विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk पृष्ठम्:मनुस्मृतिः (मन्वर्थमुक्तावलीसंवलिता).pdf/४१६ 104 104859 420155 420148 2026-11-14T12:02:10Z Geeta g hegde 6704 420155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|३८४|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ९}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>सम्यनिविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शास्त्रतः। कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यनमुत्तमम् ॥ २५२ ।।</poem>}}}} {{gap}}सम्यगिति ॥ 'जाङ्गलं सस्यसंपन्नम्' इत्युक्तरीत्या सम्यगाश्रितदेशस्तत्र सप्तमा- ध्यायोक्तप्रकारेण कृतदुर्गश्चौरसाहसिकादिकण्टकनिराकरणे प्रकृतं यत्रं सदा कु- र्यात् ॥ २५२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>रक्षणादायवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् । नरेन्द्राखिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः॥२५३ ॥</poem>}}}} {{gap}}रक्षणादिति ॥ यस्मात्साध्वाचाराणां रक्षणाच्चोरादीनां च शासनात्प्रजापालन- युक्ता राजानः स्वर्ग गच्छन्ति । तस्मात्कण्टकोद्धरणे यत्नं कुर्यात् ॥ २५३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अशासंस्तस्करान्यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः। तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्र वर्गाच परिहीयते ॥२५४ ॥</poem>}}}} {{gap}}अशासन्निति ॥ यथा पुनर्नृपतिश्चौरादीननिराकुर्वन् पड्भागायुक्तं करं गृह्णानि तसै राष्ट्रवासिनो जनाः कुप्यन्ति । कर्मान्तरार्जिताप्यस्य स्वर्गप्राप्तिरनेन दुष्कृतेन प्रतिबध्यते ॥ २५४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>निर्भयं तु भवेद्यस्य राष्ट्र बाहुबलाश्रितम् । तस्य तद्वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः ॥२५५ ॥</poem>}}}} {{gap}}निर्भयमिति ॥ यस्य राज्ञो बाहुवीर्याश्रयेण राष्ट्र चौरादिभयरहितं भवति तस्य नित्यं तद्वृद्धिं गच्छति । उदकसेकेनेव वृक्षः ॥ २५५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>द्विविधांस्तस्करान्विद्यात्परद्रव्यापहारकान् । प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः ॥२५६ ॥</poem>}}}} {{gap}}द्विविधानिति ॥ चार एव चौरज्ञानहेतुत्वाच्चक्षुरिव यस्यासौ राजा, चारैरेव प्रकटतया गूढतया द्विप्रकारन्यायेन परधनग्राहिणो जानीयात् ॥ २५६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>प्रकाशवञ्चकास्तेषां नानापण्योपजीविनः । प्रच्छन्नवञ्चकास्त्वेते ये स्तेनाटविकादयः॥२५७ ।।</poem>}}}} {{gap}}प्रकाशेति ॥ तेषां पुनश्चौरादीनां मध्याघे तुलाप्रतिमानलोष्टचयादिना हिरण्या- दिपण्यविक्रयिणः परधनमनुचितेन गृह्णन्ति ते प्रकाशवञ्चकाः स्तेनाश्चौराः सद्वि- च्छेदादिना गुप्ताटव्याश्रयाश्च परधनं गृह्णन्ति ते प्रच्छन्नवञ्चकाः ॥ २५७ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>उत्कोचकाचीपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा । मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चैक्षणिकैः सह ॥ २५८ ॥ असम्यकारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः। शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः॥ २५९ ॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> pg5corhjimgkimfdffibozsljocgnh7 पृष्ठम्:मनुस्मृतिः (मन्वर्थमुक्तावलीसंवलिता).pdf/४१८ 104 104861 420154 267895 2026-11-14T12:00:45Z Geeta g hegde 6704 420154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|३८६|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ९}}</noinclude> {{gap}}सभेति ॥ जीर्णेति ॥ एवमिति ॥ सभा ग्रामनगरादौ नियतं जनसमूहस्थानं, प्रपा जलदानगृहं, अपूपविक्रयवेश्म, पण्यस्त्रीगृहं, मद्यान्नविक्रयस्थानानि, चतुष्प- थाः, प्रख्यातवृक्षमूलानि, जनसमूहस्थानानि, जीर्णवाटिका, अटव्यः, शिल्पगृहाणि, शून्यगृहाणि, आम्रादिवनानि, कृत्रिमोद्यानानि । एवंप्रकारान्देशान्सैन्यैः पदातिस- मूहैः स्थावरजङ्गमैरेकस्थानस्थितैः प्रचारिभिश्चान्यैश्चारैस्तस्करनिवारणार्थे चारयेत् । प्रायेणैवंविधे देशेऽन्नपानस्त्रीसंभोगस्वप्रहाद्यन्वेषणार्थ तस्करा अवतिष्ठन्ते ॥२६६ {{Block center|{{bold|<poem>तत्सहायैरनुगतै नाकर्मप्रवेदिभिः । विद्यादुत्सादयेच्चैव निपुणैः पूर्वतस्करैः ॥ २६७ ॥</poem>}}}} {{gap}}तदिति ॥ तेषां साहाय्यं प्रतिपद्यमानैस्तच्चरितानुवृत्तिभिः संधिच्छेदादिकर्मा- सुष्टानवेदिभिः पूर्वचौरैश्चाररूपैश्चारमायानिपुणैस्तस्कराजानीयादुत्सादयेच्च॥२६७॥ {{Block center|{{bold|<poem>भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः । शौर्यकर्मापदेशैश्च कुर्युस्तेषां समागमम् ॥ २६८ ॥</poem>}}}} {{gap}}भक्ष्येति ॥ ते ॥चौराश्चरभूता आगच्छतास्मगृहं गच्छामस्तत्र मोदकपायसा- दीन्यश्चीस इत्येवोभक्ष्यभोज्यव्याजेन, अस्माकं देशे ब्राह्मणोऽस्ति सोऽभिलषितार्थ- सिद्धिं जानाति तं पश्याम इत्येवं ब्राह्मणानां दर्शनैः, कश्चिदेक एव बहुभिः सह योत्स्यते तं पश्याम इत्येवं शौर्यकर्मव्याजेन तेषां चौराणां राज्ञो दण्डधारकपुरुषाः समागमं कुर्युर्दाहयेयुश्च ॥ २६८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>ये तत्र नोपसर्पयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये । तान्प्रसह्य नृपो हन्यात्समित्रज्ञातिबान्धवान् ॥ २६९ ॥</poem>}}}} {{gap}}य इति ॥ ये चौरास्तत्र भक्ष्यभोज्यादौ निग्रहणशङ्कया नोपसर्पन्ति ये च मूले राजनियुक्तपुराणचौरवर्गे प्रणिहिताः सावधानभूताः तैः सह संगतिं भजन्ते तांश्चौरास्तेभ्य एव ज्ञात्वा तदेकतापन्नमित्रपित्रादिज्ञातिस्वजनसहितान्बलादाक्रम्य राजा हन्यात् ॥ २६९ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>न होढेन विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः। सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन् ॥ २७० ॥</poem>}}}} {{gap}} होढेनेति ॥ धार्मिको राजा हृतद्रव्यसंधिच्छेदोपकरणव्यतिरेकेणानिश्चितचौ- रभावं न घातयेकिंतु द्रव्येण चौर्योपकरणेन च निश्चितचौरभावमविचारयन्यात- येत् ॥ २७०॥ {{Block center|{{bold|<poem>ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः। भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वांस्तानपि घातयेत् ॥ २७१ ॥</poem>}}}} {{gap}}ग्रामेष्विति ॥ प्रामादिप्वपि ये केचिच्चौराणां चौरत्वं ज्ञात्वा भक्तदाः, चौर्योप- युक्तभाण्डादि गृहावस्थानं ये ददति तानपि नैरन्तर्याद्यपराधगोचरापेक्षया घातयेत् ॥ २७१ ॥<noinclude></noinclude> nn6jinzbo0sjok3k5cv5ig77x1ii7g9 पृष्ठम्:मनुस्मृतिः (मन्वर्थमुक्तावलीसंवलिता).pdf/४१९ 104 104862 420156 267896 2026-11-14T12:07:28Z Geeta g hegde 6704 420156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३८७}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान्सामन्तांश्चैव चोदितान् । अभ्याघातेषु मध्यस्थाञ्छिष्याचौरानिव द्रुतम् ॥ २७२ ॥</poem>}}}} {{gap}}राष्ट्रेष्विति ॥ ये राष्ट्रेपु रक्षानियुक्ताः, ये च सीमान्तबासिनः क्रूराः सन्तश्चौर्यो- पदेशे मध्यस्था भवन्ति तांश्चौरवत्क्षिप्रं दण्डयेत् ॥ २७२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः । दण्डेनैव तमप्योषेत्स्वकाद्धर्माद्धि विच्युतम् ॥ २७३ ॥</poem>}}}} {{gap}}यश्चापीति ॥ याजनप्रतिग्रहादिना परस्य यागदानादिधर्ममुत्पाद्य यो जीवति स धर्मजीवनो ब्राह्मणः सोऽपि यो धर्ममर्यादायाच्युतो भवति तमपि स्वधर्मात्परिभ्रष्टं दण्डेनोपतापयेत् ॥ २७३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने । शक्तितो नाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः॥२७४॥</poem>}}}} {{gap}}ग्रामेति ॥ ग्रामलुण्ठने तस्करादिभिः क्रियमाणे, हिताभङ्गे जलसेतुभङ्गे जाते। 'क्षेत्रोत्पन्नसस्यनाशने वृत्तिभङ्गे च' इति मेधातिथिः। पथि चौरदर्शने तन्निकटव- तिनो यथाशक्ति ये रक्षां न कुर्वन्ति ते शय्यागवाश्वादिपरिच्छदसहिता देशा- निर्वासनीयाः ॥ २७४॥ {{Block center|{{bold|<poem>राज्ञः कोषापहर्तृश्च प्रतिकूलेषु च स्थितान् । घातयेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान् ॥ २७५ ॥</poem>}}}} {{gap}}राज्ञ इति ॥ राज्ञो धनगृहाडनापहारिणस्तथा तदाज्ञाव्याघातकारिणः शत्रूणां च राज्ञा सह वैरिवृद्धिकारिणोऽपराधापेक्षया करचरणजिह्वाच्छेदनादिभिर्नानान- कारदण्डैर्घातयेत् ॥ २७५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>संधि छित्त्वा तु ये चौर्य रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः। तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ॥ २७६ ॥</poem>}}}} {{gap}}संधिमिति ॥ ये रात्रौ संधिच्छेदं कृत्वा परधनं तस्करा मुष्णन्ति तेषां राजा हस्तद्वयं छित्त्वा तीक्ष्णे शूले तानारोपयेत् ॥ २७६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे । द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति ॥ २७७ ॥</poem>}}}} {{gap}}अङ्गुलीरिति ॥ पटप्रान्तादिस्थितं सुवर्णादिकं ग्रन्थिमोक्षणेन यश्चोराव प्रन्थिभेदस्तस्य प्रथमे द्रव्यग्रहणेऽङ्गुलीश्छेदयेत् । तेचाङ्गुष्टतर्जन्यौ 'उत्थे भेदी करसंदंशहीनको' इति याज्ञवल्क्यवचनात् । द्वितीये ग्रहणे येत् । तृतीये ग्रहणे वधार्हो भवति ॥ २७७ ॥ 4॥२९०॥<noinclude></noinclude> 3atjrk388dpom3gs99xsoxo60exazba स्मृतिमुक्ताफलम् 0 163965 420157 420135 2026-11-14T15:40:11Z Myauthworks 10864 420157 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="1082" /> kc4pnl7av5bhcqdnvahymyqipmg0uha 420158 420157 2026-11-14T15:42:25Z Myauthworks 10864 420158 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="101" /> lrh3qfz0e05nliqtgwzu2kv7xice8u4 420159 420158 2026-11-14T15:42:54Z Myauthworks 10864 420159 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="501" /> ssmcd1h65vlcsbg0sjycut9q0keu7u5 420160 420159 2026-11-14T15:43:42Z Myauthworks 10864 420160 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="901" /> m7ucyce82uq5lysrbknkqm05vx1tvto 420161 420160 2026-11-14T15:44:02Z Myauthworks 10864 420161 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="1082" /> kc4pnl7av5bhcqdnvahymyqipmg0uha 420162 420161 2026-11-14T15:44:21Z Myauthworks 10864 420162 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="999" /> 053hfx6ugf0gzf0rlh035ndrw64huak 420163 420162 2026-11-14T15:44:43Z Myauthworks 10864 420163 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="1011" /> fdh2ccxy2dreiwc0v0k9ereenwsr8ys 420164 420163 2026-11-14T15:44:59Z Myauthworks 10864 420164 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="1000" /> snzbe8ungs0zlbm8fumhs7bgtwo04cu 420165 420164 2026-11-14T16:00:23Z Myauthworks 10864 420165 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="100" /> 8cgkpy4awqotuywwwc2ao6rnnsjesju 420166 420165 2026-11-14T16:07:13Z Myauthworks 10864 420166 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="25" /> qkzattns19sxx4fzopzhzd2e2w3ggf4 420167 420166 2026-11-14T16:11:59Z Myauthworks 10864 420167 wikitext text/x-wiki स्मृतिमुक्ताफलम् वैद्यनाथ दीक्षितविरचितम् == सम्बद्धाः सञ्चिकाः == * [[:सञ्चिका:Smriti_mukta_phalam.pdf|स्मृतिमुक्ताफलम् (मूलसञ्चिका)]] <!--pages index="Smriti_mukta_phalam.pdf" from="1" to="25" /--> 6ua0wwd5dpcp3vi8a0lznkekv39kf6t पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/१२ 104 166018 420168 418925 2026-11-14T17:07:18Z Myauthworks 10864 420168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२|'''Sources of Dharma, Authority of Smriti, and Determination of Dharma'''|}} {{rule}} “The Vedas are authority, the Smritis are authority, and words imbued with the meaning of Dharma are authority. Whose words can be treated as authority if they themselves do not possess authority?” '''Apastamba''' (1.2–3) states: “The convention of those who know Dharma is an authority, as are the Vedas.”<ref>Alternative reading from manuscript Kha (ख-विकल्पित).</ref> '''Gautama''' (1.1) states: “The Veda is the root of Dharma, and so are the Smriti and the conduct of those who know it.” Therefore, because actions such as the sacred thread ceremony (*upanayana*) are rooted in the eternally faultless Veda, they alone constitute Dharma. They are not like the worship of chaityas or the plucking out of hair (Jain practices), which are rooted in agamas fabricated by the Shakyas (Buddhists) and others. *Thus ends the determination of the sources of Dharma.* {{nop}} === Authority of Smriti === Regarding this, '''Shankha''' states: “The Smritis have their root in the Vedas.” '''Marichi''' states: > “Vedic words are difficult to comprehend because they are scattered. Here, those very meanings, having evident objects, are established within the treatises of Smriti.”<ref>Variant reading from manuscripts Ka and Ga: “stu tantrataḥ” (कग-स्तु तन्त्रतः).</ref> '''Manu''' (Ch. 2) states: > “Sages perceive the Shruti and likewise remember the Smriti. Therefore, both are authorities, established by proofs on earth.” > “That twice-born person who disrespects those two roots by resorting to logical treatises (*hetushastra*) should be ostracized by the virtuous as an atheist and a reviler of the Vedas.”<ref>Reading according to the Indian recension (इति भारतीयपाठः).</ref> '''Harita''' states: > “For whom neither the Vedas, nor the Dharma Shastra, nor the words of elders serve as an authority—that evil-doer, perpetrator of unrighteousness, and wicked soul, even his own self cannot be an authority here.”<ref>Variant reading from manuscript Ksha: “tu ne” (क्ष-तुने).</ref> '''Devala''' states: > “Manu and others are declared to be the promulgators of Dharma Shastra, and the authors of the Grihya sutras are those who apply them based on mantras.”<ref>Alternative reading: “nibodhana” (निबोधन इति पाठः).</ref> '''Angiras''' states: > “Authorities must be carefully protected by those who know authorities. Indeed, authorities languish when they are confronted with erratic or disordered authorities.”<ref>Variant reading from Ka (“parato”) and Kha/Ga (“prathamo”) (क-परतो; खग-प्रथमो).</ref> *Thus ends the authority of the Smriti.* {{nop}} === Determination of Dharma === > “Dharma is an attribute of the soul called *apurva*, generated by speech and action, which is the cause of worldly prosperity (*abhyudaya*) and ultimate liberation (*nihsreyasa*),” says '''Haradatta'''. '''Manu''' (2.1) states: > “That which is constantly practiced by the learned and the virtuous, who are free from hatred and attachment, and which is sanctioned by the heart—ascertain that to be Dharma.”<ref>Printed Manusmriti reads “sadāyukto” (सदायुक्तो इति मुद्रितमानवे).</ref> * **The learned** are those who know the meaning of the Vedas. * **The virtuous** are those free from hatred and attachment. Dharma is constantly practiced by them—meaning it is continually performed as Dharma, not out of occasional causes such as grief or delusion. * Furthermore, **“sanctioned by the heart”**: it is accepted by a heart imbued with the natural inclination that “this alone is the supreme good (*shreyas*)”. *“Ascertain that entity which is thus characterized as Dharma”*—meaning, “O great sages, determine this.” **The same [Manu]** (1.108) states: > “Conduct is the highest Dharma, declared by Shruti as well as Smriti. Therefore, a self-controlled twice-born should always be engaged in these three.”<ref>Variant reading in manuscript Kha: “kāraṇaṁ” (ख-कारणं).</ref> *“These three”* refers to Shruti, Smriti, and proper conduct (*achara*). '''Yajnavalkya''' (1.6) states: > “In a proper place, at a proper time, by proper means, a substance accompanied by faith, given to a worthy recipient—all of that is the characteristic of Dharma.” * **Place:** Kurukshetra, etc. * **Time:** Eclipses, etc. * **Means:** The collection of ritual procedures specified in the shastras. * **Substance:** Cows, etc. * **Faith:** The growth of theistic conviction. * When accompanied by these and given to a worthy recipient, that produces Dharma. Is this alone the producer of Dharma? No, indicates the word *sakala* (“all”). Other things as well, such as sacrifices (*yaga*), are all agents of Dharma. '''Vishwamitra''' states: > “That which noble knowers of Agama praise when it is being performed is Dharma; that which they condemn, they declare to be Adharma.” '''Vyasa''' states: > “Truth, self-control, austerity, purity, contentment, modesty, forgiveness, uprightness, knowledge, mental tranquility, compassion, and meditation—this is the eternal Dharma.” {{nop}} {{rule}} <references /><noinclude></noinclude> 26a2fbk7dx7hid9n87vz4b81x7k0kjn 420169 420168 2026-11-14T17:10:44Z Myauthworks 10864 420169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२|'''Sources of Dharma, Authority of Smriti, and Determination of Dharma'''|}} {{rule}} “The Vedas are authority, the Smritis are authority, and words imbued with the meaning of Dharma are authority. Whose words can be treated as authority if they themselves do not possess authority?” '''Apastamba''' (1.2–3) states: “The convention of those who know Dharma is an authority, as are the Vedas.”<ref>Alternative reading from manuscript Kha (ख-विकल्पित).</ref> '''Gautama''' (1.1) states: “The Veda is the root of Dharma, and so are the Smriti and the conduct of those who know it.” Therefore, because actions such as the sacred thread ceremony (*upanayana*) are rooted in the eternally faultless Veda, they alone constitute Dharma. They are not like the worship of chaityas or the plucking out of hair (Jain practices), which are rooted in agamas fabricated by the Shakyas (Buddhists) and others. *Thus ends the determination of the sources of Dharma.* {{nop}} === Authority of Smriti === Regarding this, '''Shankha''' states: “The Smritis have their root in the Vedas.” '''Marichi''' states: > “Vedic words are difficult to comprehend because they are scattered. Here, those very meanings, having evident objects, are established within the treatises of Smriti.”<ref>Variant reading from manuscripts Ka and Ga: “stu tantrataḥ” (कग-स्तु तन्त्रतः).</ref> '''Manu''' (Ch. 2) states: > “Sages perceive the Shruti and likewise remember the Smriti. Therefore, both are authorities, established by proofs on earth.” > “That twice-born person who disrespects those two roots by resorting to logical treatises (*hetushastra*) should be ostracized by the virtuous as an atheist and a reviler of the Vedas.”<ref>Reading according to the Indian recension (इति भारतीयपाठः).</ref> '''Harita''' states: > “For whom neither the Vedas, nor the Dharma Shastra, nor the words of elders serve as an authority—that evil-doer, perpetrator of unrighteousness, and wicked soul, even his own self cannot be an authority here.”<ref>Variant reading from manuscript Ksha: “tu ne” (क्ष-तुने).</ref> '''Devala''' states: > “Manu and others are declared to be the promulgators of Dharma Shastra, and the authors of the Grihya sutras are those who apply them based on mantras.”<ref>Alternative reading: “nibodhana” (निबोधन इति पाठः).</ref> '''Angiras''' states: > “Authorities must be carefully protected by those who know authorities. Indeed, authorities languish when they are confronted with erratic or disordered authorities.”<ref>Variant reading from Ka (“parato”) and Kha/Ga (“prathamo”) (क-परतो; खग-प्रथमो).</ref> *Thus ends the authority of the Smriti.* {{nop}} === Determination of Dharma === > “Dharma is an attribute of the soul called *apurva*, generated by speech and action, which is the cause of worldly prosperity (*abhyudaya*) and ultimate liberation (*nihsreyasa*),” says '''Haradatta'''. '''Manu''' (2.1) states: > “That which is constantly practiced by the learned and the virtuous, who are free from hatred and attachment, and which is sanctioned by the heart—ascertain that to be Dharma.”<ref>Printed Manusmriti reads “sadāyukto” (सदायुक्तो इति मुद्रितमानवे).</ref> * '''The learned''' are those who know the meaning of the Vedas. * '''The virtuous''' are those free from hatred and attachment. Dharma is constantly practiced by them—meaning it is continually performed as Dharma, not out of occasional causes such as grief or delusion. * Furthermore, '''“sanctioned by the heart”''': it is accepted by a heart imbued with the natural inclination that “this alone is the supreme good (*shreyas*)”. *“Ascertain that entity which is thus characterized as Dharma”*—meaning, “O great sages, determine this.” '''The same [Manu]''' (1.108) states: > “Conduct is the highest Dharma, declared by Shruti as well as Smriti. Therefore, a self-controlled twice-born should always be engaged in these three.”<ref>Variant reading in manuscript Kha: “kāraṇaṁ” (ख-कारणं).</ref> *“These three”* refers to Shruti, Smriti, and proper conduct (*achara*). '''Yajnavalkya''' (1.6) states: > “In a proper place, at a proper time, by proper means, a substance accompanied by faith, given to a worthy recipient—all of that is the characteristic of Dharma.” * '''Place:''' Kurukshetra, etc. * '''Time:''' Eclipses, etc. * '''Means:''' The collection of ritual procedures specified in the shastras. * '''Substance:''' Cows, etc. * '''Faith:''' The growth of theistic conviction. * When accompanied by these and given to a worthy recipient, that produces Dharma. Is this alone the producer of Dharma? No, indicates the word *sakala* (“all”). Other things as well, such as sacrifices (*yaga*), are all agents of Dharma. '''Vishwamitra''' states: > “That which noble knowers of Agama praise when it is being performed is Dharma; that which they condemn, they declare to be Adharma.” '''Vyasa''' states: > “Truth, self-control, austerity, purity, contentment, modesty, forgiveness, uprightness, knowledge, mental tranquility, compassion, and meditation—this is the eternal Dharma.” {{nop}} {{rule}} <references /><noinclude></noinclude> 7up69ge976iruaqz6cerl9fserxx559 420170 420169 2026-11-14T17:13:14Z Myauthworks 10864 420170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२|'''धर्मप्रमाणानि, स्मृतिप्रामाण्यम्, धर्मनिरूपणम्'''|}} {{rule}} “वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । यस्य प्रमाणं न भवेत् प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम् ॥” इति । आपस्तम्बः<ref>१ ख-विकल्पित ।</ref> (१।२-३) “धर्मज्ञसमयः प्रमाणं वेदाश्चेति” । गौतमः (१।१) “वेदो धर्ममूलं । तद्विदां च स्मृतिशीले” इति । तेन नित्यनिर्दोषवेदमूलकत्वादुपनयनादिरेव धर्मः । न शाक्यादिकल्पितागममूलकचैत्यवंदनकेशोल्लुंच्छनादिरिति । इति धर्मप्रमाणनिरूपणम् । अथ स्मृतेः प्रामाण्यम् । तत्र शंखः “वेदमूलाः स्मृतयः” इति । मरीचिः— “दुर्बोधा वैदिकाः शब्दाः प्रकीर्णत्वाच्च येऽखिलाः । तत्रैत एव दृष्टार्थाः स्मृतितन्त्रे प्रतिष्ठिताः॥”<ref>४ कग-स्तु तन्त्रतः ।</ref> इति । मनुः (अ. २)— “श्रुतिं पश्यंति मुनयः स्मरंति च तथा स्मृतिम् । तस्मात्प्रमाणमुभयं प्रमाणैः प्रमितं भुवि ॥ “योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्विजः । स साधुभिर्वहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिंदकः”<ref>११॥ इति भारतीयपाठः ।</ref> इति । हारीतः<ref>२ क्ष-तुने ।</ref>— “न यस्य वेदा न च धर्मशास्त्रं न वृद्धवाक्यं हि भवेत्प्रमाणम् । सोऽधर्मकृद्दुष्टहतो<ref>३ क्ष-दुष्ट ।</ref> दुरात्मा नात्माऽपि तस्येह भवेत्प्रमाणम्” ॥ इति । देवलः— “मन्वादयः प्रयोक्तारो धर्मशास्त्रस्य कीर्तिताः । तत्प्रयुक्तप्रयोक्तारो गृह्यकारास्तु<ref>५ ‘निबोधन’ इति पाठः ।</ref> मंत्रतः” ॥ इति । अंगिराः— “प्रमाणानि प्रमाणज्ञैः परिपाल्यानि यत्नतः । सीदंति<ref>६ क-परतो; खग-प्रथमो ।</ref> हि प्रमाणानि प्रमाणैरव्यवस्थितैः” ॥ इति । इति स्मृतिप्रामाण्यम् । अथ धर्मनिरूपणम्— “वाक्कर्मजन्योऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुरपूर्वाख्य आत्मगुणो धर्मः” इति हरदत्तः । अत्र मनुः (२।१)— “विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यस्तं धर्मं व्येवस्यत”<ref>७ ‘सदायुक्तो’ इति मुद्रितमानवे ।</ref> ॥ इति । विद्वद्भिर्वेदार्थविद्भिरद्वेषरागिभिः<ref>८ क्ष-चारात्तानि ।</ref> सद्भिर्धर्मो<ref>९ क्ष-एतद् ।</ref> नित्यं सेवितः धर्मत्वेन नित्यमनुष्ठितः न शोकमोहादिना कादाचित्कनिमित्तेन । किंच हृदयेनाभ्यनुज्ञातः । इदमेव श्रेय इति स्वारस्ययुक्तेन हृदयेन स्वीकृतः । एवंभूतो योऽर्थस्तं धर्मं व्यवस्यत हे महर्षयो निश्चिनुतेत्यर्थः । स एव (१।१०८)— “आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च । तस्मादस्मिंस्त्रये युक्तो<ref>१० ख-कारणं ।</ref> नित्यं स्यादात्मवान्द्विजः” ॥ इति । त्रये श्रौतस्मार्ताचा रेष्वित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः (१।६)— “देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितं । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्” ॥ देशः कुरुक्षेत्रादि । काल उपरागादिः । उपायः शास्त्रोक्तेतिकर्त्तव्यताकलापः । द्रव्यं गवादि । श्रद्धा आस्तिक्यवृद्धिः । तदन्वितं यथा भवति तथा पात्रे प्रदीयते यत्तद्धर्मस्योत्पादकम् । किमेतावदेव धर्मस्योत्पादकम् । नेत्याह सकलामिति । अन्यदपि यागादि । तत्सकलं धर्मस्य कारकम् । विश्वामित्रः— “यमार्याः क्रियमाणं हि शंसंत्यागमवेदिनः । स धर्मो यं विगर्हति तमधर्म प्रचक्षते” ॥ इति । व्यासः— “सत्यं दमस्तपः शौचं संतोषो ह्रीः क्षमाऽऽर्जवम् । ज्ञानं शमो दया ध्यानमेष धर्मः सनातनः” ॥ इति । {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] ख-विकल्पित । 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-तुने । 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-दुष्ट । 4. [[#cite_note-4|↑]] कग-स्तु तन्त्रतः । 5. [[#cite_note-5|↑]] ‘निबोधन’ इति पाठः । 6. [[#cite_note-6|↑]] क-परतो; खग-प्रथमो । 7. [[#cite_note-7|↑]] ‘सदायुक्तो’ इति मुद्रितमानवे । 8. [[#cite_note-8|↑]] क्ष-चारात्तानि । 9. [[#cite_note-9|↑]] क्ष-एतद् । 10. [[#cite_note-10|↑]] ख-कारणं ।<noinclude></noinclude> 57pek3w6nz77vluusg72dbnxlcolwnc पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/२१ 104 166027 420171 418944 2026-11-15T01:19:28Z Myauthworks 10864 420171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''युगधर्माः ।'''|११}} {{rule}} काशाः । एधादीनि प्रभूतानि यत्र । आर्यास्त्रैवर्णिकाः, तैर्जनैर्भूयिष्ठं व्याप्तम् । अलसाः कृत्येषु<br /> निरुद्यमाः । तद्विपरीता अनलसास्तैः समृद्धम् । धार्मिकैरधिष्ठातृभिरधिष्ठितमेवंभूतं निकेतनं स्थान-<br /> मावसितुं यतेत । एवंभूते स्थाने यत्नैरपि निवसेदित्यर्थः । '''इति निषिद्धदेशापवादाः ।'''<br /> '''अथ युगधर्माः । मनुः—'''<br /> “ दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ ५<br /> “ चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ” ॥<br /> वर्षाणां देववर्षाणाम् । संध्या युगारंभकालः । संध्यांशः युगावसानकालः ।<br /> “ इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्त्तते सहस्राणि शतानि च ” ॥<br /> इतरेषु त्रेताद्वापरकलियुगेषु । एकापायेन एकलोपेन । '''पराशरः—'''<br /> “ कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु तद्द्वादशभिरुच्यते ” ॥ १०<br /> '''मनुः—'''<br /> “ अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः । कृते त्रेतादिषु त्वेषां वयो ह्रसति पादशः ” ॥<br /> यत्पुनः इतिहासपुराणेषु बहुवर्षसहस्रजीवित्वमुक्तं तत्तेषां श्रद्धातापसा साधितमिति वेदितव्यम् ।<br /> तथा च '''महाभारते''' कृतयुगपुरुषानधिकृत्योच्यते<br /> “ यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् । तावत्तावदजीवंस्ते नासीयमकूतं भयम् ” इति । १५<br /> '''स एव—'''<br /> “ वेदोक्तमायुर्मर्त्यानामाशिषश्चैव कर्मणाम् । भवंत्यनुयुगं लोके प्रभावाश्च शरीरिणाम् ” ॥<br /> आयुश्चतुर्वर्षशतादि । आशिषः फलानि । प्रभावाः शापानुग्रहादिशक्तिः । अनुयुगं युगानुरूप्येण<br /> पूर्णानि । हीनानि हीनतराणि हीनतमानीत्यर्थः ।<br /> “ अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे । अन्ये कलियुगे नॄणां युगह्रासानुरूपतः ” ॥ २०<br /> “ तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ” ॥<br /> परं प्रधानमित्यर्थः । युगस्वभावकृतेतरधर्मानादर एवकाराभ्यां सूचितः । '''पराशरः—'''<br /> “ कृते तु मानवा धर्मास्त्रेतायां गौतमाः स्मृताः । द्वापरे शंखलिखितौ कलौ पाराशराः स्मृताः ” ॥<br /> “ अभिगम्य कृते दानं त्रेतास्वाहाय दीयते । द्वापरे याचमानाय सेवया दीयते कलौ ” ॥<br /> युगस्वभावेनैवमेव दीयत इत्यर्थः । '''स एवाह—''' २५<br /> “ अभिगम्योत्तमं दानमाहूयैव तु मध्यमम् । अधमं याचमानाय सेवादानं तु निष्फलम् ॥<br /> “ त्यजेद्देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमेकं तु कर्त्तारं तु कलौ युगे ” ॥<br /> पतितो यस्मिन्देशे निवसेत्तं देशं वर्जयेत् । कुलत्यागो नाम पतितस्य कुले विवाहभोजनाद्य-<br /> प्रवृत्तिः । कर्मत्यागः संभाषणादिवर्जनम् ।<br /> “ कृते संभाषणादेव त्रेतायां स्पर्शनेन च । द्वापरे त्वन्नमादाय कलौ पतति कर्मणा ” ॥ ३०<br /> “ कृते तत्क्षणतः शापस्त्रेतायां दशभिर्दिनैः । द्वापरे त्वेकमासेन कलौ संवत्सरेण तु ” ॥<br /> “ कृते त्वस्थिगताः प्राणास्त्रेतायां मांसमाश्रिताः । द्वापरे रुधिरं चैव कलौ त्वन्नादिषु स्थिताः ” ॥<br /> '''इति युगधर्मनिरूपणम् ।'''<br /> '''कलिसामर्थ्यं''' प्रपञ्चयति '''स एव'''—<br /> “ जितो धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं चैवानृतेन च । जिताश्चौरैस्तु राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषाः कलौ ॥ ३५<br /> {{rule}} १ क-आयुः । २ क्ष-कर्तृ । ३ क्ष-क्षणिकः । ४ क्ष-कृतो ।<noinclude></noinclude> e4rorun2thya1a7m34gf3qinyqlfaoe पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/६० 104 166067 420172 418992 2026-11-15T02:44:24Z Myauthworks 10864 420172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''देवलकाः । वार्धुषिकः । पाषंडिनः ।'''|५१}} {{rule}} ‘अर्थैकभविकं दानं कर्मयोगरतात्मना । शतजन्मद्रवं दानं गोषु ज्ञेयं महाफलम् ॥<br /> “ द्विगुणं च तदैकेकं तथा वै वर्णसंकरे । शूद्रे चतुर्गुणं प्रोक्तं विशि चाष्टगुणं भवेत्” ॥<br /> “ क्षत्रिये षोडशगुणं ब्रह्मबंधौ तदैव तु । द्वात्रिंशद्धि कृतं दानं वेदाध्ययनतत्परे” ॥<br /> “ शतघ्नं तद्विदन्विष्टं प्राधीते लक्षसंमितम् । अनंतं च तदेवोक्तं ब्राह्मणे वेदपारगे ” ॥<br /> अथापात्रनिरूपणं । '''शातातपः—''' ५<br /> “ नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च वार्धुषौ । यच्च वाणिज्यके दत्तं न च तत्प्रेत्य नो इह” ॥<br /> “ देवार्चनरतो विप्रो वित्तार्थी वत्सरत्रयम् । स वै देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः” ॥ इति ।<br /> '''स्मृतिसंग्रहे—'''<br /> “ देवार्चनपरो यो हि परार्थं वित्तकांक्षया । चतुर्वेदधरो विप्रः स चंडालसमो भवेत् ॥<br /> “ कर्मदेवलकाः केचित्कल्पदेवलकाः परे । शुद्धदेवलकाः केचित्त्रिधा देवलकाः स्मृताः ॥ १०<br /> “ अर्थार्थी कालनिर्देशी यो देवं पूजयेत्सदा । कर्मदेवलको नाम सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥<br /> “ पांचरात्रविधानज्ञो दीक्षाविरहितोऽर्चकः । चतुर्वेदाधिकारीऽपि कल्पदेवलकः स्मृतः ॥<br /> “ आगमोक्तिविधानज्ञो रुद्रैकाल्पयुपजीवकः । शुद्धदेवलको नाम सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥<br /> “ आर्षेयोक्तविधाने तु देवलत्वं न विद्यते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिकेनैव पूजयेत् ” इति ।<br /> '''यमः—''' “ समर्घं धनमादाय महार्घं यः प्रयच्छति । स वै वार्धुषिको नाम यश्च वृद्ध्युपजीवति ॥ १५<br /> “ यस्तु निंदन्परगुणान्प्रशंसत्यात्मनो गुणान् । स वै वार्धुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः” ॥ इति ।<br /> '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ पात्रभूतोऽपि यो विप्रः प्रतिगृह्य प्रतिग्रहम् । असत्सु विनियुंजीत तस्मै देयं न किंचन ॥<br /> “ संचयं कुरुते यश्च प्रतिगृह्य समं ततः । धर्मार्थं नोपयुंक्ते च न तं तस्करमर्चयेत्” ॥<br /> '''व्यासः—''' “ परस्थाने वृथादानमशेषं परिकीर्तितम् । आरूढपतिते चैव अन्यथार्थधनैश्च यत् ॥ २०<br /> “ व्यर्थमब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा । गुरोश्चाप्रीतिजनके कृतघ्ने ग्रामयाजके ॥<br /> “ वेदविक्रयके चैव यस्य चोपपतिर्गृहे । न वार्यपि प्रयच्छेतु नास्तिके हेतुके तथा ॥<br /> “ न पाषंडेषु सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित् ” ॥ '''पराशरः—'''<br /> “ युक्तिछलेन सर्वत्र यः शास्त्रविहितेष्वपि । संशयं कुरुते सोऽयं हेतुको नास्तिकाधमः” ॥<br /> '''प्रजापतिः—''' २५<br /> “ स्वधर्मस्य परित्यागी पाषंडीत्युच्यते बुधैः । तत्संगकृत्तत्समः स्यात् तावुभावपि पापिनौ ॥<br /> “ ये तु सामान्यभावेन मन्यन्ते पुरुषोत्तमम् । ते वै पाषंडिनो ज्ञेया नरकार्हा नराधमाः” ॥<br /> '''नारदः—''' “ षंडस्य पुत्रहीनस्य दंभाचाररतस्य च । नक्षत्रपाठकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम्” ॥<br /> '''विष्णुधर्मोत्तरे—''' “ परस्थाने वृथादानमशेषं परिकीर्तितम् । आरूढपतिते चैव त्वन्यथार्थधनैश्च यत् ।<br /> “ व्यर्थमब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा । गुरोश्चाप्रीतिजनके कृतघ्ने ग्रामयाजके ॥ ३०<br /> “ वेदविक्रयिके चैव यस्य चोपपतिर्गृहे ” ॥<br /> '''वृद्धमनुः—''' “ स्त्रीभिर्जितेषु यत् दत्तं व्यालग्राहे तथैव च । ब्रह्मबंधुषु यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ ॥<br /> “ परिचारेषु यद्दत्तं वृथादानानि षोडश ” ॥ वृषलीपतिलक्षणमाह '''दक्षः—'''<br /> “ पितृगृहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । सा कन्या वृषली ज्ञेया तत्पतिर्वृषलीपतिः” ॥<br /> {{rule}} १ क्ष-पात्र । २ क्ष-ससीवरार्थ । ३ क्ष-मृत । ४ क्ष-यत्र दा ।<noinclude></noinclude> 5l1ej2pi48rvl2qfuzvmeqqnrzmvovr पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/६२ 104 166069 420173 418994 2026-11-15T02:49:38Z Myauthworks 10864 420173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५३|'''अदेयानि देयानि च'''|}} {{rule}} “शुक्तेन वार्तेन कृतं पुण्यं बहुफलं भवेत् । शवलं मध्यमफलतं कृष्णं हीनफलं धनम्” ॥<br /> “शुक्लिवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्सनश्नुते” ॥<br /> “राक्षसेन च भावेन वित्तेन शवलेन च । यंद्यादानमर्थिभ्यो मानुदत्वे तदश्रुते” ॥<br /> “तमोवृतस्य यो दद्यात्कृष्णावित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्नाति नराधिपः” ॥<br /> “स्वकुटुंबविरोधेन देयं दारसुताहृते । नान्वये सति सर्वस्वं यच्छान्यस्मै प्रतिश्रुतम्” ॥ ५<br /> “तस्मात्त्रिभागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागद्वयं तु धर्मार्थमनित्यं जीवनं यतः” ॥<br /> वित्तं पंचधा त्रिभज्य भागत्रयं जीवनाय भागद्वयं धर्माय परिकल्पयेत ।<br /> “एकां गां दशगुर्दद्याद्द्वादश गोशतं । शतं सहस्रगुर्दात्सर्वतुल्फलाः स्मृताः” ॥<br /> “कुटुंबं पीडयित्वा तु ब्राह्मणाय महात्मने । दातव्यं निश्चये चात्रं ब्राह्मणो भूतिमिच्छता” ॥<br /> “सौदायिकं क्रमायातं स्वयं प्राप्तं च यद्भवेत् । द्विजातिस्याभ्यनुज्ञाते दत्तं सिद्धिमाप्नुयात्” ॥ १०<br /> सौदायिकं विवाहलब्धं तद्दार्याभ्यनुज्ञातं क्रमायातं ज्ञातिभिरनुज्ञातम् । मृत्येन सता युद्दे<br /> लब्धं स्वाम्यनुज्ञातम् ।<br /> “यच्च वाचा प्रतिज्ञातं कर्मणा नोपपादितम् । तद्द्नं ऋणसंयुक्तमिह लोके परत्र च” ॥<br /> “सप्तधा ताम्रो हन्यादृतमानंश्च सप्त च । अतिक्रांतानसत् हन्याद्वयच्छन्दप्रतिश्रुतम्” ॥<br /> “संश्रुत्य यो न यच्छेत याचितत्वा यश्च नेच्छति । उभाववृत्तक्रारेतौ वृषा पापमवाप्नुतः” ॥ १५<br /> “ब्राह्मणस्य तु यद्द्रव्यं सान्त्वयस्त्येव नास्ति सः । सकुल्ये तस्य निनयेत्तदभावेऽस्य बंधुषु” ॥<br /> “यदा तु न कुलस्य स्यान्न च संवधिबांधवाः । द्यालसजातिशिष्येभ्यस्तदभावेऽप्सु निक्षिपेत” ॥<br /> “यज्ञोपकरणं द्रव्यं ब्राह्मणेषु महाफलम् । युद्धोपकरणं द्रव्यं क्षत्रिये द्विजपुंगवाः” ॥<br /> “पुण्योपयोगि तद्देश्ये शूदे शिल्पपयोगि च । यस्त्रोपपयोगि यद् द्रव्यं देयं तसैैव तद्भवेत्” ॥<br /> “येन येन च भावेन यस्य वृत्तिरुदाहृता । तत्र त्तसैैव दातव्यं पुण्यकृदामेन धीमता” ॥ २०<br /> “मृष्टान्नं मानवो दत्वा मृष्टान्नानि तु कांक्षिणा । अक्ष्यं फलमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “कृष्णाजिनं... चैतत्तथा विद्यां कर्मंदलुषु । धीरः पुण्यमवाप्नोति द्यैतान् ब्रह्मचारिणाम्” ॥<br /> “वस्त्रं शय्यासणं धान्यं भस्म वेष्म परिच्छदम् । गृहस्थाय तु यद्द्तं श्रेयो बहुफलं सदा” ॥<br /> “यो दद्यातये भिक्षां पात्रं दत्तं तथैव च । कृत्स्नां यो पृथ्वीं दद्यातेन तुल्यं न तत्फलम्” ॥ २५<br /> “वाले क्रीडनकन्दृत्वा मृष्टम्र्सं तथैव च । फुकं मनोरह चापि अग्निष्टोमफल भवेत्” ॥<br /> “प्रार्थितं बालकानां च दातव्यं स्यात्प्रयत्नतः । बालकानां प्रार्थितं दत्वा नाकुलोके महीयते” ॥<br /> “बालकाः पूजनीयः स्युर्धर्मकामेच्छुभिर्नतैः । तेषां भोज्यप्रदानेन गोदानफलमाप्नुयात्” ॥<br /> “तस्मात्सर्वप्रयत्नेन बालानग्रे तु भोजयेत् । गंधमंगलतांबूलं रक्तवस्त्रादिकं श्रियः” ॥<br /> “स्त्रीणां प्रदानं दातव्यं भर्तृगेहेषु नान्यथा” ॥ ३०<br /> “द्रव्येण्यान्यालुत्वेन यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् । न स फलमाप्रोति तथार्थस्य पुरागमात्” ॥<br /> “अपहृत्य परस्यार्थं दानं यस्तु प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत्फलम्” ॥<br /> “परिभु्रुकमवज्ञातमपर्याप्तमसत्कृतम् । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस्ततसर्वमवितष्ठते” ॥<br /> परिभु्रुकं गृहीतोपयोगं वस्त्रादि । अपर्याप्तं स्वकार्याक्षमम् ॥<br /> “सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाश्चा तद्द्द्नम् । अन्वाहितं तु निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] न्र-. 2. [[#cite_note-2|↑]] याज्ञवल्क्यीयं द्र. प. १७५.<noinclude></noinclude> 7r6s8iwtrgqcbwfqfk9ansyzk8k3as3 पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/६७ 104 166074 420174 418999 2026-11-15T02:57:54Z Myauthworks 10864 420174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५८|'''असतप्रतिग्रहः पंचविधः'''|}} {{rule}} “गुरुषु स्वम्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छेद्यात्साधুতः सदा” ॥ तैर्विना गुरुर्विना स्वयं न प्रतिगृह्णीयात् । द्रव्यनिरपेक्षेषु गुरुष्वित्यर्थः । हेमाद्रौ—<br /> “ असतप्रतिग्रहः प्रोक्तः कालतो देशतस्तथा । स्वरूपतो जातिश्च कर्मतश्चेति पंचधा” ॥ कालो ग्रहणादिः । देशः कुरुक्षेत्रादि । स्वरूपं मेषीकृष्णाजिनादिकम् । जातिः शूद्रादिः कर्म<br /> पतनीयवृत्तिः । तत्रैव— “मेषी च महिषीमाज्यं गामप्युभयतोमुखीम् । कारणं कालपुरुषं पुरुषं च तिलाचलम्” ॥ “अजाश्विकं तथाश्वं च मरणे चायमासिकम् । दुर्द्रीनान्याहरेतानि; प्रतिगृह्णति ये द्विजाः” ॥ “न तेषां वक्त्रं पश्येद्दृष्ट्वा चक्षुर्नर्मीलयेट्” ॥ “कृष्णाजिनं च महिषं मेषीं चोभयतोमुखीम् । दासीं च प्रतिगृह्ानो न भूयः पुरुषो भवेत्” ॥ “प्रेतान्नं प्रेतशय्यांच नग्नप्रच्छादनं भजनम् । उत्क्रांतिं कालरूपं च न भूयः पुरुषो भवेत्” ॥ “बहुशो द्विजविचानामापि स्तेयं तरिष्यति” ॥ आतुरं मुमुर्भूः । “सर्वीलंकारवस्त्राणि प्रतिगृह्य मृतस्य तु । नरकाश्च निवृत्ते तं धानां तिलमयं तथा” ॥ “कालं च महिषीमाज्यमेकोद्दिष्टमृतब्रये । दाता प्रतिगृहीतार् पश्येच्चेत्पुण्यनाशनम्” ॥ इति “आविकं त्वैविकं वस्त्रं तूलं तुलपट्ठी तथा । कांचनं शिविकां गाश्च भूमिं धान्यं धनं श्रियः” ॥ “दासीं दासं गृहं यानं रसद्रव्यं तथा पशून् । प्रतिगृह्य यतिश्चैतान्पतितो नात्र संशयः” ॥ '''जाबालिः—'''<br /> “यतिहस्तगतं द्रव्यं गृह्णीयाज्ज्ञानतो यतिः । अधः स नयेते मूढः कुलानामेकविंशतिम्” ॥ '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे २०२ )—'''<br /> “ विद्यातपोम्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः । गृह्णन् प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च” ॥ '''मनुः ( ४।१८७ )—'''<br /> “ न द्रव्याणामविज्ञाय विधिं धर्म्य प्रतिग्रहे । प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादिवसीदपि क्षुधा” ॥ यत्किंचित्प्रतिगृहीयात्सर्वमस्तान्वांगीरसः । प्रतिगृह्णात्त्वेव प्रतिगृह्णीयादिति विधिः ॥ '''द्रव्यप्रतिग्रहविधिः ॥'''<br /> विशेषतो हिरण्यादिकमविदुषा न प्रतिग्राह्यामित्याह स एव मनुः ( ४।१८८-१८९ ) “हिरण्यं भूमिमश्र्वं गांस्र्मं वासास्तिलान्घृतम् । अविद्वान्प्रतिगृह्णातो भस्मीभवति दारुवत्” ॥ “हिरण्यमायुग्न्नं च भूगौर्वाप्याप्योदतस्तनुम् । अश्वश्वक्षुरत्वंचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः” ॥ औषतः दहतः । दाहश्चात्र रोगः ॥ “अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः । अंभस्यभ्रभुवेनैव दात्रेव सह मज्जति (१९०)” ॥ “तस्माद्विद्वान्निभियास्मात्कस्मात्प्रतिग्रहात् । अल्पकेनाप्यविद्वान् हि पंके गौरिव सीदति” ॥ “वानस्पत्यं फल ंमूलं दार्वग्न्यर्थ तृणानि च । तृणं च गोभ्यो गृह्यार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत्” ( ८।२४० ) । तथैव चेति मुद्रितपाठः ।<br /> “ चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्द्माषयोः । अनिषिन्नो ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकोघ्ननिजिंतेः” ॥ '''आपस्तंभः ( २।२८।३-५ ) “शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति । अतिध्वब्यहारो व्युँद्दो भवति सर्वानुमतिपूर्व इति हारीतः । ” शम्योषाः कोशधान्याानि माषमुद्गादयः ॥''' <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-लस्निकं. 2. [[#cite_note-2|↑]] प्र. शास्त्र. 3. [[#cite_note-3|↑]] -यत्र निषिने न तिने.<noinclude></noinclude> bz42nekkoczruumfxlpj27pzexhrig0 420175 420174 2026-11-15T03:00:10Z Myauthworks 10864 420175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५८|'''असत्प्रतिग्रहः पंचविधः'''|}} {{rule}} “गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छेद्यात्साधुतः सदा” ॥<br /> तैर्विना गुरुर्विना स्वयं न प्रतिगृह्णीयात । द्रव्यनिरपेक्षेषु गुरुष्वित्यर्थः । हेमाद्रौ—<br /> “ असतप्रतिग्रहः प्रोक्तः कालतो देशतस्तथा । स्वरूपतो जातिश्च कर्मतश्चेति पंचधा” ॥<br /> कालॊ ग्रहणादिः । देशः कुरुक्षेत्रादि । स्वरूपं मेषीकृष्णाजिनादिकम् । जातिः शूद्रादिः कर्म<br /> ५ पतनीयवृत्तिः । तत्रैव—<br /> “ मेषी च महिषीमाज्‍यं गामप्युभयतोमुखीम् । कारणं कालपुरुषं पुरुषं च तिलाचलम्” ॥<br /> “ अजाश्विकं तथाश्वं च मरणे चायमासिकम् । दुर्द्रीनान्याहरेतानि प्रतिगृह्णति ये द्विजाः” ॥<br /> “ न तेषां वक्त्रं पश्येद्दृष्ट्वा चक्षुर्नर्मीलयेत” ॥<br /> “ कृष्णाजिनं च महिषं मेषीं चोभयतोमुखीम् । दासीं च प्रतिगृह्णानो न भूयः पुरुषो भवेत” ॥<br /> १० “ प्रेतांचं प्रेतशय्यांचं नग्नप्रच्छादनं भजनम् । उत्क्रांतिं कालरूपं च न भूयः पुरुषो भवेत” ॥<br /> “ बहुशो द्विजिजानानां अपि स्तेयं तरिष्यति” ॥ आतुरं मुमूर्षुः ।<br /> “ सर्वालंकारवस्त्राणि प्रतिगृह्य मृतस्य तु । नरकाच्च निवृत्ते तं धानां तिलमयं तथा” ॥<br /> “ कालं च महिषीमाज्यमेकोद्दिष्टमृतब्रये । दाता प्रतिगृहीतार् पश्येच्चेत्पुण्यनाशनम्” इति ।<br /> “ आविकं त्वैविकं वस्त्रं तूलं तूलपटी तथा । कांचनं शिविकां गाश्च भूमिं धान्यं धनं श्रियः” ॥<br /> १५ “ दासी दासं गृहं यानं रसद्रव्यं तथा पशून् । प्रतिगृह्य यतिश्चैतान्पतितो नात्र संशयः” ॥<br /> '''जाबालिः—'''<br /> “ यतिहस्तगतं द्रव्यं गृह्णीयाज्ज्ञानतो यतिः । अधः स नयेते मूढः कुलानामेकविंशतिम्” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे २०२ )—'''<br /> “ विद्यातपोभ्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः । गृह्णन् प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च” ॥<br /> २० '''मनुः ( ४।१८७ )—'''<br /> “ न द्रव्याणामविज्ञाय विधिं धर्म्य प्रतिग्रहे । प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादिवसीदपि क्षुधा” ॥<br /> यत्किंचित्प्रतिगृहीयात्सर्वमस्तान्वांगीरसः । प्रतिगृह्णात्त्वेव प्रतिगृह्णीयादिति विधिः ॥<br /> '''द्रव्यप्रतिग्रहविधिः ॥'''<br /> विशेषतो हिरण्यादिकमविदुषा न प्रतिग्राह्यामित्याह स एव मनुः ( ४।१८८-१८९ )—<br /> २५ “ हिरण्यं भूमिमश्वं गां चर्म वासास्तिलांघृतम् । अविद्वान्प्रतिगृह्णातो भस्मीभवति दारुवत्” ॥<br /> “ हिरण्यमायुष्मंचं च भूगोर्वाप्याप्योदतस्तनुम् । अश्वश्चक्षुरत्वंचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः” ॥<br /> औषतः दहतः । दाहश्चात्र रोगः ॥<br /> “ अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः । अंभस्यभ्रप्लुवेनैव दात्रेव सह मज्जति (१९०)” ॥<br /> “ तस्माद्विद्वान्निभियास्मात्कस्मात्प्रतिग्रहात् । अल्पकेनाप्यविद्वान् हि पंके गौरिव सीदति” ॥<br /> ३० “ वानस्पत्यं फलं मूलं दार्वग्न्यर्थ तृणानि च । तृणं च गोभ्यो गृह्यार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत्”<br /> ( ८।२४० ) । तथैव चेति मुद्रितपाठः ।<br /> “ चणकव्रीहिगोधूमानां मुद्गमाषयोः । अनिषिद्धो ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकोऽध्वनिजितेः” ॥<br /> '''आपस्तंभः ( २।२८।३-५ )''' “शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति । अतिव्यवहारो व्युद्दो भवति सर्वानुमतिपूर्व इति हारीतः ।” शम्योषाः कोशधान्यानि माषमुद्गादयः ॥<br /> {{rule}} १ क्ष-लस्निकं । २ प्र-शास्त्र । ३ -यत्र निषिन्ने न तिने ।<noinclude></noinclude> 0m73oqt465ber2fd8t9iw7gayhjmn03 पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/८५ 104 166092 420176 419021 2026-11-15T04:43:34Z Myauthworks 10864 420176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७६|'''ज्येष्ठपुत्रस्य ।'''|}} {{rule}} “ ऋतुस्नातां तु यो भार्या संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः ” ॥<br /> बोधायनः—<br /> “ ऋतुस्नातां तु यो भार्या संनिधौ नोपगच्छति । पितरस्तस्य तन्मांसं तस्मिन् रेतसि शेरते ” इति ।<br /> संनिधिग्रहणादसंनिधौ अशक्तौ च न दोषः । तथा देवलः—<br /> ५ “ स्वयं दारान् ऋतुस्नातान् स्वस्थ्यश्श्रेत्रोपगच्छति । भ्रूणहत्यामवाप्नोति गर्भं प्राप्तं विनाशय सः ” ॥<br /> “ त्रीणि वर्षाण्युतिमतं यो भार्या नोपगच्छति । स तुल्यं भ्रूणहत्याया दोषमुच्छत्यसंशयम् ” ॥<br /> “ ऋतौ नोपैति यो भार्यामनृतां च ब्रह्म गच्छति । तुल्यमाहुस्तयोः पापमपापेनौ च यः सिंचति ” ॥<br /> अनृतुगमनप्रतिषेधः स्त्रिया इच्छाभावे वेदितव्यः । अन्यथा “ यथाकामी भवेत् ” इत्यादि -<br /> वचनविरोधः स्यात् । तथा च गौतमः ( ५।१-२ )— “ ऋतुमुपैयात्सर्वत्र वा प्रतिषिद्धवर्जम् ”<br /> १० इति । आपस्तंबः । ( २।२१।२२ )— “ भोक्ता च धर्माविप्रतिषिद्धान्भोगान् ” इति । श्रूयते च<br /> “ क्षीरक्षणम् अप्रमत्तरक्ष तन्तुमेततमावां क्षेत्रे परबीजानि वापुः ” इति । महाभारतेऽपि—<br /> “ अग्निहोत्रफलं वेदा दत्तमुक्तफलं धनम् । रतिपुत्रफलं दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतिम् ” इति ।<br /> व्यासः—<br /> “ ऋतावृतुकाले वा द्विवारात्रे तथापि वा । प्रोषितस्तु स्त्रियं गच्छेत्प्रायश्चितीते न च ” ॥<br /> १५ ऋतुकालातिक्रमदोषपादमाह व्यासः—<br /> “ व्याधितो बंधनस्थो वा प्रवासेष्वथ पर्वसु । ऋतुकालेषु नारीणां भ्रूणहत्या प्रमुच्यते ” ॥<br /> भ्रूणहतिशब्दस्तृतीयांतः । बोधायनः—<br /> “ यस्तु पाणिगृहीताया आस्ये गच्छति मैथुन्म् । तस्येह निष्कृतिर्नास्तीत्येवमाह प्रजापतिः ” इति ।<br /> व्यासः—<br /> २० “ परदारांश्च गच्छेत्तु मनसाऽपि कथंचन । परदाररतिः पुंसामुभयत्रापि भीतिदा ” ॥<br /> “ इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत् ” । अजातपुत्रस्यैवात्रतुगमननियमः ।<br /> तथा कूर्मपुराणे ( उत्तरार्धे १५।११ )— “ ऋतुकालाभिगामी स्याद्यावद्बुत्रोऽभिजायते ”<br /> इति । वसिष्ठोपि ( १।१-२ )—<br /> “ ऋणमस्मिन्सन्मयत्यमृतत्वं च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेज्जीवतो मुखम् ” इति ।<br /> २५ “ जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणवा जायत ब्रह्मचर्येणऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एष<br /> वा अऋणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी प्रजायाहि मनुष्यः पूर्णः ” ॥<br /> “ संतानरहितो जंतुर्हह लोके परत्र च । न पूयते वृथा जन्म कुलं तस्य विनश्यति ” ॥<br /> “ अनन्ताः पुत्रिणां लोका नापुत्रस्य लोकोऽस्ति, प्रजामनुप्रजायसे, तदुतेमर्त्यमृतम् ” इति ।<br /> याज्ञः । श्रुतिस्मृत्युभ्यः एकेनापि पुत्रेन चरितार्थता । तथा च मनुः ( ९।१०५ )—<br /> ३० “ ज्येष्ठेनैव तु पुत्रेण पुत्रीभवति मानवः । पितॄणामनृणश्चैव तस्मात्सर्वमर्हति ” इति ।<br /> “ दशास्यां पुत्राणावेहि” । “ अष्टम्यां बहवः पुत्रा यज्ञेकोऽपि गयां व्रजेत् ” इत्याद्यास्त्वनेकपुत्र -<br /> प्रशंसापराः । एवं च बहुपुत्रेच्छायां सत्यां जातपुत्रस्य ऋतुगमनातिक्रमे न दोषः । अत एव<br /> मनुः ( ९।१०७ )—<br /> “ यस्मिन्नृणं संनयति येन चानंत्यमश्रुते । स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान्दुवुः ” इति ।<br /> ३५ आनुशासनिके तु—<br /> {{rule}} १ (तै. सं. ६।३,१०,५) शतपथब्राह्मण (१।७।२।११)<noinclude></noinclude> le4erspcikw38zqq9k29bmt3qo0c13n पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/८६ 104 166093 420177 419022 2026-11-15T04:46:54Z Myauthworks 10864 420177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''गर्भोत्पत्त्यनुकूलकालः ।'''|७७}} {{rule}} “ कर्मघं गुरुशुश्रूषा हन्त्यान्नानो महयशाः । अपुत्रत्वं त्रयः पुत्रा कुर्विति दश वेनवकः ” इति ।<br /> '''सायणीये—'''<br /> “ गर्भाधानक्षमारभ्य नक्षत्रे जननं भवेत् । नवमे दशमे वापि द्वादशे वाऽथ निश्चितम् ” ॥<br /> “ आधानक्षं समारभ्य प्रसवो द्वादशे यतः । विज्ञाय शुभनक्षत्रं तद्वंतव्यं विशेषतः ” ॥<br /> “ दारप्रियैरलंकारैरलंकृत्य प्रसन्नधीः । प्रियासमीपे शयनं संविशेत्सहृदयम् ” ॥ '''अपराकैः—''' ५<br /> “ न स्वपेयेषु वेशेषु तेषु देशेषु चाप्यथा । दीक्षितो वर्जयेत्प्रातकृता श्राद्धं च मानवः ” ॥<br /> दीक्षितोऽनेमतदीक्षः । यस्मिन्प्रदेशे स्त्री स्वपिति तत्र न स्वपेत् । वर्जयेन्मैथुनमिति शेषः । '''व्यासः—'''<br /> “ नास्नातां तु स्त्रियं गच्छेदातुरान्न रजस्लाम् । नोपयाद्गर्भिणीं नारीं दीर्घायुर्जिजीविषुः ” ॥<br /> “ नानिष्टां न प्रकुपितां न सशक्तां न रोहिणीम् । नादक्षणां नान्याकामां नाकामामन्ययोषितम् ” ॥<br /> “ क्षुत्क्षमा नातिभुक्ता वा स्वयं चैतैर्गुणैर्युतः । स्नातः स्त्रगगंधवक्प्रीतो व्यवायं पुरुषो व्रजेत् ” ॥ १०<br /> '''शांडिल्यः—'''<br /> “ न गच्छेद्भर्भिणीं भार्या मलिनां सितमूर्धजां । रजस्वलां रोगवर्ती नायोगो न बुभुक्षितः ” ॥<br /> “ सुस्त्रवेथधरसा स्नाताया शुद्धचित्ततया । अरोगाया द्रयितया स्वयमेवेश्विधं स्वपेत् ” ॥<br /> “ धातुक्षयो रोगवृद्धिरश्रीः सत्कर्मविप्लवः । सौभाग्यआयुर्यशो नाशः पुंसां स्त्रीव्रतिसंगिनाम् ” ॥<br /> '''संवर्तः—''' १४<br /> “ रजस्वलां च यो गच्छेद् गर्भिणीमष्टमासिकीम् । तस्य पापविशुद्धयर्थमतिच्छ्रदं विशोधनम् ” इति । १५<br /> '''भारद्वाजः—'''<br /> “ भार्यासंभोगसमये पुष्यकाले विनान्यदा । उपवीतमृतौ कुर्यान्निर्वैतमृततो तथा ” '''मनुः—'''<br /> “ उपवीती स्त्रियं गच्छेद्ऋतुकाले तु वै बुधः । निवीतमनृतौ कुर्याद्दोह्यस्य निवृत्तये ” ॥ २०<br /> “ मुक्तवसना योषिद्भुक्तवसनाः पुमान् । संविशेतामुभौ मुक्तवसनों कलिश्राविशेत् ” ॥ संवि-<br /> शेडित्युक्त्या रतिकालें मुक्तवसनत्वमाहमासीत् । अमुक्तवसनत्वं निद्राकाल इति ।<br /> “ ऋतौ तु गर्भशंकित्वात्स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनृतौ तु यदा गच्छेच्छौचमूत्रवदिष्यते ” इति ।<br /> '''गौतमः—''' “ न मिथुनभूत्वा शौचं प्रति विलंबेत् ” इति । मिथुनभूत्वा<br /> स्त्रियमुपगम्य शौचं प्रति न विलंबेत् तत्क्षण एव कुर्यात् । अत्र शौचं क्षालनं न तु वस्त्रादीनां<br /> शोधनं “शुके तिस्रो मृत्तिकाः” इति वचनात् । '''आपस्तंबः—''' “ उदकोप- २५<br /> स्पर्शनामपि वा लेपान्प्रक्षाल्याचम्य प्रोक्षणमंगानाम् ” इति । उदकोपस्पर्शनं स्नानं तच्च पुंसः<br /> एव । अंगानां तु हरिद्राजलप्रक्षेपणमिति । स एव — “ मिथुनभूय च न तया<br /> सर्वा रात्रीं शयीत ” इति । “ स्त्रीवासेवै संनिपातः स्यात् । यावत्संसनिपातं च<br /> सह शय्या । ततो नाना” इति । स्त्रीवासा स्त्रीसंयोगार्थवासा । संनिपातः संयोगः । '''कालादर्शे—''' ३०<br /> “ रजोदृष्टेश्धतुर्थ्याया षोडशाहतुः स्मृतः । पुत्रोत्पत्तिकरा युग्मा वाससराः सप्त शोभनाः ” ॥<br /> “ पुत्सुत्पत्तिकराः षट् च मध्यमाश्धायुजः स्मृताः । अतिप्रशस्ता दिवसा उभयत्रोत्तरैतराः ” ॥<br /> “ राक्षसक्षं मसूक्षं च पंच पर्वाणि वर्जयेत् ” इति । रजोदर्शनादारभ्य चतुर्थ्या आषोडशः<br /> त्रयोदशवासराः ऋतुः । गर्भोत्पत्त्यनुकूलकालो ऋतुः । उभयत्र युग्मायुग्मासु च । राक्षसक्षं<br /> मूलक्षत्रम् '''तन्त्रे—''' ३५<br /> {{rule}} १ क्ष-मुक । २ क-प्रातपित्रं । ३ क्ष-सक्का । ४ क-सिक । ५ कखग-तं पृष्ठमागतः ।<noinclude></noinclude> ecry7qoy5c7bp8bpunl703x3yfk3wfj पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/११० 104 166117 420178 419055 2026-11-15T06:02:39Z Myauthworks 10864 420178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०१|'''जडबधिरादीनाम् । औरसादीनाम्'''|}} {{rule}} विहितः संस्कारः । उपनयनं नाह विद्यार्यथेति वचनान्त्यूदार्नं भवति । अनेकवेदाध्यायिनां<br /> वेदव्रतवदुपनयनमपि भेदेन करिष्यमिति प्राप्ते । उच्यते । सर्वेभ्य इति । ततश्च सावित्र्यनुवचनेन<br /> सर्वे वेदा अनूक्ता भवंतीत्येकेनेनोपनेने सर्वार्थम् । आथर्वणस्य तु वेदस्य पृथगुपनयनं कर्त-<br /> व्यम् । तथा च तथैव श्रूयते—“ आथर्वण संस्कृतो भुर्वांगिरसोविधीयत ” इति । पतिता-<br /> नामसुमन्यनात्वाजाःस्तुदः ( १।१६ )—“ अनुद्गाणामदुष्टकर्मामुर्ययनम् ” इति । ५<br /> “प्रागुपनयनात्कामचारादक्षस” इति ( २।१ ) बौल्वर वनं ब्राह्मणस्यादिवाहत्यतिरिक्तविषय-<br /> मिति पूर्वमेषक्नत् । स्मृत्यर्थसारे—“ बंधांच्धदिषु ग्रथोचितं संस्कारः । मूकैन्मत्तावसंसर्काया-<br /> विल्येके ! कर्मस्ववधिकारात्सानिश्यं नास्ति । तदप्स्यं संस्कार्यम् । ब्राह्मण्यां ब्राह्मणोत्पन्नो ब्राह्मण<br /> एवेति स्थृतेः । अन्य नं संसार्यारिस्तारुः । होमं तावदचार्यः कुर्यात् । उपनयनं च विधिना<br /> आचार्यसमीपनयनं सावित्रीमीवयनं सावित्रीवाचनं वा अन्यदंगं यथाशक्ति कार्यम्” इति । १०<br /> जडबधिरमूकदीनामुपनयनकलो बोधायनादिविमुक्तः । ततः एव ग्राह्यः ।<br /> अथौरसादीनामुपनयननिरूपणम् । स्मृतित्सारे—<br /> “ औरसः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजो गूढ़जस्तथा । कानीनश्च पुनर्भूर्त्तो दतः क्रीतश्च कृत्रिमः ”<br /> “दत्तात्ना च सहोदश्च अपविद्धः सुतस्तथा । एते द्वादशपुत्राश्च संस्कार्याः स्युर्दि मातवः” इति।<br /> औरसादीनां लक्षणमाह मनुः ( २।१६६–१७० )—<br /> “ स्वे क्षेत्रे संस्कृतो यस्तु स्वयमुत्पाद्येन्द्वि थम् । तमीरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम् ”॥<br /> “ यत्स्वप्रजनितस्य क्लीदस्य व्याचितस्य वा । स्वधर्मेज नियुक्तायां तु पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ”॥<br /> “ माता पिता वा दद्यातां यमग्निः पुत्रमापति । तद्वत् प्रीतिसंयुक्तं स सेषो दत्रिमः सुतः ”॥<br /> “ सदृशं तु प्रकुर्वीथं गुणदोषविचक्षणम् । पुत्रं पुत्रगुर्जेपुक्तं स विशेस्तु कृत्रिमः ”॥<br /> “ उत्पयेत गृहे यस्य न च ज्ञायेत् कस्य सः । स्वगृहे शुड़गुप्त्यो यस्य स्यात्तस्य तत्ल्यमः ”॥ २०<br /> “ मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेज वा । तं पुत्रं परिगृहीयादपविद्धस्तु स स्वतः ”॥<br /> “ पितृवेइमनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेदुरः । तं कानीनं ददेदाम्ना गोदुः कन्यासमुद्भवम् ”॥<br /> “ या गर्भिणी संस्लिखते जाताज्ञाताऽपि वा सती । बोदुः स गर्भो भवति सहोद इति चोच्यते ”॥<br /> “ क्रीणीयात्स्वपत्त्यर्थं मातापित्रोर्यर्नितिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ”॥<br /> “ या पत्न्या वा परित्यक्ता विधवा वेच्छ्याऽऽत्मनः । उत्पादयेत्पुनर्भूर्वाः स पौनर्भव उच्यते ”॥ २५<br /> “मातापितृविहीनो यस्यत्को वा स्यादकारणात् । आत्मानं संस्पृशेवस्मे स्वयं दत्तस्तु स स्मृतः”॥<br /> याज्ञवल्क्योऽपि ( व्यव. १२८–१३२ )—<br /> “ औरसो धर्मपत्नीदस्तरसम्ः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु स्वगोत्रेत्रेरेण वा ”॥<br /> “ गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढ़जस्तु सुतः स्मृतः । कानीनः कन्याजातो मातामहसुतो मतः ”॥<br /> “ अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौर्नैभवः सुतः । दद्यान्माता पिता वार्य स पुत्रो दत्तको भवेत् ”॥ ३०<br /> “ क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात्स्वयंक्रुतः । दत्तात्मा तु स्वयंत्तो गर्भे विंज्ञः सहोजजः ”॥<br /> “ उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत्सुतः ” इति । मनुः ( ९।१८० )—<br /> “ क्षेत्रजादिसुतानेतानेकादश यथोदितानू । पुत्रप्रतिनिधामाहुः क्रियालोपान्मनोबिधः ”॥ इति ।<br /> एतानि गौणपुत्रपरिग्रहसंस्कारवचनानि युगांतरविषयानि । कलौ तत्परिग्रहस्य निषिद्धत्वात् ।<br /> “ अनेकधाकृताः पुत्रा ऋषिभिरिर्यै पुरातनैः । न शक्यन्तेऽधुना योकुं शक्तिहीनैः कलौ द्विजैः ”॥ ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> mlnpqjueibv7i9xk7cer7as87fmuefd