखें संपादकीय भूमिका] मेर (गिरि)--(१) गढवाल में रुद्र हिमालय, जहाँ गंगा का उद्गम है । इसे ५ शिलरो के कारण पञ्चपर्वत भी कहते हैं, ५.शिखरों के नाम दर हिमालय, विष्णुपुरी, ब्रह्मपुरी, उद्गारिकण्ठ, और स्वर्गारोहिणी । “्यपुराण (अ० ११३) के अनुसार सुमेरु पर्वत की उत्तरी सीमा उत्तर कुरु था, नो सीमा भारतवर्ष, पदिचमी सीमा केतुमाल, पूर्वी सीमा "्रारववर्षे थी। पद्मपुराण (अ० १२८) के अनुसार गंगा सुमेरु से निकलती है भारतवर्ष में बहती हुई समुद्र. में मिल जाती है! ढिनाल को जनश्रुति के अनुसार आज भी केदारनाथ पर्वत वास्तविक सुमर माना जाता है। स्थानीय परम्परा मेरु पर्वत अल्मोड़ा be कें उत्तर की दिशा में बताती है। (२) शकद्वीप (मध्य एशिया निस दिस्त मि ह रें पळ, अम भी मेर [ २३१ ] है (महा० भीष्मपवं अ० ११) जिसका नामान्तर हिन्दुकुश पर्वत है । रासेइवर- द्वादश ज्योतिलिङ्गो में से एक । भगवान्‌ रामचन्द्र द्वारा सेतु बन्ध के समय स्थापित । [ओझा ने ग्वालियर राज्य के अन्तरगत रामेश्वर तीथं का उल्लेख किया है--उदयपुर का इतिहास पृ० ३] ~ रंबा-नमंदा का नामान्तर ( मेघदूत १२०; पद्मपुराण स्वगं खण्ड अ० १०) किन्तु कुछ पुराणों के अनुसार नमंदा और रेवा भिन्न नदियाँ हैं (वामन पु० १३।२५, ३०; भागवत ५।१९।१८) रेबा-कपिल-संगस--अन्वर्थ [इस ग्रन्थ में ओंकार क्षेत्र में इसकी स्थिति बताई है; रेवा और कपिलघारा का संगम तो ओंकार क्षेत्र में नहीं है । देखें कपिलधारा] लावण्यह्नद--छवणा, जिसका अपभ्रंश लूनी या नूननदो है, का नाम मालतीमाधव के नवें अंक में आया है । [संभवतः इसी नदी के उद्गम- स्थान को लावण्यहूद कहते हों। किन्तु ग्रन्थकार ने अमरकृण्टक के समीप कहीं इस कूद को स्थिति का संकेत किया है |] वर्णनासा (नदी)--वनास का संस्कृत मूल रूप मेवाड़ की बनास नदी इतिहास-प्रसिद्ध है । “यह नदी कुम्भलगढ़ के निकटसे निकलकर नाथद्वारा के पास से बहती हुई माँडलगढ्‌ के समोप पहुँचतां है। वहाँ पर दाहिनी ओर से आ कर बेडच इसमें मिलतो है, उसी स्थान पर मैनाली नदी भी इसमें मिल गई है। इसी से वह्‌ स्थान त्रिवेणो-तीथे कहलाता है। वहाँ से उत्तर की तरफ आगे बढ़ने पर कोटेसरी (कोटारी) भी इसमें जा मिली है। फिर जहाजपुर को पहाड़ियों में होती हुई देवली के निकट इस (उदयपुर) राज्य में १८० मील बहने के बाद अजमर ओर जयपुर की सीमा में बहती हुई यह रामेइवरतीथे (ग्वालियर राज्य) में मिल जाती है ।” (ओझा, पु० २) वाराणसी--वरुणा और असी नदियों के मध्य स्थित प्राचीन नगरी । महाभारत अनुशासन पर्वं अ० ३० के अनुसार यह पहले गंगा और गोमती के संगम पर स्थित थी। यह काशी राज्य की राजधानी थी (रामा० उत्तर० अ० ४८) बुद्ध के समय काशीराज्य कोशल के अन्त- गंत था । जेम्स प्रिसेप के अनुसार पुरूरवा (प्रयाग के निकट प्रतिष्ठान के राजा) के वंशानुक्रमी कश ने रा की स्थापना की थी । बौद्धधमं के प्रचार के बाद यहाँ कई शताब्दियां तक बौद्ध और शैव उपासनाओं में परस्पर पराभव-विभव प्रमुख रूप से चार बार हुए | ११वीं शती | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २३२ ] के आरम्भ में यह गौड़ में सम्मिलित हो गई। किन्तु इसी शती के अन्त में चन्द्रदेव ने इसे पाल राज'ओं से छीनकर कन्नोज में मिला दिया । १२वीं शताब्दी के अन्तिम भाग में मुहम्मद गोरी ने कन्नोज के जयचन्द को हराकर वाराणसी को जीत लिया । . पद्मपुराण में विश्वेश्वर, बिन्दुमाधव, मणिकणिका ज्ञानवापी के नाम वाराणसी के प्रसंग में लिये गये हँ । विश्वेश्वर द्वादश ज्योतिलिंगों में एक - हैं। विश्‍वनाथ को एक विराट्‌" घातुप्रतिमा का वर्णन चीनी यात्री ह्य चत्स्यांग ने किया है; वह प्रतिमा औरंगजेब ने नष्ट कर दी | बंगाल के पाल राजाओं और कन्नौज के राठोड़ों का दुर्ग राजघाट पर वरुणा ओर गंगा के संगम पर स्थित था । वाराणसी देवो के पीठों में से एक है | यहाँ सती का बायाँ हाथ गिरा था ऐसी पौराणिक प्रसिद्धि है, उसको प्रतिनिधि अन्नपूर्णा देवो हें। किन्तु तन्त्रचूडामणि में यहों की देवी का नाम विशालाक्षा कहा गया है । प्राचीन भारत में दो वेदिक विश्वविद्यालय थे एक वाराणसी ओर दूसरा तक्षशिला | युवञ्जय जातक में वाराणसी के प्राचीन नाम सुरन्धन, सुदर्शन, ` ब्रह्मवर्ध, पुष्पवती और रम्या कहे गय हैं । विवेह--राजा जनक का राज्य | आज यह तिरहुत कहलाता है। मिथिला नाम विदेह प्रदेश तथा उसकी राजधानी दोनों का था । आज दरभंगा जिले में जनकपुर के नाम से एक नगरो है जहाँ राजा जनक की राजधानी मानो जाता है। बाद में वाराणसी विदेह को राजधानी बन गयी । विदेह की पूर्वी सोमा कौशिको (कुशो) नदो, परिचमो सीमा गण्डक नदो, उत्तरो सीमा हिमालय और दक्षिणा सोमा गंगा थी । बुद्ध के समय ` यहु प्रदश विज्जियो के हाथ में था । वित्व्याद्रि--(१) विन्ध्य पर्वतमाला । विन्ध्यवासिनी देवी का सुप्रसिद्ध मन्दिर (देवा भा० ७३०) मिर्जापुर के निकट पर्वतीय प्रदेश मे है । अष्टः भुजा योगमाया का मन्दिरजो ५२ पोठौं में से एक है, जहाँ सतो का बाँया पैर गिरा था, विनध्यवासिनी-मन्दिर से थोड़ी ही दूर है। विन्ध्याचल नाम का उपनगर पम्पापुर नामक प्राचीन नगर के घेरे में था । दुर्गा के साय शुम्भ-निशुम्भ का युद्ध विन्ध्याचल में ही हुआ था । (२) पािटर ने एक ओर विन्ध्याचल भी खोज निकाला है जो मैसूरके दक्षिण मै पवत और पठार के रूप भी है. (हमारे लेखक 'कोळकूलिंड्ग मन्दिर । [ २३३ ] निकट की वह पहाडी अभिप्रेत है जहाँ आज भी विन्ध्यवासिनी का मन्दिर है] न विन्ध्याटवी--खानदेश (प्राचीन नाम-हैहय) के कुछ भाग ओर गाबाद, जो विन्ध्यपवंतमाला के पश्चिमी छोर के दक्षिण में है। नासिक इसी में है । [ बेत्रवती--(१) भोपाल राज्य में बेतवा नदी, जो यमुना की एक उपनदी है (मेघ० १, २५) भिलसा अथवा प्राचीन विदिशा इसी के तट पर हे । (२) वात्रक नदी जो गुजरात में साबरमती की उपधारा है। इसी के तट पर खेड़ा (प्राचोन खेटक) उपनगर स्थित है । यह वृत्रघ्नी से अभिन्न है । | वेद्यनाथ--द्वादश ज्योतिलिंगों में से एक । सन्थाल परगना में देवघर में यह मन्दिर है । यहाँ शिवलिंग-स्थापना रावण ने की थी ऐसा कहा जाता है । यहाँ एक पार्वतो क्रा मन्दिर भी है जो ५२ शक्ति- पीठो में से हादं-पीठ कहलाता है, क्योंकि यहाँ सती का हृदय गिरा था | शिवपुराण में इस स्थान का नाम परलीपुर या परलीग्राम दिया गया है । इसी के अपभ्र श पलुगांव का भी कहीं-कहीं उल्लेख मिलता है । वेद्यनाथ क्षेत्र को चिताभूमि कहा जाता है । रावण जब कैलाश से महादेव को लेकर आ रहा था तो हरीतकी वन (वेद्यनाथ-क्षेत्र का प्राचीन नाम) में पहुंचने पर उसे पेट में अस्वस्थत्ता का बोध होने लगा क्योंकि वरुण उसके पेट में घुस गया था । अपनी अस्वस्थता मिटाने के लिये वह ब्राह्मण-वेशधारी विष्णु के हाथ में महादेव को पकड़ाकर स्वयं शंका-निवारण के लिये हरीतकी वन में चला गया । उस शंक्रानिवारण के फलस्वरूप कमंनाशा नदी हरोतकी वन के उत्तर में बहने लगी । इस बीच विष्णु ने महादेव की स्थापना देवघर में कर दी और स्वयं अदृश्य हो गये । यहाँ से कुछ दूर तपोवन पवंत है जहाँ रावण ने तप किया था । शारणेश्वर--? दारदामठ--आदि दांकराचाये द्वारा स्थापित चार मठो में से द्वारका का मठ | शरसेन--इस राज्य की राजधानी मथुरा थी। वसुदेव एवं कुन्ती के _ पिता शूरसेन थे, जिनके नाम से इस क्षेत्र का नाम शूरसेन हुआ | झोणभब्र-सोन नदी । यह मगध को पश्चिमो सीमा थी । रामायण के समय सोन राजगृह के पुवं को ओर बहतो थो । . CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २१४ ] श्वीगिरिसठ- श्युङ्गेरी मठ । श्युङगगिरि का अपभ्रंश श्युडगेरी है । यह मैसूर के निकट है । यह वास्तव में ऋष्यश्वुड्गगिरि का संक्षिप्त नाम है । . सरस्वती--(१) हिमालय की शिवालिक गिरि-्युद्धला में इस का उद्गम है ओर यह अम्बाला के निकट आदिबद्री नामक स्थान पर मैदान में प्रकट होती है । यह कुछ स्थान पर प्रकट ओर कुछ पर अप्रकट रहतो है | इसके प्रकट ओर अप्रकट होने के तीन स्थान महाभारत में कहे गये हें। ऋग्वेद के अनुसार यह बहने वाली नदी है, इसके अप्रकट होने की कोई बात वहाँ नहीं है । कुरुक्षेत्र-सरस्वती। अथवा प्राची सरस्वती, पुष्कर- सरस्वती इस प्रकार के नाम भी मिलते हैं। (२) गुजरात में सोमनाथ के निकट एक नदी, जिसे आज रोणाक्षी कहते हैँ इस का पौराणिक नाम प्रभासःसरस्वती है । इसी के तट पर श्रीकृष्ण ने महाप्रयाण किया था । (३) अफगानिस्तान की हेलमन्द नदी जिसका अवेस्ता में नाम हरखेती है | कुछ विद्वानों के अनुसार अथर्ववेद में उल्लिखित तोन सरस्वतियों का तादात्म्य हेलमन्द, सिन्धु (जिसका प्राचीन नाम सरस्वती था) ओर कुरक्षेत्र-सरस्वती से था । (४) गढ़वाल में अलकनन्दा (गंगा) को एक उपनदी । | | सेतुबन्ध- देखेँ रामेश्‍वर । सोमनाथ--काठियावाड़ (सौराष्ट्र) का प्रसिद्ध देवस्थान । इस का नामान्तर देवपत्तन भी है । सोमनाथ भी द्वादश ज्योत्तिलिडगों में एक है । इस॒सोमेइवरनाथ भी कहते हैं। ये चालुक्यवंशी राजाओं के कुल देवता थे । सोराष्ट्र--प्राचीनकाल में यह संज्ञा सिन्ध से लेकर भडोच तक गुजरात, कच्छ ओर काठियावाड के सम्मिलित प्रदेश की वाचक थी | इस का पर्याय सोराज्य था | इस की राजधानी बलभी थी । अशोक भोर मौयं राजाओं के समय इसके शासक क्षत्रप थ । गुप्त राजाओं के : समय इसकी राजधानी वामनस्थली (आधुनिक वनथली ) थो । [आजकल इसे काठियावाड़ का हो पर्याय माना जाता है |] स्वामी नदी--पश्‍्चिमी घाटों को श्रुंखला में पुष्पगिरि अथवा सब्रह्मण्य पर्वतमाला के अन्तरगत बिसलीधाट से कुमारधारा - नाम की नदी निकलती है। इस नदी पर स्थित तीर्थ को कुमार स्वामीतीथे कहते - है। [प्रथम दृष्ट में ऐसा लगता है कि संभवतः स्वामी नदी से कुमारधारा CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri RRR EE) आळी bd SSSI ind [ २३५ ] ही अभिप्रेत हो, क्योंकि कुमार और स्वामी का समास भी विख्यात है और दोनों प्रायः पर्याय-वत्‌ भी हैं। किन्तु हमारे ग्रन्थ में स्वामी नदी क, सम्बन्ध सोमनाथ से जोड़ा गया है जिससे ऐसा छगता है कि संभवत: प्रभास-सरस्वती से तात्पयं हो] हरिद्वार-यह गंगा के दक्षिण तट पर उस स्थल पर है जहाँ नदी शिवालिक पर्वेतमाला से उतर कर मंदान में आती है। गंगा के उद्गम से यह स्थान प्रायः २०० मील पर है । इसे गंगाद्वार भी कहते हैं । हिमाद्रि--हिमालय पवंत । हृषोकेश--इसे ऋषिकेश भी कहते हें । यह हरिद्वार से उत्तर प्राय: २४ मौल को दुरी पर है । वराहपुराण (अ० १४६) के अनुसार यहाँ देवदत्त का तपोवन था । यह भागीरथी के तट पर बद्रीनाथ के मार्ग पर स्थित हे । उत्तराखण्ड की पर्वतश्रेणी यहीं से शुरू होती है । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri चतुथे परिशिष्ट कारवण माहात्म्यक्ष्‌ गायकवाड प्राच्य ग्रन्थमाला क्रमाङ्क २५ (सन्‌ १९२०) में गणकारिका प्रकाशित हुई थी । लकुलीश पाशुपत मत्त का यह एकमात्र उपलब्ध ग्रन्थ है। इस में चौथ परिदिष्ट के रूप में कारवणमाहात्म्य का मूलपाठ दिया गया है। तुलनात्मक अध्ययन के लिये उपयोगी सामग्री के रूप में हम उसे किङ्चत्‌ संक्षेप के साथ' उद्धृत कर रहे हैं । कारवणमाहात्म्य में भगवान्‌ शिव के जन्म की कथा कही गयी है । उल्क्रापुरी के एक ब्राह्मण के पुत्र के रूप में कारवण क्षेत्र में लकुलीश के रूप में भगवान्‌ का जन्म हुआ। इसमें पूजाविधि और पटूबन्ध का माहात्म्य कहा गया है । इस में चार अध्याय हैँ । पहले का सम्बन्ध वायु- पुराण से, शेष तीन का शिवपुराण से जोड़ा गया है। प्रथम अध्याय-कथासंक्षेप एवं संक्षिप्त सूलपाठ आरम्भ में लकुटपाणीश के रूप में अवतरित शिव की वन्दना को गई है। फिर शिव ओर पावती में एक वार्तालाप है, जिसमें पावंती पट्टबन्ध का माहात्म्य पूछती हैं । शिव कलि और द्वापर के मध्य में अपने अवतार की कथा सुनाते हैं । अत्रि ऋषि के वंशज विश्वरूप नाम के ब्राह्मण और उसकी पत्नी सुदशना के यहाँ चेत्र शुक्ल चतुदंशो को पिङ्गलाक्ष पिगकेश वाले बालक का जन्म हुआ | उसके शरीर का वर्ण तप्त काञ्चन जैसा था । श्रावण के अन्त में सूयंग्रहण के उपलक्ष्य में ब्राह्मण कुरुक्षेत्र का यात्रा के गया ओर पत्नी को अग्निहोत्र सौंपकर गया । अमरगणनिषेव्य: सवसिद्धिप्रदाता कलियुगमवत्तीणं: . कायेरूपो महेश: । सकलभुवनकर्ता सवपापप्रहर्ता दिशतु लकुटपाणिर्वो विभूति प्रसन्न: ॥ केलासशिखरारुढ भगवन्तं त्रिलोचनस्‌ । ०0गुँहादेव, mIRC «महा भेज स ५०७॥ ॥ "कळ .. जलन Rl लिककि”काने [ २३७: ] एकाकिनं प्रभु हष्ट्वा पप्रच्छ पावंती तदा । श्रीदेव्युवाच-- पटुबन्धस्य माहात्म्यं विस्तरात्‌ कथय प्रभो । ईश्वर उवाच कलिद्वापरयोमंध्ये 'अवतारं मम श्वुणु। यस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकेः ॥ अत्रिामा तु देवर्षिः पूर्व ख्यातो महातपाः । तदन्वये प्रसूतोऽसौ विश्वरूपो महाद्विजः ॥ सुदशंनस्तु देवेशि | तस्य पत्नी सुदर्शना । सवंलक्षणसं पन्ता रूपलावण्यसंयुता ॥ हषंगद्गदसंभाषां मत्तमातङ्गगामिनी । सम्पूर्णन्दुमुखो सुभ: कुरङ्गचकितक्षणा ॥ पतित्रतधरा साध्वो पत्यु रादेशकारिणी । यथा रूपं तथा शील साध्वीनां धुरि कोत्तिता ॥ ब्रह्वारात्र्यवसाने तु प्रथमे च चतुयुगे। अवतीर्णो ह्ययं मर्त्ये उल्काग्रामे विलोमतः ॥ वोरभद्रो गणो नाम"तस्य वरानने। तस्य चेकाग्रतो भक्तेरवतीर्णो स्वयं ततः ॥ उपपन्नस्ततो गर्भे मासि भाद्रपदे तदा | देवकार्यस्य कार्यार्थ मर्त्यलोके वरानने। एवं चैवाश्विनो मासस्तथा वे कात्तिको गतः ॥ अथ मार्गशिरोमासस्तथा पोषः प्रकोतितः। माधमासो गतो देवि तथा वे फाल्गुनः स्मृतः ॥ सम्प्राप्ते चेत्रमासे तु शुक्लपक्ष चतुदशी । अर्धरात्रे व्यतीते . तु प्रसूता सा कुलाङ्गना ॥ सूतिकास्था महादेव महासत्यवती सती। अपक्यदात्मनो बालं जातमात्र वरानने ॥ पिङ्गाक्षं पिङ्गकेशं च तप्तकाञ्चनसन्तिभम्‌ । सुहढं बाहुयुगलंमूरू च सुहढो तथा॥ vss CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २३८ ] स्वजना बान्धवा ये च श्यालाः सम्बन्धिनस्तदा । विद्यार्थिनस्तु ये विप्रा ये चान्ये आश्रिता जनाः ॥ कृताञ्जलिः पुरो भूत्वा बालं यत्नेन रक्षत । एवं समर्पयन्‌ बाळं कुरुक्षेत्र प्रतस्थिवान्‌ ॥ इति श्रीवायुपुराणे शिवप्रसूतिसगंः (प्रथमः) द्वितीय अध्याय-कथासंक्षेप एवं सुलपाठ का आदि-अन्त आश्विन मास में एक दिन प्रातः ब्राह्मणी अग्नि पर घृत डाल कर एक ब्राह्मण को बुलाने गई। लोट कर उसने देखा कि ऑग्न ठीक से प्रज्वलित हे और अग्निहोत्र की विधि सम्पन्न हो चुका है। उसे बहुन आश्चयं हुआ । फिर प्रत्येक रात्रि में वह इस शिशु द्वारा इस कृत्य को पुनरावृत्ति देखती रही । तीथंयात्रा से पात के लौटने पर उसने यह आइचयं वृत्तान्त कह सुनाया । माता-पिता ने शिशु को अग्नि में आहुति देते देखा । अतःपरं प्रवक्ष्यामि कुमारचरितं परस्‌ । यन्न कस्यचिदाख्यातं तत्सवं कथयामि ते ॥ समीपे च गृहं गत्वा उपसुत्य च सुन्दरि । एकाग्रः प्रयतो भूत्वा मुहुस्तियंडः निरीक्षयन्‌ ॥ पय ्कादृत्थितो वालः प्रमं (?) दत्त्वा यथा व्रजन्‌ । पुनस्तत्रव गच्छन्तो दम्पती तदनन्तरम्‌ ॥ इति श्रीशिवपुराणे लकुलीशमाहात्म्ये सन्तोषकरणं नामाध्यायः (द्वितीयः) ॥ तृतीय अध्याय--कथासंक्षेप एवं संक्षिप्त मुलपाठ 4 4000 बालक जब अग्निहोत्र पूरा कर चुक्रा तब माता-पिता ने उससे ८ पुततुम थक तो नहीं गए हो? उनके इतना कहते ही शिशु मूच्छित हो कर पञ्चत्व को प्राप्त हो गया । माता पिता ने मृत्त शिशु को देवखात नामक बड़े जलाशय में विपुल जल में डाळ दिया । कच्छप उसे जलेइवर देव के पास ले गये (जलेश्वर = जल में स्थित महालिङ्ग) | तोरस्थ ब्राह्मणों ने बालक को इस प्रका | र खेलते देख कर महानु आश्‍चय किया ओर उसे पुकार कर पछा तुम कौन हो 2... स्तुतिः हे | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २३९ ] ईइचर उवाच-- पतः प्रभातसमये तथा हष्ट्वा तु पार्वति! आहतुस्तो विशालाक्ष पुत्र ! अ को काम ? इति वाक्यावसाने तु मूच्छितः पतितो भुवि । मूच्छितं च सुतं दृष्ट्वा विस्मिता च सुदशना ॥ दिशो निरोक्षण कृत्वा पतिता घरणीतले । सप्तमास्तु देवेशि ! सृतः ` पञ्चत्वमागतः | ऋषय अच्‌ः-- बालस्य चरितं इष्ट्वा ऋषयो विस्मयान्विताः | बरूहि त्वं को भगवान्‌ ? कस्य? सत्यधर्मपरायणः ॥ बाल उवाच-- | क्षितिजलपवनेभ्यस्तेजसब्चेव देशाद्‌ उपचितनरवेश: सम्भवो द्रव्यराशि: | श्रवणनयनजिद्वाघ्राणसंस्पशावेत्ता क्षितितलपरिवर्ती कोऽप्यहं घ्राणधमंः 7 a ऋषय ऊचु:-- नमो बालकरूपाय अव्यक्ताय नमो नम: । व्योमप्रमाणक्ायाय कामेशाय नमो नमः॥ व्योमप्रमाणविद्याय विद्येशाय नमो नमः। व्योमप्रमाणकालाय कालशाय नमो नमः ॥ व्योमप्रमाणधर्माय धर्मेशाय नमो नमः । व्योमप्रमाणविश्वाय विश्वेशाय नमो नमः ॥ एकवऱ्त्रद्विवज्राय बहुवज्राय ते नमः । एककण्ठद्विकण्ठाय बहुकण्ठाय ते नमः ॥ एकहस्तद्विहस्ताय बहुहस्ताय ते नमः । एकनेत्रद्विनेत्राय बहुनेत्राय ते नमः ॥ नमस्तेऽस्तु महादेव ! तमस्तेऽस्तु महेदवर ! नमस्तेऽस्तु महारुद्र ! नमस्ते बालरूपिण ॥ \ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४० ] नमस्तेऽस्तु महासिद्ध ! देवखातसमुद्भव ! नमस्तेऽस्तु महारुद्र ! ततमस्तेऽस्तु सदा हरे ॥ अव्यक्ताय नमस्तुभ्यं शाश्वताय च ते नमः ॥ एवं स्तवेन देवेश स्तौति यो लकुडेस्वरम्‌ | स॒ मुक्तः सवंपापेभ्यो शिवलोके महीयते ॥ भोगार्था लभते भोगान्‌ योगार्थी योगमाप्नुयात्‌ । यं य॑ चिन्तयते कामं तं तं प्राप्तोति सत्वरम्‌ । शिवस्य पदमाप्नोति नित्यं पठति यो नरः ॥ इति श्रीशिवपुराणे लकुलीशमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ चतुर्थ अध्याय--कथासंक्षेप एवं संक्षिप्त मूलपाठ यं चारुचामीक रराशिगोरं संस्कारविद्याब्रतमन्त्रधोता: । समाविशन्ति प्रतिगृह्य कायं लोकप्रवीराय नमोऽस्तु तस्मे ॥ प्रकाशयत्‌ स्वरूपं च दिव्यं त्रेलोक्यमोहनम्‌ । त्रिनेत्रं च सुदीप्तं च मुक्तकेशञ्च सुव्रते ॥ घृतयज्ञोपवीतं च मेखलाभस्मसंयृतस्‌ । प्रहृष्टमनसः सर्वे नित्यं प्रोत्फुल्ललोचनस्‌ ॥ ऋग्यजुःसामसम्बन्धदिव्याभिः स्तुतिसंयुतैः । स्तोत्रेमंनोरमेः स्तुत्वा धावमानं पुन: पुनः॥ हषगद्गदया वाचा संभाव्य तं च बालकम्‌ । कृताञ्जरिपुराः सर्वे स्तुति समुपचक्रमुः॥ फिर ऋषियों ने पिता की प्रशंसा की | तब बालक उन सब के आगे- आगे भागने लगा । क्षणमात्र अहरय हो कर ऊर्चा नाम्ना तु या देवी नदीनाम्ना सरस्वती । भुगुक्षत्रोपकाराय त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४१ ] 2 गतो बालः क्रीडमानस्तु तिष्ठति । ` परिचिममागेण श्रीमतृकायावरोहणम्‌ ॥ सभी ब्राह्मण, स्वजन विकल हो कर ’ » हा केर बालक को खोजने किन पो ट क नायुनेग से चक्रपुर पहुँच गये । सभी लोग रोते बिक ठ छ दाइकर बुलाते रहे तब बालक ने कहा-- >> कुमार उवाच-- मामा स्पृशन्ति मुनयो मम माता पिता तथा | अस्ति कार्य पर किञ्चित्‌ स्युण्वन्तु मुनिसत्तमाः ॥ त्यज शीकं विशालाक्षि | न मे माता कदाचन | वन्तु ऋषयः सर्वे इतिहासं पुरातनम्‌ | अह्‌ सवजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेरवरः | ऋषोणां वरदानाय उल्काग्रामे महर्षयः ॥ प्रकाशाय द्विजातीनां धमंसंस्थापनाय च | अवतीणं: स्वयं देवि ! तं वेद मां पुरातनम्‌ ॥ ऋषय ऊचुः -- त्वं देवः सर्वदेवानां ` कर्ता हर्ता जगत्पतिः । भुक्तिमुक्तिप्रदाता त्वं भोगमोक्षमभीप्सितम्‌ || कि पुण्यं के गुणास्तस्य येन देवि (?) प्रशंसति | उल्काग्रामस्य माहात्म्यमरोषं कथय प्रभो !॥ तब उन सब के अनुरोध पर बालक ने उल्काग्राम का माहात्म्य कहा, उसे शिवक्षेत्र बताकर वहाँ स्थित देवह्वद में गंगा-सरस्वती-तापी- यमुना-नमंदा-सरयू इत्यादि सभी का समावेश बताया और कहा कि उन सब के स्नानादि का फल यहाँ मिल जाता है । इसके बाद-- ईशानश्चोत्तरेशाने भालाक्षो देवतागणेः। . पृष्ठभागे पुनदुंष्ट्वा जननीजनकादयः॥ ततो मया धृतः कोणः भुकुटीकुटिशाननस्‌ । ततो मे भृकुटी हृष्ट्वा स क्रषिरदीचमानसः ॥ CC-0. amwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ० ang [ २४२ ] विचेतनः पुनर्जातः पुनराइवासितो मया । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन्‌ ! आवयोः संगकारणस्‌ । मया तु दण्डकाष्ठेन नदीनामा तु जाह्नवी ॥ आनीता जाह्नवी पुण्या पुण्यत्तोयावगाहिता ॥ सर्वतीथंमयी पुण्या देवखातेषु दुलंभा । दीर्घा रेखा कृता यस्मात्‌ तेनेय.दीिका स्मृता ॥ दीघिका के पास वृद्धदेव का स्थान था । बाळक ने वहों आश्रय माँगा, किन्तु वृद्धदेव ने कहा ममेतत्‌ सद्धुटस्थानं कथं तर्ह्यावयोभंवेत्‌ । बालक ने फिर भी आग्रह किया, किन्तु वृद्धदेव ने कहा कि तुम ब्रह्मेशवर के समीप ब्रह्मतीर्थ में जाओ । श्रीमहादेव उवाच-- वृद्धस्य वचनं श्रृत्वा लकुलीशो वरानने । ब्रह्मवरं समासाध्य तस्मिन्नेव लयं गतः॥ स्थितः स भगवान्‌ तत्र कायरूपी महेश्वरः । येन कायावतारोऽसौ तेनेदं कायरोहणस्‌ ॥ असिदण्डधरो वामे दक्षिणे बीजपूरकम्‌ । ्रह्मालङ्गे महादेवि! अहमपि लयं 'गतः॥ कायावरोहणे पुण्ये तीर्थ तीर्थवरोत्तमे । भृगक्षेत्रपवित्रार्थमवतीणो युगे युगे॥ आदिकल्पावसाने तु ब्रह्मकल्पे पुरातने । ब्रह्मणो मनसः पुत्रो अत्रिनामा च विश्रुतः ॥ अत्रिस्तु जनयामास आत्रेयं नाम नामतः। आात्रयादरिनिशर्मोऽपि अग्निशमंसुतः शुचि: ॥ सोमशर्मेति विख्यातो धमंशीलो जितेन्द्रियः । 'सोमशमंसुत्तो जातो विश्वरूपो द्विजोत्तमः ॥ विश्वरूपादहं जातो बालरूपधरो हर: | येन व्याप्तं जगत्सवं त्रेलोकथं सचराचरम्‌ ॥ ` जातुभ्ाणस्वरूपोऽहं जन्तूनां जीवलक्षणम्‌ । योगिनां परमं ब्रह्म ब्रह्मणा परिकीतितम्‌ ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४३ ] तन्मां विद्धि महादेवि ! विइवरूप | चराचरेषु विख्यातं देहिनां देहमाश्रितस्‌ ॥ समानो नाम यो वायुभू'तानां विषयात्मवान्‌ | तत्रोत्पल्नश्च तत्रेव मया संक्रमणं कृतम्‌ || ऽन्बकस्ठु समानस्याव्यापकस्तु व्यवस्थितः | आत्मरूपसमानस्य प्राणिनां परमः शिवः || अवतीर्णस्ततो मत्ये कायरूपधरो हर: | कायावतारे लोकेशो लोकानां हितकाम्यया ॥ ईश्वर उवाच-- ईशानः प्रथमे जातो द्वितीये त्‌ म हावल: | तृतीये तु युगे जातो ृढदवो महेश्वरः | प्राप्ते कलियुगे घोरे धमंसंस्थापनाय च। सवषपापहर पुण्यं श्रीमत्कायावरोहणस ॥ कोटिलिङ्गस्य संस्थानं शिवक्षेत्रेण निर्मितम्‌ | सव तीथमिद देवि ! विख्यात भुगुमण्डल || श्रीमतृकारवणे तीर्थे मूतिमान्‌ शद्भूरः स्वयम्‌ । चातुयुंगमिदं तीर्थं शिवशक्त्या समन्वितम्‌ ॥ भृगुक्षेत्रपवित्राथ॑निमित्त शम्भुना स्वयम | 'कृते इच्छापुरी नाम त्रेतायां च मयापुरी॥ द्वापरे मंघवती नाम कलो कायावरोहणम्‌ । श्रीमातेति कृते प्रोक्ता त्रेतायां भूलम्बा मता ॥ आदौ चान्ते महादेवि ! मूर्तिमन्तो महेश्वरो । लिज़मूर्त्ती वयोमध्ये स्वयं साक्षाद्‌ युगेदवर: ॥ ईशानं कृत्तिकानाथं सानन्दं लकुलोखरस्‌ | परयन्ति ये नरा नित्यं ते नरा गतकल्मषाः ॥ ईशानं प्रवरं तीर्थमीशानो यत्र तिष्ठति। प्रवरः सवंदेवानां सवपापोपशान्तिदः॥ ईशानः सवंतन्त्रषु सवंतन्त्रंषु नायकः। . ईशाभः सवंदेव्च तस्मादीशानो वे प्रभुः ॥ तमीशानं समासाध्य विधिना. श्रद्धया सह। शिवोक्तेन च मन्त्रेण पुजयित्वा जगद्गुरुम ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४४ ] प्रदक्षिणं ततः कृत्वा पूजयित्वा महेश्वरस्‌। प्राप्नोति परमं स्थानं भुक्तिमुक्तिफलप्रदस्‌ ॥ महाबलं ततस्तीथं यत्र तप्तं तपः पुरा । ऋषिभिरदेवमुख्येरच परं मोक्षमभीप्सुभिः ॥ पुरा त्रेतायुगे देवि! तीर्थे तोथंवरोत्तमे । साळंकाय (?) पौत्रेण नन्दिना भावितात्मना ॥ आराध्य तपसा तेन दिव्यं वर्षसहस्रकम्‌ | ध्यानयुक्तः सदा तिष्ठन्‌ जपन्‌ इन्द्रियनिग्रहः ॥ एकचित्तरच शान्तात्मा मम वाकयपरायणः । तोषितोऽहं तदा देवि ! वरमस्मे प्रदत्तवान्‌ ॥ त्रिनेत्रः शूलपांणशच मम खूपस्वरूपधूक । सप्तषिभिश्च भानुना परमार्थविशारदैः ॥ प्राप्ता तैः परमा सिद्धिरक्षया लोकदुलंभा । अन्यैश्च बहुभिः सिद्धेस्तपसा पुष्कलेन च ॥ अपरे तु युगे प्राप्ते वृद्धदेवो महोदयः । यत्र सिद्धो महामेधाः स्वयं देवो महेश्वरः ॥ अस्य दशनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकेः। क्षेत्राधिपं तु तं विद्धि स्वयं तत्र व्यर्वास्थतः॥ घोरे कलियुगे प्राप्ते देवदेवो जगद्गुरुः । लकुलीश इति ख्यातः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ तत्रस्थजीवलोकानां मुवत्यथं नेव संशयः। ज्ञानमूत्तिः स्वयं साक्षाद्‌ देवदेवो भवाोद्धवः ॥ आत्मस्थं चिन्तय ज्ञातं वीतरागं च केवलम्‌ । तत्तीर्थं लाकुलं ज्ञेयं शिवक्षेत्रमुदाहतम्‌ ॥ सेव्यते देवतैः सर्वे ऋषिभिश्च तपोधनः । तपसा साधितस्तैस्तु सूरेब्रह्मादिभिः प्रिये | ईप्सितं प्राप्तवान्‌ कार्यंभस्मिन्‌ तीर्थे वरानने । तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च पितृणां तु तिलोदकस्‌ ॥ मुच्यते मानवः पापात्‌ सप्तजन्मसमुःद्भवात्‌ । सन्देहो नेव कर्तव्य इति शम्भुः स्वयमन्रवीत्‌ ॥ प्रयागं वा भवेन्मोक्षो महाकाले च वा प्रिये! अमरकण्टके तद्वत्‌ तथा कायावरोहणे ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४५ ] भहामाघीं पुरस्कृत्य सस्नौ तत्र दिनत्रयम्‌ । अनघः स्नानमात्रेण स॒ भूत्वेह ठिजोत्तमः ॥ अस्मत्‌ योगे त्वशक्तोऽपि स्नायादत्र दिनत्रयम्‌ | पतित्वा ब्राह्मणस्तत्र ब्रह्महा चात्महा भवेत्‌ ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा । आदिवनस्थ सिते पक्षे चतुढंश्यामुपोषितः ॥ देवेभ्यश्च पितुभ्यश्च कृत्वा श्राद्धादिकाः क्रियाः । आइ्विन्याइच सोमयोगे ये कुर्वन्ति नरोत्तमाः ॥ पटु्रन्चं लाकूलीशं स्वयं देवेश्च यत्कृतम्‌ । न तेषां जायते जन्म संसारे दुःखसडूूटे | तत्र मारी न वर्तेत न दारिद्रयं न रोगिणः । श्रूयतामत्र देवेशि ! पुण्येऽस्मिन्‌ भृगुमण्डले ॥ श्रीमत्कारोहणे तीर्थे प्रथमं तु कलो युगे। दीघंकायं तु देवेशि यज्ञं यज्ञवरोत्तमे ॥ कृत्वा तु ब्राह्मणान्‌ पूज्य (?) दिनान्यष्टादशेव तु । तत्र कारोहणे द्वारे विशवे देवा महर्षयः ॥ भोजयेयुर्ब्राह्मणात्‌ शक्त्या यजमानः पितामहम्‌ | यो वेद विइवमद्रूपं स्वयं विष्णुमहेश्वरम | ब्राह्मण: श्रद्धया युक्तो ब्रह्मश्वरो ह्यजायत । अजैकपादा गन्धर्वा किन्नराइच तथव च ।। सर्वे देवाइच पितरः सचन्द्राकदिवाकराः। मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहस्तथा ॥ प्रचेताइच वसिष्ठश्च भूगुर्नारर एव च। देवला गालवश्चैव वामदेवो महाऋषिः ॥ बालखिल्यरच कुशश्च तूणबिन्दुस्तथेव च । उद्दालको जयच्छूङ्गो माण्डव्यो व्यासनन्दनः ॥ गौतमोऽथ भरद्वाजो वात्सो वात्स्यायनस्तथा ! अन्ये च बहवो .देवि ! ऋषयश्च तपोधनाः ॥ दष्ट्वा देवं विरूपाक्षस्‌ आनन्दं परमं ययुः। यानि कानि च पुण्यात तीर्थानि सरितस्तथा ॥ ब्रह्माद्याः सवंतीथषु स्तात्वा चेव मुदान्विताः । स्नापयेयुः शिवं तत्र पुण्येस्तीर्थोदकेः प्रिये ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [. २४६ ] प्रथमं स्नापयेद ब्रह्मा ततरचेव जनादंनः | ततस्त्वि्द्रोऽपि देवेशः चतुर्थो भानुरेव च ॥ चतुभिः कलशोदिव्य: स्नाप्य देवं जगद्गुरुम्‌ । विलेप्य चन्दनैदिव्येः कर्पृरागुरुधूपकेः ॥ ुष्पेर्मनोहरेदिव्यः पवेतमालाभिरचितः ॥ पट्टसूत्रमयेवस्त्रेः ` सूत्रजेर्वा ` महेशवग्म्‌ । परिधाप्य मद्रादेवं यथाशक्त्या च पूजयेत्‌ ॥ यावत्‌ तद्वस्त्रतन्तूनां संख्यानं शिवपूजने । तावद्युगसह्राण शिवलोके महीयते ॥ ते पूज्य विधिना देवं सुरा ब्रह्मादयः प्रिये । हिरण्मयं ततः पट्टं चक्रुर्देवस्य मूर्घनि॥ पट्टबन्धे तु ये कुयुरेवं देवस्य मर्धनि। न तेषां पुनरावृत्तिः संसारे जायते प्रिये ! ॥ श्रीदेव्युवाच-- कि पुष्यं के गुणास्तस्य किमर्थ कीतितं विभो ! पट्ठबन्धस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि शङ्कर !॥ श्रीशङ्कर उवाच-- सागरस्य तटे रम्ये प्रभासो नाम सुन्दरि ! सवं तीर्थं प्रभासादि नात्र कार्या विचारणा | तत्र सोमेश्वरो देवो सोमेन स्थापितः पुरा । तस्य द्वादरामात्राभिः समानं पट्टबन्धनम्‌ ॥ 4 योगश्च प्रभासे यत्प्रकीतितम्‌ | पत्फल समवाप्नोति पट्ुबन्धं करोति यः॥ का तिके कृत्तिकायोगे कार्तिक्यां षण्मुखस्य च । दशनात्‌ सप्तयात्रायां तत्फलं नात्र संशयः || अयनेऽमरचण्डीशे यात्रायां पञ्चभिः फलम्‌ । पत्फल कृतमात्रेण [नरः प्राप्नोति| पार्वति ! ॥ वेशास्यां महाकाछे अद्य अघ (यच्च) एकादशीफलम्‌ । दशनेनापि चार्विन्यामित्याहुश्च पुराविदः ॥ पत्फछ च कुरुक्षेत्र राहुणा ग्रसिते रवो | जाजन्मगामिनां नृणां तत्फलं पटुबन्धने ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४७ ] सोमवारे त्वमावस्याँ 'भस्मगात्रस्य दशनात्‌ । यात्राणा दशक यच्च तत्फलं पट्टबन्धनात्‌ ॥ वाराणस्यां महादेवि ! कालक्षेपं करोति यः। तत्फलं समवाप्नोति सकुदू वे पट्टबन्धनात्‌ ॥ गङ्गायां साधयेत्‌ पुण्यं चतुयुंगेन यन्नरः। तत्पृण्यं जायते ततस्य पट्टबन्धं करोति यः॥ कृष्णाजिनसह्राण तिल्धेनुशतानि च। दत्त्वा तत्फलमाप्नोति पट्टबन्धे कृते सति॥ मतंगजसह्रं तु अश्वानामयुतं तथा। तत्फलं समवाप्नोति पट्टबन्धे कृते सति॥ ससागरां धरां दत्वा पुमान्‌ यत्फलमश्नुते । तत्फलं समवाप्नाति पटुबन्धे कृते सति॥ कन्याकोटिप्रदानेन यत्फलं कर्विभिः कृतम्‌ । विधिना पद्टबन्धे तु तत्फलं लभते नरः ॥ वापोकूपसह्राण . ` देवतायतनानि च। कृत्वा यत्फलमाप्नोति तत्फल पदट्टबन्धनात्‌ ॥ मातापित्रोगु'रूणां च [यत्फल] भक्तितो नृणास्‌। तत्फलं समवाप्नोति सकृद वे पट्टबन्धनात्‌ ॥ गवामर्थे द्विजार्थं च स्वाम्यर्थे यस्त्यजेत्‌ तनुस्‌ । तत्फलं समवाप्नोति पट्टबन्धेन पार्वति ! ॥ आपन्नातिहराणां च तीर्थसेवाजितात्मनास्‌ । सत्यव्रतानां यत्पण्यं तत्फलं पट्टबन्धनात्‌ ॥। वनाश्रमेषु वसतां तापसानां च यत्फलम्‌। तत्फलं जायते तस्य पट्टबन्धं करोति यः॥ यस्तु वर्षशतं पृणमहोरात्रमुपासते । एकेन पट्टबन्धेन तत्फलं लभत चरः॥ गाङ्गेयं नामंदं चान्द्रं पुण्य सारस्वतं , जलम्‌ । ` करोति पार्वति ! चित्यं तत्फलं पट्टबन्धचात्‌ ॥ ` यानि कानि च तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च | भूतलं सवंमटते तत्फलं पट्टबन्धचात्‌ ॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २४८ | दुलंभं जन्म विप्रस्य दुर्लभं च तथा धनम्‌ । दुलभः पट्टबन्धर्च लकुलीशस्य च प्रिये !॥ स्वल्पेन हेम्ना लकुलीश्वरस्य यः पटुबन्धं विधिवत्‌ करोति | विधतपापो हि विमोदते स प्रसादमासा्य महेश्वरस्य ॥ य इदं लकुलीणस्थ माहात्म्यं Rs श्यूुणुयान्‌ नरः | तत्प्रसादेन तस्यास्तु कं फलम्‌ ॥ इति प्रपन्नाः लकुलीशमीशं ये चारुचामीकरराशिगोरम्‌ ! संस्कारविद्याव्रतमन्त्रधौतं समाविशन्ति प्रतिगृह्यकायम्‌ ॥ इति श्रीशिवपुराणे पाव॑तीमहेश्वरसंवादे तीर्थीनुक्रम]णिकायाँ शळपाणिजन्मपट्रबन्धादिमाहात्म्यं समाप्तम्‌ | समाप्तं कारवणमाहात्म्यस्‌ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri पञ्चम परिशिष्ट पूजाविधि एवं आवरणंदेवता एकलिङ्गमाहात्म्य (पौराणिक) के २४वें अध्याय में पूजाविधि का जो वर्णन है उसे हम यहाँ सारणी के रूप में दे रहे हैं ओर साथ ही शारदातिलक में वणित पुजाक्रम भी तुलनाथे दे रहे हैं। आवरणदेवताओं का जो वर्णन ए० 6० मा० के र५वें अध्याय में है, उसे एक ही दृष्टि में देखा जा सके इस विचार से यहाँ हम प्रस्तुत कर रहे हैं, साथ ही लिङ्गपुराण के २७वें अध्याय में कहे गये आवरणपुजन का विस्तृत विवरण भी तुलनार्थ यहाँ संक्षेप में प्रस्तुत है । (क) पुजाविधि-- CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized'by eGangotri | 1212112 2112: . - ५०४५०४ 1२३] 12102 फोर (1021983121 ) 92७]... टाडा Bjbjalk 2 -pkhb शहर... hk] 9५७३० 122]112 1904212 182 1291218 | (>) Ses मिथ्य य 2p र pp ph Wh Mf | 12 १ 189 129 (5112 >९>५ (11092 गरड ‘UB (1221292) ema | मान्य 1512182 > 112 ४५ टर दि »1812 phi 115 -11:%] “98 “] रद] र khbk एरर 1५1५४ न न कल re (2212291) . (७/७४--1००७०७ 121£02102 8 tA १०९१ एप Pehle 1७७ >>> "221५ | 89 12१२ 198 “> 'प्याड (८31228) Dele bes ‘DIE छोडे? @ be 1182 leh Bh 102५01 let ike) El ३०८ IRE 2222 २३०८ ॥८>३॥८८२५ "22 ४312 bib || pe bit ४७ bb hhh 45 ४ nk >be ६८ ० Het]b 1०181 ४९? © 11०2] Bh ०५४ >९ ‘nk +k) Rill ५४७४ 121९ 212९५ "८७२७ 8212 12:12 ‘tb ५ २19299 20३ £२९1९ 1२४९ ‘nie (४1९ 2] (पूर १८४०५ (रे ह | h 1००] | 8210 “2920६ (६४९२७ 1६11219212 12] ७५४४ be 100 “४०४७ ‘lbs ‘alt ‘Bibb “५७०७ 100 1210 ‘uh "७३७२ ‘kkk] (७ 790७ 2112072112 lbayirle IBb> ‘lkk 1125 188 ‘lhe 122 ‘BJP 20] IP ‘uss 120 ‘Bjlbe 1512] (1018 181 ‘lle IB का (ibs) >४> Bh 1७९०९ ९९०८७ A (pub) bisste bb ink (2220 2b) ४५२ 2४15--१८>२]1 २112 [२2 1712 पड ००० 8-2 (ud) sl 152] "७५ ‘loose pbk "015 (EPs) ३ jsh rsh HIS ५ ction. Digitized by eGangotri (10४9) pes 20 Wale pie ६ - | RNR (ख) आवरणदेवता ए० लि० मा० के २५बे अध्याय में आवरणपूजा का जो वर्णन है, उसका शिव के पञ्चमुखों से कोई सम्बन्ध नहीं जोड़ा गया है, केवल “पू्वादिपत्रस्थकेसरेषु”. कह कर पूर्वादिक्रम का सङ्घृतमात्र दिया है। आवरण इस प्रकार हैं-- प्रथम (देवी) १, उमादेवी २. शङ्कुरप्रिया ३. गौरी ४. पावती ५. काली ६. कोटरी ७. विएवधारिणी ८. पार्वती (?) द्वितीय (अङ्ग) १. गणपति २. क्षेत्रपाल ३. कुमार ४. स्वामिपुषपदन्त ५ कपर्दी नन्दिकेश ७. महाकाल ८. भुङ्गिरीट । तृतीय (ग्रह) १. पूर्वं में आदित्य २. अग्निकोण में सोम ३. दक्षिण में भूमिज ४. निऋत में सौम्य ५. पश्चिम में बृहस्पति ६.. वायव्य में शुक्र ७. उत्तर में शनि ८. ईशान में राहु-केतु । . चतुर्थ (गण) १. नन्दी २. महाकाल ३. भृज्धिरीटि ४. वृष ५. स्कन्द ६. कपर्दी ७. ऋषिदेव ८. महादेव । र पञ्चम (पोठ) १. पुर्व में हेतुकपीठ २. आग्नेय में त्रिपुरान्तकपीठ ३. दक्षिण में वेतालपीठ ४. नेक्रत में असिपत्रक पीठ ५. पश्चिम में वारुणपीठ ६. वायव्य म॑ कुलान्तक पीठ ७. उत्तर में यक्षपोठ ८. ईशान में भोमपीठ । षष्ठ (देव) वा पव में इन्द्र २. आग्नेय में अग्नि ३. दक्षिण में यम ४ नेऋत में ` सिक्र ति ५. पश्चिम में वरुण ६. वायव्य में वायु ७. उत्तर में कुबेर ८. ईशान में ईशान ९. ऊध्वे में ब्रह्मा १०. अघः में अनन्त । सप्तम (आयुध, देवक्रम से) १. वञ्च २. शक्ति ३. दण्ड ३. खड्ग ५. पाह .६. अङ्कुश ७. गदा ८. शूछ ९. कमण्डलु १०. चक्र । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २५३ ] अष्टम (वाहन, देवक्रम से) १. ऐरावत २. मेघ ३. महिष ४. प्रेत ५. मकर ६. मुग ७. अकव ८. वृषभ ९. हंस १० कूमं । नवस नवम आवरणाचंन का उल्लेख तो ए० लि० मा० २५-२६ में है, किन्तु उसका कोई विवरण नहीं है । लिङ्गपूराण में आवरणपूजा के प्रसङ्ग में पञ्चमुखों का ईशानादि क्रम रखा गया हे । सर्वावरणदेवानां पञ्च पन्न्चेव पूरवंचत्‌ । ईशानादिक्रमेणेव शक्तिबीजक्रमेण च ॥ (० पु० उत्तर भाग २५/१०३) उल्लेखनीय हे कि छिङ्गपुराण के आरम्भ में ( ११-१५ अध्याय ) माहात्म्यवणंन के प्रसङ्ग में पश्‍्चिम-उत्तर-पर्व-दक्षिण इस प्रकार मुखों का वर्णन कर के प्रदक्षिणक्रम अक्षुण्ण रखा गया है और अन्त में ईशान कहा है । किन्तु २५वें अध्याय में वबत्रोद्घांटन के प्रसंग में ईशानादि क्रम है (इलो ० ९०-९१) जो प्रदक्षिण क्रम का कुछ भंग कर के- पुव दक्षिण उत्तर पश्चिम इस प्रकार चलता है । आवरणपुजा में भी यही क्रम रखा गया है। लिङ्गपुराण में आवरणाचंन का अत्यन्त विस्तृत विवरण है, किन्तु उसमें कोई व्यवस्था खोजना कठिन है। ए० लि० मा० उससे इस प्रसंग में किसी भी प्रकार प्रभावित नहीं है । प्रत्येक मुख के पाँच-पांच आवरण अभिप्रेत हैं ऐसा लिङ्गपुराण के २६वें अध्याय से पता चलता है किन्तु २७वें अध्याय में आवरणों के विपुल विस्तार में यह व्यवस्था उभर नहीं पाई है । पञ्चवकत्रपुजा के प्रसंग में आवरणदेवताओं को लेकर कितना विस्तार पौराणिक परम्परा में हुआ है, इसके उदाहरण-मात्र के लिए हम यहाँ लिङ्गपुराण से केवल प्रथम मुख के आवरण उद्धृत कर रहे हैं। प्रथम मुख | प्रथमावरण--णगादि केसरों में वामा आदि शक्तियों का विन्यास | _ देव--१. वामदेव, २. ज्येष्ठ, ३. रुद्र, ४. कालरूप, ५. कलाविकरण, ६. बल, ७. सवंभूतदमन, ८. मनोन्मन, ९. शूली | CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २५४ ] देवी--१. वामा, २. ज्येष्ठा, ३. रौद्री, ४. काली, ५. विकरणी ६. बला, ७. दमनी, ८. मनोन्मनी, ९. प्रमथिनी । (मूल इलोको में बला के बाद प्रमथिनी है ओर ज्येष्ठ के बाद शूली । उक्त क्रम अपनी ओर से बेठाया गया है) द्वितीयावरण- पूर्वादि अन्तो में षोडश शक्तियों का विन्यास | चक्र या व्यूहु--१. ऐन्द्र २. आग्नेय ३. याम्य ४. नेऋंत ५. वारुण ६. वायु ७. सौम्य ८. रुद्र। . | शक्ति--१. सुभद्रा २. भद्रा ३. कनकाण्डजा ४. अम्बिका ५. श्रीदेवी ६. वागीशा ७. गोमुखी ८. भद्रकर्णा । युर्म--१. ऐन्द्र-अग्नि २. याम्य-पावक ३. राक्षस-आन्तक ४. वरुण- आसुर ५. वरुण-अनिल ६. वित्तेश-अनिल ७. वित्तेश-ईशान ८. ऐन्द्र-ईशान । शक्ति--१. अणिमा २. लघिमा ३. महिमा ४. प्राप्ति ५. प्राकाम्य ६. ईशित्व ७. वशित्व ८. कामावसायक | तृतीयावरण-पूर्वादि प्रधान कलशो में २४ शक्तियों का विन्यास | १. दीक्षा २. दीक्षायिका ३. चण्डा ४. चण्डांशुनायिका ५ सुमति ६. सुमत्यादि ७. गोपा ८. गोपायिका ९. नन्द १०. नन्दायी ११. पितामह १२. पितामहायी । (२४ कह कर १२ का ही उल्लेख है |) महाव्यूहाष्टक १. सोभद्र व्यूह--प्रागादि क्रम । प्रथम आ०*--१. बिन्दुका, २. बिन्दुगर्भा ३. नादिनी ४. नादगर्भजा ५. शक्तिका ६. शक्तिगर्मा ७. परा ८. पराऽपरा | द्वितीय आ०--१. चण्डा २. चण्डमुखी ३. चण्डवेगा ४. मनोजवा, चण्डाक्षी ६. चण्डनिर्घोषा ७. भृकुटी ८. चण्डनायिका ९. मनोत्सेधा १०. ` मनोऽध्यक्षा ११. मानसी १२. माननायिका १३. मनोहरी १४. मनोहरादि १५. मनः प्रीति १६. महेश्वरी । २. भद्रव्युह प्रथमा आ०--१. ऐन्द्री २. हौताशनी ३. याम्या ४. वैक्रती ५. वारुणी ६, वायव्या ७. कोबेरी ८. ऐशानी | * भा = आवरण | - CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २५५ ] द्वितीय आ०--१. हरिणी २. सुवर्णा ३. काञ्चनी ४. हाटकी ५. रुक्मिणी ६. सत्यभामा ७. सुभगा ८. जम्बुनायिका ९. वारभवा १०. वाक्‌ूपथा ११. वाणो १२. भीमा १३. चित्ररथ १४. सुधी १५. वेदमाता १६. हिरण्याक्षी । ३. कनकाख्य व्यूह प्रथम आ०- १. वज्च २. शक्ति ३. दण्ड ४. खड्ग ५. पाश ६. ध्वज ७. गदा ८. त्रिशूल । द्वितीय आ०--१. युद्धा, २. प्रबुद्धा, ३. चण्डा ४. मुण्डा ५. कपालिनी ६. मृत्युहन्त्री ७. विरूपाक्षी ८. कपर्दा ९. कमलासना १०. दंष्ट्रिणी ११. रङ्गिणी १२. » १३. लम्बाक्षी १४. कङ्कुभूषणी १५. संभावा १६. भाविनी । ४. अम्बिकारव्य व्यूह प्रथम आ०--१. खेचरी २. आत्मना ३. भवानी ४. वह्वुरूपिणी ५. वह्विनी ६. वह्विनामा ७. महिमा <. अमृतलालसा । . द्वितीय आ०- १. क्षमा २. शिखरा ३. ऋतुरत्ना ४. शिला ५. छाया ६. भत्तपनी ७. धन्या ८. इन्द्रमाता ९. वेष्णवी १०. तृष्णा ११. रागवती १२. मोहा १३. कामकोपा १४. महोत्कटा १५. इन्द्रा १६. बधिरा | ५. श्रीव्युह प्रथम आ०- १. स्पर्शा २. स्पशंवती ३. गन्धा ४. प्राणा ५. अपाना ६. समानिका ७. उदाना ८. व्याना । द्वितीय आ०--१. तमोहता २. प्रभा ३. अमोघा ४. तेजिनी ५. दाहिनी ६. भीमास्या ७. जालिनी ८. ऊषा ९. शोषिणी १०. रुद्रनायिका ११. वीरभद्रा १२. गणाध्यक्षा १३. चन्द्रहासा १४. गह्दरा १५. गणमाता १६. अम्बिका | ६. वागीश व्यूह प्रथम आ०--१. धारा २. वारिधरा ३. वह्मिकी ४. नाशको ५ मर्त्यातोता ६. महामाया ७. वस्त्रिणी ८. कामधेनुका । द्वितीय आ०--१. पयोष्णी २. वारुणी ३. शान्ता ४. जयन्ती ५. वरदा ६. प्लाविनी ७. जलमाता ८. पयोमाता ९. महाम्बिका १०. रक्ता ११. कराली १२. चण्डाक्षी १३. महोच्छुषमा १४. पयस्विनी १५. माया १६. विद्यदवरी १७. काली १८. कालिका । CC-0. Jangamwadi Math Collection: Digitized by.eGangotri [ २५६ ] ७. गोमुख व्यूह | प्रथम आ०--१: शंकिनी २. हालिनी ३. लंकावर्णा ४. कल्किनी ५. यक्षिणी ६. मालिनी ७. वमनी ८. रसात्मनी । द्वितोय आ०--१. चण्डा २. घण्टा ३. महानादा ४. सुमुखी ५. दुमुखी ६. बला ७. रेवती ८. प्रथमा (प्रमथा ?) ९. घोरा १०. सेन्या ११. लोना १२. महाबला १३. जया १४. विजया १५. अपरा १६. अपराजिता । ८'भद्रकणं व्यूह प्रथम आ०--१. महाजया २. विरूपाक्षी ३..शुक्लाभा ४. आकारा- मातृका ५. संहारी ६. जातहारी ७. दंष्ट्राली ८. शुष्करेवती । द्वितीय आ०--१ पिपीलिका २. पुण्यहारी ३. आशनी ४. सवंहारिणी ५. भद्रहा ६. विशवहारी ७. हिमा ८. योगेश्वरी ९. छिद्रा १०. भानुमती | ११. छिद्रा ? १२. सेंहिको १३. सुरभी १४ समा १५. सवंभव्या १६. वेगाख्या |. | FS. उपव्यूहाष्टक १. अणिमाव्यूह प्रथम आ०--१. ऐन्द्रा २. चित्रभानु ३. वारुणी ४. दण्डिनी ५. प्राण- रूपी ६. हंस ७. स्वात्मशक्ति ८. पितामह । द्वितीय आ०--१. केशव २. रुद्र ३. चन्द्रमा ४. भास्कर ५. महात्मा ६. अन्तरात्मा ७. महेश्वर ८. परमात्मा ९. अणु १०. जीव ११. पिंगल १२. पुरुष १३. पशु १४. भोक्ता १५. भूपति १६. भीम । २. लघिमाग्युह प्रथम आ०--१. श्रोकण्ठ २. अन्त ३. सूक्ष्म ४. त्रिमत्ति ५. शशक ६. अमरेश ७. स्थितीश ८. दारत (भारत ?) ड अआ०--१. स्थाणु २. हर ३. दण्डेश ४. भौक्तीश ५. सुरपुंगव र pe ७. अनुग्रहे ८. क्ररसेन ९. सुरेशवर १०. क्रोधीश ११. चण्ड ` प्रचण्ड १३. शिव १४. एकरुद्र १५. कूर्मं १६. एकनेत्र (१७. चतुमुंख) ३. महिमाव्युह प्रथम आ०--[लिखा नहीं है ।] वितीय आ०--१. अजेश २. क्षेमरुद्र ३. सोम ४. अंश ५, लांगली ६. दण्डार ७. अधंनारी ८. एकान्त ९. अन्त १०. पाली ११. भुजंगनामा (२. पिनाकी १३. खड्गी १४. काम १५. ईश १६. श्वेत (१७. भगु) । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri 1२509 210 ४. प्राप्रिव्यूह क 21 - प्रथम आ०--१. संवते २. लकुलीश ३. वाडव ४. हस्ति ५. चण्डयक्ष ६. गणपति ७. महात्मा ८. भृगुज । म हितीय आ०- १. त्रिविक्रम २. महाजिह्ल २. ऋक्ष ४. श्रीभद्र ५. महादेव ६. दाधीच ७. कुमार ८. परावर ९. महादंष्ट्र १०, कराळ ११. सूचक १२. सुवधंन १३. महाध्वांक्ष १४. महानन्द १५. दण्डी १६ गोपालक | ५, प्राकाम्यव्युह प्रथम आ०--१. पुष्पदन्त २. महानाग ३. विपुलानन्दकारक ४, शुक्ल ५ विशाल ६. कमल ७, बिल्व ८. अरुण | द्वितीय आ०--१. रतिप्रिय २ सुरेशान ३. चित्रांग ४. सुदुर्जय ५, विनायक ६ क्षेत्रपाल ७, महामोह ८. जंगल ९. वत्सपुत्र १०. महापुत्र ११ ग्रामदेशाधिप १२ सर्वावस्थाधिप १३. देव १४, मेघनाद १५. प्रचण्ड १६, कालदूत । ६. ऐइवयंव्युह प्रथम आ०--१, मंगला २. चचिका ३. योगेशी ४, हरदायिका ५, भासुरा ६. सुरमाता ७, सुन्दरी ८. मातृका | द्वितीय आ०--१. गणाधिप २, मन्त्रज्ञ ३, वरदेव ४, षडानन ५, विदग्ध ६ विचित्र ७. अमोघ ८. मोघ ९, अइवी १०, रुद्र ११, सोमेश १२. उत्तमो- दुम्बर १३. नारसिंह १४. विजय १५, इन्द्रगुह १६. अपांपति । ७. वशित्वव्यूह प्रथम आ०--१. गगन २. भवन ३. विजय ४. अजय ५, महाजय ६ अंगार ७ व्यंगार ८ महायशाः । द्वितीय आ०- १. सुन्दर २. प्रचण्डेश ३. महावर्ण ४, महासुर ५ महारोमा ६. महागभ ७, प्रथम (प्रमथ ¦) ८, कनक ९. खरज १०, गरुड ११ मेघनाद १२. गज १३: छेदक १४. बाहु १५. त्रिशिख १६, मारि। ८. कासावसायकव्यह प्रथम आ०--१. विनाद २. विकट ३. वसन्त ४, अभय ५, विद्युत्‌ ६, महाबल ७, कमल ८, दमन । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २५८ ] हितोय आ०--१. धमं २, अतिबल ३. सपं ४. महाकाय ५, महाहनु ६. सबल ७, भस्मांगी ८. दुजंय ९, दुरतिक्रम १०, वेताल ११ रोरव १२. दुर्घर १३, भोग १४ वञ्ज १५, कालार्निव्यृह १६ सद्योनाद (१७, महागुह) । CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ' शुद्धिपत्र पृष्ठ इलोक अगुद्ध शुद्ध ४ ३ ० पुण्ढुकाः ० पुण्डूकाः ७ १३ मानवपूजाभिः मानसपूजामिः ३७ ४३ बोद्धः बुद्ध: ३८ ६० समाराध्य भयम्‌ समाराध्याभयस्‌ ४१ ११५ यावदाहूतसम्प्लवस्‌ यावदा भूतसम्प्लवस्‌ ७५ २ कोतिभूताः कीत्तिभूताम्‌ 2) „ ययो पपो ७६ २६ [सूत उवाच] [नारद उवाच] ८४ १३ अतीथीन्‌ अतिथीन्‌ ९५ ६३ गूढपाद (गोड) पाद ९९ ३१ (त्मनश) चयत्‌ (त्मनश्‌) च यः १०२ ६७ हीमित्यन्ते . ह्वी मित्यन्ते „ तथा स (ः) तथा हस ११२ १२ ० जागेश्वर (० सिद्धेश्‍वर) ११३ ३४ रत्नद्वीप रत्नद्वीपं ११६ ८१ विष्णुक्रां (?) ताँ विष्णुक्रान्ता ११८ १० मातृकां भोजे (?) मातुकाम्भोजे ११९ २३७ ङ (?)तं ऽन्तं „ ४१ हिठं(?) द्व्ठिं १ १२३ १०१ विनियोगार्थ० विनियोगोऽथ० १२४ ९ तुल्यं तुभ्य १२६ २९ देवता (?) देवता „ ३३ प्रोक्षेत्‌ केर (!) स्त्र० प्रोक्षेत्केरस्त्र० १२८ ५८ (मा पिब स्वयम्‌) हटा दें १४९ २ यथाथर्वा (?) यथाथर्वा० २१ समुपेत्यन्ते (?) स्थितम्‌ समुपस्थितमिति (?) च च्‌ ° क्षरात्मकः (?) ० क्षरात्मकः CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २६० ] पृष्ठ शलोक अगुद्ध शुद्ध १५७ ५४ परा प्रासादबीजं (१) पराध्रासादत्रीजं . १५८ ८० सनिर्माल्यं सनिर्माल्यं १६१ २५ (?)तु तु |, २७ (तिषु) (तिथिषु) „¬ ३१ (?) प्रयोगतः प्रयोगतः १६३ ६१ ० मोदकेः ० मोदक: १६५ ९२ आत्मस्थानं द्रव्यमन्त्रं आत्मस्थानद्रव्यमन्त्र ० १७७ ८४ जडता जडतां १८४ १५ साधारा साधारा १९५ ११ श्रीकुम्भवामी श्रीकुम्भस्वामी २०१ २ माता त्यक्ता माताऽत्युक्ता २०२ १६ ० एाबरीशः ० शक्वरीशः „ १७ सवंदालि शक्वरी० सवंदाऽतिशक्वरी ० प्रथम परिशिष्ट में पृ० १७३ पर इलोक संख्या २२ और ४५ के बीच २३ इलोक छूट गये हैं जिन्हें हम यहाँ दे रहे हैं । तत्तनुजो जितरिपुरिह राजा श्रीकालभोजनामाऽऽसीत्‌ । तत्तनयः खुम्माणो मालवपतिसिहसंहर्त्ता ॥२३॥ ' हर्षाद योऽतोलयत्‌ एवं निजसुतगृहिणीसंयुतं क.ञ्चनेन । रादात्त[द] ब्राह्मणेभ्यः कनकमितिलसत्कल्पवृक्षोपमानः ॥२४॥ कीतिं वि (व्य) स्तारयत्‌ स्वां तुहिनदधिसुता (धा) क्षी रहीरावदाताम्‌ । स॒श्रीखुम्माणनामा समभवदवनेर्नायको भूरिभाग्यः ॥२५॥ विलञ्चयन्ती सकल महीतलं दिगङ्गणं वारिनिधि गिरिव्रजम्‌ । खुम्माणराजन्यशिरोमणेरसो सदा" ननर्त्ताद्वतकोत्तिनत्तंकी ॥२६॥ अज्ञा. सपराप्तभङ्गाः समरभुवि पर दत्तनागा [स्तु] बङ्गा नष्टा [स्तेना] खिलाङ्गाः शरततिहतिभि: पातिताज्गास्त्रिलिङ्गाः। सोराष्ट्रास्त्यक्तराष्ट्रा भरपतितिलकः प्रस्थितो दिग्जयार्थम्‌ चाण्डा: संत्यक्तचूडा रणरसपटवो द्राविडा नेव गौडा: ॥२७॥ तन्नन्ददो ` नरेश: श्रीयोविन्दसमस्तनृपवन्द्यः । | तस्मादालुराउलनामाऽभूद भूतले ` भप: ॥२८॥ १ FO शिरोमणेवसा वसौ इति मलपाठः ] 0 0-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २६१ ] तस्मात्‌ सिंहः समजनि यस्तु स्वयमेव विश्वनाथ: सन्‌ । श्री विइवनाथदेवं ततवान्‌ कृतजाह्ववीस्नानः ॥ २९] श्रीमान्‌ शवितकुमारस्तत्तनयः शालिवाहनो नूपत्तिः | तत्पुत्रो नरवाहननामाऽथाम्बाप्रसादशुच ।।३०॥ श्रीकी त्तिवम्मंनृपतिर्न रवर्माऽथ क्रमेण राजानः। उत्तमभूतो नरपत्तिनामा करणाकभपाल: ॥३१॥ भाद्कस्तत्तनयो गातडिनामाऽथ तस्य पुत्रो$भूत्‌ । श्रीहुंसनामा तत्तनयो योगराजोऽभद्‌ राजा ॥३२॥ वेरडनामा तत्त्यो ०००० ०0०० ०००० ०००० | तत्पट्व नरनाथः श्रीपुञ्जः सकळपृथ्वीन्द्रः ॥३३॥ तस्मिन्‌ नन्दनवतगेऽप्सरसां वृन्दः समं विनोदयति | पालयति स्म धारित्रो तदङ्गजः कणभूमान्द्रः ॥३४॥ यः शौर्येण च हाटकदानेन च मूर्तंनुपकणंः। दुगं कारितवात्‌ श्रीआहोरे पर्वते स्म्ये॥३५॥ पञ्चाशद्‌ वरकरिणो गिरिश्डुङ्गाणीव यस्य कर्णस्य । उच्चेःश्रवासमाचां तुरङ्गमाणां लक्षम्‌ ॥३६॥ येन महासंग्रामे प्रभुवत्सो भीममहिराजो (जः) | धरवीरो नरनाथो भग्नो रणरङ्गमल्लन ॥२७॥ गजगोपतिगोविन्दा यत्पादाम्भोजुभुङ्गतां प्राप्ताः। खज्गारक्षेत्रनपो येन ऐ-!“मुजाझ्यामुमो भग्नो॥३८॥ अम्बडनरपतिदेवो ' बद्ध्वा .. कारागृहे विनिक्षिप्तौ। कोरिणिभमो (?) नरेशो द्वाद तोतण्डरेण (?) बद्धः ॥३९॥ गुर्जरबरबेरकाफरकावेशही रशूर सेनानास्‌ | कुरु जालन्धरसौ राष्ट्रमहा राष्ट्रान्त्रदेशानाम्‌ ॥४०॥ कणंलाटतोटइवडमहो (?) भोटगोडचोडानाम्‌ । पञ्चालोत्कलकोहलडाहलनेपालदेशानास्‌ ॥४१॥ बचद्धकलिज्ा ड्रानां कोसल-सोडीसतायिक (')-शकानचास्‌ । भूमिपत्तयस्ते ते सेवन्ते स्माथ कर्णनुपे (पम) ॥४२॥ अथ कणंभूमिमत्तुः शाखा द्वितोयं (या) विभाति भूलोके । एका राउलनाम्नी राणानाम्ती परा ' महती ।४२॥ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri [ २६२ ] अद्यापि यो (ये) जितसिहस्तेजसिहस्तथा समरसिहः। श्रीचित्रकृटदुर्गे भूषन (बभूवुः)-जितशत्रवो भपाः॥४४॥ धर्मे यस्य म (र) मंतिमतिगुरुजने प्रीतिः सदा सद्गुरो, दत्तिः पात्रगण रणे च निहतिः सद्भिः समं सङ्गतिः । नीतिर्लोकिककमंनमंसुविधो निधू तलोभोद्गति- स्तेजः सिंहनराधिपो विजयतां संप्राप्य राज्यश्चियम्‌ ॥४४क॥ </poem> =========================== == स्रोतः == *[https://archive.org/details/rGDb_ek-ling-mahatmyam-by-premalata-sharma-motilal-banarasi-das-varanasi/mode/1up एकलिङ्गमाहात्म्यम्] ddihdw7srx8pb182d2495k3fn9ftu96