विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.5 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk बृहस्पतिस्मृतिः 0 5331 420201 35157 2026-11-19T04:34:35Z अनुनाद सिंह 1115 420201 wikitext text/x-wiki {{header | title = बृहस्पतिस्मृतिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> Brhaspati Smrti is now available in seven chapters and 2309 verses. Chapter Name No. of verses Vyavahara-kanda (29 sections) 1272 Sanskara-kanda 560 verses and prose Achara-kanda 101 Shraddha-kanda 155 Ashaucha-kanda 78 Apad-dharma-kanda 53 Prayashchitta-kanda 90 </poem> <center>'''अनुक्रमणिका''' </center><br /> <center>'''व्यवहारकाण्डः'''</center> {| width=100% | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः|-------क्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः|अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/उत्तरम्|उत्तरम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रियापादः|क्रियापादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साक्षिणः|साक्षिणः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/लिखितम्|लिखितम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/भुक्तिः|भुक्तिः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दिव्यानि|दिव्यानि]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निर्णयप्रकारः|निर्णयप्रकारः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/ऋणादानम्|ऋणादानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निक्षेपः|निक्षेपः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अस्वामिविक्रयः|अस्वामिविक्रयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संभूयसमुत्थानम्|संभूयसमुत्थानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अदेयदेयदत्तानि|अदेयदेयदत्तानि]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अभ्युपेत्याशुश्रूषा|अभ्युपेत्याशुश्रूषा]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वेतनस्यानपाकर्म|वेतनस्यानपाकर्म]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संविद्व्यतिक्रमः|संविद्व्यतिक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रयविक्रयानुशयः|क्रयविक्रयानुशयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/सीमावादः|सीमावादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वाक्पारुष्यम्|वाक्पारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दण्डपारुष्यम्|दण्डपारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्तेयम्|स्तेयम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साहसम्|साहसम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीसंग्रहणम्|स्त्रीसंग्रहणम्]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीपुंसवर्तनोपायः|स्त्रीपुंसवर्तनोपायः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दायभागः|दायभागः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/द्यूतम्|द्यूतम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/समाह्वयः|समाह्वयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/प्रकीर्णकम्|प्रकीर्णकम्]] |} [[वर्गः:स्मृतयः]] 0qoege2eoi8tf3vj0elcnh2nohcrtr5 420202 420201 2026-11-19T04:38:39Z अनुनाद सिंह 1115 420202 wikitext text/x-wiki {{header | title = बृहस्पतिस्मृतिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> Brhaspati Smrti is now available in seven chapters and 2309 verses. अध्यायः श्लोकसंख्या व्यवहारकाण्डः (29 अध्यायाः) 1272 संस्कारकाण्डः 560 श्लोकाः तथा गद्यम् आचारकाण्डः 101 श्रद्धाकाण्डः 155 अशौचकाण्डः 78 आपद्धर्मकाण्डः 53 प्रायश्चित्तकाण्डः 90 </poem> <center>'''अनुक्रमणिका''' </center><br /> <center>'''व्यवहारकाण्डः'''</center> {| width=100% | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः|-------क्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः|अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/उत्तरम्|उत्तरम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रियापादः|क्रियापादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साक्षिणः|साक्षिणः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/लिखितम्|लिखितम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/भुक्तिः|भुक्तिः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दिव्यानि|दिव्यानि]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निर्णयप्रकारः|निर्णयप्रकारः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/ऋणादानम्|ऋणादानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निक्षेपः|निक्षेपः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अस्वामिविक्रयः|अस्वामिविक्रयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संभूयसमुत्थानम्|संभूयसमुत्थानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अदेयदेयदत्तानि|अदेयदेयदत्तानि]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अभ्युपेत्याशुश्रूषा|अभ्युपेत्याशुश्रूषा]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वेतनस्यानपाकर्म|वेतनस्यानपाकर्म]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संविद्व्यतिक्रमः|संविद्व्यतिक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रयविक्रयानुशयः|क्रयविक्रयानुशयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/सीमावादः|सीमावादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वाक्पारुष्यम्|वाक्पारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दण्डपारुष्यम्|दण्डपारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्तेयम्|स्तेयम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साहसम्|साहसम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीसंग्रहणम्|स्त्रीसंग्रहणम्]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीपुंसवर्तनोपायः|स्त्रीपुंसवर्तनोपायः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दायभागः|दायभागः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/द्यूतम्|द्यूतम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/समाह्वयः|समाह्वयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/प्रकीर्णकम्|प्रकीर्णकम्]] |} [[वर्गः:स्मृतयः]] jtvwfjky9trjifq044cow5e1mvdp5qe 420203 420202 2026-11-19T04:40:18Z अनुनाद सिंह 1115 420203 wikitext text/x-wiki {{header | title = बृहस्पतिस्मृतिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> बृहस्पतिस्मृतिः अधुना सप्तकाण्डेषु तथा २३०९ श्लोकेषु प्राप्यते। अध्यायः श्लोकसंख्या व्यवहारकाण्डः (29 अध्यायाः) 1272 संस्कारकाण्डः 560 श्लोकाः तथा गद्यम् आचारकाण्डः 101 श्रद्धाकाण्डः 155 अशौचकाण्डः 78 आपद्धर्मकाण्डः 53 प्रायश्चित्तकाण्डः 90 </poem> <center>'''अनुक्रमणिका''' </center><br /> <center>'''व्यवहारकाण्डः'''</center> {| width=100% | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः|-------क्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः|अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/उत्तरम्|उत्तरम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रियापादः|क्रियापादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साक्षिणः|साक्षिणः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/लिखितम्|लिखितम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/भुक्तिः|भुक्तिः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दिव्यानि|दिव्यानि]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निर्णयप्रकारः|निर्णयप्रकारः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/ऋणादानम्|ऋणादानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निक्षेपः|निक्षेपः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अस्वामिविक्रयः|अस्वामिविक्रयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संभूयसमुत्थानम्|संभूयसमुत्थानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अदेयदेयदत्तानि|अदेयदेयदत्तानि]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अभ्युपेत्याशुश्रूषा|अभ्युपेत्याशुश्रूषा]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वेतनस्यानपाकर्म|वेतनस्यानपाकर्म]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संविद्व्यतिक्रमः|संविद्व्यतिक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रयविक्रयानुशयः|क्रयविक्रयानुशयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/सीमावादः|सीमावादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वाक्पारुष्यम्|वाक्पारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दण्डपारुष्यम्|दण्डपारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्तेयम्|स्तेयम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साहसम्|साहसम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीसंग्रहणम्|स्त्रीसंग्रहणम्]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीपुंसवर्तनोपायः|स्त्रीपुंसवर्तनोपायः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दायभागः|दायभागः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/द्यूतम्|द्यूतम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/समाह्वयः|समाह्वयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/प्रकीर्णकम्|प्रकीर्णकम्]] |} [[वर्गः:स्मृतयः]] 3q9mr4djyya3mha3hyz77w07lvv6spz 420204 420203 2026-11-19T04:50:24Z अनुनाद सिंह 1115 420204 wikitext text/x-wiki {{header | title = बृहस्पतिस्मृतिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> बृहस्पतिस्मृतिः अधुना सप्तकाण्डेषु तथा २३०९ श्लोकेषु प्राप्यते। '''अध्यायः''' -- '''श्लोकसंख्या''' व्यवहारकाण्डः (29 अध्यायाः) 1272 संस्कारकाण्डः 560 श्लोकाः तथा गद्यम् आचारकाण्डः 101 श्रद्धाकाण्डः 155 अशौचकाण्डः 78 आपद्धर्मकाण्डः 53 प्रायश्चित्तकाण्डः 90 </poem> <center>'''अनुक्रमणिका''' </center><br /> <center>'''व्यवहारकाण्डः'''</center> {| width=100% | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः|-------क्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः|अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/उत्तरम्|उत्तरम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रियापादः|क्रियापादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साक्षिणः|साक्षिणः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/लिखितम्|लिखितम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/भुक्तिः|भुक्तिः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दिव्यानि|दिव्यानि]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निर्णयप्रकारः|निर्णयप्रकारः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/ऋणादानम्|ऋणादानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निक्षेपः|निक्षेपः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अस्वामिविक्रयः|अस्वामिविक्रयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संभूयसमुत्थानम्|संभूयसमुत्थानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अदेयदेयदत्तानि|अदेयदेयदत्तानि]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अभ्युपेत्याशुश्रूषा|अभ्युपेत्याशुश्रूषा]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वेतनस्यानपाकर्म|वेतनस्यानपाकर्म]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संविद्व्यतिक्रमः|संविद्व्यतिक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रयविक्रयानुशयः|क्रयविक्रयानुशयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/सीमावादः|सीमावादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वाक्पारुष्यम्|वाक्पारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दण्डपारुष्यम्|दण्डपारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्तेयम्|स्तेयम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साहसम्|साहसम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीसंग्रहणम्|स्त्रीसंग्रहणम्]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीपुंसवर्तनोपायः|स्त्रीपुंसवर्तनोपायः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दायभागः|दायभागः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/द्यूतम्|द्यूतम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/समाह्वयः|समाह्वयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/प्रकीर्णकम्|प्रकीर्णकम्]] |} == बाह्य सूत्राणि == *[] [[वर्गः:स्मृतयः]] 7n25qs6g7ni40wp2p4neizd3qftitbm 420205 420204 2026-11-19T05:04:36Z अनुनाद सिंह 1115 /* बाह्य सूत्राणि */ 420205 wikitext text/x-wiki {{header | title = बृहस्पतिस्मृतिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> बृहस्पतिस्मृतिः अधुना सप्तकाण्डेषु तथा २३०९ श्लोकेषु प्राप्यते। '''अध्यायः''' -- '''श्लोकसंख्या''' व्यवहारकाण्डः (29 अध्यायाः) 1272 संस्कारकाण्डः 560 श्लोकाः तथा गद्यम् आचारकाण्डः 101 श्रद्धाकाण्डः 155 अशौचकाण्डः 78 आपद्धर्मकाण्डः 53 प्रायश्चित्तकाण्डः 90 </poem> <center>'''अनुक्रमणिका''' </center><br /> <center>'''व्यवहारकाण्डः'''</center> {| width=100% | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः|-------क्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः|अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/उत्तरम्|उत्तरम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रियापादः|क्रियापादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साक्षिणः|साक्षिणः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/लिखितम्|लिखितम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/भुक्तिः|भुक्तिः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दिव्यानि|दिव्यानि]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निर्णयप्रकारः|निर्णयप्रकारः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/ऋणादानम्|ऋणादानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निक्षेपः|निक्षेपः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अस्वामिविक्रयः|अस्वामिविक्रयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संभूयसमुत्थानम्|संभूयसमुत्थानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अदेयदेयदत्तानि|अदेयदेयदत्तानि]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अभ्युपेत्याशुश्रूषा|अभ्युपेत्याशुश्रूषा]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वेतनस्यानपाकर्म|वेतनस्यानपाकर्म]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संविद्व्यतिक्रमः|संविद्व्यतिक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रयविक्रयानुशयः|क्रयविक्रयानुशयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/सीमावादः|सीमावादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वाक्पारुष्यम्|वाक्पारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दण्डपारुष्यम्|दण्डपारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्तेयम्|स्तेयम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साहसम्|साहसम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीसंग्रहणम्|स्त्रीसंग्रहणम्]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीपुंसवर्तनोपायः|स्त्रीपुंसवर्तनोपायः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दायभागः|दायभागः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/द्यूतम्|द्यूतम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/समाह्वयः|समाह्वयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/प्रकीर्णकम्|प्रकीर्णकम्]] |} == बाह्य सूत्राणि == *[https://archive.org/details/brihaspati-smriti-reconstructed-rangaswami-aiyangar-1941-gos/page/n411/mode/2up Brihaspati Smriti ( Reconstructed)] by KV Rangaswami Aiyangar 1941 (GOS) [[वर्गः:स्मृतयः]] alu9hlf468a897ntybvmrouoziqfynh 420206 420205 2026-11-19T05:11:52Z अनुनाद सिंह 1115 /* बाह्य सूत्राणि */ 420206 wikitext text/x-wiki {{header | title = बृहस्पतिस्मृतिः | author = | translator = | section = | previous = | next = | year = | notes = }} <poem> बृहस्पतिस्मृतिः अधुना सप्तकाण्डेषु तथा २३०९ श्लोकेषु प्राप्यते। '''अध्यायः''' -- '''श्लोकसंख्या''' व्यवहारकाण्डः (29 अध्यायाः) 1272 संस्कारकाण्डः 560 श्लोकाः तथा गद्यम् आचारकाण्डः 101 श्रद्धाकाण्डः 155 अशौचकाण्डः 78 आपद्धर्मकाण्डः 53 प्रायश्चित्तकाण्डः 90 </poem> <center>'''अनुक्रमणिका''' </center><br /> <center>'''व्यवहारकाण्डः'''</center> {| width=100% | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः|-------क्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः|अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/उत्तरम्|उत्तरम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रियापादः|क्रियापादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साक्षिणः|साक्षिणः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/लिखितम्|लिखितम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/भुक्तिः|भुक्तिः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दिव्यानि|दिव्यानि]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निर्णयप्रकारः|निर्णयप्रकारः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/ऋणादानम्|ऋणादानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/निक्षेपः|निक्षेपः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अस्वामिविक्रयः|अस्वामिविक्रयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संभूयसमुत्थानम्|संभूयसमुत्थानम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अदेयदेयदत्तानि|अदेयदेयदत्तानि]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/अभ्युपेत्याशुश्रूषा|अभ्युपेत्याशुश्रूषा]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वेतनस्यानपाकर्म|वेतनस्यानपाकर्म]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/संविद्व्यतिक्रमः|संविद्व्यतिक्रमः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/क्रयविक्रयानुशयः|क्रयविक्रयानुशयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/सीमावादः|सीमावादः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/वाक्पारुष्यम्|वाक्पारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दण्डपारुष्यम्|दण्डपारुष्यम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्तेयम्|स्तेयम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/साहसम्|साहसम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीसंग्रहणम्|स्त्रीसंग्रहणम्]] | *[[बृहस्पतिस्मृतिः/स्त्रीपुंसवर्तनोपायः|स्त्रीपुंसवर्तनोपायः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/दायभागः|दायभागः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/द्यूतम्|द्यूतम्]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/समाह्वयः|समाह्वयः]] *[[बृहस्पतिस्मृतिः/प्रकीर्णकम्|प्रकीर्णकम्]] |} == बाह्य सूत्राणि == *[https://archive.org/details/brihaspati-smriti-reconstructed-rangaswami-aiyangar-1941-gos/page/n411/mode/2up Brihaspati Smriti ( Reconstructed)] by KV Rangaswami Aiyangar 1941 (GOS) *[https://ignca.gov.in/Asi_data/45028.pdf बार्हस्पत्य राज्य-व्यवस्था] (लेखक- डॉ० राघवेन्द्र वाजपेयी, १९६६) *[https://www.shdvef.com/wp-content/uploads/2021/01/बृहस्पति-स्मृतिः.pdf बार्हस्पत्य स्मृति] (हिन्दी अर्थ सहित) [[वर्गः:स्मृतयः]] 9z9l7vcr87h8b4pp3zsiiywjiw77ojf बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः 0 5333 420200 41907 2026-11-19T04:02:19Z अनुनाद सिंह 1115 420200 wikitext text/x-wiki ===पीठिका=== <table> <tr><td><p> धर्मप्रधानाः पुरुषाः पूर्वं आसन्नहिंसकाः ।<br>लोभद्वेषाभिभूतानां व्यवहारः प्रवर्तितः ॥ १,१.१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> प्रयच्छेच्चेद्भृतिं स्वामी भृत्यानां कर्म कुर्वताम् ।<br>न कुर्वन्ति च भृत्याश्चेत्तत्र वादः प्रवर्तते ॥ १,१.२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> हिंसां वा कुरुते कश्चिद्देयं वा न प्रयच्छति ।<br>द्वे हि स्थाने विवादस्य तयोर्बहुतरा गतिः ॥ १,१.३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> यतो द्रव्यं विनिक्रीय ऋणार्थं चैव गृह्यते ।<br>तन्मूल्यं उत्तमर्णेन व्यवहार इति स्मृतः ॥ १,१.४ ॥ </tr></p> </table> ===राजगुणाः=== <table> <tr><td><p> गुणधर्मानतो राज्ञः कथयाम्यनुपूर्वशः ।<br>धनिकर्णिकसंदिग्धौ प्रतिभूलेख्यसाक्षिणः ॥ १,१.५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> विचारयति यः सम्यक्तस्योत्पत्तिं निबोधत ।<br>सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणां वित्तापत्त्योर्यमस्य च ॥ १,१.६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> तेजोमात्रं समुद्धृत्य राज्ञो मूर्तिर्हि निर्मिता ।<br>तस्य सवाणि भूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ १,१.७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> भयाद्भोगाय कल्पन्ते स्वधर्मान्न चलन्ति च ।<br>नाराजके कृषिवणिक् कुसीदपरिपालनम् ॥ १,१.८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> तस्माद्वर्णाश्रमाणां तु नेतासौ निर्मितः पुरा ।</tr></p> </table> ===व्यवहारपदानि=== <table> <tr><td><p> द्विपदो व्यवहारः स्यात्धनहिंसासमुद्भवः ॥ १,१.९ ॥</tr></p> <tr><td><p> द्विसप्तकोऽर्थमूलस्तु हिंसामूलश्चतुर्विधः ।<br>पारुष्ये द्वे वधश्चैव परस्त्रीसंग्रहस्तथा ॥ १,१.१० ॥ </tr></p> <tr><td><p> कुसीदनिधिदेयाद्यं संभूयोत्थानं एव च ।<br>भृत्यदानं अशुश्रूषा भूवादोऽस्वामिविक्रियः ॥ १,१.११ ॥ </tr></p> <tr><td><p> क्रयविक्रयानुशयः समयातिक्रमस्तथा ।<br>स्त्रीपुंसयोगः स्तेयं च दायभागोऽक्षदेवनम् ॥ १,१.१२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> एतान्यर्थसमुत्थानि पदानि तु चतुर्दश ।<br>पुनरेवं प्रभिन्नानि क्रियाभेदादनेकदहा ॥ १,१.१३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> पारुष्ये द्वे साहसं च परस्त्रीसंग्रहस्तथा ।<br>हिंसोद्भवपदान्येवं चत्वार्याह बृहस्पतिः ॥ १,१.१४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> हीनमध्योत्तमत्वेन प्रभिन्नानि पृथक्पृथक् ।<br>विशेष एषां निर्दिष्टश्चतुर्णां अप्य् अनुक्रमात् ॥ १,१.१५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> पदान्यष्टादशैतानि धर्मशास्त्रोदितानि तु ।<br>मूलं सर्वविवादानां ये विदुस्ते परीक्षकाः ॥ १,१.१६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> पूर्वपक्षः स्मृतः पादो द्वितीयस्तूत्तरस्तथा ।<br>क्रियापादस्तथा वाच्यश्चतुर्थो निर्णयस्तथा ॥ १,१.१७ ॥ </tr></p> </table> ===धर्मादिचतुष्टयबलाबलम्=== <table> <tr><td><p> धर्मेण व्यवहारेण चारित्रेण नृपाज्ञया ।<br>चतुष्प्रकारोऽभिहितः संदिग्धेऽर्थे विनिर्णयः ॥ १,१.१८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> शास्त्रं केवलं आश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः ।<br>व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस्तेनापि वर्धते ॥ १,१.१९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> देशस्थित्यानुमानेन नैगमानुमतेन च ।<br>क्रियते निर्णयस्तत्र व्यवहारस्तु बाध्यते ॥ १,१.२० ॥ </tr></p> <tr><td><p> विहाय चरिताचारं यत्र कुर्यात्पुनर्नृपः ।<br>निर्णयं सा तु राजाज्ञा चरितं बाध्यते तया ॥ १,१.२१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> धर्मशास्त्रानुसारेण सामात्यः स पुरोहितः ।<br>व्यवहारान्नृपः पश्येत्प्रजासंरक्षणाय च ।<br>क्रोधलोभविहीनस्तु सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ १,१.२२ ॥<br></tr></p> </table> ===धर्माधिकरणम्=== <table> <tr><td><p> सप्तप्रकृतिकं यत्तु विजिगीषोररेश्च यत् ।<br>चतुर्दशकं एवेदं मण्डलं परिचक्षते ॥ १,१.२३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> चत्वारः पृथिवीपालाः पृथङ्मित्रैः सहाष्टकम् ।<br>अमात्यादिभिरेते च जगत्यक्षरसंहिताः ॥ १,१.२४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> प्रातरुत्थाय नृपतिः शौचं कृत्वा विधानतः ।<br>गुरून्ज्योतिर्विदो वैद्यान्देवान्विप्रान्पुरोहितान् ॥ १,१.२५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> यथार्हं एतान्संपूज्य सुपुष्पाभरणाम्बरैः ।<br>अभिनन्द्य च गुर्वादीन्सुमुखः प्रविशेत्सभाम् ॥ १,१.२६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> राजा कार्याणि संपश्येत्सद्भिरेव त्रिभिर्वृतः ।<br>सभां एव प्रविश्याग्र्यां आसीनः स्थित एव वा ॥ १,१.२७ ॥ </tr></p> </table> ===दुर्गलक्षणम्=== <table> <tr><td><p> आत्मदारार्थलोकानां संचितानां तु गुप्तये ।<br>नृपतिः कारयेद्दुर्गं प्राकारद्वयसंयुतम् ॥ १,१.२८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> भूपानां इन्धनरसैर्वेत्रशष्पान्नवाहनैः ।<br>यन्त्रायुधैश्च विविधैः स्निग्धैः शूरैर्नरैर्युतम् ॥ १,१.२९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> वेदविद्याविदो विप्रान्क्षत्रियानग्निहोत्रिणः ।<br>आहृत्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्तिं प्रकल्पयेत् ॥ १,१.३० ॥ </tr></p> <tr><td><p> अनाच्छेद्याः करास्तेभ्यः प्रदेया गृहभूमयः ।<br>मुक्ता भाव्याश्च नृपतेर्लेखयित्वा स्वशासने ॥ १,१.३१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> नित्यं नैमित्तिकं काम्यं शान्तिकं पौष्टिकं तथा ।<br>पौराणां कर्म कुर्युस्ते संदिग्धविनयं तथा ॥ १,१.३२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> समा निम्नोन्नता वापि यत्र भूमिर्यथाविधा ।<br>शालाट्टपरिखाद्याश्च कर्तव्याश्च तथाविधाः ॥ १,१.३३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> समन्तात्तत्र वेश्मानि कुर्युः प्रकृतयस्ततः ।<br>द्विजवैश्यवणिच्छिल्पि कारुका रक्षकास्तथा ॥ १,१.३४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> शलावस्थाननिष्काश भ्रमश्वभ्रचतुष्पथान् ।<br>समाजविक्रयस्थान गोव्रजांश्चैव कल्पयेत् ॥ १,१.३५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> गुणवानिति यः प्रोक्तः ख्यापितो जनसंसदि ।<br>कथं तेनैव वक्त्रेण निर्गुणः परिकथ्यते ॥ १,१.३६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> तस्मात्प्रभुत्वं वृत्तिं च निर्दोषस्य न चालयेत् ।<br>अनवस्थाप्रसङ्गः स्यान्नश्येतोपग्रहस्तथा ॥ १,१.३७ ॥ </tr></p> </table> ===प्रजापालनलक्षणम्=== <table> <tr><td><p> सम्यङ्निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गस्तु शास्त्रतः ।<br>कण्टकोद्धरणे नित्यं आतिष्ठेद्बलं उत्तमम् ॥ १,१.३८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> तत्प्रजापालनं प्रोक्तं त्रिविधं न्यायवेदिभिः ।<br>परचक्राच्चौरभयाद्बलिनोऽन्यायवर्तिनः ॥ १,१.३९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> परानीकस्तेनभयं उपायैः शमयेन्नृपः ।<br>बलवत्परिभूतानां प्रत्यहं न्यायदर्शनैः ॥ १,१.४० ॥ </tr></p> <tr><td><p> यदधीते यद्यजते यज्जुहोति यदर्चति ।<br>तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यग्भवति रक्षणात् ॥ १,१.४१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> रक्षन्धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् ।<br>यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥ १,१.४२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> दशाष्टषष्ठं नृपतेर्भागं दद्यात्कृषीवलम् ।<br>खिलाद्वर्षावसन्ताच्च कृष्यमाणाद्यथाक्रमम् ॥ १,१.४३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> देशस्थित्या बलिं दद्युर्भूतं षण्मासवार्षिकम् ।<br>एष धर्मः समाख्यातः कीनाशानां पुरातनः ॥ १,१.४४ ॥ </tr></p> </table> ===सभानिवेशनप्रकारः=== <table> <tr><td><p> औदकं पार्वतं वार्क्ष्यं ऐरणं धान्वनं तथा ।<br>दुर्गमध्ये गृहं कुर्याज्जलवृक्षावृतं पृथक् ॥ १,१.४५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> प्राग्दिशि प्राङ्मुखीं तस्य लक्षण्यां कल्पयेत्सभाम् ।<br>माल्यधूपासनोपेतां बीजरत्नसमन्विताम् ॥ १,१.४६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> प्रतिमालेख्यदेवैश्च युक्तां अग्न्यम्बुना तथा ।<br>लक्षण्यां वास्तुशास्त्रोक्त लक्षणेन तु लक्षिताम् ॥ १,१.४७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> भद्रासनं अधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः ।<br>प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनं आरभेत् ॥ १,१.४८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> विप्रो धर्मद्रुमस्यादिः स्कन्धशाखे महीपतिः ।<br>सचिवाः पत्रपुष्पाणि फलं न्यायेन पालनम् ॥ १,१.४९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> यशो वित्तं फलरसो भोगोपग्रहपूजनम् ।<br>अजेयत्वं लोकपङ्क्तिः स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम् ॥ १,१.५० ॥ </tr></p> <tr><td><p> वोदोत्वैतान्न्यायरसान्समो भूत्वा विवादनम् ।<br>त्यक्तलोभादिकं राजा धर्मं कुर्याद्विनिर्णयम् ॥ १,१.५१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> राजा वृत्तिविवादानां स्वयं एव प्रदर्शनम् ।<br>शास्त्रदृष्टेन मार्गेण स विद्वद्भिः प्रसेव्यते ॥ १,१.५२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> तस्मान्न्यायेन राजा तु सम्यग्यत्नेन पालयेत् ।<br>तस्मादर्थं च राज्यं च [यशश्च] विपुलं लभेत् ॥ १,१.५३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> सत्यं देवाः समासेन मनुष्यास्त्वनृतं विदुः ।<br>इहैव तस्य देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मतिः ॥ १,१.५४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> पश्वाज्य्यर्त्विगादीनां संयोगाज्जायतेऽध्वरः ।<br>यथा संबध्यते तेन व्यवहारस्तथोच्यते ॥ १,१.५५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> प्राड्विवाकसदस्यानां उपजीव्य मतानि तु ।<br>तद्युक्तियोगाद्योऽर्थेषु निर्णये न स दण्डभाक् ॥ १,१.५६ ॥ </tr></p> </table> ===सभाप्रभेदाः=== <table> <tr><td><p> प्रतिष्ठिताप्रतिष्ठा च मुद्रिता शासिता तथा ।<br>चतुर्विधा सभा प्रोक्ता सभ्याश्चैव तथाविधाः ॥ १,१.५७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> प्रतिष्ठिता पुरे ग्रामे चला नामाप्रतिष्ठिता ।<br>मुद्रिता अध्यक्षसंयुक्ता राजयुक्ता च शासिता ॥ १,१.५८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> न्यायान्पश्येत्कृतमतिः सा सभाध्वरसंमिता ।<br></tr></p> </table> ===सभ्याः=== <table> <tr><td><p> लोकवेदाङ्गधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोऽपि वा ।<br>यत्रोपविष्टा विप्राग्र्याः सा यज्ञसदृशी सभा ॥ १,१.५९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> कुर्यादलग्नकौ रक्षेदर्थिप्रथ्यर्थिनौ सदा ।<br>एतद्दशाङ्गं करणं यस्यां अध्यास्त पार्थिवः ॥ १,१.६० ॥ </tr></p> <tr><td><p> द्विसस्याष्टमं भागं मुक्त्वा कालं सुसंविशेत् ।<br>स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः ॥ १,१.६१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> साधुकर्मक्रियायुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।<br>अक्रोधलोभाः शास्त्रज्ञाः सभ्याः कार्या महीभुजा ॥ १,१.६२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> सप्त पञ्च त्रयो वा सभासदो भवन्ति ॥ १,१.६३ ॥<br>देशाचारानभिज्ञा ये नास्तिकाः शास्त्रवर्जिताः । </tr></p> <tr><td><p> उन्मत्तक्रुद्धलुब्धार्ता न प्रष्टव्या विनिर्णये ॥ १,१.६४ ॥<br>राजा कार्याणि संपश्येत्प्राड्विवाकोऽथ वा द्विजः । </tr></p> <tr><td><p> न्यायाङ्गान्यग्रतः कृत्वा सभ्यशास्त्रमते स्थितः ॥ १,१.६५ ॥<br>बलेन चतुरङ्गेन यतो रञ्जयते प्रजाः । </tr></p> <tr><td><p> दीप्यमानः स्ववपुषा तेन राजाभिधीयते ॥ १,१.६६ ॥<br>एकस्त्वनेकधा प्रोक्तो व्यवहारो मनीषिभिः । </tr></p> <tr><td><p> तस्य निर्णयकृद्राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः ॥ १,१.६७ ॥<br>व्यवहाराश्रितं प्रश्नं पृच्छति प्राडिति श्रुतिः । </tr></p> <tr><td><p> विवदेत्तत्र यस्तस्मिन्प्राड्विवाकस्तु स स्मृतः ॥ १,१.६८ ॥<br>विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नं तथैव च । </tr></p> <tr><td><p> प्रियपूर्वं प्राग्वदति प्राड्विवाकस्ततः स्मृतः ॥ १,१.६९ ॥<br>सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । </tr></p> <tr><td><p> ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्मतः ॥ १,१.७० ॥<br>सर्वशास्त्रार्थवेत्तारं अलुब्धं न्यायभाषिणम् । </tr></p> <tr><td><p> विप्रं प्राज्ञं क्रमायातं अमात्यं स्थापयेद्द्विजम् ॥ १,१.७१ ॥<br>द्विजान्विहाय यः पश्येत्कार्याणि वृषलैः सह । </tr></p> <tr><td><p> तस्य प्रक्षरते राष्ट्रं बलं कोशं च नश्यति ॥ १,१.७२ ॥<br>ये चारण्यचरास्तेषां अरण्ये करणं भवेत् । </tr></p> <tr><td><p> सेनायां सैनिकानां तु सार्थेषु बणिजां तथा ॥ १,१.७३ ॥<br>कीनाशाः कारुका मल्लाः कुसीदश्रेणिवर्तकाः । </tr></p> <tr><td><p> लिङ्गिनस्तस्कराश्चैव स्वेन धर्मेण निर्णयः ॥ १,१.७४ ॥<br>कुलानि श्रेणयश्चैव गणास्त्वधिकृतो नृपः । </tr></p> <tr><td><p> प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस्तूत्तरोत्तरम् ॥ १,१.७५ ॥<br>तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैरेव कारयेत् । </tr></p> <tr><td><p> मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ॥ १,१.७६ ॥<br>अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । </tr></p> <tr><td><p> अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ १,१.७७ ॥<br>अपि भ्राता सुतोऽर्घ्यो वा श्वशुरो मातुरोऽपि वा । </tr></p> <tr><td><p> नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् ॥ १,१.७८ ॥<br>यत्र विप्रो न विद्वान्स्यात्क्षत्रियं तत्र योजयेत् । </tr></p> <tr><td><p> वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ १,१.७९ ॥<br>धर्मकर्मविहीनस्तु ब्राह्मैर्लिङ्गैर्विवर्जितः । </tr></p> <tr><td><p> ब्रवीति ब्राह्मणोऽस्मीति तं आहुर्ब्राह्मणब्रुवम् ॥ १,१.८० ॥<br>शब्दाभिधानतत्त्वज्ञौ गणनाकुशलौ शुची । </tr></p> <tr><td><p> नानालिपिज्ञौ कर्तव्यौ राज्ञा गणकलेखकौ ॥ १,१.८१ ॥<br>अकारणे रक्षणे च साक्ष्यर्थिप्रवादिनाम् । </tr></p> <tr><td><p> सभ्याधीनः सत्यवादी कर्तव्यस्तु स पूरुषः ॥ १,१.८२ ॥<br>एतद्दशाङ्गकरणं यस्यां अध्यास्य पार्थिवः । </tr></p> <tr><td><p> न्य्हायं पश्येत्कृतमतिः सा सभाध्वरसंमिता ॥ १,१.८३ ॥<br>एषां मूर्धा नृपोऽङ्गानां मुखं चाधिकृतः स्मृतः । </tr></p> <tr><td><p> बाहू सभ्याः स्मृतिर्हस्तौ जङ्घे गणकलेखकौ ॥ १,१.८४ ॥<br>हेमाग्न्यम्बुदृशौ हृच्च पादौ स्वपुरुषस्तथा ॥ १,१.८५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> हिरण्यं अग्निं उदकं धर्मशास्त्राणि चैव हि ।<br>तन्मध्ये स्थापयेद्राजा पुण्यानि च हितानि च ॥ १,१.८६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> आदित्यचन्द्रदेवादि दिक्पालान्तत्र कल्पयेत् ।<br>हेमाग्न्यम्बुस्वपुरुषाः साधनाङ्गानि वै दश ॥ १,१.८७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> दशानां अपि चैतेषां कर्म प्रोक्तं पृथक्पृथक् ।<br>वक्ताध्यक्षो नृपः शास्ता सभ्यः कार्यपरीक्षकः ॥ १,१.८८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> स्मृतिर्विनिर्णयं ब्रूते जयदानं दमं तथा ।<br>शपथार्थे हिरण्याग्नी अम्बु तृषितजन्तुषु ॥ १,१.८९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> गणको गणयेदर्थं लिखेन्न्यायं च लेखकः ।<br>पर्त्यर्थिसभ्यानयनं साक्षिणं च स्वपूरुषः ॥ १,१.९० ॥ </tr></p> <tr><td><p> वाग्दण्डश्चैव धिग्दण्डो विप्राधीनौ तु ताऊभौ ।<br>अर्थदण्डवधावुक्तौ राजायतावुभावपि ॥ १,१.९१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> राज्ञा ये विदिताः सम्यक्कुलश्रेणिगणादयः ।<br>साहसन्यायवर्ज्यानि कुर्युः कार्याणि ते नृणाम् ॥ १,१.९२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> कुलश्रेणिगणाध्यक्षाः प्रोक्ता निर्णयकारकाः ।<br>विचार्य श्रेणिभिः कार्यं कुलैर्यन्न विचारितम् ॥ १,१.९३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> गणैश्च श्रेण्यविज्ञातं गणाज्ञातं नियुक्तकैः ।<br>कुलादिभ्योऽधिकाः सभ्यास्तेभ्योऽध्यक्षः स्मृतोऽधिकः ॥ १,१.९४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> सर्वेषां अधिको राजा धर्मं यत्नेन निश्चितम् ।<br>उत्तमाधममध्यानां विवादानां विचारणात् ॥ १,१.९५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः ।<br>अज्ञानतिमिरोपेतान्संदेहपटलान्वितान् ॥ १,१.९६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> निरामयान्यः कुरुते शास्त्राञ्जनशलाकया ।<br>इह कीर्तिं राजपूजां लभते स्वर्गतिं च सः ॥ १,१.९७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> लोभद्वेषादिकं त्यक्त्वा यः कुर्यात्कार्यनिर्णयम् ।<br>शास्त्रोदितेन विधिना तस्य यज्ञफलं भवेत् ॥ १,१.९८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> अधर्मतः प्रवृत्तं तु नोपेक्षेरन्सभासदः ।<br>उपेक्षमाणास्ते भूपा नरकं यान्त्यधोमुखाः ॥ १,१.९९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> न्यायमार्गादपेतं तु ज्ञात्वा चित्तं महीपतेः ।<br>वक्तव्यं त्वप्रियं तत्र न सभ्यः किल्बिषी ततः ॥ १,१.१०० ॥ </tr></p> <tr><td><p> सभ्येन तावद्वक्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः ।<br>शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्ततोऽनघः ॥ १,१.१०१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> अनिर्णीतेषु यद्येवं संभाषेत रहोऽर्थिना ।<br>प्राड्विवाकोऽपि दण्ड्यः स्यात्सभ्याश्चैव विशेषतः ॥ १,१.१०२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> स्नेताच्चाज्ञानतो वापि मोहाद्वा लोभतोऽपि वा ।<br>यत्र सभ्योऽन्यथावादी दण्ड्योऽसभ्यः स्मृतो हि सः ॥ १,१.१०३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> लेख्यं यत्र न विद्येत न साक्षी न च भुक्तयः ।<br>प्रमाणानि न सन्त्येकं प्रमाणं तत्र पार्थिवः ॥ १,१.१०४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> निश्चेतुं ये न शक्याः स्युर्वादाः संदिग्धरूपिणः ।<br>तेषां नृपः प्रमाण् अं स्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥ १,१.१०५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> व्यवहारान्स्वयं पश्येत्सभ्यैः परिवृतोऽन्वहम् ॥ १,१.१०६ ॥<br>अन्यायवादिनः सभ्यास्तथैवोत्कोचजीविनः । </tr></p> <tr><td><p> विश्वस्ते वञ्चकाश्चैव निर्वास्याः सर्व एव ते ॥ १,१.१०७ ॥<br>नियुक्तो वानियुक्तो वा शास्त्रज्ञो वक्तुं अर्हति । </tr></p> <tr><td><p> यत्तेन सदसि प्रोक्तं स धर्मो नात्र संशयः ॥ १,१.१०८ ॥<br>पूर्वामुखस्तूपविशेद्राजा सभ्या उदङ्मुखाः । </tr></p> <tr><td><p> गणकः पश्चिमा यस्तु लेखको दक्षिणामुखः ॥ १,१.१०९ ॥<br>यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति । </tr></p> <tr><td><p> तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम् ॥ १,१.११० ॥<br>धर्मशास्त्रार्थशास्त्राभ्यां अविरोधेन पार्थिवः । </tr></p> <tr><td><p> समीक्षमाणो निपुणं व्यवहारगतिं नयेत् ॥ १,१.१११ ॥<br>न्यायशास्त्रं अतिक्रम्य सभ्यैरत्र तु निश्चितम् । </tr></p> <tr><td><p> तत्र धर्मो हतो हन्ति सर्वानेव न संशयः ॥ १,१.११२ ॥<br>धार्यं मन्वादिकं शास्त्रं नार्थशास्त्रं कथंचन । </tr></p> <tr><td><p> द्वयोर्विरोधे कर्तव्यं धर्मशास्त्रोदितं वचः ॥ १,१.११३ ॥<br>केवलं शास्त्रं आश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः । </tr></p> <tr><td><p> युक्तिहीने विचारे तु धर्महानिः प्रजायते ॥ १,१.११४ ॥<br>पूर्वाह्णे तां अधिष्ठाय वृद्धामात्यानुजीविभिः । </tr></p> <tr><td><p> पश्येत्पुराणधर्मार्थ शास्त्राणि शृणुयात्तथा ॥ १,१.११५ ॥<br>चौरोऽचौरः साध्वसाधु जायते व्यवहारतः । </tr></p> <tr><td><p> युक्तिं विना विचारेण माण्डव्यश्चोरतां गतः ॥ १,१.११६ ॥<br>असत्याः सत्यसदृशाः सत्याश्चासत्यसंनिभाः । </tr></p> <tr><td><p> दृश्यन्ते भ्रान्तिजनकास्तस्माद्युक्त्या विचारयेत् ॥ १,१.११७ ॥<br>यज्ञे संपूज्यते विष्णुर्व्यवहारे महीपतिः । </tr></p> <tr><td><p> जयी तु यजमानोऽत्र जितः पशुरुदाहृतः ॥ १,१.११८ ॥<br>पूर्वपक्षोत्तरावाद्यं प्रतिज्ञा च हविः स्मृतः । </tr></p> <tr><td><p> त्रयी शास्त्राणि सभ्यास्तु ऋत्विजो दक्षिणा दमः ॥ १,१.११९ ॥<br>तथा चैवोपदृष्टारौ ज्ञेयौ गणकलेखकौ । </tr></p> <tr><td><p> एषोऽध्वरसमः प्रोक्तो व्यवहारः समाहृतः ॥ १,१.१२० ॥<br>स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेनाधर्षितः परैः । </tr></p> <tr><td><p> आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥ १,१.१२१ ॥<br>पतितादिकृतश्चैव यश्च न प्रकृतिं गतः । </tr></p> <tr><td><p> अस्वतन्त्रकृतश्चैव पूर्वपक्षो न सिध्यति ॥ १,१.१२२ ॥<br>मत्तोन्मत्तार्तव्यसनि बालवृद्धप्रयोजितः । </tr></p> <tr><td><p> असंबन्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ १,१.१२३ ॥<br>गुरुशिष्यौ पितापुत्रौ दम्पती स्वामिभृत्यकौ । </tr></p> <tr><td><p> एतेषां समवेतानां व्यवहारो न सिध्यति ॥ १,१.१२४ ॥<br>एवं परीक्षितं सभ्यैः पूर्व्पक्षं तु लेखयेत् । </tr></p> <tr><td><p> अप्रसिद्धं पुरद्विष्टं विवादं न विचारयेत् ॥ १,१.१२५ ॥<br></tr></p> </table> ===देशजातिधर्मास्तथैव पालनीयाः=== <table> <tr><td><p> प्रतिलोमप्रसूतानां तथा दुर्गनिवासिनाम् ।<br>देशजातिकुलादीनां ये धर्मास्तत्प्रवर्तिताः ॥ १,१.१२६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> तथैव ते पालनीयाः प्रजा प्रक्षुभ्यतेऽन्यथा ।<br>जनापरक्तिर्भवति बलं कोशश्च नश्यति ॥ १,१.१२७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> उदुह्यते दाक्षिणात्यैर्मातुलस्य सुता द्विजैः ।<br>मध्यदेशे कर्मकराः शिल्पिनश्च गवाशिनः ॥ १,१.१२८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> मत्स्यादाश्च नराः पूर्वे व्यभिचाररताः स्त्रियः ।<br>उत्तरे मद्यपा नार्यः स्पृश्या नॄणां रजस्वलाः ॥ १,१.१२९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> सहजाताः प्रगृह्णन्ति भ्रातृभार्यां अभर्तृकाम् ।<br>अनेन कर्मणा नैते प्रायश्चित्तदमार्हकाः ॥ १,१.१३० ॥ </tr></p> <tr><td><p> विहिताकरणान्नित्यं प्रतिषिद्धनिषेवणात् ।<br>भक्ताच्छादं प्रदायैषां शेषं गृह्णीत पार्थिवः ॥ १,१.१३१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> [प्रतिलोमप्रसूतानां तथा दुर्गनिवासिनाम्] ।<br>शास्त्रवद्यत्नतो रक्ष्या संदिग्धौ साधनं तु सा ॥ १,१.१३२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> तां दृष्ट्वा निर्णयं कुर्यात्प्राङ्निविष्टव्यवस्थया ।<br>सभा शुल्कोचितदमे मासषाण्मासिके करे ॥ १,१.१३३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> मर्यादा लेखिता कार्या नैगमाधिष्ठिता सदा ।<br>अर्थिनश्च वचः कार्यं वचः प्रत्यर्थिनस्तथा । </tr></p> <tr><td><p> परीक्ष्य पदं आदद्यादन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ १,१.१३४ ॥<br>एकस्य बहुभिः सर्धं स्त्रीभिः प्रेक्षकरैस्तथा । <br> अनादेयो भवेद्वादो धर्मविद्भिरुदाहृतः ॥ १,१.१३५ ॥</tr></p> </table> ===अनासेध्याः=== <table> <tr><td><p> सत्रोद्वाहोद्यतो रोगी शोकार्तोन्मत्तबालकाः ।<br>मत्तो वृद्धोऽनुयुक्तश्च नृपकार्योद्यतो व्रती ॥ १,१.१३६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> आसन्ने सैनिकः संख्ये कर्षको वापसंग्रहे ।<br>विषमस्थाश्च नासेध्याः स्त्रीसनाथास्तथैव च ॥ १,१.१३७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती ।<br>विषमस्थाश्च नासेध्याः स्त्रीसनाथास्तथैव च ॥ १,१.१३८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> वणिग्विक्रीतपण्यस्तु सस्ये जाते कृषीवलः ।<br>सत्रोद्यताश्चैव तथा दापनीयाः कृतक्रियाः ॥ १,१.१३९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> मतिर्नोत्सहते यत्र विवादं कर्तुं इच्छते ।<br>दातव्यस्तस्य कालः स्यादर्थिप्रत्यर्थिनोरपि ॥ १,१.१४० ॥ </tr></p> <tr><td><p> यस्याभियोगं कुरुते तथ्येनाशङ्कयापि वा ।<br>तं एवानाययेद्राजा सुद्रया पुरुषेण वा ॥ १,१.१४१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> अप्रगल्भजडोन्मात वृद्धस्त्रीबालरोगिणाम् ।<br>पूर्वोत्तरं वदेद्बन्धुर्नियुक्तोऽन्योऽथ वा नरः ॥ १,१.१४२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> ऋत्विग्वादे नियुक्तश्च समौ संपरिकीर्तिनौ ।<br>यज्ञे स्वाम्याप्नुयात्पुण्यं हानिं वादेऽथ वा जयम् ॥ १,१.१४३ ॥ </tr></p> </table> ===आह्वानम्=== <table> <tr><td><p> आहूतो यस्तु नागच्छेद्दर्पाद्बन्धुबलान्वितः ।<br>अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ १,१.१४४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> काले कार्यार्थिनं पृच्छेत्प्रणतं पुरतः स्थितम् ।<br>किं कार्यं का च ते पीडा मा भैषीर्ब्रूहि मानव ॥ १,१.१४५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> एवं पृष्टः स यद्ब्रूयात्तत्सभ्यैः ब्राह्मणैः सह ।<br>विमृश्य कार्यं न्याय्यं चेदाह्वानार्थं अतः परम् ॥ १,१.१४६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> मुद्रां दद्याद्यथा पत्रं पुरुषं वा समादिशेत् ।<br>आहूतस्त्व् अवमन्येत यः शक्तो राजशासनम् । </tr></p> <tr><td><p> अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ १,१.१४७ ॥<br>अकल्पबालस्थविर विषमस्थक्रियाकुलान् । </tr></p> <tr><td><p> हीने कर्मणि पञ्चाशन्मध्यमेषु शतावरः ।<br>गुरुकार्येषु दण्ड्यः स्यात्न्नित्यं पञ्चशतावरः ॥ १,१.१४८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> परानीकहते देशे दुर्भिक्षे व्याधिपीडिते ।<br>कुर्वीत पुनराह्वानं दण्डं न परिकल्पयेत् ॥ १,१.१४९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> कार्यातिपातिव्यसनि नृपकार्योत्सवाकुलान् ॥ १,१.१५० ॥<br>द्जर्मोद्यतानभ्युदये पराधीनशठाकृतीन् । </tr></p> <tr><td><p> मत्तोन्मत्तप्रमत्तांश्च भृत्यान्नाह्वाययेन्नृपः ॥ १,१.१५१ ॥<br>न च भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत् । </tr></p> <tr><td><p> परार्थवादी दण्ड्यः स्याद्व्यवहारेषु विब्रुवन् ॥ १,१.१५२ ॥<br>न हीनपक्षां युवतिं कुले जातां प्रसूतिकाम् । </tr></p> <tr><td><p> सर्ववर्णोत्तमां कन्यां ताः ज्ञातिप्रभुक्ताः स्मृताः ॥ १,१.१५३ ॥<br>कालं देशञ् च [?] विज्ञाय कार्याणां च बलावलम् । </tr></p> <tr><td><p> अकल्पादीनपि शनैर्यानैराह्वापयेन्नृपः ॥ १,१.१५४ ॥<br>तदधीनकुटुम्बिव्यः स्वैरिण्यो गणिकाश्च याः । </tr></p> <tr><td><p> निष्कुला याश्च पतितास्तासां आह्वानं इष्यते ॥ १,१.१५५ ॥<br>उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्यनिर्णये ॥ १,१.१५६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> ज्ञात्वाभियोगं येऽपि स्युर्वने प्रव्रजितादयः ।<br>तानप्याह्वापयेत्राजा गुरुकार्येष्वकोपयन् ॥ १,१.१५७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> वक्तव्येऽर्थे न तिष्ठन्तं उत्क्रामन्तं च तद्वचः ।<br>आसेधयेद्विवादार्थी यावदाह्वानदर्शनम् ॥ १,१.१५८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> स्थानासेधः काल्कृतः प्रवासात्कर्मणस्तथा ।<br>चतुर्विधः स्यादासेधः आसिद्धस्तं न लङ्घयेत् ॥ १,१.१५९ ॥ </tr></p> <tr><td><p> क्षेत्रारामगृहादीनि धनधान्यादिकं तथा ।<br>अन्यायवादिनां त्वेतान्यासेधव्यानि वादिनाम् ॥ १,१.१६० ॥ </tr></p> <tr><td><p> आसेद्धा तु स्वं आसेधं स्वयं एवोत्सृजेद्यदि ।<br>न तस्यातिक्रमाद्दोषो न च दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ १,१.१६१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> राज्ञे निवेदनादूर्ध्वं आसेद्धा नोत्सृजेद्स्वयम् ।<br>उत्सृजेच्चेद्दमो दाप्य आसिद्धश्च न लङ्घयेत् ॥ १,१.१६२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> नदीसंतारकान्तार दुर्देशोपप्लवादिषु ।<br>आसिद्धस्तु परासेधं उत्क्रामन्नापराध्नुयात् ॥ १,१.१६३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> निवेष्टुकामो रोगार्तो यियक्षुर्व्यसने स्थितः ।<br>अभियुक्तस्तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा ॥ १,१.१६४ब् ॥ </tr></p> <tr><td><p> गवां प्रचारे गोपालाः सस्यारम्भे कृषीवलाः ।<br>शिल्पिनश्चापि तत्काले आयुधीयाश्च विग्रहे ॥ १,१.१६५ ॥ </tr></p> <tr><td><p> वृक्षं पर्वतं आरूढा हस्त्यश्वरथनौस्थिताः ।<br>विषमस्थाश्च ते सर्वे नासेध्याः कार्यसाधकैः ॥ १,१.१६६ ॥ </tr></p> <tr><td><p> यस्त्विन्द्रियनिरोधेनाप्याहारोच्छ्वसनादिभिः ।<br>आसेधयेदनासेधैः स दण्ड्यो न त्वतिक्रमी ॥ १,१.१६७ ॥ </tr></p> <tr><td><p> आसेधयोग्य आसेधं उत्क्रामन्दण्डं अर्हति ।<br>आसेधयंस्तु नासेध्यं राज्ञा शास्य इति स्थितिः ॥ १,१.१६८ ॥ </tr></p> <tr><td><p> आगतानां विवदतां असकृद्वादिनां नृपः ।<br>वादान्पश्येन्नात्मकृतान्न चाध्यक्षनिवेदितान् ॥ १,१.१६९ ॥ </tr></p> </table> ===वादिप्रतिवादिनोरुक्तिक्रमः=== <table> <tr><td><p> पीडितः स्वयं आयातः शस्त्रेणार्थी यदा भवेत् ।<br>प्राड्विवाकस्तु तं पृच्छेत्पुरुषो वा शनैः शनैः ॥ १,१.१७० ॥ </tr></p> <tr><td><p> योऽदत्तव्यवहारत्वादनियुक्तः प्रवर्तते ।<br>वचनं तस्य न ग्राह्यं लिखितप्रेषितादृते ॥ १,१.१७१ ॥ </tr></p> <tr><td><p> अहं पूर्विकया यातावर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा ।<br>वादो वर्णानुपूर्व्येण ग्राह्यः पीडां अवेक्ष्य वा ॥ १,१.१७२ ॥ </tr></p> <tr><td><p> उन्मत्तमत्तनिर्धूता महापातकदूषिताः ।<br>जडातिवृद्धबालश्च विज्ञेयास्तु निरुत्तराः ॥ १,१.१७३ ॥ </tr></p> <tr><td><p> पक्षः प्रोक्तस्त्वनादेयो वादी चानुत्तरस्तथा ।<br>यादृग्वादी यश्च पक्षो ग्राह्यस्तत्कथयाम्यहम् ॥ १,१.१७४ ॥ </tr></p> <tr><td><p> पीडातिशयं आश्रित्य यद्ब्रवीति विवक्षितम् ।<br>स्वार्थसिद्धिपरो वादी पूर्वपक्षः स उच्यते ॥ १,१.१७५ ॥ </tr></p> 1lv1e6vivju0fr3l3es91mt3cyzo2lc पृष्ठम्:बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्.pdf/५११ 104 50950 420208 113816 2026-11-19T07:53:47Z अनुनाद सिंह 1115 /* समस्यात्मकः */ 420208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="अनुनाद सिंह" /></noinclude>७-८ वाचं धेनुमुपासीत । तस्या चत्वारः स्तनाः ,स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारः । तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाक वषट्कारं च, हन्तकारं मनुष्याः, स्वधाकारं पितरः । तस्याः प्राण ऋषभः, मनो वत्सः ॥ १ ॥ इति सप्तमाध्याये अष्टमं ब्राह्मणम् ॥ आसनानामाह वाचं धेनुयुपासीत । त्रयीख्क्षणां वाचं धेनुरियुष यर्थः । नस्याश्चखः स्तनः -- वधाकाः । सष्टम् । तस्यै श्री र या उपजीवन्ति । । तस्यै नम्यः । वाग्धेन्व इत्यर्थः । यहाका ट्कारश्च । घट्टकरेिण व बापकांग को देवेभ्यो हविःप्रदानादिति भाव तकार मनुष्य । 'हृते 'त हि मनुष्ययज्ञे मनुष्येभ्योऽनं प्रयच्छत ३ः। स्रधातरं पित: । स्वधाकारण हि पितृभ्यः श्नथ प्रयच्छन्तीति भाव याः प्राण अभः | :णेन हि वा अग्रथत । मन घसः । मनसा "श्यते । मनस। शरोचते घथये बाळू अभर्तत । तस्मात् भनो वत्सस्थानीयमि -॥१॥ 1.एदनन्त'क. रोसे, 'प्रसूयते क्षयपदकेश्वर्यु:’ इत्यधि । तत भए ईविध ' fरकन ऑक्षप्तम् । लुधि।। 5भ अंdiहै हैं। यह झरः; याग दशादं । बथकारः| देवशांश थप जीवशन्याय अन्ये त्वभः १२अभ्यवे चे याग इति भेदः । मनुष्य दपि । प महथत ऽयम् । प्रसूयत द ब्रिज़्नर्देशः ऋषभेण धेनुः प्रसूयः क्छं जनथनीयर्थ . अर्थाने यः श्रम्भत अत्र उद्यत इत्यर्थः । वाक्पदस्य त्रयी परमान् एवमभलषितत्वात् ५संस्थे। ३९शतसहसंबघतया प्राण । ता, यथा धेनुता ।। मनो भः समंनिधाने यथा धेनुः प्रस्तुतपयोधरा, तथा लोचनवत् में की कहाबदारभमभभाईस्पसनद्वारा तत्तदुद्देशरूपं क्षी । अयनानि । याकू प्रवर्तते ब४ मनुष्ठानं निवर्तयतीर्थः अत्र शङ्करादैः सुद एवषयाथ यह क्षेत्र प्रथमविदं कृतम् । ग्रन्थस्य शास्त्र च मिथुनत ! » ], . १२ " ।। . : .. --<noinclude><references/></noinclude> brx7n6hmkdgjfdx67vzytvggfpaich4 पृष्ठम्:अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf/६६ 104 64734 420207 247307 2026-11-19T06:49:38Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 420207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=अङ्कः १]|center=टीकाद्वयसहितम्।|right=( ५१ )}}</noinclude>रसना काव्यालिङ्गम् । तल्लक्षणं यथा- प्रत्युत्तरोत्तरार्थे यत्पूपूवीर्थहेतुतः । रसनाकाव्यलिङ्गं तत्' इति । परं परं प्रति यदा पूर्वस्य हेतुता तदा कारणमाला स्यादित्येतच्छात्र न कार्या । यतस्तत्र हेतुत्वेनोपान्तः कारको हेतुर्विषयः । ज्ञापकस्योपात्तस्य हेतुत्वस्याङ्गीकारात् । नापि मालाकाव्य लिङ्गमत्र । एकं प्रति बहूनामुपात्तानां हेतुत्वेन तत्स्वीकारात् । स्वभावोक्तिश्व पदार्थहेतुके काव्यलिङ्गे हेतुश्च । अत्र प्रथमवृतीय चरणयोरार्थो हेतुः । द्वितीये शाब्दो हेतुरिति प्रक्रमभङ्गो नाशङ्कनीयः । तस्य तद्वयतिरेकेण वक्तुमशक्यत्वात् । मृगविशेषणत्व प्रक्रमभङ्गान्तरस्यापत्तेः पश्चार्धविशेषणत्वेऽर्थासंगतिरित्यवधेयम् । काव्यलिङ्गन्य रसना काव्यलिङ्गहेतुगम्योत्प्रेक्षाणां संसृष्टिः । स्वभावोक्त्या सह तेषामङ्गाङ्गिभावलक्षणः संकरः । स्वभावोक्तरस्य च स एव । उक्तं च ध्वनिकृता-'रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् । अलंकृतीनां सर्वासामलंकारत्वसाधनम्’ इति । स्रग्धरावृत्तम् । अत्र भयानको रसो व्यङ्ग्यः । तस्य मृगगतं भयं स्थायिभावः । दुष्यन्ताधिष्टितस्यन्दनालोकनमालम्वनविभावः । तदनुपतनशरपतनोत्सुक्यादीन्युद्दीपनविभावः । ग्रीवाभङ्गार्धनक्षिततृणस्खलनशु ष्कोष्टकण्ठत्वमुखववैण्यर्शरीरसंकोचाश्चञ्चलादयोऽनुभावाः । त्रातश्रमशङ्कावेजावेगादयो व्यभिचारिणः । कम्पादयः सात्त्विकाः । एतै रसो व्यज्यते । तदुक्तम्- ' रक्षः पिशाचादिधनुष्पाण्यादेभीषणाकृतेः । दर्शनं श्रवणं शून्यागारारण्यप्रवेशयोः ॥ श्रवणं चानुसंधानं बन्धूनां वचन्धयोः । एवमाद्या विभावाः स्युरय नेत्रकरांघ्रिणः ॥ मध्ये मध्ये स्तम्भकम्पो रोमाञ्चानां {{rule}} रमणीयं यथा भवति तथा अनुपतति पथाद्वावति । स्पंदने रथे । " शतांगः स्यंदनो रथः इत्यमरः । मुहुः बद्धदृष्टि: असदच्वक्षुः । अनेन रथत्य मंदगमनं त्वरितगमनं च सूच्यते । अत एव बहुशो मध्ये मध्ये दर्शनावकाश इति भावः । मुहुर्दर्शनं तु रथो निकट आयाति चेत्त्वरितं गन्तव्यं न चेच्द्रनवशान्मंदं गंतव्यमित्यभिप्रायेण यदा रथशब्दस्तीनं श्रूयते तदा त्वरितं यावति यदा भूमेर्निनोन्नततया रथवेगस्य कुंठितत्वाद्रथध्वनिर्न श्रूयते तदा परावृत्य मुहुर्मुहुः पश्यतीति यावत् । शरपतनभिया वाणपतनभयेन भूयसा अतिशयेन पूर्वकार्य कायस्थ पूर्वभागं पचावैनापरमागेन । " अर्धोत्तरपदे विनापि पूर्वपदे नापरस्य पत्र भावो वक्तव्यः । "प्रविष्टः ग्रहीकृत्य संकुचित इति यावत् । अर्धावलीढैः अर्धे अवलोढा आखादिताः तैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः आयासन्यात्तमुखच्युतैः कीर्णवम आस्तृतमार्गः । अनेन मृगस्य कादाचित्कदर्शनं सूच्यते । यदा मृगो न दृश्यते तदा भूमिपतिनदभौकुरस्तद्गतिर्ज्ञायत इति भावः । श्रमविवृतेत्यनेन<noinclude></noinclude> mwrmyiscp9s1b4hzb268tsuektern8a पृष्ठम्:अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf/६७ 104 64739 420209 152824 2026-11-19T09:57:23Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 420209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( ५२ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ प्रथमः}}</noinclude>{{gap}}'''सूतः''' ---आयुष्मन्, उध्दा<ref>उत्स्त्रातिनी इ० पा० ।</ref>तिनी भूमिरिति मया र३िमसंयमनद्रथस्य मन्दीकृतो वेगः । तेन मृग एष विप्रकृष्टन्तरः<ref>संवृतः इयधिक क० पु० ।</ref> । संप्रति समदेशव<ref>तिनरते न इ० पा०।</ref>त्ती न ते दुरासदो भविष्यति ।<br> {{gap}}'''राजा'''-- तेन हि मुच्यन्तामभीपवः।<br> {{gap}}'''सुतः'''-यदाज्ञापयस्यायुष्मान् ।( रथवेगं निरूप्य ) आयुष्मन्, पश्य पश्य<ref>संप्रति हि इयधिकं क० पु०।</ref> । {{rule}} चयस्तथा । शुप्कोष्ठतालुता कम्पहृदयल्वं विवर्णता ॥ मुखस्याथ परावृत्य वक्षियं स्वाङ्गोपनम् । पलायनं स्वरे भेदों स्रस्तम्भो विलक्षता ॥ कांदिशीकत्वथुरद्दष्टिरनुभावा भवन्त्यमी । सम्भयऽमृतथक्ता दैःयमावेगचपले ॥ शङ्कामोहावपि त्रासापस्मान्मरणादयः ॥ यत्र संचारिणः स्थापय भयं स्यात्स भय।नक: ॥ “इति ॥ ७ ॥ उद्वातिर्न चैं रस्वलनग्रोभ्या । ’उद्वातः कथ्यते पादस्खलने समुपक्रमे ’इति विश्वः ] रश्मीनां प्रभ्रहण संयमना किरणप्रग्रहो रश्मी इत्यमरः। मन्दीकृतोऽपीकृतः । विप्रकृष्टमतिरभन्तरं देशाधकाशरूपं यस्य सः । दुरासदो दुशपः। अभीपवः प्रग्रहः । “ अभीपुः प्रग्रहे ग्श्मौ ’ इत्यमरः। रथवेगं निरूप्य दृष्ट्वेति {{rule}} बहुदूरागमनं सूध्यते तहि नट्रिपयं वाणे मुशमिल्रत आह-उदत्तवदिति । उञ्चवगनस्वाद्रिसाकाशे यहुतरम् लर्म्यो भूमौ स्तोकम् अल्पम् । "स्तकात्पञ्चकाः ’,इत्यमरः । अनेन शरपतननर्थिप्रगस्य बकतया अलक्ष्यत्वं सूच्यते । प्रयाति प्रकृष्टं धावतिः अनेन सिंहाद्विभिमुखीभूय क्रौयै न करोति । किन्तु पलायनमत्रशरण इति भावः । पदघं प्रेक्षस्व आमंत्रणे लोट। अत्र भृगजवलनेनेतः पूर्वे मृगपंक्षया अधिकवेगनान् रथः किमर्थमिदनी भंचे जात इति सृतं पृदछनीति भावः । । अत्र कृष्णसरवर्तनी भयस्य स्वभावोक्ल्यादिना परिषद्यनको रक्षः ॥ ४ ॥ उत्त्रातिनील्यादि । उन्खा तिनी निम्नोन्नतस्थलयती रश्मिसंयमनश्रमैलवेना?. । अर्भः प्रश्न रश्मौ इत्यमरः । नेगो जवः । " वेगे वेगिनि वेगः स्वात् ” इति विक्ष्वः । मंदीकृवः अस्वल्पः स्वल्पीकूतः । "भावे किंवः" । अनेन च्बिप्रन्ययेन स्त्राभात्रिक्षमान्धं निरस्यते ॥ तेनेति । येन कारणेन भूमिर्दतृरोते रश्मिसंयमनं क्रतं तेन तस्मादित्यर्यः । विप्रकृष्टान्तरविप्रकृष्टं दूरम् अंतरं मध्यप्रदेश यस्य स तथोक्त्तः । ते दुरासदः इति कथम् । " न लोकाश्ययनिष्ठाखलर्थतृणाम् ” इति प्रतिषेधात्, । अत्रोच्यते अयं निषेधः " कर्तृकर्मणोः कृति ’ इति विहितपष्टया एव नतु “ पी शेये " इति । तेनेत्यादि । संप्रति समदेशे वर्तत इति यत् तेनेत्यर्थः । यद्ज्ञापयतीति ॥ तत्करवा- {{rule}}<noinclude></noinclude> 4tpywyca7x51w3k0v7a71bzqqrvaecg 420210 420209 2026-11-19T09:58:59Z Swaminathan sitapathi 4227 /* शोधितम् */ 420210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( ५२ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ प्रथमः}}</noinclude> {{gap}}'''सूतः''' ---आयुष्मन्, उiतनं भूमिति मया र३िमसंयमन- द्रथस्य मन्दीकृतो वेगः । तेन मृग एष विप्रकृष्टन्तरः । संप्रति समदेशवंत्त न ते दुरासदो भविष्यति ।<br> {{gap}}'''राजा'''-तेन हि मुच्यन्तामभीषयः।<br> {{gap}}'''सुतः'''-यदाज्ञापयस्यायुष्मन् ! ! रथवेगं निरूप्य ) आयुष्मन्, पश्य पश्यं । {{rule}} धयस्तथा । इष्फोटनाकृता कम्पहृदयल्चे विवर्णता । मुखस्याथ परावृत्य वक्षियं स्वाङ्गोपनम् । पलायनं स्वरे भेदों स्रस्तम्भो विरूक्षता ॥ कां- विकिवचूडाऽनुभावाः भवन्यमी । सम्भयऽमृतथक्ता दैःयमा वेगचपले 4 शङ्कोद्वाप सापस्मान्मरणादयः । यत्र संचारिणः स्थापय भयं स्यात्स भय।नक: li “इत ! ५ |} उद्वातिर्न चैं खलनग्रोभ्या ! उद्धतः कश्यते पादस्वरूने समुपक्रमे ’इति विश्वः } (२मीनां प्रभ्रहण संयमना * केरग्रह ३७मी ३५ यमरः। मन्दीकृतेऽपीकृतः । विप्र कृष्टमतिरभन्तरं देशाउँकाशरूपं यस्य सः । दुशसदो दुशपः। अभीपवः प्रग्रहः । “ अभीपुः प्रग्रहे गर्भा ’ इत्यमरः। रथवेगं निरूप्य दृढेति {{rule}} बहुदूर गमनं गृहे तर्हि नट्रिपद्ये याणे मुशमिजूत आह-उदत्तवदिति ! उद्धवगनस्वादिसाकाशे राहुतरम् लक्ष्य में कम् अश्वम् । स्तकात्पञ्चकाः इत्यमरः । अनेन शरपतननर्थिप्रगस्य कथा अलभत्वं सूच्यते । प्रयाति प्रक्री श्रावति। अनेन सिंहाद्विभिमुखंभूय क्रयै न करोति । किन्तु पलायनमत्रशरण इति भावः । पदघं प्रेक्षस्व आमंत्रणे ट्। अत्र शृङ्गवलनेनेः मूत्रं मृगपंक्षश्रा अधिकवेगवान् रथः किमर्थमिदन भंचे जत इति मृतं पृदछति भावः । । अत्र कृष्णसरवर्तन भयस्य चाभव क्यादिना परिषद्यनको रक्षः २० ॥ उत्त्रातिनील्यादि । उन्ख. हिनी निम्नोन्नतस्थळघती रश्मिसंयमनश्रमैलवेना?. । अर्भः प्रश्न रमं इत्यमरः । नेगो जवः । ‘‘ वेगे वेगिनि वेगः स्यात् ” इति विश्वः । मं*ि: अन्पः स्खभक्तः । : भवे किंवः । अनेन टिंब्ययेन स्त्राभात्रिक्षम।ो निरर्थते : तेनेति । येन कारणेन भूमिर्दतृरेत रश्मि संयमनं कृतं तेन तस्मादितः । विप्रान्तर विप्रकृष्टं दूरम् अंतरं मध्यप्रदेश यस्य स तथोतः । ते दुरासदः दुष्प्रापः । ये दुरासद इति कथम् । ९ न लोकाश्ययनिष्ठाखलर्थतृणाम् ‘” इति प्रतिषेध, । अत्रोच्यते अयं निषेधः ५ कर्तृकर्मणोः कृति ’ इति चिईिनमस्र एव नतु “ पी शेये ’’ इति । तेने यादि । संप्रति समदेशे वर्तत इति यत् तेनेत्यर्थः । यद्ज्ञापयतीति ॥ तक वा {{rule}}<noinclude>{{c|१ उन्नतिन ३० पू० ३ संश्रुतः इयधिक ० घु० ३ र्तनस्ते न ३० पा०।}} {{c|४ संप्रति हि इयधिकं व• पु० ।}}</noinclude> bsm6ntkqthvcvwevjk4jewbukvvr6cl 420211 420210 2026-11-19T10:12:57Z Swaminathan sitapathi 4227 420211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( ५२ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ प्रथमः}}</noinclude> {{gap}}'''सूतः''' ---आयुष्मन्, उद्धा<ref>उत्स्त्रातिनी इ० पा०</ref>तनं भूमिति मया र३िमसंयमन- द्रथस्य मन्दीकृतो वेगः । तेन मृग एष विप्रकृष्टन्तरः<ref>संपृत्तः इयधिक क० पु०</ref> । संप्रति समदेशवं<ref>तिनरते न इ० पा०।</ref>त्ती न ते दुरासदो भविष्यति ।<br> {{gap}}'''राजा'''-तेन हि मुच्यन्तामभीषयः।<br> {{gap}}'''सुतः'''-यदाज्ञापयस्यायुष्मन् ! ! रथवेगं निरूप्य ) आयुष्मन्, पश्य पश्यं<ref>संप्रति हि इयधिकं क० पु० ।</ref> । {{rule}} धयस्तथा । इष्फोटनाकृता कम्पहृदयल्चे विवर्णता । मुखस्याथ परावृत्य वक्षियं स्वाङ्गोपनम् । पलायनं स्वरे भेदों स्रस्तम्भो विरूक्षता ॥ कां- विकिवचूडाऽनुभावाः भवन्यमी । सम्भयऽमृतथक्ता दैःयमा वेगचपले 4 शङ्कोद्वाप सापस्मान्मरणादयः । यत्र संचारिणः स्थापय भयं स्यात्स भय।नक: li “इत ! ५ |} उद्वातिर्न चैं खलनग्रोभ्या ! उद्धतः कश्यते पादस्वरूने समुपक्रमे ’इति विश्वः } (२मीनां प्रभ्रहण संयमना * केरग्रह ३७मी ३५ यमरः। मन्दीकृतेऽपीकृतः । विप्र कृष्टमतिरभन्तरं देशाउँकाशरूपं यस्य सः । दुशसदो दुशपः। अभीपवः प्रग्रहः । “ अभीपुः प्रग्रहे गर्भा ’ इत्यमरः। रथवेगं निरूप्य दृढेति {{rule}} बहुदूर गमनं गृहे तर्हि नट्रिपद्ये याणे मुशमिजूत आह-उदत्तवदिति ! उद्धवगनस्वादिसाकाशे राहुतरम् लक्ष्य में कम् अश्वम् । स्तकात्पञ्चकाः इत्यमरः । अनेन शरपतननर्थिप्रगस्य कथा अलभत्वं सूच्यते । प्रयाति प्रक्री श्रावति। अनेन सिंहाद्विभिमुखंभूय क्रयै न करोति । किन्तु पलायनमत्रशरण इति भावः । पदघं प्रेक्षस्व आमंत्रणे ट्। अत्र शृङ्गवलनेनेः मूत्रं मृगपंक्षश्रा अधिकवेगवान् रथः किमर्थमिदन भंचे जत इति मृतं पृदछति भावः । । अत्र कृष्णसरवर्तन भयस्य चाभव क्यादिना परिषद्यनको रक्षः २० ॥ उत्त्रातिनील्यादि । उन्ख. हिनी निम्नोन्नतस्थळघती रश्मिसंयमनश्रमैलवेना?. । अर्भः प्रश्न रमं इत्यमरः । नेगो जवः । ‘‘ वेगे वेगिनि वेगः स्यात् ” इति विश्वः । मं*ि: अन्पः स्खभक्तः । : भवे किंवः । अनेन टिंब्ययेन स्त्राभात्रिक्षम।ो निरर्थते : तेनेति । येन कारणेन भूमिर्दतृरेत रश्मि संयमनं कृतं तेन तस्मादितः । विप्रान्तर विप्रकृष्टं दूरम् अंतरं मध्यप्रदेश यस्य स तथोतः । ते दुरासदः दुष्प्रापः । ये दुरासद इति कथम् । ९ न लोकाश्ययनिष्ठाखलर्थतृणाम् ‘” इति प्रतिषेध, । अत्रोच्यते अयं निषेधः ५ कर्तृकर्मणोः कृति ’ इति चिईिनमस्र एव नतु “ पी शेये ’’ इति । तेने यादि । संप्रति समदेशे वर्तत इति यत् तेनेत्यर्थः । यद्ज्ञापयतीति ॥ तक वा {{rule}}<noinclude></noinclude> gixl7yd5ih4m4xqbiz3k99918rp590r 420212 420211 2026-11-19T10:24:06Z Swaminathan sitapathi 4227 420212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Swaminathan sitapathi" />{{rh|left=( ५२ )|center=अभिज्ञानशाकुन्तलम् ।|right=[ प्रथमः}}</noinclude> {{gap}}'''सूतः''' ---आयुष्मन्, उद्धा<ref>उत्स्त्रातिनी इ० पा०</ref>तनं भूमिति मया र३िमसंयमनद्रथस्य मन्दीकृतो वेगः । तेन मृग एष विप्रकृष्टन्तरः<ref>संपृत्तः इयधिक क० पु०</ref> । संप्रति समदेशवं<ref>तिनरते न इ० पा०।</ref>त्ती न ते दुरासदो भविष्यति ।<br> {{gap}}'''राजा'''-तेन हि मुच्यन्तामभीषयः।<br> {{gap}}'''सुतः'''-यदाज्ञापयस्यायुष्मन् ।( रथवेगं निरूप्य ) आयुष्मन्, पश्य पश्यं<ref>संप्रति हि इयधिकं क० पु० ।</ref> । {{rule}} धयस्तथा । इष्फोटनाकृता कम्पहृदयल्चे विवर्णता । मुखस्याथ परावृत्य वक्षियं स्वाङ्गोपनम् । पलायनं स्वरे भेदों स्रस्तम्भो विरूक्षता ॥ कांविकिवचूडाऽनुभावाः भवन्यमी । सम्भयऽमृतथक्ता दैःयमावेगचपले ॥ शङ्कोद्वाप सापस्मान्मरणादयः । यत्र संचारिणः स्थापय भयं स्यात्स भय।नक: ॥ इति ॥७॥ उद्वातिर्न चैं खलनग्रोभ्या । उद्धतः कश्यते पादस्वरूने समुपक्रमे ’इति विश्वः । रश्मीनां प्रभ्रहण संयमना * केरग्रह ३७मी ३५ यमरः। मन्दीकृतेऽपीकृतः । विप्रकृष्टमतिरभन्तरं देशाधकाशरूपं यस्य सः । दुशसदो दुशपः। अभीपवः प्रग्रहः । “ अभीपुः प्रग्रहे गर्भा ’ इत्यमरः। रथवेगं निरूप्य दृढेति {{rule}} बहुदूर गमनं गृहे तर्हि नट्रिपद्ये याणे मुशमिजूत आह-उदत्तवदिति ! उद्धवगनस्वादिसाकाशे राहुतरम् लक्ष्य में कम् अश्वम् । स्तकात्पञ्चकाः इत्यमरः । अनेन शरपतननर्थिप्रगस्य कथा अलभत्वं सूच्यते । प्रयाति प्रक्री श्रावति। अनेन सिंहाद्विभिमुखंभूय क्रयै न करोति । किन्तु पलायनमत्रशरण इति भावः । पदघं प्रेक्षस्व आमंत्रणे ट्। अत्र शृङ्गवलनेनेः मूत्रं मृगपंक्षश्रा अधिकवेगवान् रथः किमर्थमिदन भंचे जत इति मृतं पृदछति भावः । । अत्र कृष्णसरवर्तन भयस्य चाभव क्यादिना परिषद्यनको रस ॥५ ॥ उत्त्रातिनील्यादि । उन्खाहिनी निम्नोन्नतस्थळघती रश्मिसंयमनश्रमैलवेना?. । अर्भः प्रश्न रमं इत्यमरः । नेगो जवः । " वेगे वेगिनि वेगः स्यात् ” इति विश्वः । मंदीङ्कगः अन्पः स्खभक्तः । : भवे किंवः । अनेन टिंब्ययेन स्त्राभात्रिक्षमान्धं निरर्थते : तेनेति । येन कारणेन भूमिर्दतृरेत रश्मि संयमनं कृतं तेन तस्मादितः । विप्रान्तर विप्रकृष्टं दूरम् अंतरं मध्यप्रदेश यस्य स तथोतः । ते दुरासदः दुष्प्रापः । ये दुरासद इति कथम् । " न लोकाश्ययनिष्ठाखलर्थतृणाम् ’ इति प्रतिषेध, । अत्रोच्यते अयं निषेधः " कर्तृकर्मणोः कृति ’ इति चिईिनमस्र एव नतु “ पी शेये " इति । तेनेयादि । संप्रति समदेशे वर्तत इति यत् तेनेत्यर्थः । यद्ज्ञापयतीति ॥ तक वा {{rule}}<noinclude></noinclude> bgtslhl8u1v2nz8vrxisj26xo75owxr पृष्ठम्:मनुस्मृतिः (मन्वर्थमुक्तावलीसंवलिता).pdf/४२६ 104 104868 420197 267902 2026-11-18T12:03:33Z Geeta g hegde 6704 420197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|३९४|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ९}}</noinclude> {{gap}}तथाहि । यैरिति ॥ यैाह्मणैरभिशापेन सर्वभक्ष्योऽग्निः कृतः, समुद्रश्वाय- जलश्चन्द्रश्च क्षययुक्तः पश्चात्पूरितस्तान्कोपयित्वा को न नश्येत् ॥ ३१४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>लोकानन्यान्सृजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः देवान्कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान्समृध्नुयात् ॥ ३१५ ॥</poem>}}}} {{gap}}किंच। लोकानिति ॥ ये स्वर्गादिलोकान्परानन्यांश्च लोकपालान्सृजन्तीति संभा- व्यते। देवांश्च शापेन मानुषादीन्कुर्वन्ति तान्पीडयन्कः समृद्धिं प्राप्नुयात् ॥३१५॥ {{Block center|{{bold|<poem>यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा । ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः ॥ ३१६ ॥</poem>}}}} {{gap}}अपिच ।यानित्यादि॥यान्ब्राह्मणान्यजनयाजनकर्तृकानाश्रित्य 'अग्नौ प्रास्ताहुतिः' इति न्यायेन पृथिव्यादिलोका देवाश्च स्थितिं लभन्ते, वेद एव च येषां धनमभ्युदय- साधनतया याजनाध्यापनादिना धनोपायत्वाच्च, ताञ्जीवितुमिच्छन्को हिंस्यात् ३१६ {{gap}}एवं तर्हि विद्वांसं ब्राह्मणं सेवेतेत्यत आह- {{Block center|{{bold|<poem>अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥ ३१७ ॥</poem>}}}} {{gap}}अविद्वानिति ॥ यथाहितोऽनाहितो वाग्निर्महती देवता एवं मूखौं विद्वांश्च प्रकृष्टा देवतेति ॥ ३१७॥ {{Block center|{{bold|<poem>श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते ॥ ३१८ ॥</poem>}}}} {{gap}}श्मशानेष्वित्यादि ॥ यथाग्निर्महातेजाः श्मशाने शवं दहन्कार्येऽपि नैव दुष्टो भवति किंतु पुनरपि यज्ञेषु हूयमानोऽभिवर्धते ॥ ३१८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत् ॥ ३१९ ॥</poem>}}}} {{gap}}एवं यद्यपीति ॥ एवं कुत्सितकर्मस्वपि सर्वेषु यद्यपि ब्राह्मणाः प्रवर्तन्ते तथापि सर्वप्रकारेण पूज्याः । यस्मात् प्रकृष्टं तदैवतम् । स्तुत्यर्थत्वाच्चास्य न यथाश्रुतार्थ- विरोधः शङ्कनीयः ॥ ३१९ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः। ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ ३२० ॥</poem>}}}} {{gap}}क्षत्रस्यति ॥ क्षत्रियस्य ब्राह्मणान्प्रति सर्वथा पीडानुवृत्तस्य ब्राह्मणा एव शापा- भिचारादिना सम्यङियन्तारः । यस्मात्क्षत्रियो ब्राह्मणात्संभूतः, ब्राह्मणबाहुप्रसूत- त्वात् ।। ३२० ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अद्भ्योऽग्निब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ ३२१॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> 2e5mfghgoy8rour085s5wbwgz7hj9d4 पृष्ठम्:मनुस्मृतिः (मन्वर्थमुक्तावलीसंवलिता).pdf/४२७ 104 104869 420198 267903 2026-11-18T12:14:39Z Geeta g hegde 6704 420198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३९५}}</noinclude> {{gap}}तथाच । अन्य इति ॥ जलब्राह्मणपाषाणेभ्योऽग्निक्षत्रियशस्त्राणि जातानि संबन्धि तेजः सर्वत्र दहनाभिभवच्छेदनार्थकं कार्य करोति । स्वकारणेषु ब्राह्मणपाषाणाख्येषु दहनाभिभवच्छेदनात्मकं कार्य न करोति ॥ ३२१ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>नाब्रह्म क्षत्रमृध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तमिह चामुत्र वर्धते ॥ ३२२ ॥</poem>}}}} {{gap}}नेति ॥ ब्राह्मणरहितक्षत्रियो वृद्धि न याति, शान्तिकपौष्टिकव्यवहारेक्षणादिध- वेरहात् । एवं क्षत्रियरहितोऽपि ब्राह्मणो न वर्धते, रक्षां विना यागादिकर्मानि- त्तेः । किंतु ब्राह्मणः क्षत्रियश्च परस्परसंबद्ध एवेह लोके परलोके च धर्मार्थकाम- क्षावाल्या बृद्धिमेति । दण्डप्रकरणे चेयं ब्राह्मणस्तुतिर्बाह्मणानामपराधिनामपि बुदण्डप्रयोगनियमार्था ॥ ३२२ ॥ {{gap}}यदा तु विशिष्टदर्शनेनाचिकित्स्यव्याधिना वासन्नमृत्युर्भवति तदा-- {{Block center|{{bold|<poem>दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् । पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे ॥ ३२३ ॥</poem>}}}} {{gap}}दत्वेति ॥ महापातकिव्यतिरिक्तविनियुक्तावशिष्टसर्वदण्डधनंब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा, ब्रे राज्यं समासन्नमृत्युः फलातिशयप्राप्तये-संग्रामे प्राणत्यागं कुर्यात् । संग्रा- संभवे त्वनशनादिनापि ॥ ३२३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>एवं चरन्सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः । हितेषु चैव लोकस्य सर्वान्भृत्यान्नियोजयेत् ॥ ३२४ ॥</poem>}}}} {{gap}}एवमिति ॥ एवमध्यायनयोक्तराजधर्मेपु व्यवहार्यमाणो राजा सर्वदा यत्नवान्प्र- हितेषु सर्वान्भृत्यान्विनियोजयेत् ॥ ३२४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः । इमं कर्मविधिं विद्यात्क्रमशो वैश्यशूद्रयोः ॥ ३२५ ॥</poem>}}}} {{gap}}एप इति ॥ एतद्वाज्ञः कर्मानुष्टानं पारंपर्यागततया नित्यं समग्रमुक्तम् । इदानीं श्यशूटुक्रमेण वक्ष्यमाणमिदं कर्मानुष्टानं जानीयात् ॥ ३२५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् । वातायां नित्ययुक्तः स्यात्पशूनां चैव रक्षणे ॥ ३२६ ॥</poem>}}}} {{gap}}वैश्यस्त्विति ॥ वैश्यः कृतोपनयनपर्यन्तसंस्कारो विवाहादिकं कृत्वा जीविकायां क्ष्यिमाणायां कृष्यादिकार्यार्थ पशुपालने च सदा समायुक्तः स्यात् । पशुरक्षणस्य त्वेिऽपि प्राधान्यख्यापनार्थं पृथग्विधानम् । तथा चोत्तरश्लोकाभ्यां प्राधान्यं दर्शयति ॥ ३२६॥ {{Block center|{{bold|<poem>प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् । ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥ ३२७ ॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> 2e8hma5recq2uuuk9i5uw8yptzpkptg पृष्ठम्:मनुस्मृतिः (मन्वर्थमुक्तावलीसंवलिता).pdf/४२८ 104 104870 420199 267904 2026-11-18T12:20:44Z Geeta g hegde 6704 420199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|३९६|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ९}}</noinclude> {{gap}}प्रजापतिरिति ॥ यस्साद्ब्रह्मा पशून्सृष्ट्वा रक्षणार्थं वैश्याय दत्तवानतो वैश्येन रक्षणीयाः पशव इति पूर्वानुवादः । प्रजाश्च सर्वाः सृष्ट्वा ब्राह्मणाय राज्ञे च रक्षणार्थ दत्तवानिति प्रसङ्गादेतदुक्तम् ॥ ३२७ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>नच वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति । वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन ॥ ३२८ ॥</poem>}}}} {{gap}}न चेति ॥ पशुरक्षणं न करोमीति वैश्येनेच्छा न कार्या । अतः कृष्यादिवृत्ति- संभवेऽपि वैश्येन पशुरक्षणमवश्यं करणीयम् । वैश्ये च पशुरक्षणं कुर्वत्यन्यः पशुरक्षणं न कारयितव्यः ॥ ३२८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>मणिमुक्ताप्रबालानां लोहानां तान्तवस्य च । गन्धानां च रसानां च विद्यादबलावलम् ॥ ३२९ ॥</poem>}}}} {{gap}}किंच । मणीति ॥ मणिमुक्ताविद्रुमलोहवस्त्रागां, गन्धानां कर्पूरादीनां, रसानां लवणादीनामुत्तममध्यमानां देशकालापेक्षया मूल्योत्कर्षापकर्ष वैश्यो जानी- यात् ॥ ३२९॥ {{Block center|{{bold|<poem>बीजानामुप्तिविच स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च । मानयोगं च जानीयात्तुलायोगांश्च सर्वशः ॥ ३३० ॥</poem>}}}} {{gap}}बीजानामिति ॥ बीजानां सर्वेषां वपन विधिज्ञः स्यात् । इदं बीजमस्मिन्काले तत्र संहतं चोप्त प्ररोहत्यस्मिन्नेत्येवं तथेदमूवरमिदं सस्यप्रदमित्यादि क्षेत्रदोषगुण- ज्ञश्च स्यात् । मानोपायांश्च प्रस्थद्रोणादीन्तुलोपायांश्च सर्वान् तत्त्वतो जानीयात् । यथान्यो न वञ्चयति ॥ ३३० ॥ {{Block center|{{bold|<poem>सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागणान् । लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम् ॥३३१॥</poem>}}}} {{gap}}सारासारमिति ॥ इदमुत्कृष्टमेतदपकृष्टमित्येकजातीनामपि द्रव्याणां विशेष जानीयात्तथा देशानां प्राक्पश्चिमादीनां क्व किमल्पमूल्यं किं बहुमूल्यं चेत्यादि देशगुणदोषौ बुद्ध्येत् । विक्रेयद्रव्याणां चेयता कालेन इयानपचय उपचयो वेति विद्यात् । तथास्मिन् देशे कालेऽनेन च तृणोदकयवादिना पशवो वर्धन्तेऽनेन क्षीयन्त इत्येतदपि जानीयात् ॥ ३३१ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>भृत्यानां च भृति विद्याद्भाषाश्च विविधा नृणाम् । द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च ॥ ३३२ ॥</poem>}}}} {{gap}}भृत्यानामिति ॥ गोपालमहीपालानामितीदमस्य देयमिति देशकालकर्मानुरूपं वेतनं जानीयात् । गौडदाक्षिणात्यादीनां च मनुष्याणां नानाप्रकारा भाषा विक्रया- द्यर्थ विद्यात्तथेदं द्रव्यमेवं स्थाप्यतेऽनेन च संयुक्तं चिरं तिष्ठतीति बुद्ध्येत, तथेदं द्रव्यमस्सिन्देशे काले चेयता विक्रीयत इत्येतदपि जानीयात् ॥ ३३२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम् । दद्याच सर्वभूतानामन्नमेव प्रयत्नतः॥ ३३३ ॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> 9kgqwnqdvcguh0eyoz3qnje7snfninf पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/९९५ 104 166998 420213 420042 2026-11-19T10:45:37Z Myauthworks 10864 420213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''सूचिः'''|९४७}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: left;" ! ऋषिः !! पृष्ठम् !! ऋषिः !! पृष्ठम् !! ऋषिः !! पृष्ठम् |- | विदाहे वितते || १३७ || देशांतरमृते || १६२ || '''आथर्वणम्''' || |- | शब्देनापः पयः || ४२२ || नष्टे चन्द्रेऽष्टमे || ८८ || प्रणवं देवा || २९ |- | शाकभक्षाः पयोभक्षा || ९६ || न स्वपन्नेषु || ७७ || यस्याग्निहोत्रं || २१ |- | शिखिनस्तु शृतः || १८४ || निन्दा मृत्युपदं || ४६४ || हरेः पादाकृति— || २९२ |- | शुचौ देशे तथा || १९९ || मंत्रवत्संस्कृतस्यापि || ६२६ || '''आथर्वाणिकम्''' || |- | शूद्रान्नं सूतकान्नं || ४४८ || विभवे चाभिहीनस्य || ४४३ || यस्याग्निहोत्रं || ७३३ |- | पङ्क्तिस्तु परतो || ७६९ || शुचिं देवाश्च रक्षन्ति || २२० || '''आथर्वणी श्रुतिः''' || |- | षोडशौद्वाहगर्भाब्दे || ५९३ || — || ६६२ || माससूत्रमहम् || १७९ |- | संध्यात्रयं तु || ३१२, ३१५ || '''अमरसिंहः (अमरकोशः)''' || || रक्षा मा गोपाय || १८० |- | संपर्काज्जायते || ५०० || १।४।११ || ७०२ || '''आथर्वसंहिता''' || |- | सामिकः पितृयज्ञान्तं || ३९८ || १।४।१५ || ५२६ || ४।३६।९ || १४३ |- | सिंहकर्कटयोर्मध्ये || २८७ || २।४।१३ || १० || '''आदित्यपुराणम्''' || |- | सुहृदन्नं गुरोरन्नं || ७८१ || २।४।१९ || ७८१ || अटवी पर्वताः || ७५८ |- | स्नानं त्रिषवणं || १९३ || २।५।३१ || ७८६ || आमंत्रितश्चिरन् || ७८० |- | हस्तदत्ता तु || ९७ || २।७।४० || ७६९ || चापं गते ततः || ३९१ |- | हस्तेन मुक्तं || ८०५ || व्रतिनामासनं || ७८८ || त्रिपुंड्रधारी सततं || ३०३ |- | हितं मितं सदा || २०२ || '''अमृतबिन्दूपनिषद्''' || || दुर्वाससो मुनेः || ३०५ |- | हुंकारेणापि || ८०९, || मनो हि द्विविधं || १९३ || पक्षान्तरेऽपि कन्यास्थे || ७१६ |- | — || ३२, ४७५, ५२८ || तदेव निष्कलं || १९५ || पितॄन्संतर्प्य || ४०७ |- | '''अथर्वशिरस्''' || || '''अर्णवः''' || || प्रावृडृतौ यमः || ७४७ |- | — || ३०१ || अन्नप्राशनवैवाहे || १४७ || ब्राह्मण्या भार्यया || ४२६ |- | '''अनुस्मृतिविषयः''' || || '''अर्णवः''' || || भगिन्यो बांधवाः || ४४० |- | पितुरूर्ध्वविधिं || ६४६ || अशक्तौ वा जलाभावे || २३६ || मधुकं रामठं || ७८१ |- | '''अश्वगीतिः''' || || '''आगमः''' || || लिंगे स्वयंभुवे || ४४० |- | यो मामदृष्ट्वा || ४०९ || वैदिकं तु पुरा || ६२७ || वसन्ति पितरः || ८२२ |- | '''अपरार्कः''' || || सर्वेषामेव वर्णानां || ६२७ || सौराष्ट्रसिन्धु || ११० |- | अधिमासमृतानां || ७३१ || '''आचारसारः''' || || स्त्रीशूद्रयोर्धर्मानं || २१९ |- | अनार्यता निष्ठुरता || १३५ || प्रातस्तीर्थावगाहन— || २४६ || '''आदिपुराणम्''' || |- | अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं || ४४५ || मालती मल्लिका || ३८७ || अधर्मदेश || ९ |- | अष्टाक्षरेण देवेशं || ३८७ || शुचिं देशं विविक्तं || ४५७ || जातश्राद्धे न दद्यात् || ७९ |- | आचार्यो ब्रह्मलोकेशो || ४१७ || '''आत्रेयः''' || || संक्रान्तावुपवासेन || ७५० |- | कात्तिकस्य तु || ४१९ || अंतःशवो यदा || ५४१ || सूतके तु मुखं || ४९९ |- | गर्भिण्यौ यस्य भार्ये || ५९२ || अभिषेकेऽपि नाक्षत्रं || ७०२ || '''आनुशासनिकम्''' || |- | छाया स्याद्वासपर्णः || ४६४ || कालेऽल्पदोषे || ६१० || आचाराल्लभते || ५ |- | जातिदुष्टं क्रियादुष्टं || ४३३ || मृण्मयान्यश्ममयानि || १७९ || कल्मषं गुरुशुश्रूषा || ७७ |- | दिवा कपित्थ— || ४३८ || — || ३४ || गृहानाश्रयमाणस्य || ४२६ |- | दुर्मृतौ सप्त एव || ४९० || || || यदा श्राद्धं पितृभ्यः || ८१९ |} {{rule}}<noinclude></noinclude> dyyxmb73fe4j75z2k21a7zf3ymg0bno पृष्ठम्:Smriti mukta phalam.pdf/१०४३ 104 167045 420214 420089 2026-11-19T11:50:14Z Myauthworks 10864 420214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''सूचिः'''|९९५}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: left;" ! ऋषिः !! पृष्ठम् !! ऋषिः !! पृष्ठम् !! ऋषिः !! पृष्ठम् |- | '''मार्कण्डेयपुराणम्''' || || '''मैत्रेयसूत्रम्''' || || '''यमः''' || |- | २७।१९–२४ || ५६३ || मासद्वये ययेक्र || ७३२ || आदित्यस्य करैः || २५८ |- | तुलामतिक्रहीता || ९२५ || '''मौद्गल्यः''' || || आ निपाताच्छरीरस्य || १२१ |- | पुत्रो भ्राता च तत्पुत्रः || ५६३ || अवालुकायुतं || ३७४ || आपद्गतो विना || ९२२ |- | प्रतिगृह्य द्विजो || ९२६ || सकृदभ्यर्च्य || ३८७ || आमंत्रितस्तु यः || ७७९ |- | प्रधानं संपरित्यज्य || ९२५ || '''यजुष्''' || || आरभ्योमार्कवारेषु || ६१० |- | बाहुजादेकगुणितं || ९२६ || २।७।८–९ || ३९१ || आषाढ्यामथ || ७६० |- | '''मिताक्षरा''' || || '''यज्ञपार्श्वः''' || || आसनं संस्पृशन् || ७९५ |- | — || ८५ || ओषधीमन्तरे || ७९८ || आह्ररेन्मृत्तिकां प्राज्ञः || २१५ |- | '''मुण्डकम्''' || || दुहित्रा स्नुषया || ३५५ || आहारमात्रात् || १७ |- | तद्विज्ञानार्थं || १८१ || पंचदश्याः परः || ८५४ || आहारमात्रादधिकं || ४३१ |- | '''मुण्डकोपनिषद्''' || || होमान्तः पितृयज्ञः || ७४२ || आहारस्य चतुर्भागं || २०३ |- | ३–१–१० || ५५० || '''यतिधर्मसमुच्चयः''' || || उत्तीर्योदकमाचामेत् || २३५ |- | तमेवैक्रं जनिथाः || १९५ || आस्येन तु || २०१ || उदकं च तृणं || ४१७ |- | पाणिपात्रम् || २०६ || क्षौमं शाणमयं || १८६ || उद्धृत्य वामहस्तेन || २२४ |- | '''मुद्गलः''' || || देयं रुग्ण मुनि || २०६ || उभे मूत्रपुरीषे || १९६ |- | देवेषु द्वावेको || ७५५ || '''यमः''' || || ऊनद्विवार्षिकं || ५०८ |- | '''मृकण्डुः''' || || २।५ || ९३४ || एकवासा अवासा || ५८५ |- | पंच चूडा अंगीरसो || ८३ || अंके नारोपयेत् || ४२६ || एकैकं पिण्ड || १३७ |- | '''मेधातिथिः''' || || अंगुष्ठमात्रो भगवान् || ८०४ || एकोद्दिष्टे कुशाः कार्याः || २३१ |- | न स्नायादुत्सवे || २७० || अग्नौ करणवत् || ८८६ || एतान्येव समस्तानि || ९३८ |- | बह्वन्नं पच्यते || २०४ || अघवृद्धिमदा || ५३१ || ओंकारपूर्विकाः || ३२३ |- | भिक्षाटनं जपो || १८८ || अदन्तजाते तनये || ४९३, ५०७ || कन्या द्वादशमे वर्षे || १३६ |- | यावन्न स्युस्त्रयो || १८४ || अन्तर्जले जपेन्मन्त्रः || २६१ || कपिलां विश्वरूपाय || ३८७ |- | संरक्षणार्थं || १९० || अन्तर्वत्यापि कर्तव्यं || ५८९ || काणाः कुब्जाश्च || ७७४ |- | — || ५११ || अपचन्तमतिक्रम्य || ४९९ || कारागृहाद्विनिर्गत्य || १०४ |- | '''मैत्रायणीश्रुतिः''' || || अपः परनसं स्पृष्ट्वा || २२३ || कार्तिक्यां पुष्करे || २८८ |- | इन्द्रस्य वज्रोऽसीति || १८० || अब्बिन्दुर्यः || २०४ || कार्पासं क्षौम– || ९४ |- | त्रिषु वर्णेष्वेका || २०१ || अर्वाग्दशाहात् || ६१४ || किल्बिषं हि || ४४४ |- | यस्तु स्वैराग्निभिः || २५, ५७० || अल्पानामेव पयसां || ४४७ || कुतूहलेन वा शूद्रं || २३० |- | भिक्षार्थं ग्रामं || २०१ || अम्रतानाम् || ५२ || कुलं च शीलं च || ९३४ |- | '''मैत्रेयः''' || || अशुद्धौ तु परित्यागः || १०६ || कुलानीमान्यपि || १३२ |- | मासद्वये यथेकराशि || ७२३ || अश्मात् द्वादशात् || ६७० || कुशाः काशास्तथा || २३४ |- | '''मैत्रेयगृह्यपरिशिष्टम्''' || || अष्टमे तु भवेत् || १३५ || कृच्छ्रद्वादश || ८०७ |- | उद्वहे पुत्रजनने || ७३८ || अस्थिसंचयनात् || ५६८, ६३८ || केतनं कारयित्वा || ९२३ |- | || || आधामाश्रित || १३९ || खंजः काणः || ७८६ |- | || || || || गंगा धर्मोद्भवा || २८८ |- | || || || || गायत्री चैव || ३३४ |- | || || || || गायत्री तु जपेत् || ३८३ |} {{rule}}<noinclude></noinclude> 3kmwcrzhl2hn7e361sjqjcoylnuc93j