विकिस्रोतः
sawikisource
https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D
MediaWiki 1.48.0-wmf.5
first-letter
माध्यमम्
विशेषः
सम्भाषणम्
सदस्यः
सदस्यसम्भाषणम्
विकिस्रोतः
विकिस्रोतःसम्भाषणम्
सञ्चिका
सञ्चिकासम्भाषणम्
मीडियाविकि
मीडियाविकिसम्भाषणम्
फलकम्
फलकसम्भाषणम्
साहाय्यम्
साहाय्यसम्भाषणम्
वर्गः
वर्गसम्भाषणम्
प्रवेशद्वारम्
प्रवेशद्वारसम्भाषणम्
लेखकः
लेखकसम्भाषणम्
पृष्ठम्
पृष्ठसम्भाषणम्
अनुक्रमणिका
अनुक्रमणिकासम्भाषणम्
श्रव्यम्
श्रव्यसम्भाषणम्
TimedText
TimedText talk
पटलम्
पटलसम्भाषणम्
Event
Event talk
पृष्ठम्:वैशेषिकदर्शनम्.djvu/१
104
36978
420222
417032
2026-11-20T14:17:14Z
अनुनाद सिंह
1115
420222
proofread-page
text/x-wiki
<noinclude><pagequality level="3" user="Bnarayanan V" /></noinclude><poem>
* ओ३म् *
'''वैशेषिक दर्शन'''
पं० राजाराम (प्रोफेसर डी०ए०वी० कालिज लाहौर)
रचित
भाषा-टीका और व्याख्यान
बाम्बे मशीन प्रेस लाहौर में पं० हर भगवान मैनेजर
के प्रबन्ध से छपवाया ।
प्रथमावृतिः ६००
वि०स० १९७६ (सन १९१९ ई०)
मूल्य १॥ ) रुपया
Price 1-50
</poem><noinclude><references/></noinclude>
g7xtxrpfckvogk53qtl2ujp7rpsf6gx
420223
420222
2026-11-20T14:18:17Z
अनुनाद सिंह
1115
/* प्रमाणितम् */
420223
proofread-page
text/x-wiki
<noinclude><pagequality level="4" user="अनुनाद सिंह" /></noinclude><poem>
* ओ३म् *
'''वैशेषिक दर्शन'''
पं० राजाराम (प्रोफेसर डी०ए०वी० कालिज लाहौर)
रचित
भाषा-टीका और व्याख्यान
बाम्बे मशीन प्रेस लाहौर में पं० हर भगवान मैनेजर
के प्रबन्ध से छपवाया ।
प्रथमावृतिः ६००
वि०स० १९७६ (सन १९१९ ई०)
मूल्य १॥ ) रुपया
Price 1-50
</poem><noinclude><references/></noinclude>
3vkydvq4m561ks953gfdospdpdgqgz9
पृष्ठम्:वैशेषिकदर्शनम्.djvu/३
104
36979
420224
417035
2026-11-20T14:21:36Z
अनुनाद सिंह
1115
420224
proofread-page
text/x-wiki
<noinclude><pagequality level="3" user="Bnarayanan V" /></noinclude>{{c|'''भूमिका'''}}
'''षड्दर्शन'''- आर्य वृद्धों के रचे हुए छः तर्कशास्त्र जगत्प्रसिद्ध हैं, जिन को षड्शास्त्र वा षड्-दर्शन कहते हैं। इनके नाम ये हैं- वैशेषिक, न्याय, साङ्ख्य, योग, पूर्वमीमांसा और उत्तरमीमांसा। इन में से पूर्वमीमांसा मीमांसा नाम से, और उत्तरमीमांसा वेदान्त नाम से प्रसिद्ध है।{{nop}}
'''दर्शनों के रचने का उद्देश्य'''- दर्शनों के रचने का उद्देश्य यह था, कि लोगों को
विचार-स्वातन्त्र्य की शिक्षा दी जाए, और उन की बुद्धियों को सीधे मार्ग पर डाल कर उन्नत किया जाय। क्योकि बुद्धि की वृद्धि और विचार स्वातन्त्र्य में ही मनुष्यों का कल्याण है, इसी में मनुष्य के इस लोक और परलोक का सुधार है। हां यह नि:संदेह है, कि विचार-स्वातन्त्र्य में भी इन सूक्ष्मदर्शी दर्शनकारों ने वैदिक मार्ग को सर्वथा सरल और सीधा देखा,अतएव विचार स्वातन्त्र्य की शिक्षा देते हुए भी वैदिक धर्म की पूर्णतया रक्षा की, इसी लिए ये दर्शन वेदों के उपांग कहलाये ।{{nop}}
'''दर्शनकार मुनि''' - दर्शनों के बनाने वाले मुनि कहलाते हैं । जिन के नाम ये हैं-कणाद, गोतम, कपिल, पतञ्जलि, जैमिनि और व्यास। मुनि का अर्थ है मनन करने वाला, तर्क से निश्चय करने वाला, वह पुरुष, जो सत्तर्क से सचाई का ठीक पता लगा लेता है, और युक्ति द्वारा औरों का निश्चय बिठां देता है, उस को मुनि कहते हैं । आर्यजाति में ऋषि
<br/><noinclude><references/></noinclude>
3vgv5ksy33s151ficuonlflfeqbzgc7
420225
420224
2026-11-20T14:22:42Z
अनुनाद सिंह
1115
420225
proofread-page
text/x-wiki
<noinclude><pagequality level="3" user="Bnarayanan V" /></noinclude>{{c|'''भूमिका'''}}
'''षड्दर्शन'''- आर्य वृद्धों के रचे हुए छः तर्कशास्त्र जगत्प्रसिद्ध हैं, जिन को षड्शास्त्र वा षड्-दर्शन कहते हैं। इनके नाम ये हैं- वैशेषिक, न्याय, साङ्ख्य, योग, पूर्वमीमांसा और उत्तरमीमांसा। इन में से पूर्वमीमांसा मीमांसा नाम से, और उत्तरमीमांसा वेदान्त नाम से प्रसिद्ध है।{{nop}}
'''दर्शनों के रचने का उद्देश्य'''- दर्शनों के रचने का उद्देश्य यह था, कि लोगों को विचार-स्वातन्त्र्य की शिक्षा दी जाए, और उन की बुद्धियों को सीधे मार्ग पर डाल कर उन्नत किया जाय। क्योकि बुद्धि की वृद्धि और विचार स्वातन्त्र्य में ही मनुष्यों का कल्याण है, इसी में मनुष्य के इस लोक और परलोक का सुधार है। हां यह निःसंदेह है, कि विचार-स्वातन्त्र्य में भी इन सूक्ष्मदर्शी दर्शनकारों ने वैदिक मार्ग को सर्वथा सरल और सीधा देखा,अतएव विचार स्वातन्त्र्य की शिक्षा देते हुए भी वैदिक धर्म की पूर्णतया रक्षा की, इसी लिए ये दर्शन वेदों के उपांग कहलाये ।{{nop}}
'''दर्शनकार मुनि''' - दर्शनों के बनाने वाले मुनि कहलाते हैं । जिन के नाम ये हैं-कणाद, गोतम, कपिल, पतञ्जलि, जैमिनि और व्यास। मुनि का अर्थ है मनन करने वाला, तर्क से निश्चय करने वाला, वह पुरुष, जो सत्तर्क से सचाई का ठीक पता लगा लेता है, और युक्ति द्वारा औरों का निश्चय बिठां देता है, उस को मुनि कहते हैं । आर्यजाति में ऋषि
<br/><noinclude><references/></noinclude>
8w7d303cpbtbb6bx8hu91sb9jtjqn32
पृष्ठम्:वैशेषिकदर्शनम्.djvu/४
104
36980
420226
417036
2026-11-20T14:23:33Z
अनुनाद सिंह
1115
420226
proofread-page
text/x-wiki
<noinclude><pagequality level="3" user="Bnarayanan V" /></noinclude>{{rh|left='''२'''|center=''''वैशेषिक-दर्शन ।'''}}
और मुनि दोनों बड़े आदर के शब्द हैं । जो मन्त्रद्रष्टा हुए, जिन्हों ने धर्म को साक्षात् किया, वे ऋषि कहलाए, और जिन्हों ने उन सचाइयों का मनन किया और कराया, वे मुनि कहलाए।{{nop}}
'''वैशेषिक सूत्रकार कणाद मुनि'''- वैशेषिक सूत्रों के कर्ता कणाद मुनि हुए हैं। इन का कोई जीवन-चरित्र नहीं मिलता, इसलिए इनके देश काल और जीवन वृत्तान्त के विषय में निश्चित रूप से इतना ही कह सकते हैं, कि ये कश्यप ऋषि की सन्तान परम्परा में उलूक मुनि के पुत्र हुए हैं। वायु पुराण पूर्व खण्ड अध्याय २३ में लिखा है, कि २७ वें परिवर्त में जब जातूकर्ण्य व्यास हुए, उस समय प्रभासक्षेत्र में सोमशर्मा ब्राह्मण रहते थे, जो बडे तपस्वी और योगी थे, कणाद मुनि इस महात्मा के शिष्य थे। कणाद स्वय भी योगी थे, इन की बुद्धि बडी शुद्ध और चरित्र बड़ा पावित्र था । वैशेषिक सम्प्रदाय के आचार्य यह मानते और लिखते आरहे हैं, कि इस मुनि ने समाधि द्वारा महेश्वर को प्रसन्न करके वैशेषिक शास्त्र रचा था ।{{nop}}
'''कणाद रचित दर्शन के नाम'''- कणाद मुनि ने इस दर्शन को वैशेषिक नाम इस कारण दिया, कि इस मे मूल पदार्थो का जो परस्पर विशेष (भेद) है, उस का निरूपण किया है। विशेष शब्द सें वैशेषिक शब्द {{bold|'अधिकृत्य कृतेग्रन्थे'}} (अष्टा ४ । ३ । ७) सूत्र से 'विशेष के बोधक शास्त्र' के अर्थ में बना है 'विशेषं पदार्थभेदं अधिकृत्य कृतं शास्त्रं वैशेषिकम्' विशेष अर्थात् पदार्थों के भेद का बोधक वैशेषिक है। इस दर्शन के रचने में कणादमुनि का यह उद्देश था, कि इस विश्व में<br/><noinclude><references/></noinclude>
gkvjq1115yqbhqocsz8jdr6nc4bzagc
420227
420226
2026-11-20T14:23:59Z
अनुनाद सिंह
1115
420227
proofread-page
text/x-wiki
<noinclude><pagequality level="3" user="Bnarayanan V" /></noinclude>{{rh|left='''२'''|center=''''वैशेषिक-दर्शन ।'''}}
और मुनि दोनों बड़े आदर के शब्द हैं । जो मन्त्रद्रष्टा हुए, जिन्हों ने धर्म को साक्षात् किया, वे ऋषि कहलाए, और जिन्हों ने उन सचाइयों का मनन किया और कराया, वे मुनि कहलाए।{{nop}}
'''वैशेषिक सूत्रकार कणाद मुनि'''- वैशेषिक सूत्रों के कर्ता कणाद मुनि हुए हैं। इन का कोई जीवन-चरित्र नहीं मिलता, इसलिए इनके देश काल और जीवन वृत्तान्त के विषय में निश्चित रूप से इतना ही कह सकते हैं, कि ये कश्यप ऋषि की सन्तान परम्परा में उलूक मुनि के पुत्र हुए हैं। वायु पुराण पूर्व खण्ड अध्याय २३ में लिखा है, कि २७ वें परिवर्त में जब जातूकर्ण्य व्यास हुए, उस समय प्रभासक्षेत्र में सोमशर्मा ब्राह्मण रहते थे, जो बडे तपस्वी और योगी थे, कणाद मुनि इस महात्मा के शिष्य थे। कणाद स्वय भी योगी थे, इन की बुद्धि बडी शुद्ध और चरित्र बड़ा पावित्र था । वैशेषिक सम्प्रदाय के आचार्य यह मानते और लिखते आरहे हैं, कि इस मुनि ने समाधि द्वारा महेश्वर को प्रसन्न करके वैशेषिक शास्त्र रचा था ।{{nop}}
'''कणाद रचित दर्शन के नाम'''- कणाद मुनि ने इस दर्शन को वैशेषिक नाम इस कारण दिया, कि इस मे मूल पदार्थो का जो परस्पर विशेष (भेद) है, उस का निरूपण किया है। विशेष शब्द सें वैशेषिक शब्द {{bold|'अधिकृत्य कृतेग्रन्थे'}} (अष्टा ४ । ३ । ७) सूत्र से 'विशेष के बोधक शास्त्र' के अर्थ में बना है 'विशेषं पदार्थभेदं अधिकृत्य कृतं शास्त्रं वैशेषिकम्' विशेष अर्थात् पदार्थों के भेद का बोधक वैशेषिक है। इस दर्शन के रचने में कणादमुनि का यह उद्देश था, कि इस विश्व में<br/><noinclude><references/></noinclude>
81uuylq9wt4xzpwh9ugvt8m5v4a31nt
420228
420227
2026-11-20T14:24:39Z
अनुनाद सिंह
1115
420228
proofread-page
text/x-wiki
<noinclude><pagequality level="3" user="Bnarayanan V" /></noinclude>{{rh|left='''२'''|center='''वैशेषिक-दर्शन ।'''}}
और मुनि दोनों बड़े आदर के शब्द हैं । जो मन्त्रद्रष्टा हुए, जिन्हों ने धर्म को साक्षात् किया, वे ऋषि कहलाए, और जिन्हों ने उन सचाइयों का मनन किया और कराया, वे मुनि कहलाए।{{nop}}
'''वैशेषिक सूत्रकार कणाद मुनि'''- वैशेषिक सूत्रों के कर्ता कणाद मुनि हुए हैं। इन का कोई जीवन-चरित्र नहीं मिलता, इसलिए इनके देश काल और जीवन वृत्तान्त के विषय में निश्चित रूप से इतना ही कह सकते हैं, कि ये कश्यप ऋषि की सन्तान परम्परा में उलूक मुनि के पुत्र हुए हैं। वायु पुराण पूर्व खण्ड अध्याय २३ में लिखा है, कि २७ वें परिवर्त में जब जातूकर्ण्य व्यास हुए, उस समय प्रभासक्षेत्र में सोमशर्मा ब्राह्मण रहते थे, जो बडे तपस्वी और योगी थे, कणाद मुनि इस महात्मा के शिष्य थे। कणाद स्वय भी योगी थे, इन की बुद्धि बडी शुद्ध और चरित्र बड़ा पावित्र था । वैशेषिक सम्प्रदाय के आचार्य यह मानते और लिखते आरहे हैं, कि इस मुनि ने समाधि द्वारा महेश्वर को प्रसन्न करके वैशेषिक शास्त्र रचा था ।{{nop}}
'''कणाद रचित दर्शन के नाम'''- कणाद मुनि ने इस दर्शन को वैशेषिक नाम इस कारण दिया, कि इस मे मूल पदार्थो का जो परस्पर विशेष (भेद) है, उस का निरूपण किया है। विशेष शब्द सें वैशेषिक शब्द {{bold|'अधिकृत्य कृतेग्रन्थे'}} (अष्टा ४ । ३ । ७) सूत्र से 'विशेष के बोधक शास्त्र' के अर्थ में बना है 'विशेषं पदार्थभेदं अधिकृत्य कृतं शास्त्रं वैशेषिकम्' विशेष अर्थात् पदार्थों के भेद का बोधक वैशेषिक है। इस दर्शन के रचने में कणादमुनि का यह उद्देश था, कि इस विश्व में<br/><noinclude><references/></noinclude>
kien101tbum8h3pw9svyy6sbfrz7srf
वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः
0
167087
420221
2026-11-20T12:33:59Z
अनुनाद सिंह
1115
<poem> '''SARASWATIBHAVAN-STUDIES ''' VOL XXVI VAISESIKASIDDHANTANAM GANITIYAPADDHATYÀ VIMARSAH by Dr. NARAYANAGOPALA DONGARE Lecturer of Science Deptt. Harishcandra Degree College Varanasi. Chief Editor of the Granthamala DR. BHAGIRATHA PRASADA TRIPATHI 'VAGISA SASTRI' Director, Research Institute, Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya. VARANASI 1979 CCO. Vasishtha Tripathi Collection. Digitized by eG... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती
420221
wikitext
text/x-wiki
<poem>
'''SARASWATIBHAVAN-STUDIES '''
VOL XXVI
VAISESIKASIDDHANTANAM GANITIYAPADDHATYÀ VIMARSAH
by
Dr. NARAYANAGOPALA DONGARE
Lecturer of Science Deptt.
Harishcandra Degree College Varanasi.
Chief Editor of the Granthamala
DR. BHAGIRATHA PRASADA TRIPATHI 'VAGISA SASTRI'
Director, Research Institute, Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya.
VARANASI 1979
CCO. Vasishtha Tripathi
Collection. Digitized by eGangotri
---------------------------------
Published by —
Director, Research Institute,
Sampurnanand Senskrit Vishvavidyalaya, Varanasi.
[This thesis has been approved for the 'Vidyavaridhi' ( PH. D. )
degree of Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya
and has been Published out of generous grant
from University Grants Commission, New Delhi ]
Available at—
Publication Section,
Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya, Varanasi-221602.
First Edition : 1000 Copies
Price Rs. 24-60 p.
Printed by—
Gaurishankara Press
Madhyameshvara
Varanasi.
CCO. Vasishtha Tripathi
Collection Digitized by eGangotri
-------------------------------
सरस्वतीभवन-अध्ययनमाला [२६]
'''वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः'''
लेखकः सम्पादकश्च
डॉ० नारायणगोपालडोंगरे
प्राध्यापकः सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्य
हरिश्चन्द्र महाविद्यालये
ग्रन्थमालया मुख्यसम्पादकः
डॉ० भागीरथप्रसादत्रिपाठी "वागीशः शास्त्री"
अनुसन्धाननिदेशकः
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये वाराणस्याम्
२०३६ तमे वैक्रमाब्दे -- १९०१ तमे शकाब्दे -- १९७९ तमे ख्रैस्ताब्दे
--------------------------------------
प्रकाशकः
निदेशकः, अनुसन्धानसंस्थानस्य
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये,
वाराणसी ।
[ गवेषणाप्रबन्धोऽयं सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयेन 'विद्यावारिधिः' ( पी-एच्० डी० )
इत्युपाध्यर्थं स्वीकृतः, विश्वविद्यालयानुदानायोगतो लब्धेनार्थिकसाहाय्येन मुद्रापितश्च ]
प्रापिस्थानम्-
प्रकाशनविभागः,
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः,
वाराणसी-२२१००२,
प्रथम संस्करणम् : १००० प्रतिरूपाणि
मूल्यम् २४-६० रूप्यकाणि
मुद्रक :
गौरीशङ्कर प्रेस
मध्यमेश्वर, वाराणसी ।
CCO. Vasishtha Tripathi Collection.
Digitized by eGangotri.
================================================
प्रास्ताविकम्
विविधविद्यामहार्णवस्य वेदस्य व्याख्यानाय चतुर्दश विद्याः प्रवर्तन्ते । तासु पदार्थविज्ञान-
शास्त्रस्यान्वीक्षिकीत्यपरपर्यायस्य न्यायशास्त्रस्यापि गणना क्रियते-
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसाऽन्वीक्षिकी तथा ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताचतुर्दश ॥ इति ।
वैशेषिकदर्शनपरिशिष्टरूपमिदं तावत् सेश्वरं न्यायशास्रम् । उमयोः संभूय पदाथंविज्ञानत्वं
सिध्यति, नान्यतरस्य । एवं खलु भौतिकशास्रत्याप्यस्य शास्रान्तरसाहाग्येन तुलनात्मकहशा
संप्रचलन्त्या -सरण्या परिशीलनविरहतया वैज्ञानिक स्वरूपं तज्ज्ञानां पुरस्तान्नोपस्थितमभूत् ।
शास्रान्तरसाहाग्येन क्रियमाणस्तुलनात्मको frre: संस्कृतजगति चिरात् प्रचलति ।
यद्यपि 'काणादं पाणिनीयं च सर्वशास्रोपकारकम्' इत्यनेन शास्रान्तरे शास्त्रहयस्य साहाय्य-
मात्रै विज्ञायते, तथापि दर्शनेषु मिथस्तुछनात्मको , fend: परकीयसिद्धान्तनिराकरणपूर्वंक
स्वकीयसिद्धान्तस्थापनसरणिङ्रि रादिह प्रवर्तते । आयुर्वेदो ज्योतिषस्य घमंशास्रस्य च साहाय्य-
मनपेक्ष्य न प्रभवति स्वात्मानमाविर्भावयितु | कर्णवेघसंस्कारो यद्यपि घर्मेशास्रविषयः, तथापि
नाडीसंस्थानप्रमावविषयको कायिकं तत्फलमायुर्वेदज्ञानसपेक्षते । इह दिश्यपि नूनमायुर्वेदधमं-
शास््रयोस्तुलनात्मकमनुशीलन महते लामाय नूत्नज्ञानाय च सम्पत्स्यते ।
ज्योतिषविद्यान्तगंतेन येन भारतीयगणितशा्रेण सर्वतः प्रथमं पञ्चिमदिगुदुमासिता,
विकसितेन तेन तत्र वैज्ञानिकेषु विविधेषु केत्रेष्वनितरसाघारणं साहाय्य समपितमु । किन्तु
तया दृशा गणितीयपद्धत्या प्राचीनमारतीयानां पदार्थेविज्ञानादिभौतिकशास्जाणामनुशीळनं नैता-
वच्चिरं विहितमिति साम्प्रतिके जगति तेषां युगानुरूपं विज्ञानपारिपुष्टं वैशिष्ट्यं न परिलक्यते |
निदिष्टां न्यूनतां विभाव्य सम्पर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयेन 'वैक्षेषिकसिद्धान्तानां गणितीय-
पद्धत्या विमर्शः! इत्यत्र गवेषणाकार्यार्थ पदार्थविज्ञानकोविदो डोंगरे इत्युपाहूवः श्रीनारायण-
गोपालो वृतः । प्रकृते गवेषणाप्रवन्वे भौतिकाभौतिकपदार्थविषयकसिद्धान्तनिरूपणप्रवणवैशेषिक-
दशनप्रतिपादितयो रात्ममनसोस्तयोश्च गुणादयो गणितीयपद्धत्या विवेचयितु न शक्यन्त इति
तदुव्यतिरिक्ता अन्ये पदार्था इह गवेपकेण निपुणं निरूपिताः । अस्यां दिशि प्रथमोऽयं प्रयासो
नुनं प्रशंसामहेति । अनुसन्धानात्मकस्य भ्रवन्धस्यास्य प्रकाशनमिदं बाहुल्येनोपयोगितां भजेदिति
कामयमानः स्त्रकीयै राशीःसन्तानैः समाजयति गवेषकम् |
विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य वैत्तिकेन साहायकेन भ्रबन्धस्यास्य मुद्रणं सञ्जातमिति
विश्वविद्यालयस्यास्य पक्षतस्तत्रत्येभ्योऽधिकारिम्यः साधुवादान् वितरन् विरमति
सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्याळये
घन्वन्तरिजयन्त्यां २०३६
( १८-१०-१९७९ खी० गुरौ )
भागीरथप्रसाद त्रिपाठी 'वागीशः शास्त्री'
निदेशकः
अनुसन्धानसंस्थानस्य
CCO. Vasishtha Tripathi Collection.
Digitized by eGangotri
================================
भूमिका
प्रस्तुते 'वेशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या faai: ( भारतीयभौतिक-
aed Hindu Physics) निबन्धे मया वेशोषिकदशंनप्रतिपादितसिद्धान्तानां
विवेचनं तथा कृतं यथा तत्रस्थमौतिकशाख्नानुसारिसिद्धान्तानां सम्यगवबोधः
स्यात् | अत्रेदमवघेयस्-यदत्र केवलं सिद्धान्तानां तुलतामात्रं न कृतस्, परं ते
प्राचीनगणितसाहाय्येन तथोपत्यस्ता यथा d: सह् सद्यो भौतिकशाख्ननाम्ना प्रसिद्धः
शाखस्य सिद्धान्ता बहोः कालात् पूर्वमेव प्रकाशिता अभवन्निति सिष्येत् |
प्राथम्येन विषयस्थापनं नामके निस्संख्याकेऽध्याये पदार्थानां विभाजनं
भौतिकशाल्नामुसंगतं वा न वा इति प्रसते विचारः कृत: । अत्रेव द्रव्यग्रुणकमंणां
व्याख्यानं सामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां ज्ञानस्योपरि अधिष्ठितम्, परन्तु तेषां
चेककालावच्छेंदेन स्वरूपप्रकाशनं गाणितिकपद्धरया सूत्र( Formula Equation )-
सुखेन कत्त" शक्यते इति निदिष्टस् |
प्रथमेऽध्याये भौतिकशाख्स्य स्वरूपनिधोरणं वेशेषिकदर्शनस्य तुलनया सह
कुतस् । हितीय-चतुथे-पव्चम-षष्ठ-सप्तमाष्टम-चतुदेक्षाध्यायेषु द्रव्यविषये विवेचन
ada ठतीये, दशमतस्रयोदशपर्यन्तेष्वध्यायेषु गुणविवेचनस्, तथा नवमाध्याये
कर्मविवेचनञ्च कुतस् । अन्तिमे . पञ्चदशेश्ध्याये सामान्यविशेषसमवायाभावाचां
पदार्थानां गाणितिकसमीकरणरूपेण प्रस्थापनं प्रदशितं वतंते ।
स्वतः प्राथम्येनविदृद्रण्येषु समादरणीयेषु मह्ामहोपाध्यायेषु Sto गोपीनाथः
_कविराजमहोदयेषु परमप्रह्नीभावेनाहं घन्यवादपुरस्सरां कृतज्ञतां भृषं ज्ञापयामि;
थेरस्मिन्ननुसन्धानकार्ये प्रगल्मतरेः स्वीयेविचारेरनुप्राणितोऽहं गवेषणाप्रवणं
प्रबन्धममु प्रतिपदं सम्प्रतिपद्य प्रणीतवान् ।
तदनु यथासमयं यथास्थानं च परिलब्धानां . येषां मौलिकनिर्देशने इदं
कष्टतमं गवेषणापूर्णं कार्य पूर्णता गतम्, तेषु मम निर्देशकेषु प्रसूतग्रन्यप्रणयत-
प्रवणेषु भारतीयाभारतीयविविधशाखादिपारङ्गतेु अध्यापकोत्तमेषु पण्डितश्रकाण्डेषु
श्रीबलदेवोपाध्यायेघु कृतज्ञतातति परिज्ञापयतः सविनयं मे स्वान्तं नितरां
मोमुदीति ।
तत ऊध्व॑ मत््तीक्ष्यवरेभ्यो दार्शनिकशिरोमणिभ्योऽनुसन्धानसंस्थानः
तिदेशकेभ्यः ( aae १९७० ) न्याय-वे्षेषिकदर्शनविशोषज्ञेभ्यः
पण्डितेभ्यः भ्रीबदरीनाथश्चुक्लमहाशयेभ्यो वेशेषिकविषयकपरिष्कारमधिकृत्य समेधितो
हि यो विवेकस्तदर्थ तेभ्यः सधन्यवादां सोपकृतिस्मृति नतिसन्तति समर्पयामि ।
CCO. Vasishtha Tripathi Collection. Digitized by eGangotri
(C X
ततो fg मत्सुहृदवरेदीशनिकप्रवरैः पण्डितेः श्रीमद्धिइरिकृष्णशास्रिदातार-
महोदये: शोधप्रबन्धप्रणयनकार्ये$स्मित् Aq सर्वाङ्गीणं साहाय्यं दत्तम्, तथा चास्मिन
कार्ये येयंथासमयं मत्कृते नितरां समुपादेयं साहाय्यं सरवतोभावेनोरीकृतस्, तेभ्यः
पुराणेतिहासाचार्येभ्यः केलासवासिभ्यः पण्डितमुकुन्दशाख्िमहाजनमहानुभावेभ्यश्च
शतशो हादिकान् घन्यवादान् समुपहरामि । ;
अहमात्मनो गवेषणाप्रबन्धं वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालये १९७० तमे
facet समुपस्थाप्य विद्यावारिधिरित्युपाधि soarg, परं तत्समये प्रकाशनाया-
वसरो न जातः | fag कालानन्तरं नयविनयशीलसौजन्यमाघुरयौदारयमुर्तीनां
श्रीकरुणापतित्रिपाठिनां कुलपतित्वे मम गवेषणाप्रवन्धस्य प्रकाशनाय प्रयासः
समारब्धः, किन्तु तेषामवकाशग्रहणात् तत्कार्यं तदानीं सम्पन्नता नाभजत् | तदनु
वर्तमानकुलपतीनां विदवन्पुर्धन्यानां श्रीवदरीनाथशुक्लमहोदयानां सत्प्रेरणया
प्रकाशनाय तीव्रतरः प्रयासो जातः |
ततः प्राच्यप्रतीच्योभयशिक्षादीक्षितानां डॉ० भागीरथप्रसादत्रिपाठिनां
निर्देशकत्वे सम्पादनःमुद्रणकलाकार्यकुषलानां श्रीरामगोविन्दशुक्लमहोदयानां
च निरीक्षकत्वे स्थानीये गौरीशङ्करमुद्रणाळये मुद्रणकार्य समारब्धम्। अत्र चित्राणां
ुद्रणार्थेमपेक्षितानां मसिचित्राणां संपादने श्रीपुरुषोत्तमलक्ष्मणगर्देमहोदयेन महान्
सहयोगः कृत: | तदनन्तरं मुद्रणकलाकोविदस्य परमोत्साहिनः प्रकाशनाधिकारिणो
डॉ० हरिश्वनद्रमणित्रिपाठिनः क्षिप्रकारितयाऽल्पेनेव कालेन मे गवेषणाप्रबन्धस्य
प्रकाशनका पूर्ण जातम् | अत एते समादरणीयाः सर्वेऽपि सन्ति सततं धन्यवादार्हा:1
प्रसङ्गेऽस्मिन् प्रकाशनविभागीयेभ्यो मुद्रणकलाप्रवीणेभ्यः श्रीपरमेश्त्ररपाण्डेयमहानु-
भावेभ्यो Yat भुयो धन्यवादान् वितरामि i i
अथ च मनीषिणां पुरस्ताद् मदीयमिदं निवेदनं यदु गवेषणाप्रबन्धस्यास्य
सम्पादने मानवसुळभा भ्रमप्रमादादिदोषजन्या भमाल्पज्ञतया च यदि काश्चन चुटयो
भवतां नयनपथमुपागच्छेयुस्तदा ता अनुकम्पया संशोध्य संसूचनीयोऽहमिति निवेद्य
विरमामि ।
गुरुपर्णिमा
वै० स० २०३६
( दिनाङ्कः ९-७-१९७९ )
विदुषामाश्रवः
नारायणगोपालडोंगरे
बी० ६२, बृज इन्क्लेव कालोनी , वाराणसी-२२१००५
CCO. Vasishtha Tripathi Collection. Digitized by eGangotri
=============================
विषयानुक्रमणी
क्रमसंख्या
विषयस्थापनस्
१-भौतिकशास्त्रस्य स्वरूपम्
२-द्रव्यविमर्शः
३-गुणविमर्शः
४--दिक्परिमेयविमर्शः
५--पार्थिवपरिमेयविमर्शः
६--अन्विमर्शः
७--वागुविमर्शः
८--कालपरिमेयविमर्शा:
९--कर्मंणां विमर्षाः, व्यूटनगमनसूत्राणि च
१०--संस्कारे वेगविमर्दा: ( न्यूटनवेगनियमाः )
११--संस्का रे स्थितिस्थापकताविमर्दा:
१२--गुरुत्वविमर्शाः, ग्रहसिद्धान्तानां तुलनात्मकमध्ययनञच
१३--शब्दविमर्दाः
१४-तेजोविमर्दा:, तदवान्तरप्रकाराइच
१५--सामान्यविदोषसमवायाभावानां विमर्वा:
१६--परिशिष्टस् :
( क ) प्राच्यपादचात्त्यवेज्ञानिकशब्दानां तालिका
( ख ) सन्दभंग्रत्थतालिका ;
_ पृष्ठसंख्या
१-५
६-१०
११-२०
२१-३०
३१-५२,
. ५३-६४
६५-६६.
६७-६९
७०-७४ `
७५-८१ `
८२-८५
८६-८८
८९-३९ |
' ` १००-१०१
१०२-१०३
S १०४-११२.
eO ११३-१२२
=================================
शुद्धि-पत्नम्
अशुद्धस्
शब्दादिना
Encyclopedio
न््यायवेशेषिकदर्श न
gat
Eauatiou
भगोलाध्यायः
पाइचात्या
Centgrade
SMallest
वेमिन्यं
चाका
Physicol
Quanties
पंचाननेन
mathematici
रोहिताते
fired प्रकारेण
स्थितानां
Decimal
यौ
कार्पासकेण
व्यासमाकेण
यंत्राणि
ara: वंज्ञानिकेर्
Eqvation
—————.
Wed
शब्दादीनां
Encyclopaedia
=
Equation
भुगोलाध्याये
चेत्यं
पाइचात्त्या
Centigrade
Smallest
वेमिन्त्यं
शङ्का `:
Physical
Quantities
पद्चाननेन
mathematics
रोहितास्ते
मित्थं
स्थितानाम्
Decimal
यो
कार्पासकेनः -
व्यासमापकेत
यन्त्राणि
झास्त्रज्ञेवेज्ञानिकेर्
Equation
CCO. Vasishtha Tripathi Collection. Digitized by eGangotri
=====================================
'''वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः'''
'''विषयस्थापनम् '''
मानवीयस्रष्टिसमारम्मसमयत एव जिज्ञासुमनुज: स्वीयया परमोत्कण्ठया
सृष्टितत्त्वानास्, तेपामुपादानकारणानाम् जड-चेतनपदार्थानां बाह्याभ्यान्तरविविध-
चटनाना् रहस्यं परिज्ञातुमनुसन्धातुं च प्रयतते स्म । प्राथमिकावस्थायां तस्येदमतुस-
न्धानकार्ये परिमितज्ञान-साधनाधीनमासीत्। कालान्तरेण तेन प्रत्यक्षानुमानोपमान-
शब्दादिनां प्रमाकरणानां, प्रकृति-निसर्गादिरहस्यानां परिज्ञानार्थ, विविधामिविधा-
मिस्समुपयोगः सम्यक्तया कृत आसीत् । फलतस्तावदुपयुक्तप्रभाणे: सम्पादितेर-
नुपन्धानेनैकविधमुलक्रुतप्रकृतितद्रहस्यादिविषयकसिद्धान्तानाँ प्रतिपादनमभूत् | तेषां
सिद्धान्तानां विषयानुकूलवर्गीकरणविघया विभिन्नानां दशनानां are च वर्षऽ-
स्मिन् भारते पार्थक्येन संस्थापनमम्रुत् तथा समेषां तेषां सावंभोमं, सावंकालिकं च
प्रामाण्यं सम्प्राप्त समभूत् । यथा वा.पूवसमये; तथा सम्प्रत्यपि तेषां परतः प्रामाण्यं
प्राच्यप्रतीच्यविपश्चिद्धिः: स्वीक्रियत इत्यत्र न काऽपि संशीतिर्वरीवति।
यद्यपि पुरातनसमयतो वतंमानपर्यन्तमभौतिकानां दशंनागमशास्रादीनां
ग्रन्थप्रणयनादिभिः, अध्ययनाध्यापनेश्च सर्वाङ्खीणो विकासः समजनि, तथाऽपि भूतस-
म्बद्धानां सिद्धान्तज्यौतिष-चिकित्सा-रसायन-स्थापत्यादि-शाख्राणास् अद्य यावत् तथा-
| विधश्व विकासो नाभदिति प्रतिभाति | भारतीयभौतिकशास्नामिन्नस्य वेशोषिकदशन-
। स्य तु प्रात्यक्षिकविधया विकासो हि सवंथाऽवरुद्धः सम्प्रति सम्प्रतीयते | अस्य
f सिद्धान्तपक्षै समधिकृत्य यद्यपि विगतद्विसहस्रवर्षभ्य: सूत्रभाष्यवृत्तिविवृतिव्याख्याटी-
|
|
|
|
RE SSS
| काटिप्पणीक्रोडपत्रादीनां प्रणयने रस्योपवृंहणं सम्पन्नमस्ति, तथाऽपि प्रत्यक्षानुमानग-
| णितसिद्धोः प्रात्यक्षिकप्रयोगात्मककार्यकारणमावेः परिपोषणस् एतत्सिद्धान्तानास्
¦ . अद्यावधि न सञ्जातमिति वस्तुस्थितिः ।
i
अतो fg मराठीज्ञानकोश ( Encyclopedia ) नामक सन्दभंग्रन्थे विज्ञाने-
तिहासखण्डे, ग्रन्यप्रणेत्रा श्रीकेतकरमहोदयेन सन्दर्भेऽस्मिन्नेतिहासिके, eed परिवणि-
तमुपलम्यते यतु प्राचीनसमये विपर्थिदुभिर्वेज्ञानिकेः पदार्थविज्ञानविषयमवलूस्ब्य
वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमशः
( भारते ) कियान् परिश्रमः प्रात्यक्षिकक्षेत्रेषु कृतः तयाच तस्थ कीदृशो विकासः
समभदित्यत्र विषये सविस्तरमविस्तरं वा ऐतिह्यं विवरणस् अद्यापि नोपलभ्यत
इतिकृत्वा विज्ञानेतिहासस्येदं पृष्ठं सवंथाऽलिखितमिति मत्वा योरोपीयश्ाञ्नविकास-
विषयमधिकृत्य सम्प्रति विचारयाम इति" ।
वस्तुसिथितिमिमां समवगम्य सम्प्रति मया संस्कृतभोतिकशाख्त्मकवेशे-
सिकद्शनस्याध्ययनं वेज्ञानिकदृश्या गणितीयपद्धत्या च समारब्धम् । शोघप्रवन्धोऽयं-
तस्वैवाध्ययनस्य किचित्फलमस्तीति मे समाशंसनमत्र नानुचितं मन्ये ।
मौतिक्ामौतिकृपदार्थ-विषयकपिद्वान्तनिरूपणप्रवणपिदं वेशेषिकदर्शनं, यद्यपि
«घर्मेविशेषप्रसुताद् द्रब्ययुणकरमंसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधम्यं-वेध-
मयाभ्यां तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसमिति काणादवैशेषिकसुत्रोक्तदिशा अनात्मेत रव्यावृत्ततया
आत्मज्ञानं प्रति आस्मेतरयावत्-पदार्थज्ञानं कारणमिति समर्थयति, सिद्धान्तयति च
रव्यगुणकमंसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां सकलविधसाधम्यं-वैधम्यंविषय-
प्रमायाः आत्मत्त्वज्ञानानुग्रुणत्वम् आत्यन्तिकदुःखर्निवृत्तिनिदानत्वं, फलतस्तावन्मोक्ष-
कारणत्वं च; तथाऽपि चोक्तपदार्थजातसाघम्यं-वेघम्यविवरणध्रसङ्गेऽङ्गीकरोति सर्वया
भौतिकीदृष्टिमित्येतस्य दर्शंनस्यायमनितरसाधारणो महांश्च विशेषः प्रतिभाति |
wader वे्ेषिकदर्शनस्याध्ययनं, गाणितिकविवेचनेविमशंनेश्च क्रियेत तर्हीदं
दशनं नितान्तसमुन्ततिशीलेन पाश्चात्यविज्ञानेन साकं न केवलं संबदिष्यति, अपितु
स्वीयं श्रेष्ठयमपि प्रतिष्ठापयिष्यतीति मे विदवास: |
वस्तुतस्तु, सम्प्रति भारतस्य सवंतन्त्रस्वतन्त्रतायाः तदधीनायाः समस्तवेभव-
शारितायाः परिरक्षणार्थं, संवधंनाथ॑ च क्ुटनीतिराजनीत्याद्यानां परमोत्कृष्ट
वेचक्षण्यं यथा वा समपेक्षितं वरीवर्ति, तथेव, आथिक्स्वातन्त्यजनकीभ्रूतौद्योगिक-
समुन्नत्ये, संरक्षकाप्रतिहतयौद्धिकशक्तिशालिताये च भौतिकविज्ञानस्य तत्सम्बद्धस-
मस्तज्ञानशाखाप्रशाखानां च ( Physics and all other applied sciences )
१. दृश्यतां; सरारीज्ञानकोशप्रस्तावनाखण्डे, पः मभागे, पदार्थीवज्ञान३ [खाचा इति-
हास Zo ५०६-५०७ लेखक: श्री एस० ato केतकर:
२. वेशेषिकसूत्रस्-१।१।४ | i
'''विषयस्थापनम् '''
परमप्रकर्षसम्पादनमनिवायंमस्ति । इदं महत्तमं राष्ट्रिय कायं वेदोषिकदर्दाना-
त्मकस्य भारतीयसंस्कृतभौतिकविज्ञानस्य परिज्ञानेन तदा सम्पादयितुमस्मामिः शक्येत
यदाऽस्य भारतीयदर्दानस्याध्ययनमाघ्ुनिकगणितगर्भेवेज्ञानिकविधया विधीयेत। इयं
विघा प्रस्तुतेऽस्मिन् शोधप्रवन्धे दिग्दर्वानरूपेण परिवणिताऽस्ति |
प्रस्तुतेशस्मन प्रबन्धे मया वेशेषिकदर्शनप्रतिपादितात्ममनसोस्तयोश्च गुणादीनां
विवेचनं विहायान्येषां सकलूपदार्थानां विवेचनं गाणितिकविघया कतुं तावदिष्यते |
दर्शानस्यास्य रूढपारिभाषिकादिशब्दाः, अस्मिन् सम्प्रयुक्ताश्च ये समुपलभ्यन्ते, तेषां
तत्तदर्थेषु प्रयुक्तवज्ञानिकशाब्देस्समर्थंतुलनया तावदेष निष्कर्षो निर्गेलति यत् न्याय-
वेरोषिकदर्शनं भौतिकशाख्मेवास्ति। अन्तरं केवलमिदं भवितुमहृति यदस्मिन्दर्दाने
निदिष्टानां सिद्धान्तानां गणितोपजीवित्वमसम्पाद्य अध्ययनक्रमस्य वेज्ञानिको विकासः
भौतिकश्ा्नस्येवास्य दर्दानस्य न कृतः | अतएवेदमावद्यकं प्रतिभाति यन्महुर्षः
कणादस्य वेशेषिकदर्शनं गणितीयवासनावासितान्तःकरणेन सम्पाद्येत, येन हि तस्य
भौतिकक्षारूत्वं स्फुटं परिलक्ष्येत | आशयश्चायं झुनेर्वात्स्यायनस्य वकष्यमाणग्रन्थमागतः
सुव्यक्तमवगम्यते ।
इमास्तु wget विद्याः पृथक्प्रस्थानाः प्राणमृतामनुग्रहायोपदिष्यन्ते यासां
चतुर्थीयमान्वीक्षिकी न्यायविद्या | तस्याः पृथक्प्रस्थानाः संशयादयः पदार्थाः तेषां
पृथग्वचनमन्तरेणाध्यात्मविद्यामात्रमियं स्यात् यथोपनिषद:' ।न्यायश्ञा ़्विषये क्रथन-
मिदं वेशेषिकशाख्ेऽपि चाप्रतिहृतप्रसरं प्रतिभाति ।
प्रस्तुते भोतिकशाख्ने भोतिकशब्दान्तगंतेन भूतशब्देनात्मनाभ्यां भिन्नानि वेदो-
षिकशाश्षप्रतिपादितानि कृत्स्नानि द्रव्याणि विवक्षितानि | अतो वेशेषिकशाख्ने सूतत्वेन
प्रसिद्धेषु दरव्येष्वपरिगणितयोः कालदिशोरपि प्रस्तुते प्रबन्धे विवेचनं कृतमास्ते ।
सौतिकविज्ञानदृशा नैद्षेषिकपदार्थाः far विभाजयितुं शयन्ते | प्रथमो भागः
सत्ताजात्या, द्वितीयो भागश्च तद्राहित्येन विभागश्च विभाजयितुः, अमिप्रायोपजीवी
सवतीति घाख्नकाराणां निर्णयः । प्रथमे भागे द्रव्यगुणकमंणास्, द्वितीये भागे च सामान्यः
विशेषसमवायाभावानां सन्निवेशः कृतोऽस्ति ।
१. वास्स्यायनन्यायभाष्यम्, TUATHA, Ho १ qo १।
CCO. Vasishtha Tripathi Collection. Digitized by eGangotri
3 चेंशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपदत्या fret:
इदमत्रोल्लेखनीयं प्रतिभाति यद् भौतिकविज्ञाने वेशेषिकरीत्येव पदार्थानां
विभाजनं स्वीक्रियते । किन्तु तावदियान् विशेषः सम्प्रति विज्ञातुं योग्योऽस्ति यत्
सामान्यविशेषसमयावाभावानां पदार्थानां चेककालावच्छेदेन युगपत् स्वरूपप्रकाशन न
केवलया पारिभाषिकविधयाऽपि तु भाषामद्वारीकृत्य गाणितिकपद्धत्या समीकरण
( Eauatiou ) सुखेन कतुं TWAT |
qq समये, वर्शनशाख्रादीनां विकासावसरे गणितशाम्जमपि पूर्णतया
विकसितमासीत्, किन्तु द्रव्याणां ग्रुणधर्मादय: वीजगणितपद्धत्या विवेचयितुं शवया
आसन्निति विवेकः केनापि दार्शनिकेनेतावताऽपि नोररीकृतः प्रतिभाति।
बिगतेषु त्रिदवत॒वर्षेषु प्रभुततया पाइचात्यवैज्ञानिकैः परिसम्पादितं पदार्थानां यादृशं
विस्तृतं विवेचनं समुपलभ्यते, तादृशं भारते सहस्राधिकवर्षेभ्यः qd परिसम्पन्ने
भवितुं शक्यमासीत्; यदीदानींतनी गणितपद्धतिः qd पदार्थ विवेचने समुपयुक्ता
अभविष्यत् |
भारते, पूर्व गणितशास्त्र पूर्णतया विकसितमासीदत्र विषये प्रमाणं सिद्धा-
न्तञ्यौतिषशा्नमस्ति । ग्रहाणां गत्यादिपरिच्छित्तये समावश्यक सम्पूर्णं गणितशास्ने
बहुकालपूवं विकसितमभ्रुत् । फलतः तस्मिन् समये पदार्थानां यज्ज्ञानं समुपलव्ध-
mAg तदाधारेण ग्रहाणां कलनां कुर्वाड्धगंणितज्ञ: दर्शनशास्नाद्ुल्लिखितायाः
Ge: प्रारम्भस्य समापनस्य (प्रलयस्य ) च समयनिर्धारणस्य सन्दर्भे निर्णीतमिदम-
दश्रतया यत् रृष्टिप्रारम्भे सर्वे ग्रहाः यस्मिन् बिन्दौ अवस्थिता भवन्ति, तस्मिन्नेव
बिन्दौ तेपां पुनरुपस्थितौ यावात् काल: समपेक्षितस्तावानेव सष्टिप्रलययो: कालाव-
धिभेवति 1
तथ्यं चेदं सूयसिद्धान्तीयभरूगोलाध्याये, द्रष्टिप्रलययोस्तत्काले द्रव्याणापवस्था-
sga वर्णने: स्पष्ट प्रतीयते । तच्च निस्संशयं भारतीयदर्शनादेव गृहीतमिति सर्वधा
शक्यवचनस्? |
` अनेनेदं स्पष्ट प्रतिभासते यद् ज्योतिषशा्नस्य व्याख्यानं a
रवलम्बितमस्ति। प्रकारान्तरेणेदं TH शक्यते यद् यथा प्रयोगशालायां रुत् पिण्डान्
t. दुइयतामयमथं; सूर्येसिद्धान्तीयभूगोळाध्याय:
CCO. Vasishtha Tripathi Collection. Digitized by eGangotri
P "eos
'''विषयस्थापनम् '''
समादाय, तेषु गतिवेगादीनामु अध्ययनद्वारा तेषां विवेचनात्मक विज्ञानं ure प्रवतंते
तथा सूर्यचन्द्रादिवृहृतः पिण्डान् समधिकृत्य तेषां गतिवेगादीनास् अध्ययनार्थं प्रवृत्तं
ज्योतिषज्ञाञ्जमपि महत्यां प्राकृतिकप्रयोगशालायां सम्पादितं विवेचनात्मक विज्ञान-
MANA, यञ्च समस्तपदार्थविवेचनोन्मुखस्य महतो दशेनस्याङ्गकल्पम् |
रदं स्पष्टतया समवघेयं-यद् भौतिकशास्त्रं गणित-दर्षानयोरुभययोराधारेण
समिष्ठितमस्ति। एतयोरपि परस्परम् उपजीव्योपजीवकभावश्च वरीवति । प्रबन्धे-
ऽस्मिन् सर्वमिदं यथास्थानं समुपस्थापयिष्यते। इत्त्यमस्मिनु आत्ममनो व्यतिरिक्तानां
वेदोषिकदर्शनप्रतिपाद्यपदार्थानाम् इदानींतने भौतिकशासत्रे निरूपितानां, तदविरोघेन
गणितीयपद्धत्या विवेचनाय प्रयतिष्यते ।
</poem>
== स्रोतः ==
*[https://archive.org/details/MSDP_vaisheshika-siddhantanam-ganitiya-paddhatya-vimarsha-by-narayan-gopal-dongre-pub/page/n13/mode/2up '''वैशेषिकसिद्धान्तानां गणितीयपद्धत्या विमर्शः''']
7ol8c81jmlig9n4b8b0wvtg5hay9j6i
लक्षणावली
0
167088
420229
2026-11-20T14:33:43Z
अनुनाद सिंह
1115
<poem> मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमाला प्राचीनाचार्यग्रन्थावली चतुर्दशपुष्पम् श्रीमदुदयनाचार्यकृता लक्षणावली भट्टकेशवकृतप्रकाशसहित विद्यावाचस्पतिना श्रीशशिन... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती
420229
wikitext
text/x-wiki
<poem>
मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमाला
प्राचीनाचार्यग्रन्थावली
चतुर्दशपुष्पम्
श्रीमदुदयनाचार्यकृता लक्षणावली
भट्टकेशवकृतप्रकाशसहित
विद्यावाचस्पतिना
श्रीशशिनाथझाशर्मणा
मिथिलाविद्यापीठस्थेन
सम्पादिता
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशिता
शकाब्दाः १८८४ विक्रमाब्दाः २०२० ऐसवीयाब्दाः १९६३
</poem>
'''All rights reserved'''
Text printed by Sri Binda Prasad for Darbhanga Press Company (Private) Limited, and Cover, Introduction etc. printed at the Tara Printing Works, Varanasi and Published by Dr. Sitansusekhar Bagchi, Director, Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning, Darbhanga.
1963
---
== लक्षणावली — मङ्गलाचरणम् ==
<poem>
अगारे तन्त्रेऽस्मिन् दुरधिगमनिःसीमविषये
न यत्नो मे विद्वन्निचयपरिहासाय भवति ।
कृपापूर्यैडपर्ये सितकिरणवर्ये भगवति
प्रभावोदयं मातस्तव चरणयोरेव परमः ॥ १ ॥
यच्चिद्घनैर्जगतीतलं परिवृतं यस्तर्कविद्यामयः
श्रीलौगाञ्चिकुलारविन्दतरुणिमार्ध्यन्दिन्दिः केशवः ।
यं प्रासूत सदाशिवाङ्घ्रिकमलद्वन्द्वैकनिष्ठं परं
भट्टानन्तमहं नमामि पितरं साम्बं कृपाम्भोनिधिम् ॥ २ ॥
सर्वकारणादिसिद्धान्तरहस्यज्ञानपूर्वकम् ।
भट्टश्रीकेशवेनैषा व्यज्यते लक्षणावली ॥ ३ ॥
</poem>
चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नसमाप्त्यर्थं कृतमिष्टदेवतानतिस्तुतिरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति —
<poem>
प्रणम्य पार्वतीनाथं नित्यविज्ञानमीश्वरम् ।
द्रव्यादिसर्वमेयानां करिष्ये लक्षणावलीम् ॥ १ ॥
</poem>
विशिष्टं ज्ञानं यस्येति विज्ञान इति समासः । विशिष्टं ज्ञानं यस्मादिति वा ॥
---
== पदार्थसामान्यलक्षणम् ==
पदार्थसामान्यलक्षणमाह —
'''अभिधेयः पदार्थः । स द्विविधो, भावाभावभेदात् ॥'''
यथा च केवलान्वयिनोऽपि लक्षणत्वं तथास्माभिः सप्तपदार्थप्रकाशे प्रपञ्चितम् । पदार्थपदप्रवृत्तिनिमित्तं चैतत् । अभिधेयत्वं शब्दशक्तिविषयत्वम् । न च विषयत्वमेवास्तु व्यर्थरधिकम्, तावन्मात्र एव तात्पर्यात्, प्रवृत्तिनिमित्तवैयर्थ्याभावाद् वा ॥
तत्र नञर्थविषयत्वरहितप्रत्ययविषयो भावः । स षोढा द्रव्यादिभेदात् ॥
[तत्र] भावाभावयोर्मध्य इत्यर्थः । घटाभावादावतिव्याप्तिवारणायोक्तं रहितान्तम् । न च घटाभावो नास्तीति [भावत्रः] प्रत्ययविषयीभूतघटेऽव्याप्तिः, अभावोविषयकप्रत्ययमादायैव लक्षणनिर्वाहात् । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वं तद्व भावेऽप्यस्ति, तस्यापि स्वाभावाभावत्वादित्यव्याप्तिः, तथापि मुख्याभावत्वग्रहणान्न दोषः । यद्यप्यभावे मुख्यत्वं भावभिन्नत्वमित्यात्माश्रयः, तथापि भावत्वमखण्डोपाधिरित्यत्रैव तात्पर्यात् ॥
पदार्थानां [२क] तत्त्वज्ञानोपयोगिसाधर्म्यमाह —
तत्रानित्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाः समवेताः । नित्यद्रव्यसमवायाभावाः समवेतत्वरहिताः । द्रव्यगुणकर्माणि समवेतवन्ति । सामान्यविशेषसमवायाभावाः समवेतरहिताः ॥
---
== द्रव्यनिरूपणम् ==
अत्र गुणात्यन्ताभावानधिकरणं द्रव्यम् ॥
गुणवद् द्रव्यमित्युक्ते उत्पन्नविनष्टेऽव्याप्तिः, तद्वारणायात्यन्ताभावगर्भं लक्षणमुपात्तम् । तन्त्र च गुणप्रागभावसत्त्वेऽपि सहकारिविरहान्न फलोपधानमिति मतेनेदम् । वस्तुतस्तु, यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् । न च कालस्य जगदाधारतया तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम्, जगदाधारतानियमकसंबन्धातिरिक्तसंबन्धेन तदत्यन्ताभावानधिकरणस्य विवक्षितत्वात् ॥
मूर्तत्वरहितसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्तत्वरहितसमवेतामूर्तत्वरहितसमवेतजातिमद् वा ॥
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते गुणत्वे गतम्, अतोऽमूर्तत्वरहितसमवेतेति । एतावद्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । घटत्वं तु मूर्तत्वरहिते समवेतं न भवतीति न दोषः । एतावद्युक्ते सत्तायां गतम्, अतः समवेतसमवेतत्वरहितेति । एतावद्युक्तेऽसंभवः द्रव्यत्वस्यापि कपालसमवेतघटसमवेतत्वात्, अतो मूर्तत्वरहितेति समवेतविशेषणम् । प्रथमरहितान्तमात्रोक्तौ घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । आत्मत्ववारणाय अमूर्तत्वरहितसमवेतेति । जातिपदस्थाने धर्मत्वोक्तौ घटाकाशगतद्वित्वसंख्यायां गतम्, अतो जातिपदम् । इदं च द्रव्यत्वजातेर्लक्षणम् । तद्वद् द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणं सुगमम् ॥
गन्धासमवेतगगनारविन्दसमवेतजातिमद् वा ॥
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते घटत्वादावपि गतम्, अतोऽरविन्दसमवेतेति । एतावद्युक्तेऽप्यरविन्दत्वे गतम्, अतो गगनेति । एवमपि सत्तायां गतम्, अतो गन्धासमवेतेति । अत्र गन्धासमवेतगगनसमवेतजातिद्रव्यत्वमित्युक्ते दोषाभावादरविन्दपदं चिन्त्यम् ॥
समवेतसमवेतसमवेतत्वं वा ॥
समवेतं सामान्यं समवेतसमवेतम्, तत्समवेतं यस्मिन्निति समासः । समवेतसमवेतमित्युक्ते गुणादौ गतम्, अतः समवेतपदमित्यर्थः ॥
तच्च नवधा भिद्यते, पृथिव्यादिभेदात् । तमो द्रव्यं न भवति, आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यत्वादालोकाभाववत् । तमःशब्दवाच्यत्वेन विप्रतिपत्तिविषयतया पक्षत्वम् । आलोकाभावशब्दवाच्यत्वेन संप्रतिपत्तिविषयतया साध्ययोगित्वेन सपक्षत्वम् । इति न पक्षसपक्षयोरैक्यं दोषः । तमःशब्दो द्रव्यवाचको न भवति, आलोकशब्दान्यत्वे सति आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यवाचित्वादालोकाभावशब्दवत् ॥
ननु तमसोऽपि [२ख] द्रव्यत्वान्नवत्वमनुपपन्नमित्याशङ्क्याह तम इति । माद्यत्वादित्युक्ते आत्मनि व्यभिचारः, तद्वारणाय चक्षुःपदम् । एवमुक्ते घटादौ स इति आलोकनिरपेक्षेति । न चालोके व्यभिचारः, तत्रापि विषयतया तदपेक्षयाव । ननु न्यायमते आलोकाभाव एव तमः, स एव च दृष्टान्त इति पक्षदृष्टान्तयोरैक्यमित्यत आह तमःशब्दवाच्यत्वेनेति । सौकर्यादनुमानान्तरमाह तमःशब्द इति । न चोभयत्राप्यप्रयोजकत्वम्, कल्प्ताभावपदार्थान्तर्भावे पदार्थान्तरस्वीकारे गौरवस्यैव बाधकत्वात् । न चैवमन्धकाराभाव आलोक इत्येव किं न स्यादिति वाच्यम्, अनन्यथासिद्धोष्णस्पर्शप्रतीत्यनुरोधेन तेजोद्रव्यत्वस्य दुरपह्नवत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥
=== पृथिवी ===
तत्र गन्धात्यन्ताभावरहिता पृथिवी । करकासमवेतवाजिविषाणसमवेतजातिमती वा । सा द्विधा नित्यानित्यभेदात् ॥
यद्यपि गन्धवती पृथिवीत्युक्ते न कोऽपि दोषः, प्रथमक्षणाविशिष्टेऽपि कदाचिद् गन्धोत्पत्त्या तद्व्याप्तेरप्यभावात् । नाप्युत्पन्नविनष्टद्रव्येऽव्याप्तिः, तादृशद्रव्ये मानाभावात् । भावे वा तत्र गन्धानुत्पादेन तत्प्रागभावे मानाभावेन तद्व्याप्तेः । तथापि यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यम् । वस्तुतस्तु, गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । करकासमवेतेति । जातिः पृथिवीत्वमित्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो विषाणसमवेतेति । एवं सति विषाणत्वे गतम्, अतो वाजिपदम् । करकासमवेतवाजिसमवेतजातिरित्युक्ते वाजित्वे गतम्, अतो विषाणपदम् । वाजिविषाणोभयगतद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न च तेजस्त्वमादाय तैजसादिशरीरेऽतिव्याप्तिः, विषाणं पार्थिवमेवेत्यभ्युपगम्यास्त्यभिधानात् । यद् वा करकतेजोवाज्यसमवेतेति विवक्षणीयमित्याहुः ॥
नित्यः परमाणुरूपोऽनित्यः कार्यरूपः । पृथिवीत्वं नित्यवृत्ति, घटपटवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । न च पक्षासिद्धः, घटो गगनवृत्तित्वरहितपटवृत्तिजातिमान्, घटपटव्यतिरेकित्वरहितत्वात् पटत्ववदिति तत्सिद्धिः ॥
परमाणुसद्भावे मानमाह पृथिवीत्वमिति, जातित्वादित्युक्ते घटत्वे व्यभिचारः स्यादतः पटवृत्तीति । पटत्ववारणाय घटपदम् । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम् । [३क] निरुपाधित्वस्यैव विपक्षबाधकत्वात् । पृथिवीत्वे प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न चेति, सत्तामादाय सिद्धसाधनतावारणाय गगनवृत्तित्वरहितेति, घटत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय पटवृत्तीति । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । हेतावसिद्धिवारणाय पटपदम् । दृष्टान्तासिद्धिवारणाय घटपदम् । इदं च व्यासज्यवृत्तिप्रतियोगिकान्योन्याभावानभ्युपगन्तृमते बोध्यम् ।
न च सत्ताऽसिद्धिः, गगनं द्रव्यत्वेतरजातिमत्, भूतत्वात् पटवदिति तदनुमानात् । न च द्रव्यत्वाऽसिद्धिः, गगनादिः रूपावृत्तिजातिमान् गुणवन्त्वात् घटवदिति द्रव्यत्वसिद्धिः ॥
दृष्टान्ते प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न च सत्ताऽसिद्धिरिति । द्रव्यत्वमादाय सिद्धसाधनतावारणाय द्रव्यत्वेतरेति । शब्दमादाय तद्वारणाय जातिपदम् । साध्यप्रविष्टं द्रव्यत्वं साधयति गगनादीति । साध्ये सत्तामादाय सिद्धसाधनवारणाय रूपावृत्तीति ।
कार्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । तत्र भोगायतनमन्त्यावयवि शरीरम् ॥
शरीरादौति । आदिपदादिन्द्रियविषयपरिग्रहः । भोगायतनम् भोगावच्छेदकम् । शरीरावयवेऽतिव्याप्तिवारणायान्त्यावयविपदम् । घटादिवारणाय भोगायतनमिति । न च मरणदशायामुत्पन्नशरीरान्तरेऽव्याप्तिः, तस्यां कदापि भोगायतनत्वाभावादिति वाच्यम् । भोगायतनवृत्त्यन्त्यावयविमात्रवृत्तिजातिमच्छरीरमित्यत्र तात्पर्यम् । एवं च तादृशचैत्रत्वजातेस्तत्र सत्त्वान्नाव्याप्तिः । न च घटादिसम्प्रदायप्रवृत्त्यर्थं परमेश्वरोपगृहीतशरीरेऽव्याप्तिस्तस्य भोगानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम्, तदुपासनलब्धतदाकारयोगिशरीरनिष्ठशिवत्वजातिमादाय तत्र लक्षणानुगमनात् । यद्वा शरीरत्वजातिमादायैव तत्र लक्षणानुवृत्तिः । न च पृथिवीत्वादिजातिसाङ्कर्यात् शरीरत्वं न जातिरिति वाच्यम्, घटत्वादिव तत्तद्व्याप्यस्य नानात्वात्, अन्यथा अतीन्द्रियघटितोपाधित्वे शरीरत्वस्य चाक्षुषज्ञाने विषयत्वं न स्यादित्यन्यत्र प्रपञ्चितम् ॥
शरीरसंयुक्तमपरोक्षप्रतीतिसाधनमतीन्द्रियमिन्द्रियम् ॥
शरीरसंयुक्तमिति अतीन्द्रियमित्युक्ते कालादावतिप्रसङ्ग इति प्रतीतिसाधनत्वमुपात्तम् । तच्च प्रतीत्यसाधारणसाधनत्वम् । एवमपि सामान्यप्रत्यासन्नीभूयालौकिकप्रत्यक्षजनक[निर्विकल्पक]साक्षात्कारादौ गतमिति अपरोक्षपदं लौकिकपरम् । इन्द्रियसन्निकर्षवारणाय संयुक्तपदम् । अतीन्द्रियाधिष्ठानवारणाय शरीरपदम् । आलोकवारणायातीन्द्रियपदम् ॥
नन्वपरोक्षत्वमिन्द्रियजन्यत्वमित्यात्माश्रय इत्यत आह —
ज्ञानकरणजन्यत्वरहितज्ञानत्वमपरोक्षत्वम् ॥
अनुमित्यादौ तु ज्ञानस्यैव करणत्वान्नातिप्रसङ्ग इति भावः । न च मननकरणकचरमसाक्षात्काराव्याप्तिः । अदृष्टद्वारकस्य करणयोक्तत्वात् । वस्तुतस्तु, अपरोक्षत्वं साक्षात्त्वम् । तच्च ज्ञानत्वावान्तरजातिविशेष इत्यत्र तात्पर्यम् ॥
अतीन्द्रियत्वं चाज्ञानसाधनत्वम् ॥
यद्यप्यज्ञानसाधनत्वं न ज्ञानेतरसाधनत्वम्, घटादावतिव्याप्तेः । नापि ज्ञानासाधनत्वम्, इन्द्रियेऽवव्याप्तेः । तथापि विषयतया ज्ञानासाधनत्वं तत्त्वम् । न च योगिज्ञाने वर्तमानांशे विषयस्य जनकत्वमिति मतेऽव्याप्तिरिति वाच्यम्, लौकिकसाक्षात्काराविषयत्वे तात्पर्यात् ॥
प्रतीयमानतया भोगसाधनं विषयः । इति पृथिवी ॥
अत्र ज्ञायत इति व्युत्पत्त्या ज्ञानपदं सुखदुःखपरं सुखादिसाधनं विषय इत्युक्तेऽसम्भवः विषयस्य सुखासाधनत्वात् स्वाप्नसंभोगाभावेऽपि तज्ज्ञानात् सुखोत्पत्तेरित्यत उक्तम् — प्रतीयमानतयेति । एतत्पदमङ्गिना च यत्साक्षात्कारो सुखदुःखान्यतरहेतुरित्यर्थो लभ्यते शरीरादेरपि विषयत्वे न दोषः, उपधेयसङ्गरेऽभ्युपाधेरसङ्करात् । ननु पार्थिवद्रव्यणुकादावव्याप्तिः, न च तस्य न विषयत्वम् । तथा सति नित्यानित्यपृथिव्योरनन्तर्भावप्रसङ्गादिति [४क] चेदत्राहुः — जन्यपृथिवीत्वे सति शरीरेन्द्रियभिन्नत्वं विषयत्वम् । न चाप्यविषयेऽव्याप्तिः, पार्थिवविषयस्यैव लक्ष्यत्वात् । विषयमात्रस्य लक्षणं नास्त्येव, विषयत्वस्य केवलान्वयित्वात् । पार्थिवादिविषयचतुष्टयसंग्राहकं तु पृथिवीत्वजलत्वतेजस्त्ववायुत्वान्यतमवत्त्वे सति शरीरप्राणेन्द्रियभिन्नत्वमिति दिक् ॥
=== अप् (जलम्) ===
पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमकरकावृत्तिजातिमज्जलम् । तन्नित्यानित्यभेदेन द्विविधम् ॥
करकावृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते करकात्वे गतम् । अतो हिमपदम् । एवमपि सत्तायां गतम्, अतः पृथिवीवृत्तित्वरहितेति । पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते हिमत्वे गतम्, अतः करकापदम् । [तादृशजातिमज्जलमिति] ॥
नित्यजलं साधयति —
जलत्वं नित्यवृत्ति हिमकरकावृत्तिजातित्वात्, सत्तावदिति तत्सिद्धिः ॥
करकात्वे व्यभिचारवारणाय हिमकरकावृत्तिपदम् । हिमकरकान्यान्यत्वे व्यभिचारवारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम्, निरुपाधित्वाद् गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्वस्यैव स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वस्य सिद्धिरिति कश्चित् । तन्न, परमाणौ जलत्वानापत्तेः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलोपधानावश्यम्भावेन सहकारिविरहेऽपि कार्याभावस्योपपादयितुमशक्यत्वात् । जलसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वसिद्धिरिति तु वक्तव्यम् ॥
जलत्वजातेनित्यवृत्तित्वं प्रसाध्य जलत्वजातेरवासिद्धिरिति शङ्कां परिहरति —
करका गगनवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिमती, स्नेहाधिकरणत्वात्, हिमवदिति करकायां तत्सिद्धिः ॥
सत्तामादाय सिद्धसाधनता माभूत् अत्र उक्तम् गगनवृत्तित्वरहितेति । करकात्वमादाय सा मा भूदत उक्तम् — हिमवृत्तीति । हेतौ पृथिव्यां व्यभिचारवारणाय स्नेहपदम् । जलपदशक्यतावच्छेदकत्वेन जलत्वजातिसिद्धिरुक्तात्मत्ववत्, असति बाधके शक्यतायाः [४ख] कार्यत्वकारणत्वयोरिव जात्यैवावच्छेदात् । अन्यथा आत्मत्वादेरपि जातित्वे का प्रत्याशेत्यपि बोध्यम् । एवं च सति अष्टपदशक्यतावच्छेदकत्वेनाष्टत्वं कुतो न जातिरिति चिन्त्यमित्यन्ये । तान्त्रिकाणां जातित्वव्यवहाराभावस्यैव तत्र बाधकत्वान्न जातित्वमित्यपरे ॥
अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरं वरुणलोके । जलपरमाणवः शरीरारम्भका इन्द्रियारम्भकत्वात्, पार्थिवपरमाणुवत् ॥
जलपरमाणव इति । अंशतः सिद्धसाधनवारणाय जलपदम् । शरीराम्भकत्वं च शरीरवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वम् । एवं हेतावपि ॥
इन्द्रियारम्भकत्वं रसनस्याप्यत्वात् सिद्धम् । रसनमाप्यं रूपादिषु मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, सक्तुरसाभिव्यञ्जकजलवत् ॥
इन्द्रियारम्भकत्वमिति । रसनं स्ववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्परमाण्वारब्धं जन्यजलत्वात् जलान्तरवदित्यर्थः । रसनमाप्यमिति । अप्रसिद्धिवारणाय रूपादिषु मध्ये इति । मनोव्यावर्तनायैवकारः । ननु रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वादित्येवास्तु व्यर्थमधिकम् । न च गन्धरस्योर्मध्य इत्यादिहेतुत्रयमप्यन्यद्बोध्यमिति वाच्यम्, शब्दरस्योर्मध्य इत्यस्य पृथिव्यां व्यभिचारात् । रूपरस्योर्मध्य इत्यादेरपि जलरसाभिव्यञ्जकहरीतक्यादौ व्यभिचारात् । तत्र तस्यापि स्वनिष्ठरूपादिव्यञ्जकत्वान्न व्यभिचारः । एवं सति सक्तुरसाभिव्यञ्जकसलिलेऽपि स्वरूपव्यञ्जकत्वेन दृष्टान्तासिद्ध्यापत्तेः । किं चेन्द्रियसन्निकर्षे व्यभिचार इति चेत् अत्र वदामः । रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकेन्द्रियत्वादिति हेत्वर्थः । एवकारमहिम्ना रूपाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकेन्द्रियत्वं पर्यवसितोऽर्थः । एवं गन्धाव्यञ्जकत्वे सतीत्यादिना हेतुत्रयं बोध्यम् । मनोवारणाय सत्यन्तम् । त्वगादिवारणाय रसनव्यञ्जकेति । सन्निकर्षवारणायेन्द्रियग्रहणम् । दृष्टान्तस्तु यथाश्रुतमभिप्रेत्योक्तः । प्रयोगश्चायं केवलव्यतिरेकी, तत्र च घटादिर्वेति [५क] दृष्टान्तः । न चेन्द्रियत्वान्तर्गतभागवैयर्थ्यम्, यत्र यावति न वैषर्थ्यं तत्र तावत एवोपादानादिति दिक् । एवमर्थप्रमानुमानेऽपि ॥
रसनसिद्धिस्तु, रसोपलब्धिः करणसाध्या अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति । विषयस्तु सरित्समुद्रहिमकरकादिः । न च करकायाः काठिन्यात् पार्थिवत्वमाशङ्कनीयम्, अनन्तरमेव स्वभावापगमादित्यापः ॥
रसविषयकलौकिकसाक्षात्प्रतीतिर्मनोभिन्नकरणजन्या इत्यर्थः । तेन न भागासिद्धिर्न वा सिद्धसाधनम् । न चात्र मानसोपनीतरससाक्षात्कारे व्यभिचारः, लौकिकापरोक्षप्रतीतिहेतुत्वात् । अनन्तरमेवेति । काठिन्यापगमानन्तरं जलत्वप्रतीतेर्बाधितत्वाज्जलत्वसिद्धिरिति भावः ॥
=== तेजः ===
रसात्यन्ताभावसमानाधिकरणरूपाधिकरणं तेजः ।
रूपाधिकरणं तेज इत्युक्ते पृथिव्यादौ गतम्, अतः समानाधिकरणान्तं रूपविशेषणम् । रसात्यन्ताभावश्च रसत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावो विवक्षितः । तेन न यत्किञ्चिद्रसात्यन्ताभावमादाय जलादावतिप्रसङ्गः । अधिकरणत्वं च समवायेन विवक्षितम् । तेन न कालादावतिप्रसङ्गः । न चोत्पन्नविनष्टतेजसि अव्याप्तिः, तत्र मानाभावात् । तादृशरूपाधिकरणवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वे वा तात्पर्यम् । एतदरुच्यैव [लक्षणान्तरम्] आह —
करकाद्वृत्तिविद्युदाकरजवृत्तिजातिमद्वा ।
द्रव्यत्वसत्त्वे आदाय पृथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय करकाद्वृत्तीति । [घटत्वादि]वारणायाकरजवृत्तीति । सुवर्णत्ववारणाय विद्युद्ग्रहणम् । विद्युदाकरजान्यान्यत्ववारणाय जातीति <ref>१. जलत्व° इति मातृकापाठः । २. सत्तावारणाय करकाद्वृत्तीति अधिकमत्र मातृकायाम् ।</ref> ।
नन्वाकरजस्य पार्थिवत्वात् 'तद्वृत्तित्वं तेजस्वजातेनै' संभवतीत्यत आह —
विद्युत्करकावृत्तित्वरहिताकरजवृत्तिजातिमती विद्युद्व्यतिरिक्ताकरजान्यत्वरहितत्वात्, आकरजवत् । आकरजं सुवर्णादिः ।
ननु सुवर्णादिकं पार्थिवं नैमित्तिकद्रवत्वात्, घृतवदित्यनेन पार्थिवत्वसिद्धेराकरजवृत्तिजातिमत्त्वसाधने[ऽ]पि विद्युत्तेजसो न तेजस्त्वसिद्धिरिति चेत् — न, स्वर्णादिकमपार्थिवम्, घृतयन्ताग्निसंयोगेऽनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वादित्यनुमानेनापार्थिवत्वसिद्धावसांसिद्धिकद्रवत्वेन तत्सिद्धिः । अन्यथा पार्थिवद्रवत्वमप्यन्ताग्निसंयोगे उच्छिद्यन्तीति तर्कोऽनुसरणीयः ॥
विद्युत्त्वमादाय सिद्धसाधनतावारणायाकरजवृत्तीति । सत्तामाद्यं तद्वारणाय रहितान्तं जातिविशेषणम् । यत्किञ्चिद्वृत्तित्वं जलादौ गतम्, तद्वारणायकरजान्यत्वेति । असिद्धिवारणाय विद्युद्व्यतिरिक्तेति । पक्षे च विद्युद्व्यतिरिक्त[त्व]विशिष्टमाकरजान्यत्वं नास्तीति भावः । विशिष्टाभावे च न बैयर्थ्यम् । [५ख] व्याप्यग्रहस्था[प]नार्थमाकरजान्यत्वेति । विपक्षबाधकमाह — अन्यथेति ।
तच्च द्विविधम् नित्यमनित्यं चेति ।
नित्यं तेजः साधयति —
तेजस्त्वं नित्यवृत्ति, विद्युदाकरजवृत्तिजातित्वादिति नित्यत्वसिद्धिः ।
स्वर्णैत्ववारणाय विद्युदिति । विद्युत्त्ववारणायाकरजेति । न चोमयवृत्तिद्वित्वादौ व्यभिचारः, जातित्वस्यापि विशेषणत्वात् <ref>१. तद्वृत्तित्वतेजस्त्वं इति मातृकापाठः ।</ref> ।
पक्षसिद्धिं वारयति,
साधितं च तेजस्त्वम् । अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरमादित्यलोके । तस्यापार्थिवत्वसिद्धिः पूर्ववत्<ref>१. पूर्ववदिति टीकानुरोधात् ।</ref> । इन्द्रियं रूपोपलम्भकम् । रूपोपलब्धिः करणसाध्या क्रियात्वात् छिदिक्रियावदिति तत्सिद्धिः । कर्तृप्रेर्यं करणं धातुवाच्यव्यापारेण । चक्षुस्तेजसं रूपादिषु मध्ये तस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, आलोकवत् । विषयस्तु भौमादिरिति तेजः ॥
पूर्ववदिति । तेजःपरमाणवः परमपर्येण शरीरारम्भकाः इन्द्रियारम्भकत्वात् पार्थिवपरमाणुवदिति भावः । करणोति असाधारणकरणे[ने]त्यर्थः । कर्तृप्रेर्यमिति । कर्तृसंपाद्यमानक्रियानुकूलव्यापारशालित्वमित्यर्थः । यथा देवदत्तसंपादितव्रतनादिक्रियापारशालिकाष्ठादि पचिक्रियाकरणमिति । एतद्ब स्वरूपकथनम् । वस्तुतः करणत्वं स्वरूपसंबन्धविशेष एवेत्याहुः । ननु क्रियात्वं कर्मत्वम्, तच्च स्वरूपासिद्धमित्यत आह — धातुवाच्येति । पचिधातोः पचिक्रियावत् जानातेर्वर्तोज्ञानक्रियापि वाच्येति भावः ॥
=== वायुः ===
रूपात्यन्ताभावसमानाधिकरणस्पर्शवान् वायुः । विप्रतिपन्नस्पर्शः रूपरहितद्रव्यवृत्तिः, स्पर्शत्वरहिततच्छब्दान्यत्वरहितत्वात् शब्दवत् ।
वायुलक्षणं स्पष्टम् । वायुसद्भावे मानमाह — विप्रतिपन्नेति । घटादिस्पर्शमादायांशतो बाधवारणायेदम् । पृथिवीवृत्तित्वेनार्थान्तरवारणाय रूपरहितेति । दृष्टेरसिद्धये द्रव्यपदम् । स्पर्शत्वेति स्पर्शत्वरहितं च तच्छब्दान्यञ्च । तस्य भावस्तत्त्वं तद्रहितत्वादित्यर्थः । स्पर्शत्वाभावविशिष्टशब्दान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वं फलितोऽर्थः । असिद्धिवारणाय विशिष्टान्तमन्यत्वविशेषणम् । एवं च पक्षे विशेषणाभावाद् दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभावो बोध्यः ।
वायोर्नित्यत्वं साधयति,
वायुत्वं नित्यवृत्ति, नित्यवृत्तित्वरहितवायुत्वान्यत्वरहितत्वात् पृथिवीत्ववत्, इति नित्यवायुसिद्धिः ।
नित्यवृत्तित्वेति । नित्यवृत्तित्वरहितं यद् वायुत्वान्यत्वं तद्वरहितत्वात् नित्यवृत्तित्वात्यन्ताभावविशिष्टवायुत्वान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वादित्यर्थः । दृष्टान्तसिद्धिवारणाय विशिष्टान्तम् । एवं च विशेषणाभावाद् विशिष्टाभावसिद्धिः । पक्षे च विशेष्याभावमादाय विशिष्टाभाव उभयवादिसिद्ध इति भावः ।
स नित्यानित्यभेदेन द्विविधः । अनित्यस्त्रिविधः शरीरादिभेदेन । वायुत्वं शरीरवृत्ति, उत्पद्येन्द्रियवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । स्पर्शोपलम्भकर्मेन्द्रियं रूपादिषु मध्ये स्पर्शस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् व्यजनवदिति । विषयस्तूपलभ्यमानस्पर्शाधिष्ठानभूतः । प्राणस्तु शरीरान्तःप्रेरकहेतुर्वायुरिति वायुः ॥
उत्पद्येति । घटत्वादिवारणायैन्द्रियवृत्तीति । मनस्त्ववारणायोत्पद्येति । न चक्षुरादौ व्यभिचारः, नीरूपत्वस्येन्द्रियविशेषणत्वात् । त्वक् चार्तिरिक्तत्वं च विशेषणं बोध्यम् । त्वगिन्द्रियत्ववारणाय जातिपदम् ॥
=== आकाशः (नभः) ===
शब्दात्यन्ताभावानधिकरणं नभः । शब्दः क्वचिदाश्रितः, गुणत्वात् रूपवदिति । न च शब्दः स्पर्शवदाश्रयः स्पर्शासहकारित्वात् बुद्धिवत् । न च कालाद्याश्रयो, बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वाद् रूपवदिति । परिशेषात् तत्सिद्धिरित्याकाशः ॥
शब्देति । व्याप्यवृत्तित्वमत्यन्ताभावविशेषणम् । तेन शब्दव्याप्यवृत्तितया नासंभवः । न च<ref>१. न च चेति मातृकायाम् ।</ref> संयोगावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, समवायावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावस्य विवक्षणात् । न च घटत्वात्यन्ताभावे शब्दात्यन्ताभावस्य प्रतीतेः तस्य चाधिकरणात्मकत्वात् प्रत्यक्षलद्योऽसंभवः शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयताप्रतियोगिकाधारतानाश्रयत्वरूपत्वात् । अत्र च घटत्वात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयता, न तु शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्ना, आकाशे शब्दो नास्तीत्यप्रतीतेः । न च शब्दद्वारकपरम्परासंबन्धेन तादृशात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, साक्षात्संबन्धेनाधिकरणताया उक्तत्वात् ।
केचित्तु शब्दवृत्तिविरोधिनी या शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तच्छून्यत्वं विवक्षन्ति, घटत्वात्यन्ताभावासना शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तु न तथा । एवमन्येषामपि दोषाणां निरास इत्याहुः । परिशेषमाह — न चेति । शब्दो न च स्पर्शवदाश्रय इत्यन्वयः । न चेति । शब्दः कालादिचतुष्टयान्तमाश्रितमित्यर्थः; बाह्येन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थः ॥
=== कालः ===
'अनियतपरत्वासमवायिसमवायित्वरहितपरत्वासमवायिसमवायी मूर्तत्वरहितः कालः । गगनम् अनियतपरत्वासमवायित्वरहितमूर्तत्वरहितज्ञानसमवायित्वरहितद्रव्यान्यद्मूर्तत्वादात्मवदिति तत्सिद्धिरिति कालः ॥
अनियतपरत्वेति<ref>१. नित्यपरत्वेति मातृकायाम् ।</ref> । मूर्तत्वरहितः काल इत्युक्ते गगने गतम् । तद्वारणाय परत्वासमवायिसमवायीति । एवमपि दिक्कृतपरत्वासमवायिकारणादिक्रियपरङ्संयोगसमवायिन्यां दिशि गतमतो रहितान्तम् । दिशश्च नित्यनिष्ठपरत्वासमवायिसमवायित्वान्न दोषः । क्वचिदनियतपरत्वेति पाठः सुगम एव । पिण्डवारणाय मूर्तत्वरहित इति । गगनेति<ref>२. गगनमिति मातृकायाम् ।</ref> दृष्टान्ते तादृशगगनरूपद्रव्यान्यत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च गगनरूपद्रव्यान्यत्वस्य बाधितत्वात् कालरूपतादृशद्रव्यान्यत्वमेव सिध्यतीति भावः । अत्रात्मरूपद्रव्यान्यत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय ज्ञानसमवायित्वरहितेति द्रव्यविशेषणम् । शरीराद्यन्यत्वमादाय तद्वारणाय मूर्तत्वरहितेति । दिगन्यत्वेन तद्वारणाय प्रथमरहितान्तम् । उद्देश्यीभूतकालाख्यद्रव्यसिद्धये नित्यपदं [द्रव्यविशेषणं देयम्] । अन्यथा द्रव्यान्तरमेव सिध्येत्, कालस्यापि परत्वासमवायित्वात् ॥
=== दिक् ===
अनियतपरत्वासमवायिसमवायिनी मूर्तत्वरहिता दिक् । कालो विशेषगुणरहितामूर्तद्रव्यान्यः मूर्तत्वरहितत्वादाकाशवदिति तत्सिद्धिः ॥
अनियतपरत्वेति कालवारणायेदम् परमाण्वादिवारणाय मूर्तत्वरहितेति । काल इति दृष्टान्ते कालमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च दिशमादायैव साध्यपर्यवसानमिति भावः । मनोभिन्नत्वेन सिद्धसाधनवारणाय अमूर्तेति । आत्मान्यत्वेन तद्वारणाय रहितान्तम् । अप्रसिद्धिवारणाय विशेषपदम् ॥
=== आत्मा ===
ज्ञानात्यन्ताभावरहित आत्मा । परत्वासमवायिसमवायित्वरहितशब्दानधिकरणकार्याश्रयो वा । ज्ञानं क्वचिदाश्रितम्, गुणत्वाद् रूपवदिति तत्सिद्धिः । न च शरीरेन्द्रियाणां तदाश्रितत्वं कार्यत्वाद् घटवत् । कार्यस्य तदाश्रयत्वे 'स्वर्गार्थितया ज्योतिष्टोमाद्युपदेशो' न स्यात् । न च मनसस्तदाश्रयत्वं करणत्वाच्चक्षुर्वत् ! स द्विविधः ईश्वरानीश्वरभेदात् । तत्रेश्वरः सर्वज्ञ एकः<ref>१. स्वर्गार्थिनां गयाज्योतिः' व; २. 'श्लोमादिव्यप' व; ३. वाक्यमिदं नास्ति र; ४. ईश्वरसि' र; ५. यव स्यावचन' र</ref> । अङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद् घटवदिति 'तत्सिद्धिः । द्वितीयस्तु अहं प्रत्ययवेद्यः । स च नाना व्यवस्थानदर्शनादित्यात्मा ॥
आत्मलक्षणं स्पष्टम् । परत्वेति । जातिनिवृत्त्यै कार्यपदम् । गगननिवृत्त्यै शब्देत्यादि । दिक्कालनिवृत्त्यै रहितान्तम् । ज्ञानासमवायिसमवायित्वेनान्यामिनिवृत्त्यै परत्वेति । कार्यस्येति । देहादिभिन्ननित्यद्रव्यानभ्युत्पगमे देहादिनाशे तन्निष्ठापूर्वस्यापि विनाशेन ज्योतिष्टोमादिश्रिरकालभाविस्वर्गफलकत्वासंभवेन तद्बोधकवेदप्रामाण्यापत्तिरिति भावः । यद्यपि परस्यात्रेष्टापत्तिः, तथापि प्रसाध्याङ्कमिदं दूषणम् । करणत्वादिति इन्द्रियत्वादित्यर्थः । व्यवस्थानदर्शनादिति । एकः सुखी एको दुःखीति व्यवस्थादर्शनाित्यर्थः ॥
=== मनः ===
स्पर्शरहितत्वे सति मूर्तं मनः । विशेषगुणात्यन्ताभावाधिकरणत्वे सति मूर्तं वा । पृथिवीवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमान् विशेषगुणः । आत्मप्रतीतिः करणसाध्या, अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति तत्सिद्धिरिति मनः ॥
'''॥ इति द्रव्यपदार्थः समाप्तः ॥'''
स्पर्शेति । घटादिनिवृत्त्यै सत्यन्तम् । गुणादिनिवृत्त्यै मूर्तमिति । लक्षणान्तरमाह — विशेषेति । असंभावनिवृत्त्यै विशेषपदम् । विशेषगुणत्वावच्छिन्नात्यन्ताभाववत्त्वया च न विशेषाभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । अत्यन्तपदोपादानात् नान्योन्याभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । मूर्तत्वमग्रहणात् गुणादिनिवृत्तिः । पृथिवीवृत्तीति । संख्यादिवारणाय रहितान्तं गुणविशेषणम् । संख्यादिकं तु पृथिवीवृत्ति सत् पृथिवीत्वरहितवृत्त्येवेति भावः । नन्वेवं रूपादावव्याप्तिः, न चैवं रूपं न पृथिव्यपृथिवीवृत्तीति वाच्यम् । एवं ह्येकस्य परिमाणस्योभयवृत्तित्वासंभवात् तत्रातिप्रसङ्गापत्तिरिति चेत् — अत्र वदामो रहितान्तं जातिविशेषणम् । तदर्थस्तु पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वविशिष्टपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितत्वम् । परिमाणत्वादिजातिस्तु न तथा । रूपादौ च नीलत्वादिकमादाय लक्षणं बोध्यम् । स्नेहव्याप्तिनिवृत्त्यै विशिष्टान्तम् ! एवं च विशेषणाभावात्त्विशिष्टाभावसत्त्वात् स्नेहत्वजातेर्नाव्याप्तिः । आत्मत्वनिवृत्त्यै गुणवत्व्याप्येति ! सुखदुःखान्योन्यत्वनिवृत्त्यै जातिपदम् । रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहासंसिद्धद्रवत्वानि बुद्ध्यादयः शब्दाद्येति षोडश विशेषगुणाः । इतरे सामान्यगुणाः ॥
'''॥ इति केशवभट्टविरचितलक्षणावलीप्रकाशे द्रव्यनिरूपणम् ॥'''
---
== गुणनिरूपणम् ==
संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगासंयोगसमवेतवान् गुणः । 'विभागाजन्यविभागासमवायिसमवेतत्वरहितविभागाविभागसमवेतो वा गुणः ॥
संयोगाजन्येति । समवेतं गुणत्वमित्युक्ते संयोगत्वे गतम्, तन्निरासार्थम् अयं योगेति । विभागत्वनिवृत्त्यै संयोगेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् । अन्यार्थनिवृत्त्यै संयोगाजन्येति । विभागाजन्येति । व्याख्यातप्रायमेतत् ॥
रूपं संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगसमवेतवत्, रूपत्वरहितसंयोगाजन्यत्वरहितत्वात् संयोगवदिति गुणत्वसिद्धिः । स चतुर्विंशतिप्रकारो रूपादिभेदेन ॥
रूपत्वेन सिद्धसाधननिवृत्त्यै संयोगपदम् । सत्तामादाय तद्वारणाय रहितान्तम् । संयोगाजन्यत्वानुपादाने चोद्यश्यासिद्धिः । गुणत्वस्य संयोगासमवायिसंयोगसमवेतत्वात् । दृष्टान्ते संयोगत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे गुणत्वमादाय साध्यपर्यवसानम् । असिद्धिवारणाय हेतौ रूपत्वरहितेति । पक्षे संयोगान्यत्वसत्त्वेऽपि रूपत्वाभावविशिष्टं तन्नास्तीति विशिष्टाभावसिद्धिः । दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभाव इति भावः ॥
=== रूपम् ===
रसासमवेतनीलपीतसमवेतवद् रूपम् । गुणत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यं रूपम् । न च रूपग्राहकं चक्षुः, चक्षुर्ग्राह्यं रूपमित्यन्योन्याश्रयः नयनगोलकाधिष्ठानत्वेन चक्षुर्निरूपणात् । 'शुक्लो रसासमवेतवान् नीलत्वरहितशुक्लान्यत्वरहितत्वात् नीलादिवदिति नीलरूपत्वसिद्धिः । नीलः स्वमात्रसमवेतवान् रसमात्रसमवेतरहितनीलान्यत्वरहितत्वात् घटवदिति नीलत्वजातिसिद्धिः । नीलत्वरहितघटत्वात्यन्ताभावत्वरहितः स्वपदार्थः <ref>१. मुद्रितमूले पाठोऽयं नोपलभ्यते । २. शुक्लरसासमवेतनीलसमवेत नीलत्वरहितशुक्ला° र</ref> ।
रसासमवेतेति गुणत्वसत्तान्तर्वर्तनायेतरव । नीलत्वनिवृत्त्यै नीलपीतपदे । लक्षणान्तरमाह — गुणत्वे सतीति । रूपत्ववारणाय सत्यन्तम् । संयोगादिनिवृत्त्यै मात्रपदं देयम् । नन्वतीन्द्रियरूपापत्तिरिति चेत् — अत्राहुः चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वान्न दोषः । न चैवं सत्यन्तवैयर्थ्यम् — प्रभावारकत्वात् । न च मनोग्राह्यतादसंभवः, चक्षुरन्यबहिरिन्द्रियजलौकिकप्रत्यक्षाविषयचक्षुर्ग्राह्यजातिमान् गुणो रूपमित्यत्र तात्पर्याद् । गोलकेति । रूपमात्रग्राहकत्वं लक्षणं नोच्यते, किन्तु गोलकाधिष्ठानकत्वमिति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । वस्तुतश्चक्षुः जातिरेवेति नान्योन्याश्रयगन्धोऽपीति ध्येयम् । शुक्ल इति । शुक्लत्वेन सिद्धसाधनं मा भूदिति नीलपदम् । सत्तया तन्मा भूदिति रसासमवेतेति । हेतौ दृष्टान्तासिद्धिनिवृत्त्यै रहितान्तम् । नीले तु नीलत्वाभावविशिष्टशुक्लान्यत्वं नास्तीति भावः । नील इति । सत्तादिना सिद्धसाधनवारणाय साध्ये मात्रपदम् । दृष्टान्तीभूतरसे हेत्वसिद्धिनिवृत्त्यै रसमात्रसमवेतत्वरहितेति, रसे तु तादृशरसत्वाभावविशिष्टं नीलान्यत्वं नास्तीति भावः । ननु स्वपदं यदि नीलपरं दृष्टान्तासिद्धिः, यदि रसपरं बाध इत्यत आह — नीलत्वरहितेति । नीलत्वाभावविशिष्टो यो रसत्वात्यन्ताभावः, तद्रहितं नीलं भवति, रसश्च भवतीति भावः ॥
=== रसः ===
रसनग्राह्यो गुणो रसः । स षोढा माधुर्यादिभेदेन । क्षीरेषुगुडतैलेषु माधुर्यस्य साम्येऽपि अवान्तरजातिभेदस्य विद्यमानत्वात् विशेषगुणत्वसिद्धिः ॥
यद्यपि यथाश्रुतमतीन्द्रियरसापत्तिरम्, जातिगर्भविवक्षायां तु सत्तामादाय रूपाद्यतिप्रसङ्गः, तथापि रसनमात्रग्राह्यजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । गुणपदं तु स्वरूपकथनाय । ननु रसे रसत्वजातिमादाय न विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिः । रसत्वजातेः पृथिव्यपृथिवीवृत्तिरसवृत्तित्वादवान्तरमधुरत्वमादायापि न संगतिरित्याशङ्क्य क्षीरादिप्रत्येकरसमात्रवृत्तिमधुरत्वावान्तरजातिभेदमादाय लक्षणसंगतिरित्याह — क्षीरेति ॥
=== गन्धः ===
गुणत्वे सति घ्राणग्राह्यो गन्धः । जलादावौपाधिकी गन्धप्रतीतिः, न स्वभावत इति विशेषगुणत्वसिद्धिः । जलं न गन्धाधिकरणमपाकजरूपाधिकरणत्वात् तेजोवत् । वायोः पदतुल्यत्वात् व्यभिचारः <ref>१. गुणत्वे सतीति र पुस्तकपाठोऽपि । २. घ्राणग्राह्यो गुणो र; ३. मात्रेति नास्ति व; ४. °साधारण्यत्वापाकजापाकजत्वाभ्या° र</ref> ।
गुणत्वे सतीति । व्याख्यातप्रायमेतत् । ननु गन्धस्य पृथिवीतदितरवृत्तित्वाद् गन्धत्वमादाय न गन्धे विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिरित्यत आह — जलादाविति । जदर्मति हेतौ पृथिवीनिवृत्त्यै अपाकजेति । यद्यपि यथाश्रुतो हेतुः पृथिव्यां व्यभिचारी, अपाकजस्यापि रूपस्य तद्वृत्तित्वात्, तथापि पाकजरूपजननस्वरूपायोग्यत्वे तात्पर्यम् । पूर्णानीत्वाधिकरणत्वे वा तात्पर्यम् । अत्र एवाह — वायोरिति ॥
=== स्पर्शः ===
गुणत्वे सति त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यः स्पर्शः । स त्रिविधः, शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । नन्वनुष्णाशीतस्य न विशेषगुणत्वम्, तस्य पृथिवीवायुसाधारणत्वात् । पाकजत्वापाकजत्वाभ्यामवान्तरजातिभेदेन विशेषगुणत्वे नैमित्तिकद्रवत्वस्याप्यत्यन्ताग्निसंयोगे सत्युच्छेदानुच्छेदाभ्यामवान्तरजातिसद्भावेन विशेषगुणता स्यात् । ततश्च नैमित्तिकद्रवत्वस्य सामान्यगुणपाठो निरर्थकः स्यात् । सेयमुभयतःपाशा रज्जुः । मैवम् — अवान्तरजातिभेदस्यैवक्षीरमाधुर्यादिवदनुभवसिद्धत्वात्, अन्यथा महान्धकारे स्पर्शोपलम्भमात्रेण वायुर्वर्तीति प्रत्ययो न स्यात् । न चैवं सति नैमित्तिकद्रवत्वस्यावान्तरजातिभेदाऽनुभवः । वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमानपाकजस्पर्शत्वात्, तेजःस्पर्शवदित्यनुमानात् ॥
गुणत्वे सनीति । अत्रापि त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्यावश्यकत्वे सत्यन्तं स्वरूपकथनमात्रम् । यद् वा, गुणस्य भावो गुणत्वमिति व्युत्पत्त्या तत्पदमहिम्नैव जातिगर्भविज्ञा लभ्यते, इन्द्रियपदवैयर्थ्याच्च व्यर्थं सत् किञ्चिज्ज्ञापयतीति न्यायेनेन्द्रियपदमेव मात्रगर्भमावेदयतीति बोध्यम् । ननु पाकजस्पर्शमात्रवृत्तिपाकप्रयोज्यजातिभेदमादाय लक्षणानुवृत्तिरित्याशङ्क्याह — पाकजत्वेति । अवान्तरजातिभेदस्येति । अनुष्णाशीतस्पर्श इति शेषः । अन्यथेति । वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिविशेषणज्ञीकार इत्यर्थः । स्पर्शवैजात्यं विना तदाश्रयविशेषप्रतीतिर्नास्ति भावः । नैमित्तिकद्रवत्वे तु जातिभेदे न किञ्चिद् प्रमाणमित्याह — न चैवमिति । यद्यपि चिन्तामण्यादिग्रन्थप्रर्थालोचनया सुवर्णद्रवत्वमात्रनिष्ठजातिविशेषः प्रमाणासिद्धः, तथापि नैमित्तिकद्रवत्वभिन्नत्वं विशेषगुणलक्षणे विशेषणं देयम् । साम्प्रदायिकानां तत्र विशेषगुणत्वाभावव्यवहारश्चैवैतद्विशेषणदाने बीजत्वात् । अतएवात्मविशेषगुणान्यत्वे सतीत्यादेरस्मवार्त्तकाएलक्षणानुप्रवेश इति युक्तमुत्पश्यामः । वायुस्पर्शे यथोक्तविशेषगुणत्वं साधयति — वायुस्पर्श इति । हेतावपाकजपदं संपातायातं स्पर्शविशेषस्यापि विशेषगुणत्वेन व्यभिचाराभावात् । यद् वा वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वरहितजातिमानिति साध्याभिप्रायेणापाकजस्पर्शैकात्यवारणायापाकजपदम्, तावतापि वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिसिद्धावभीष्टसिद्धेः । दृष्टान्तीभूतस्पर्शे चोष्ट्यात्वजातिमादाय साध्यनिर्वाहः ॥
=== संख्या, परिमाणम्, पृथक्त्वम्, संयोगः, विभागः, परत्वम्, अपरत्वम् ===
पृथक्त्वासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणैकद्रव्यसमवेतसमवेतवती संख्या ।
<poem>
आदाविन्द्रियसन्निकर्षघटनादेकत्वसामान्यधी-
रेकत्वद्वयगोचरा मतिरतो द्वित्वं ततो जायते ।
द्वित्वत्वप्रमितिस्ततोऽपि परतो द्वित्वप्रमानन्तरं
द्वे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता द्वित्वोदयप्रक्रिया ॥
</poem>
पृथक्त्वासमवेतेति । द्वित्वसमवेतं संख्यात्वमित्युक्ते द्वित्वत्वे गतमित एकपदम् । एकत्ववनिवृत्त्यै द्वेकपदम् । सत्तानिवृत्त्यै पृथक्त्वासमवेतेति । प्रसङ्गाद् द्वित्वोत्पत्तिं व्युत्पादयति — आदाविति । प्रथमं प्रत्यक्षेणैकत्वनिर्विकल्पकम् । तदनन्तरमेकत्वविशिष्टधीः । ततो द्वित्वोत्पत्तिः । तदनु द्वित्वनिर्विकल्पकम् । ततो द्वित्वविशिष्टज्ञानम् । तदनु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यं द्वे द्रव्य इति विशिष्टज्ञानं भवतीत्यर्थः । न चापेक्षाबुद्धिनाशेन द्वित्वनाशे विषयाभावादिदं ज्ञानं न संभवतीति वाच्यम्, अपेक्षाबुद्धेस्तदर्थज्ञाण एव नाशाभ्युपगमादित्यन्यत्र सङ्कृतौ विस्तरः ॥
संख्यासमवेतत्वरहितसंख्यासमवायिसमवेतसमवेतत्वं परिमाणम् ॥
संख्यासमवेतेति । संख्यासमवायिकारणकसमवेतत्वं संख्यात्वे गतमतो रहितान्तम् । संख्यासमवेतत्वरहितत्वं संयोगत्वादौ गतम्, अतो विशेष्यभागः ।
शब्दासमवायिकारणसमवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतपरिमाणासमवायिसमवेतत्वरहिताधिकरणं पृथक्त्वम् ॥
शब्दासमवायिकारणेति । समवेतत्वरहितं पृथक्त्वमित्युक्तेऽसंभवः, ततः परिमाणासमवायीति । तादृशं संख्यापरिणामादिकं तस्समवेतत्वं तु नास्त्येवेति भावः । एवमपि रूपत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतेति रहितविशेषणम् । कालस्य जगदाधारतया सकलान्योन्याभावाधिकरणं कालः । सोऽधिकरणं यस्येति कालसमवेतसमवेतत्वं पर्यवस्यति । रूपत्वं तु न तथेति भावः । एवमपि विभागत्वे गतम् । अतः प्रथमरहितान्तं रहितविशेषणम् । विभागस्य तु शब्दासमवायिकारणविभागसमवेतत्वान्न दोषः । संयोगत्वस्य परिमाणासमवायिसंयोगसमवेतत्वेन पदान्तरवारितस्येनापि निवारणं बोध्यम् ॥
विभागासमवेतान्तिकेतरभावविरोधभावेतराभावा 'विरोधिसमवेतप्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणसमवेतत्वानधिकरणगुणत्वसाच्चाद्याणजात्यधिकरणं संयोगः । विभागासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान् वा संयोगः <ref>१. टीकानुसारेणात्र पाठः कल्पितः ।</ref> ॥
[विभागासमवेता]ऽन्तिकेति गुणत्वसाच्चाद्याप्यजातित्वमात्रं ज्ञानत्वादौ गतम्, अतः प्रध्वंसप्रतियोगित्वेत्यादि । ज्ञानत्वस्य तु प्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणेश्वरज्ञानसमवेतत्वाधिकरणत्वान्न दोषः । एवमपि गन्धत्वादौ गतम्, अतोऽभावविरोधिसमवेतेति जातिविशेषणम् । एवमपि प्रतियोगितया गन्धनाशकगन्धसमवेतत्वेन गन्धत्वादावेव गतमिति श्रद्धेतिकेतरेति भावविशेषणम्, गन्धादिषु न त्वर्थिक इति भावः । प्रकृते तु क्रियालक्षणान्तिकेतरभावविरोधि-संयोगसमवेतत्वमस्तीति ध्येयम् । न चैवमपि शब्दनाशकशब्दसमवेतशब्दत्वेऽतिप्रसङ्गः, भावपदस्य शब्देतरभावपरत्वात् ॥
संयोगासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान्, संयोगासमवेतसंख्यात्वादिचतुष्टयान्यकालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमान् वा विभागः <ref>१. बन्धनीस्थो भागो मतानुसारेण कल्पितः ।</ref> ॥
संख्यात्वादिचतुष्टयान्त्यत्वे सति कालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिः संयोगत्वमित्यतः संयोगासमवेतेति । समवेता जातिर्विभागत्वमित्युक्ते रूपत्वादौ गतम्, अतः शब्दासमवायीति । रूपत्वं तु न शब्दासमवायिकारणसमवेतम् । विभागत्वं तु तथा, विभागस्य शब्दासमवायिकारणत्वात् । एवमपि शब्दत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावेत्यादि । कालसमवेतसमवेतसमवेतत्वं पर्यवसितोऽर्थः । शब्दत्वं तु न तथा, शब्दस्य कालासमवेतत्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
विशेषणतया परप्रत्ययनिमित्तं परत्वम् ॥
विशेषणतयेति । परत्वव्यवहारत्वावच्छिन्नकर्मार्यतानिरूपितज्ञानवृत्ति-कारणतावच्छेदकविषयो गुणः परत्वमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि ॥
विशेषणतयाऽपरप्रत्ययनिमित्तमपरत्वम् ॥
=== बुद्धिः, सुखम्, दुःखम्, इच्छा, द्वेषः, प्रयत्नः ===
अर्थप्रकाशो बुद्धिः ॥
अर्थेति । न चात्रार्थपदं व्यर्थम्, यथाश्रुतस्य आत्माश्रयग्रस्ततया प्रकाशपदस्य प्रकाशपदवाच्यत्वपरतया प्रदीपप्रभादिनातिप्रसङ्गवारणाय तद्वानात् । तथा चार्थविषयकप्रकाशपदवाच्यत्वं लभ्यते । प्रभादेऽस्तु निर्विषयत्वान्न दोषः । यद्यपि व्यापारानुबन्धितया अर्थविषयकत्वं तत्राप्यस्ति, प्रतिपत्त्यनुबन्धिविषयतागर्भत्वे तु प्रकाशपदवैयर्थ्यम्, तथाप्यर्थपदं स्पष्टार्थम् । ज्ञानप्रकाशोभयपदवाच्यत्वे तात्पर्यम् । यदि च प्रथमचरमाश्रमभेदेन शरीरेऽपि तादृशपदद्वयवाच्यत्वानभ्युत्पगमः, तर्हि पदत्रयवाच्यत्वं लक्षणं बोध्यम् ॥
यस्मिन् सत्यनुरागः, तत् सुखम् ॥
यद्यनुरागविषयत्वं सुखसाधनीभूतज्ञानालिङ्गनाद्यतिप्रसक्तम्, तथापि अन्येच्छानधीनेच्छाविषयो भावः सुखमिति तात्पर्यर्थ इत्याहुः ।
यस्मिन् सति द्वेषस्तद् दुःखम् ॥
एवं द्वेषप्रयुक्तद्वेषविषयत्वे तात्पर्यम् ॥
प्रार्थना इच्छा ॥
ज्वलनात्मको द्वेषः ॥
उत्साहः प्रयत्नः ॥
प्रयत्न इति । कृत्युत्साहपदद्वयवाच्यः प्रयत्न इत्यर्थः ॥
=== गुरुत्वम्, द्रवत्वम्, स्नेहः, संस्कारः, धर्मः, अधर्मः, शब्दः ===
आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम् ॥
आद्यपतनेति । अवष्टादिनिवृत्त्यर्थमसमवायीति । रूपादिनिवृत्त्यै पतनेति । उत्तरपतनासमवायिकारणवेगनिवृत्त्यर्थम् आद्यपदम् ॥
आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् ॥
आद्यस्यन्दनेति । वेगनिवृत्त्यर्थमाद्यपदम् ।
पृथिवीवृत्तित्वरहितात्मगुणावृत्तिशब्दात्तिगुणत्वसाच्चाद्यचाप्यजातिमान् स्नेहः ॥
पृथिवीवृत्तीति । जातिः स्नेहत्वमित्युक्ते द्रव्यत्वादौ गतम्, अतो गुणत्वव्याप्येति । एवमपि शीतत्वादौ गतम्, अतः साच्चाद्याप्येति । शब्दत्वानिवृत्त्यै शब्दावृत्तीति । ज्ञानत्वनिरासार्थमात्मगुणावृत्तीति । गन्धत्वनिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
स च सङ्ग्रहादिहेतुः<ref>१. मुद्रितमूले ऽयं पाठो नास्ति, रघुपुस्तके संग्रहादिहेतुरित्येव ।</ref> ॥
लक्षणान्तरमाह — स चेति । संग्रहादिहेतुश्च स इत्यन्वयः । द्रवत्वभिन्नत्वे सति संग्रहासाधारणकारणत्वे तात्पर्यम् । तेन न द्रव्यत्वाद्याव्यतिप्रसङ्गः । न च सांसिद्धिकद्रवत्वादेव संग्रहोपपत्तौ न स्नेहस्य हेतुत्वमिति वाच्यम् ; चक्रघातेत्कर्षेण संग्रहोत्कर्षात् ॥
गगनसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्त्तामूर्त्तसमवेतवान् संस्कारः ।
गगनेति । रूपत्वनिरासार्थममूर्त्तेति । आत्मत्वनिवृत्त्यै मूर्त्तेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
विहितक्रियासाध्यपुंगुणो धर्मः ॥
विहितेति ध्वंसवारणाय गुणपदम् । न च तीर्थगमनादिक्रियासाध्यान्तरालिकदुःखेऽतिप्रसङ्गः विहितक्रियात्वेन जनकत्वस्य विवक्षितत्वात् । अतएव न सुखत्वेनातिव्याप्तिः<ref>२. सुखेऽतिव्याप्तिरिति मातृकायाम् ।</ref> सुखत्वेन विहितक्रियात्वेन कार्यकारणभावाभावात् , पुत्रेष्ट्यादौ सुखहेतुत्वे मानाभावात् , दर्शपूर्णमासादाविचात्र सुखजनकत्वबोधकविधेरभावात् , पुत्रकामो यजेतेत्यनेन पुत्रस्यैव फलत्वावगमात् । पुत्रजन्यसुखं पुत्रेष्टिसाध्यापूर्वसाध्यम्, पुत्रेष्टिस्वपूर्वैरैवानन्यथासिद्धा, दर्शादौ तु स्वर्गाकार एताबोधकविधिप्रामाण्यान्नापूर्वेणान्यथासिद्धिरिति दिक् ॥
निषिद्धक्रियासाध्यगुणोऽधर्मः ॥
निषिद्धेति । न च परकीया ज्ञानालिङ्गनजन्यसुखेऽतिप्रसङ्गः, निषिद्धक्रियात्वेन जनकत्वस्योक्तत्वात् ॥
गुणत्वे सति श्रोत्रग्राह्यः शब्दः<ref>१. मुद्रितमूले रघुपुस्तके च श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः इति पाठः, अयं तु टीकानुसारं कल्पितः ।</ref> ॥
गुणपदमुभयत्र स्पष्टार्थम् । गुणत्वे सतीति, शब्दत्वनिवृत्त्यै सत्यन्तम् ॥
'''॥ इति भट्टकेशवविरचिते लक्षणावलीप्रकाशे गुणपदार्थः ॥'''
---
== कर्मनिरूपणम् ==
संयोगासमवेतसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितं कर्म ।
संयोगेति । रूपत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवायिसमवेतेति, रूपत्वं तु न तथा, रूपस्य संयोगासमवायित्वाभावात् । कर्मत्वं तु तथा, कर्मणः संयोगसमवायित्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
तच्च पञ्चविधम् — उत्क्षेपणादिभेदेन ॥
तत्राधोदेशविभागोर्ध्वदेशसंयोगजनकं कर्मोत्क्षेपणम् ॥
ऊर्ध्वदेशविभागोऽधोदेशसंयोगजनकं कर्मापक्षेपणम् ॥
अग्रदेशविभागमूलदेशसंयोगजनकं कर्माकुञ्चनम् ॥
मूलदेशविभागाग्रदेशसंयोगजनकं कर्म प्रसारणम् ॥
उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणं च प्रयत्नजन्यमिष्टम्, नचेत् गमनस्यापि प्रसङ्गात् ॥
अप्रयत्नजं कर्म गमनम् ॥
ननु पञ्चैव कर्माणीति नोपपद्यते, भ्रमणादीनां सत्त्वादिति चेन्न, भ्रमणादयोः गमनविशेषा इत्युक्तं शास्त्रकृद्भिरिति<ref>१. प्रशस्तपादाचार्यादिभिः ।</ref> ॥
'''॥ इति कर्मपदार्थः ॥'''
---
== सामान्यनिरूपणम् ==
समवेतरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणं समवेतं सामान्यम् ॥
समवेतं सामान्यमित्युक्ते । विशेषातिप्रसङ्ग इति सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणमिति । सर्वपदं स्वाश्रयपरम् , विशेषस्य चैकमात्रवृत्तित्वेन स्वाश्रयान्यान्याभावसमानाधिकरणत्वाभावात् । सामान्यस्य तु घटत्वादेः स्वाश्रयीभूतयत्किञ्चिद्व्यक्तिभिन्नव्यक्त्यन्तरे सत्त्वान्न दोषः । संयोगवारणाय रहितान्तम् ॥
'''॥ इति सामान्यम् ॥'''
---
== विशेषनिरूपणम् ==
समवेतत्वरहिताः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणपरहिताः समवेताः विशेषाः ॥
समवेतत्वेति । अत्रापि सर्वपदं स्वाश्रयपरम् । सामान्यनिवृत्त्यै द्वितीयरहितान्तम् रूपादिनिवृत्त्यै प्रथमरहितान्तम् रूपादिप्रध्वंसनिवृत्त्यै समवेतपदम् ॥
'''॥ इति विशेषपदार्थः ॥'''
---
== समवायनिरूपणम् ==
नित्यसंबन्धः समवायः । समवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणभावो वा ॥
नित्य इति । यद्यप्यनागतसत्ताङ्कारजनकसामान्यप्रत्यासत्त्यादौ यथाश्रुतर्मतिप्रसक्तम् , तथापि स्वावृत्तित्वे सति स्वाभिन्नत्वावच्छिन्नवृत्तित्वं समवायत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । भावत्ववारणाय सत्यन्तम् । असम्भववारणाय स्वाभिन्नेति । घटत्व वारणार्थमवच्छिन्नत्वभागः । भावत्वं त्वखण्डोपाधिरिति ध्येयमित्याहुः । वस्तुतस्तु समवायत्वमखण्डोपाधिरिति ध्येयम् ॥
'''॥ इति समवायपदार्थः ॥'''
'''॥ इति भावपदार्थः ॥'''
---
== अभावनिरूपणम् ==
नञर्थप्रत्ययविषयोऽभावः । स चतुर्धा भिद्यते । प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽन्योन्याभावोऽत्यन्ताभावश्चेति ॥
उत्तरकालावधिरभावः प्रागभावः ॥
पूर्वकालावधिरभावः प्रध्वंसाभावः ॥
तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्याभावः ॥
उभयावधिरहितः संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः ॥
<poem>
॥ इति महामहोपाध्यायन्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचिता
लक्षणावली समाप्ता ॥
</poem>
नञर्थेति । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वमेवेति स्फुटमात्माश्रयत्वम् , तथाऽभावत्वमखण्डोपाधिः । तदुक्तं रत्नकोशे एवमभावत्वध्वंसत्वादिकमपीति सर्वैरपि निर्मथितोऽर्थः<ref>१. °थविषयप्रत्यय°; २. इति हरिहरकिङ्करपरमवार्तिकश्रीमदु°; ३. निर्मथित इति मातृकायाम् ।</ref> । उत्तरेति । ध्वंसप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । पूर्वेति । प्रागभावप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । तादात्म्येति । प्रतियोगितावच्छेदकारोपपूर्वकप्रतीतिविषयाभावोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकासमानाधिकरणोऽभावोऽन्योन्याभाव इति केचित् । उभयेति । अनादिरनन्त संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव इत्यर्थः ॥
'''॥ इत्यभावपदार्थः ॥'''
<poem>
कृपया परिपूरिता यथा रचनैषा ज दम्भिके तथा ।
प्रचयं नय दुष्टचेतसां पुरतो मा नय पुस्तिकामिमाम् ॥
ज्येष्ठकृष्णाद्वितीयायां भृगौ श्रीमद्भट्टकेशवः ।
वाराणस्यामुमाकान्तं ग्रन्थमर्पितवानहम् ॥
</poem>
'''॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायभट्टानन्तसुतकेशवविरचितो लक्षणावलीप्रकाशः ॥'''
== स्रोतः ==
*[]
== सन्दर्भाः ==
<references />
c1kwrp9clfrbnjtimkbbfa4n1lnpc43
420230
420229
2026-11-20T14:39:49Z
अनुनाद सिंह
1115
/* स्रोतः */
420230
wikitext
text/x-wiki
<poem>
मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमाला
प्राचीनाचार्यग्रन्थावली
चतुर्दशपुष्पम्
श्रीमदुदयनाचार्यकृता लक्षणावली
भट्टकेशवकृतप्रकाशसहित
विद्यावाचस्पतिना
श्रीशशिनाथझाशर्मणा
मिथिलाविद्यापीठस्थेन
सम्पादिता
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशिता
शकाब्दाः १८८४ विक्रमाब्दाः २०२० ऐसवीयाब्दाः १९६३
</poem>
'''All rights reserved'''
Text printed by Sri Binda Prasad for Darbhanga Press Company (Private) Limited, and Cover, Introduction etc. printed at the Tara Printing Works, Varanasi and Published by Dr. Sitansusekhar Bagchi, Director, Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning, Darbhanga.
1963
---
== लक्षणावली — मङ्गलाचरणम् ==
<poem>
अगारे तन्त्रेऽस्मिन् दुरधिगमनिःसीमविषये
न यत्नो मे विद्वन्निचयपरिहासाय भवति ।
कृपापूर्यैडपर्ये सितकिरणवर्ये भगवति
प्रभावोदयं मातस्तव चरणयोरेव परमः ॥ १ ॥
यच्चिद्घनैर्जगतीतलं परिवृतं यस्तर्कविद्यामयः
श्रीलौगाञ्चिकुलारविन्दतरुणिमार्ध्यन्दिन्दिः केशवः ।
यं प्रासूत सदाशिवाङ्घ्रिकमलद्वन्द्वैकनिष्ठं परं
भट्टानन्तमहं नमामि पितरं साम्बं कृपाम्भोनिधिम् ॥ २ ॥
सर्वकारणादिसिद्धान्तरहस्यज्ञानपूर्वकम् ।
भट्टश्रीकेशवेनैषा व्यज्यते लक्षणावली ॥ ३ ॥
</poem>
चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नसमाप्त्यर्थं कृतमिष्टदेवतानतिस्तुतिरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति —
<poem>
प्रणम्य पार्वतीनाथं नित्यविज्ञानमीश्वरम् ।
द्रव्यादिसर्वमेयानां करिष्ये लक्षणावलीम् ॥ १ ॥
</poem>
विशिष्टं ज्ञानं यस्येति विज्ञान इति समासः । विशिष्टं ज्ञानं यस्मादिति वा ॥
---
== पदार्थसामान्यलक्षणम् ==
पदार्थसामान्यलक्षणमाह —
'''अभिधेयः पदार्थः । स द्विविधो, भावाभावभेदात् ॥'''
यथा च केवलान्वयिनोऽपि लक्षणत्वं तथास्माभिः सप्तपदार्थप्रकाशे प्रपञ्चितम् । पदार्थपदप्रवृत्तिनिमित्तं चैतत् । अभिधेयत्वं शब्दशक्तिविषयत्वम् । न च विषयत्वमेवास्तु व्यर्थरधिकम्, तावन्मात्र एव तात्पर्यात्, प्रवृत्तिनिमित्तवैयर्थ्याभावाद् वा ॥
तत्र नञर्थविषयत्वरहितप्रत्ययविषयो भावः । स षोढा द्रव्यादिभेदात् ॥
[तत्र] भावाभावयोर्मध्य इत्यर्थः । घटाभावादावतिव्याप्तिवारणायोक्तं रहितान्तम् । न च घटाभावो नास्तीति [भावत्रः] प्रत्ययविषयीभूतघटेऽव्याप्तिः, अभावोविषयकप्रत्ययमादायैव लक्षणनिर्वाहात् । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वं तद्व भावेऽप्यस्ति, तस्यापि स्वाभावाभावत्वादित्यव्याप्तिः, तथापि मुख्याभावत्वग्रहणान्न दोषः । यद्यप्यभावे मुख्यत्वं भावभिन्नत्वमित्यात्माश्रयः, तथापि भावत्वमखण्डोपाधिरित्यत्रैव तात्पर्यात् ॥
पदार्थानां [२क] तत्त्वज्ञानोपयोगिसाधर्म्यमाह —
तत्रानित्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाः समवेताः । नित्यद्रव्यसमवायाभावाः समवेतत्वरहिताः । द्रव्यगुणकर्माणि समवेतवन्ति । सामान्यविशेषसमवायाभावाः समवेतरहिताः ॥
---
== द्रव्यनिरूपणम् ==
अत्र गुणात्यन्ताभावानधिकरणं द्रव्यम् ॥
गुणवद् द्रव्यमित्युक्ते उत्पन्नविनष्टेऽव्याप्तिः, तद्वारणायात्यन्ताभावगर्भं लक्षणमुपात्तम् । तन्त्र च गुणप्रागभावसत्त्वेऽपि सहकारिविरहान्न फलोपधानमिति मतेनेदम् । वस्तुतस्तु, यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् । न च कालस्य जगदाधारतया तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम्, जगदाधारतानियमकसंबन्धातिरिक्तसंबन्धेन तदत्यन्ताभावानधिकरणस्य विवक्षितत्वात् ॥
मूर्तत्वरहितसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्तत्वरहितसमवेतामूर्तत्वरहितसमवेतजातिमद् वा ॥
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते गुणत्वे गतम्, अतोऽमूर्तत्वरहितसमवेतेति । एतावद्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । घटत्वं तु मूर्तत्वरहिते समवेतं न भवतीति न दोषः । एतावद्युक्ते सत्तायां गतम्, अतः समवेतसमवेतत्वरहितेति । एतावद्युक्तेऽसंभवः द्रव्यत्वस्यापि कपालसमवेतघटसमवेतत्वात्, अतो मूर्तत्वरहितेति समवेतविशेषणम् । प्रथमरहितान्तमात्रोक्तौ घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । आत्मत्ववारणाय अमूर्तत्वरहितसमवेतेति । जातिपदस्थाने धर्मत्वोक्तौ घटाकाशगतद्वित्वसंख्यायां गतम्, अतो जातिपदम् । इदं च द्रव्यत्वजातेर्लक्षणम् । तद्वद् द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणं सुगमम् ॥
गन्धासमवेतगगनारविन्दसमवेतजातिमद् वा ॥
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते घटत्वादावपि गतम्, अतोऽरविन्दसमवेतेति । एतावद्युक्तेऽप्यरविन्दत्वे गतम्, अतो गगनेति । एवमपि सत्तायां गतम्, अतो गन्धासमवेतेति । अत्र गन्धासमवेतगगनसमवेतजातिद्रव्यत्वमित्युक्ते दोषाभावादरविन्दपदं चिन्त्यम् ॥
समवेतसमवेतसमवेतत्वं वा ॥
समवेतं सामान्यं समवेतसमवेतम्, तत्समवेतं यस्मिन्निति समासः । समवेतसमवेतमित्युक्ते गुणादौ गतम्, अतः समवेतपदमित्यर्थः ॥
तच्च नवधा भिद्यते, पृथिव्यादिभेदात् । तमो द्रव्यं न भवति, आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यत्वादालोकाभाववत् । तमःशब्दवाच्यत्वेन विप्रतिपत्तिविषयतया पक्षत्वम् । आलोकाभावशब्दवाच्यत्वेन संप्रतिपत्तिविषयतया साध्ययोगित्वेन सपक्षत्वम् । इति न पक्षसपक्षयोरैक्यं दोषः । तमःशब्दो द्रव्यवाचको न भवति, आलोकशब्दान्यत्वे सति आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यवाचित्वादालोकाभावशब्दवत् ॥
ननु तमसोऽपि [२ख] द्रव्यत्वान्नवत्वमनुपपन्नमित्याशङ्क्याह तम इति । माद्यत्वादित्युक्ते आत्मनि व्यभिचारः, तद्वारणाय चक्षुःपदम् । एवमुक्ते घटादौ स इति आलोकनिरपेक्षेति । न चालोके व्यभिचारः, तत्रापि विषयतया तदपेक्षयाव । ननु न्यायमते आलोकाभाव एव तमः, स एव च दृष्टान्त इति पक्षदृष्टान्तयोरैक्यमित्यत आह तमःशब्दवाच्यत्वेनेति । सौकर्यादनुमानान्तरमाह तमःशब्द इति । न चोभयत्राप्यप्रयोजकत्वम्, कल्प्ताभावपदार्थान्तर्भावे पदार्थान्तरस्वीकारे गौरवस्यैव बाधकत्वात् । न चैवमन्धकाराभाव आलोक इत्येव किं न स्यादिति वाच्यम्, अनन्यथासिद्धोष्णस्पर्शप्रतीत्यनुरोधेन तेजोद्रव्यत्वस्य दुरपह्नवत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥
=== पृथिवी ===
तत्र गन्धात्यन्ताभावरहिता पृथिवी । करकासमवेतवाजिविषाणसमवेतजातिमती वा । सा द्विधा नित्यानित्यभेदात् ॥
यद्यपि गन्धवती पृथिवीत्युक्ते न कोऽपि दोषः, प्रथमक्षणाविशिष्टेऽपि कदाचिद् गन्धोत्पत्त्या तद्व्याप्तेरप्यभावात् । नाप्युत्पन्नविनष्टद्रव्येऽव्याप्तिः, तादृशद्रव्ये मानाभावात् । भावे वा तत्र गन्धानुत्पादेन तत्प्रागभावे मानाभावेन तद्व्याप्तेः । तथापि यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यम् । वस्तुतस्तु, गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । करकासमवेतेति । जातिः पृथिवीत्वमित्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो विषाणसमवेतेति । एवं सति विषाणत्वे गतम्, अतो वाजिपदम् । करकासमवेतवाजिसमवेतजातिरित्युक्ते वाजित्वे गतम्, अतो विषाणपदम् । वाजिविषाणोभयगतद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न च तेजस्त्वमादाय तैजसादिशरीरेऽतिव्याप्तिः, विषाणं पार्थिवमेवेत्यभ्युपगम्यास्त्यभिधानात् । यद् वा करकतेजोवाज्यसमवेतेति विवक्षणीयमित्याहुः ॥
नित्यः परमाणुरूपोऽनित्यः कार्यरूपः । पृथिवीत्वं नित्यवृत्ति, घटपटवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । न च पक्षासिद्धः, घटो गगनवृत्तित्वरहितपटवृत्तिजातिमान्, घटपटव्यतिरेकित्वरहितत्वात् पटत्ववदिति तत्सिद्धिः ॥
परमाणुसद्भावे मानमाह पृथिवीत्वमिति, जातित्वादित्युक्ते घटत्वे व्यभिचारः स्यादतः पटवृत्तीति । पटत्ववारणाय घटपदम् । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम् । [३क] निरुपाधित्वस्यैव विपक्षबाधकत्वात् । पृथिवीत्वे प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न चेति, सत्तामादाय सिद्धसाधनतावारणाय गगनवृत्तित्वरहितेति, घटत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय पटवृत्तीति । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । हेतावसिद्धिवारणाय पटपदम् । दृष्टान्तासिद्धिवारणाय घटपदम् । इदं च व्यासज्यवृत्तिप्रतियोगिकान्योन्याभावानभ्युपगन्तृमते बोध्यम् ।
न च सत्ताऽसिद्धिः, गगनं द्रव्यत्वेतरजातिमत्, भूतत्वात् पटवदिति तदनुमानात् । न च द्रव्यत्वाऽसिद्धिः, गगनादिः रूपावृत्तिजातिमान् गुणवन्त्वात् घटवदिति द्रव्यत्वसिद्धिः ॥
दृष्टान्ते प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न च सत्ताऽसिद्धिरिति । द्रव्यत्वमादाय सिद्धसाधनतावारणाय द्रव्यत्वेतरेति । शब्दमादाय तद्वारणाय जातिपदम् । साध्यप्रविष्टं द्रव्यत्वं साधयति गगनादीति । साध्ये सत्तामादाय सिद्धसाधनवारणाय रूपावृत्तीति ।
कार्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । तत्र भोगायतनमन्त्यावयवि शरीरम् ॥
शरीरादौति । आदिपदादिन्द्रियविषयपरिग्रहः । भोगायतनम् भोगावच्छेदकम् । शरीरावयवेऽतिव्याप्तिवारणायान्त्यावयविपदम् । घटादिवारणाय भोगायतनमिति । न च मरणदशायामुत्पन्नशरीरान्तरेऽव्याप्तिः, तस्यां कदापि भोगायतनत्वाभावादिति वाच्यम् । भोगायतनवृत्त्यन्त्यावयविमात्रवृत्तिजातिमच्छरीरमित्यत्र तात्पर्यम् । एवं च तादृशचैत्रत्वजातेस्तत्र सत्त्वान्नाव्याप्तिः । न च घटादिसम्प्रदायप्रवृत्त्यर्थं परमेश्वरोपगृहीतशरीरेऽव्याप्तिस्तस्य भोगानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम्, तदुपासनलब्धतदाकारयोगिशरीरनिष्ठशिवत्वजातिमादाय तत्र लक्षणानुगमनात् । यद्वा शरीरत्वजातिमादायैव तत्र लक्षणानुवृत्तिः । न च पृथिवीत्वादिजातिसाङ्कर्यात् शरीरत्वं न जातिरिति वाच्यम्, घटत्वादिव तत्तद्व्याप्यस्य नानात्वात्, अन्यथा अतीन्द्रियघटितोपाधित्वे शरीरत्वस्य चाक्षुषज्ञाने विषयत्वं न स्यादित्यन्यत्र प्रपञ्चितम् ॥
शरीरसंयुक्तमपरोक्षप्रतीतिसाधनमतीन्द्रियमिन्द्रियम् ॥
शरीरसंयुक्तमिति अतीन्द्रियमित्युक्ते कालादावतिप्रसङ्ग इति प्रतीतिसाधनत्वमुपात्तम् । तच्च प्रतीत्यसाधारणसाधनत्वम् । एवमपि सामान्यप्रत्यासन्नीभूयालौकिकप्रत्यक्षजनक[निर्विकल्पक]साक्षात्कारादौ गतमिति अपरोक्षपदं लौकिकपरम् । इन्द्रियसन्निकर्षवारणाय संयुक्तपदम् । अतीन्द्रियाधिष्ठानवारणाय शरीरपदम् । आलोकवारणायातीन्द्रियपदम् ॥
नन्वपरोक्षत्वमिन्द्रियजन्यत्वमित्यात्माश्रय इत्यत आह —
ज्ञानकरणजन्यत्वरहितज्ञानत्वमपरोक्षत्वम् ॥
अनुमित्यादौ तु ज्ञानस्यैव करणत्वान्नातिप्रसङ्ग इति भावः । न च मननकरणकचरमसाक्षात्काराव्याप्तिः । अदृष्टद्वारकस्य करणयोक्तत्वात् । वस्तुतस्तु, अपरोक्षत्वं साक्षात्त्वम् । तच्च ज्ञानत्वावान्तरजातिविशेष इत्यत्र तात्पर्यम् ॥
अतीन्द्रियत्वं चाज्ञानसाधनत्वम् ॥
यद्यप्यज्ञानसाधनत्वं न ज्ञानेतरसाधनत्वम्, घटादावतिव्याप्तेः । नापि ज्ञानासाधनत्वम्, इन्द्रियेऽवव्याप्तेः । तथापि विषयतया ज्ञानासाधनत्वं तत्त्वम् । न च योगिज्ञाने वर्तमानांशे विषयस्य जनकत्वमिति मतेऽव्याप्तिरिति वाच्यम्, लौकिकसाक्षात्काराविषयत्वे तात्पर्यात् ॥
प्रतीयमानतया भोगसाधनं विषयः । इति पृथिवी ॥
अत्र ज्ञायत इति व्युत्पत्त्या ज्ञानपदं सुखदुःखपरं सुखादिसाधनं विषय इत्युक्तेऽसम्भवः विषयस्य सुखासाधनत्वात् स्वाप्नसंभोगाभावेऽपि तज्ज्ञानात् सुखोत्पत्तेरित्यत उक्तम् — प्रतीयमानतयेति । एतत्पदमङ्गिना च यत्साक्षात्कारो सुखदुःखान्यतरहेतुरित्यर्थो लभ्यते शरीरादेरपि विषयत्वे न दोषः, उपधेयसङ्गरेऽभ्युपाधेरसङ्करात् । ननु पार्थिवद्रव्यणुकादावव्याप्तिः, न च तस्य न विषयत्वम् । तथा सति नित्यानित्यपृथिव्योरनन्तर्भावप्रसङ्गादिति [४क] चेदत्राहुः — जन्यपृथिवीत्वे सति शरीरेन्द्रियभिन्नत्वं विषयत्वम् । न चाप्यविषयेऽव्याप्तिः, पार्थिवविषयस्यैव लक्ष्यत्वात् । विषयमात्रस्य लक्षणं नास्त्येव, विषयत्वस्य केवलान्वयित्वात् । पार्थिवादिविषयचतुष्टयसंग्राहकं तु पृथिवीत्वजलत्वतेजस्त्ववायुत्वान्यतमवत्त्वे सति शरीरप्राणेन्द्रियभिन्नत्वमिति दिक् ॥
=== अप् (जलम्) ===
पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमकरकावृत्तिजातिमज्जलम् । तन्नित्यानित्यभेदेन द्विविधम् ॥
करकावृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते करकात्वे गतम् । अतो हिमपदम् । एवमपि सत्तायां गतम्, अतः पृथिवीवृत्तित्वरहितेति । पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते हिमत्वे गतम्, अतः करकापदम् । [तादृशजातिमज्जलमिति] ॥
नित्यजलं साधयति —
जलत्वं नित्यवृत्ति हिमकरकावृत्तिजातित्वात्, सत्तावदिति तत्सिद्धिः ॥
करकात्वे व्यभिचारवारणाय हिमकरकावृत्तिपदम् । हिमकरकान्यान्यत्वे व्यभिचारवारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम्, निरुपाधित्वाद् गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्वस्यैव स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वस्य सिद्धिरिति कश्चित् । तन्न, परमाणौ जलत्वानापत्तेः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलोपधानावश्यम्भावेन सहकारिविरहेऽपि कार्याभावस्योपपादयितुमशक्यत्वात् । जलसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वसिद्धिरिति तु वक्तव्यम् ॥
जलत्वजातेनित्यवृत्तित्वं प्रसाध्य जलत्वजातेरवासिद्धिरिति शङ्कां परिहरति —
करका गगनवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिमती, स्नेहाधिकरणत्वात्, हिमवदिति करकायां तत्सिद्धिः ॥
सत्तामादाय सिद्धसाधनता माभूत् अत्र उक्तम् गगनवृत्तित्वरहितेति । करकात्वमादाय सा मा भूदत उक्तम् — हिमवृत्तीति । हेतौ पृथिव्यां व्यभिचारवारणाय स्नेहपदम् । जलपदशक्यतावच्छेदकत्वेन जलत्वजातिसिद्धिरुक्तात्मत्ववत्, असति बाधके शक्यतायाः [४ख] कार्यत्वकारणत्वयोरिव जात्यैवावच्छेदात् । अन्यथा आत्मत्वादेरपि जातित्वे का प्रत्याशेत्यपि बोध्यम् । एवं च सति अष्टपदशक्यतावच्छेदकत्वेनाष्टत्वं कुतो न जातिरिति चिन्त्यमित्यन्ये । तान्त्रिकाणां जातित्वव्यवहाराभावस्यैव तत्र बाधकत्वान्न जातित्वमित्यपरे ॥
अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरं वरुणलोके । जलपरमाणवः शरीरारम्भका इन्द्रियारम्भकत्वात्, पार्थिवपरमाणुवत् ॥
जलपरमाणव इति । अंशतः सिद्धसाधनवारणाय जलपदम् । शरीराम्भकत्वं च शरीरवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वम् । एवं हेतावपि ॥
इन्द्रियारम्भकत्वं रसनस्याप्यत्वात् सिद्धम् । रसनमाप्यं रूपादिषु मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, सक्तुरसाभिव्यञ्जकजलवत् ॥
इन्द्रियारम्भकत्वमिति । रसनं स्ववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्परमाण्वारब्धं जन्यजलत्वात् जलान्तरवदित्यर्थः । रसनमाप्यमिति । अप्रसिद्धिवारणाय रूपादिषु मध्ये इति । मनोव्यावर्तनायैवकारः । ननु रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वादित्येवास्तु व्यर्थमधिकम् । न च गन्धरस्योर्मध्य इत्यादिहेतुत्रयमप्यन्यद्बोध्यमिति वाच्यम्, शब्दरस्योर्मध्य इत्यस्य पृथिव्यां व्यभिचारात् । रूपरस्योर्मध्य इत्यादेरपि जलरसाभिव्यञ्जकहरीतक्यादौ व्यभिचारात् । तत्र तस्यापि स्वनिष्ठरूपादिव्यञ्जकत्वान्न व्यभिचारः । एवं सति सक्तुरसाभिव्यञ्जकसलिलेऽपि स्वरूपव्यञ्जकत्वेन दृष्टान्तासिद्ध्यापत्तेः । किं चेन्द्रियसन्निकर्षे व्यभिचार इति चेत् अत्र वदामः । रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकेन्द्रियत्वादिति हेत्वर्थः । एवकारमहिम्ना रूपाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकेन्द्रियत्वं पर्यवसितोऽर्थः । एवं गन्धाव्यञ्जकत्वे सतीत्यादिना हेतुत्रयं बोध्यम् । मनोवारणाय सत्यन्तम् । त्वगादिवारणाय रसनव्यञ्जकेति । सन्निकर्षवारणायेन्द्रियग्रहणम् । दृष्टान्तस्तु यथाश्रुतमभिप्रेत्योक्तः । प्रयोगश्चायं केवलव्यतिरेकी, तत्र च घटादिर्वेति [५क] दृष्टान्तः । न चेन्द्रियत्वान्तर्गतभागवैयर्थ्यम्, यत्र यावति न वैषर्थ्यं तत्र तावत एवोपादानादिति दिक् । एवमर्थप्रमानुमानेऽपि ॥
रसनसिद्धिस्तु, रसोपलब्धिः करणसाध्या अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति । विषयस्तु सरित्समुद्रहिमकरकादिः । न च करकायाः काठिन्यात् पार्थिवत्वमाशङ्कनीयम्, अनन्तरमेव स्वभावापगमादित्यापः ॥
रसविषयकलौकिकसाक्षात्प्रतीतिर्मनोभिन्नकरणजन्या इत्यर्थः । तेन न भागासिद्धिर्न वा सिद्धसाधनम् । न चात्र मानसोपनीतरससाक्षात्कारे व्यभिचारः, लौकिकापरोक्षप्रतीतिहेतुत्वात् । अनन्तरमेवेति । काठिन्यापगमानन्तरं जलत्वप्रतीतेर्बाधितत्वाज्जलत्वसिद्धिरिति भावः ॥
=== तेजः ===
रसात्यन्ताभावसमानाधिकरणरूपाधिकरणं तेजः ।
रूपाधिकरणं तेज इत्युक्ते पृथिव्यादौ गतम्, अतः समानाधिकरणान्तं रूपविशेषणम् । रसात्यन्ताभावश्च रसत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावो विवक्षितः । तेन न यत्किञ्चिद्रसात्यन्ताभावमादाय जलादावतिप्रसङ्गः । अधिकरणत्वं च समवायेन विवक्षितम् । तेन न कालादावतिप्रसङ्गः । न चोत्पन्नविनष्टतेजसि अव्याप्तिः, तत्र मानाभावात् । तादृशरूपाधिकरणवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वे वा तात्पर्यम् । एतदरुच्यैव [लक्षणान्तरम्] आह —
करकाद्वृत्तिविद्युदाकरजवृत्तिजातिमद्वा ।
द्रव्यत्वसत्त्वे आदाय पृथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय करकाद्वृत्तीति । [घटत्वादि]वारणायाकरजवृत्तीति । सुवर्णत्ववारणाय विद्युद्ग्रहणम् । विद्युदाकरजान्यान्यत्ववारणाय जातीति <ref>१. जलत्व° इति मातृकापाठः । २. सत्तावारणाय करकाद्वृत्तीति अधिकमत्र मातृकायाम् ।</ref> ।
नन्वाकरजस्य पार्थिवत्वात् 'तद्वृत्तित्वं तेजस्वजातेनै' संभवतीत्यत आह —
विद्युत्करकावृत्तित्वरहिताकरजवृत्तिजातिमती विद्युद्व्यतिरिक्ताकरजान्यत्वरहितत्वात्, आकरजवत् । आकरजं सुवर्णादिः ।
ननु सुवर्णादिकं पार्थिवं नैमित्तिकद्रवत्वात्, घृतवदित्यनेन पार्थिवत्वसिद्धेराकरजवृत्तिजातिमत्त्वसाधने[ऽ]पि विद्युत्तेजसो न तेजस्त्वसिद्धिरिति चेत् — न, स्वर्णादिकमपार्थिवम्, घृतयन्ताग्निसंयोगेऽनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वादित्यनुमानेनापार्थिवत्वसिद्धावसांसिद्धिकद्रवत्वेन तत्सिद्धिः । अन्यथा पार्थिवद्रवत्वमप्यन्ताग्निसंयोगे उच्छिद्यन्तीति तर्कोऽनुसरणीयः ॥
विद्युत्त्वमादाय सिद्धसाधनतावारणायाकरजवृत्तीति । सत्तामाद्यं तद्वारणाय रहितान्तं जातिविशेषणम् । यत्किञ्चिद्वृत्तित्वं जलादौ गतम्, तद्वारणायकरजान्यत्वेति । असिद्धिवारणाय विद्युद्व्यतिरिक्तेति । पक्षे च विद्युद्व्यतिरिक्त[त्व]विशिष्टमाकरजान्यत्वं नास्तीति भावः । विशिष्टाभावे च न बैयर्थ्यम् । [५ख] व्याप्यग्रहस्था[प]नार्थमाकरजान्यत्वेति । विपक्षबाधकमाह — अन्यथेति ।
तच्च द्विविधम् नित्यमनित्यं चेति ।
नित्यं तेजः साधयति —
तेजस्त्वं नित्यवृत्ति, विद्युदाकरजवृत्तिजातित्वादिति नित्यत्वसिद्धिः ।
स्वर्णैत्ववारणाय विद्युदिति । विद्युत्त्ववारणायाकरजेति । न चोमयवृत्तिद्वित्वादौ व्यभिचारः, जातित्वस्यापि विशेषणत्वात् <ref>१. तद्वृत्तित्वतेजस्त्वं इति मातृकापाठः ।</ref> ।
पक्षसिद्धिं वारयति,
साधितं च तेजस्त्वम् । अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरमादित्यलोके । तस्यापार्थिवत्वसिद्धिः पूर्ववत्<ref>१. पूर्ववदिति टीकानुरोधात् ।</ref> । इन्द्रियं रूपोपलम्भकम् । रूपोपलब्धिः करणसाध्या क्रियात्वात् छिदिक्रियावदिति तत्सिद्धिः । कर्तृप्रेर्यं करणं धातुवाच्यव्यापारेण । चक्षुस्तेजसं रूपादिषु मध्ये तस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, आलोकवत् । विषयस्तु भौमादिरिति तेजः ॥
पूर्ववदिति । तेजःपरमाणवः परमपर्येण शरीरारम्भकाः इन्द्रियारम्भकत्वात् पार्थिवपरमाणुवदिति भावः । करणोति असाधारणकरणे[ने]त्यर्थः । कर्तृप्रेर्यमिति । कर्तृसंपाद्यमानक्रियानुकूलव्यापारशालित्वमित्यर्थः । यथा देवदत्तसंपादितव्रतनादिक्रियापारशालिकाष्ठादि पचिक्रियाकरणमिति । एतद्ब स्वरूपकथनम् । वस्तुतः करणत्वं स्वरूपसंबन्धविशेष एवेत्याहुः । ननु क्रियात्वं कर्मत्वम्, तच्च स्वरूपासिद्धमित्यत आह — धातुवाच्येति । पचिधातोः पचिक्रियावत् जानातेर्वर्तोज्ञानक्रियापि वाच्येति भावः ॥
=== वायुः ===
रूपात्यन्ताभावसमानाधिकरणस्पर्शवान् वायुः । विप्रतिपन्नस्पर्शः रूपरहितद्रव्यवृत्तिः, स्पर्शत्वरहिततच्छब्दान्यत्वरहितत्वात् शब्दवत् ।
वायुलक्षणं स्पष्टम् । वायुसद्भावे मानमाह — विप्रतिपन्नेति । घटादिस्पर्शमादायांशतो बाधवारणायेदम् । पृथिवीवृत्तित्वेनार्थान्तरवारणाय रूपरहितेति । दृष्टेरसिद्धये द्रव्यपदम् । स्पर्शत्वेति स्पर्शत्वरहितं च तच्छब्दान्यञ्च । तस्य भावस्तत्त्वं तद्रहितत्वादित्यर्थः । स्पर्शत्वाभावविशिष्टशब्दान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वं फलितोऽर्थः । असिद्धिवारणाय विशिष्टान्तमन्यत्वविशेषणम् । एवं च पक्षे विशेषणाभावाद् दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभावो बोध्यः ।
वायोर्नित्यत्वं साधयति,
वायुत्वं नित्यवृत्ति, नित्यवृत्तित्वरहितवायुत्वान्यत्वरहितत्वात् पृथिवीत्ववत्, इति नित्यवायुसिद्धिः ।
नित्यवृत्तित्वेति । नित्यवृत्तित्वरहितं यद् वायुत्वान्यत्वं तद्वरहितत्वात् नित्यवृत्तित्वात्यन्ताभावविशिष्टवायुत्वान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वादित्यर्थः । दृष्टान्तसिद्धिवारणाय विशिष्टान्तम् । एवं च विशेषणाभावाद् विशिष्टाभावसिद्धिः । पक्षे च विशेष्याभावमादाय विशिष्टाभाव उभयवादिसिद्ध इति भावः ।
स नित्यानित्यभेदेन द्विविधः । अनित्यस्त्रिविधः शरीरादिभेदेन । वायुत्वं शरीरवृत्ति, उत्पद्येन्द्रियवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । स्पर्शोपलम्भकर्मेन्द्रियं रूपादिषु मध्ये स्पर्शस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् व्यजनवदिति । विषयस्तूपलभ्यमानस्पर्शाधिष्ठानभूतः । प्राणस्तु शरीरान्तःप्रेरकहेतुर्वायुरिति वायुः ॥
उत्पद्येति । घटत्वादिवारणायैन्द्रियवृत्तीति । मनस्त्ववारणायोत्पद्येति । न चक्षुरादौ व्यभिचारः, नीरूपत्वस्येन्द्रियविशेषणत्वात् । त्वक् चार्तिरिक्तत्वं च विशेषणं बोध्यम् । त्वगिन्द्रियत्ववारणाय जातिपदम् ॥
=== आकाशः (नभः) ===
शब्दात्यन्ताभावानधिकरणं नभः । शब्दः क्वचिदाश्रितः, गुणत्वात् रूपवदिति । न च शब्दः स्पर्शवदाश्रयः स्पर्शासहकारित्वात् बुद्धिवत् । न च कालाद्याश्रयो, बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वाद् रूपवदिति । परिशेषात् तत्सिद्धिरित्याकाशः ॥
शब्देति । व्याप्यवृत्तित्वमत्यन्ताभावविशेषणम् । तेन शब्दव्याप्यवृत्तितया नासंभवः । न च<ref>१. न च चेति मातृकायाम् ।</ref> संयोगावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, समवायावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावस्य विवक्षणात् । न च घटत्वात्यन्ताभावे शब्दात्यन्ताभावस्य प्रतीतेः तस्य चाधिकरणात्मकत्वात् प्रत्यक्षलद्योऽसंभवः शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयताप्रतियोगिकाधारतानाश्रयत्वरूपत्वात् । अत्र च घटत्वात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयता, न तु शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्ना, आकाशे शब्दो नास्तीत्यप्रतीतेः । न च शब्दद्वारकपरम्परासंबन्धेन तादृशात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, साक्षात्संबन्धेनाधिकरणताया उक्तत्वात् ।
केचित्तु शब्दवृत्तिविरोधिनी या शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तच्छून्यत्वं विवक्षन्ति, घटत्वात्यन्ताभावासना शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तु न तथा । एवमन्येषामपि दोषाणां निरास इत्याहुः । परिशेषमाह — न चेति । शब्दो न च स्पर्शवदाश्रय इत्यन्वयः । न चेति । शब्दः कालादिचतुष्टयान्तमाश्रितमित्यर्थः; बाह्येन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थः ॥
=== कालः ===
'अनियतपरत्वासमवायिसमवायित्वरहितपरत्वासमवायिसमवायी मूर्तत्वरहितः कालः । गगनम् अनियतपरत्वासमवायित्वरहितमूर्तत्वरहितज्ञानसमवायित्वरहितद्रव्यान्यद्मूर्तत्वादात्मवदिति तत्सिद्धिरिति कालः ॥
अनियतपरत्वेति<ref>१. नित्यपरत्वेति मातृकायाम् ।</ref> । मूर्तत्वरहितः काल इत्युक्ते गगने गतम् । तद्वारणाय परत्वासमवायिसमवायीति । एवमपि दिक्कृतपरत्वासमवायिकारणादिक्रियपरङ्संयोगसमवायिन्यां दिशि गतमतो रहितान्तम् । दिशश्च नित्यनिष्ठपरत्वासमवायिसमवायित्वान्न दोषः । क्वचिदनियतपरत्वेति पाठः सुगम एव । पिण्डवारणाय मूर्तत्वरहित इति । गगनेति<ref>२. गगनमिति मातृकायाम् ।</ref> दृष्टान्ते तादृशगगनरूपद्रव्यान्यत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च गगनरूपद्रव्यान्यत्वस्य बाधितत्वात् कालरूपतादृशद्रव्यान्यत्वमेव सिध्यतीति भावः । अत्रात्मरूपद्रव्यान्यत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय ज्ञानसमवायित्वरहितेति द्रव्यविशेषणम् । शरीराद्यन्यत्वमादाय तद्वारणाय मूर्तत्वरहितेति । दिगन्यत्वेन तद्वारणाय प्रथमरहितान्तम् । उद्देश्यीभूतकालाख्यद्रव्यसिद्धये नित्यपदं [द्रव्यविशेषणं देयम्] । अन्यथा द्रव्यान्तरमेव सिध्येत्, कालस्यापि परत्वासमवायित्वात् ॥
=== दिक् ===
अनियतपरत्वासमवायिसमवायिनी मूर्तत्वरहिता दिक् । कालो विशेषगुणरहितामूर्तद्रव्यान्यः मूर्तत्वरहितत्वादाकाशवदिति तत्सिद्धिः ॥
अनियतपरत्वेति कालवारणायेदम् परमाण्वादिवारणाय मूर्तत्वरहितेति । काल इति दृष्टान्ते कालमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च दिशमादायैव साध्यपर्यवसानमिति भावः । मनोभिन्नत्वेन सिद्धसाधनवारणाय अमूर्तेति । आत्मान्यत्वेन तद्वारणाय रहितान्तम् । अप्रसिद्धिवारणाय विशेषपदम् ॥
=== आत्मा ===
ज्ञानात्यन्ताभावरहित आत्मा । परत्वासमवायिसमवायित्वरहितशब्दानधिकरणकार्याश्रयो वा । ज्ञानं क्वचिदाश्रितम्, गुणत्वाद् रूपवदिति तत्सिद्धिः । न च शरीरेन्द्रियाणां तदाश्रितत्वं कार्यत्वाद् घटवत् । कार्यस्य तदाश्रयत्वे 'स्वर्गार्थितया ज्योतिष्टोमाद्युपदेशो' न स्यात् । न च मनसस्तदाश्रयत्वं करणत्वाच्चक्षुर्वत् ! स द्विविधः ईश्वरानीश्वरभेदात् । तत्रेश्वरः सर्वज्ञ एकः<ref>१. स्वर्गार्थिनां गयाज्योतिः' व; २. 'श्लोमादिव्यप' व; ३. वाक्यमिदं नास्ति र; ४. ईश्वरसि' र; ५. यव स्यावचन' र</ref> । अङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद् घटवदिति 'तत्सिद्धिः । द्वितीयस्तु अहं प्रत्ययवेद्यः । स च नाना व्यवस्थानदर्शनादित्यात्मा ॥
आत्मलक्षणं स्पष्टम् । परत्वेति । जातिनिवृत्त्यै कार्यपदम् । गगननिवृत्त्यै शब्देत्यादि । दिक्कालनिवृत्त्यै रहितान्तम् । ज्ञानासमवायिसमवायित्वेनान्यामिनिवृत्त्यै परत्वेति । कार्यस्येति । देहादिभिन्ननित्यद्रव्यानभ्युत्पगमे देहादिनाशे तन्निष्ठापूर्वस्यापि विनाशेन ज्योतिष्टोमादिश्रिरकालभाविस्वर्गफलकत्वासंभवेन तद्बोधकवेदप्रामाण्यापत्तिरिति भावः । यद्यपि परस्यात्रेष्टापत्तिः, तथापि प्रसाध्याङ्कमिदं दूषणम् । करणत्वादिति इन्द्रियत्वादित्यर्थः । व्यवस्थानदर्शनादिति । एकः सुखी एको दुःखीति व्यवस्थादर्शनाित्यर्थः ॥
=== मनः ===
स्पर्शरहितत्वे सति मूर्तं मनः । विशेषगुणात्यन्ताभावाधिकरणत्वे सति मूर्तं वा । पृथिवीवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमान् विशेषगुणः । आत्मप्रतीतिः करणसाध्या, अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति तत्सिद्धिरिति मनः ॥
'''॥ इति द्रव्यपदार्थः समाप्तः ॥'''
स्पर्शेति । घटादिनिवृत्त्यै सत्यन्तम् । गुणादिनिवृत्त्यै मूर्तमिति । लक्षणान्तरमाह — विशेषेति । असंभावनिवृत्त्यै विशेषपदम् । विशेषगुणत्वावच्छिन्नात्यन्ताभाववत्त्वया च न विशेषाभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । अत्यन्तपदोपादानात् नान्योन्याभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । मूर्तत्वमग्रहणात् गुणादिनिवृत्तिः । पृथिवीवृत्तीति । संख्यादिवारणाय रहितान्तं गुणविशेषणम् । संख्यादिकं तु पृथिवीवृत्ति सत् पृथिवीत्वरहितवृत्त्येवेति भावः । नन्वेवं रूपादावव्याप्तिः, न चैवं रूपं न पृथिव्यपृथिवीवृत्तीति वाच्यम् । एवं ह्येकस्य परिमाणस्योभयवृत्तित्वासंभवात् तत्रातिप्रसङ्गापत्तिरिति चेत् — अत्र वदामो रहितान्तं जातिविशेषणम् । तदर्थस्तु पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वविशिष्टपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितत्वम् । परिमाणत्वादिजातिस्तु न तथा । रूपादौ च नीलत्वादिकमादाय लक्षणं बोध्यम् । स्नेहव्याप्तिनिवृत्त्यै विशिष्टान्तम् ! एवं च विशेषणाभावात्त्विशिष्टाभावसत्त्वात् स्नेहत्वजातेर्नाव्याप्तिः । आत्मत्वनिवृत्त्यै गुणवत्व्याप्येति ! सुखदुःखान्योन्यत्वनिवृत्त्यै जातिपदम् । रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहासंसिद्धद्रवत्वानि बुद्ध्यादयः शब्दाद्येति षोडश विशेषगुणाः । इतरे सामान्यगुणाः ॥
'''॥ इति केशवभट्टविरचितलक्षणावलीप्रकाशे द्रव्यनिरूपणम् ॥'''
---
== गुणनिरूपणम् ==
संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगासंयोगसमवेतवान् गुणः । 'विभागाजन्यविभागासमवायिसमवेतत्वरहितविभागाविभागसमवेतो वा गुणः ॥
संयोगाजन्येति । समवेतं गुणत्वमित्युक्ते संयोगत्वे गतम्, तन्निरासार्थम् अयं योगेति । विभागत्वनिवृत्त्यै संयोगेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् । अन्यार्थनिवृत्त्यै संयोगाजन्येति । विभागाजन्येति । व्याख्यातप्रायमेतत् ॥
रूपं संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगसमवेतवत्, रूपत्वरहितसंयोगाजन्यत्वरहितत्वात् संयोगवदिति गुणत्वसिद्धिः । स चतुर्विंशतिप्रकारो रूपादिभेदेन ॥
रूपत्वेन सिद्धसाधननिवृत्त्यै संयोगपदम् । सत्तामादाय तद्वारणाय रहितान्तम् । संयोगाजन्यत्वानुपादाने चोद्यश्यासिद्धिः । गुणत्वस्य संयोगासमवायिसंयोगसमवेतत्वात् । दृष्टान्ते संयोगत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे गुणत्वमादाय साध्यपर्यवसानम् । असिद्धिवारणाय हेतौ रूपत्वरहितेति । पक्षे संयोगान्यत्वसत्त्वेऽपि रूपत्वाभावविशिष्टं तन्नास्तीति विशिष्टाभावसिद्धिः । दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभाव इति भावः ॥
=== रूपम् ===
रसासमवेतनीलपीतसमवेतवद् रूपम् । गुणत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यं रूपम् । न च रूपग्राहकं चक्षुः, चक्षुर्ग्राह्यं रूपमित्यन्योन्याश्रयः नयनगोलकाधिष्ठानत्वेन चक्षुर्निरूपणात् । 'शुक्लो रसासमवेतवान् नीलत्वरहितशुक्लान्यत्वरहितत्वात् नीलादिवदिति नीलरूपत्वसिद्धिः । नीलः स्वमात्रसमवेतवान् रसमात्रसमवेतरहितनीलान्यत्वरहितत्वात् घटवदिति नीलत्वजातिसिद्धिः । नीलत्वरहितघटत्वात्यन्ताभावत्वरहितः स्वपदार्थः <ref>१. मुद्रितमूले पाठोऽयं नोपलभ्यते । २. शुक्लरसासमवेतनीलसमवेत नीलत्वरहितशुक्ला° र</ref> ।
रसासमवेतेति गुणत्वसत्तान्तर्वर्तनायेतरव । नीलत्वनिवृत्त्यै नीलपीतपदे । लक्षणान्तरमाह — गुणत्वे सतीति । रूपत्ववारणाय सत्यन्तम् । संयोगादिनिवृत्त्यै मात्रपदं देयम् । नन्वतीन्द्रियरूपापत्तिरिति चेत् — अत्राहुः चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वान्न दोषः । न चैवं सत्यन्तवैयर्थ्यम् — प्रभावारकत्वात् । न च मनोग्राह्यतादसंभवः, चक्षुरन्यबहिरिन्द्रियजलौकिकप्रत्यक्षाविषयचक्षुर्ग्राह्यजातिमान् गुणो रूपमित्यत्र तात्पर्याद् । गोलकेति । रूपमात्रग्राहकत्वं लक्षणं नोच्यते, किन्तु गोलकाधिष्ठानकत्वमिति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । वस्तुतश्चक्षुः जातिरेवेति नान्योन्याश्रयगन्धोऽपीति ध्येयम् । शुक्ल इति । शुक्लत्वेन सिद्धसाधनं मा भूदिति नीलपदम् । सत्तया तन्मा भूदिति रसासमवेतेति । हेतौ दृष्टान्तासिद्धिनिवृत्त्यै रहितान्तम् । नीले तु नीलत्वाभावविशिष्टशुक्लान्यत्वं नास्तीति भावः । नील इति । सत्तादिना सिद्धसाधनवारणाय साध्ये मात्रपदम् । दृष्टान्तीभूतरसे हेत्वसिद्धिनिवृत्त्यै रसमात्रसमवेतत्वरहितेति, रसे तु तादृशरसत्वाभावविशिष्टं नीलान्यत्वं नास्तीति भावः । ननु स्वपदं यदि नीलपरं दृष्टान्तासिद्धिः, यदि रसपरं बाध इत्यत आह — नीलत्वरहितेति । नीलत्वाभावविशिष्टो यो रसत्वात्यन्ताभावः, तद्रहितं नीलं भवति, रसश्च भवतीति भावः ॥
=== रसः ===
रसनग्राह्यो गुणो रसः । स षोढा माधुर्यादिभेदेन । क्षीरेषुगुडतैलेषु माधुर्यस्य साम्येऽपि अवान्तरजातिभेदस्य विद्यमानत्वात् विशेषगुणत्वसिद्धिः ॥
यद्यपि यथाश्रुतमतीन्द्रियरसापत्तिरम्, जातिगर्भविवक्षायां तु सत्तामादाय रूपाद्यतिप्रसङ्गः, तथापि रसनमात्रग्राह्यजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । गुणपदं तु स्वरूपकथनाय । ननु रसे रसत्वजातिमादाय न विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिः । रसत्वजातेः पृथिव्यपृथिवीवृत्तिरसवृत्तित्वादवान्तरमधुरत्वमादायापि न संगतिरित्याशङ्क्य क्षीरादिप्रत्येकरसमात्रवृत्तिमधुरत्वावान्तरजातिभेदमादाय लक्षणसंगतिरित्याह — क्षीरेति ॥
=== गन्धः ===
गुणत्वे सति घ्राणग्राह्यो गन्धः । जलादावौपाधिकी गन्धप्रतीतिः, न स्वभावत इति विशेषगुणत्वसिद्धिः । जलं न गन्धाधिकरणमपाकजरूपाधिकरणत्वात् तेजोवत् । वायोः पदतुल्यत्वात् व्यभिचारः <ref>१. गुणत्वे सतीति र पुस्तकपाठोऽपि । २. घ्राणग्राह्यो गुणो र; ३. मात्रेति नास्ति व; ४. °साधारण्यत्वापाकजापाकजत्वाभ्या° र</ref> ।
गुणत्वे सतीति । व्याख्यातप्रायमेतत् । ननु गन्धस्य पृथिवीतदितरवृत्तित्वाद् गन्धत्वमादाय न गन्धे विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिरित्यत आह — जलादाविति । जदर्मति हेतौ पृथिवीनिवृत्त्यै अपाकजेति । यद्यपि यथाश्रुतो हेतुः पृथिव्यां व्यभिचारी, अपाकजस्यापि रूपस्य तद्वृत्तित्वात्, तथापि पाकजरूपजननस्वरूपायोग्यत्वे तात्पर्यम् । पूर्णानीत्वाधिकरणत्वे वा तात्पर्यम् । अत्र एवाह — वायोरिति ॥
=== स्पर्शः ===
गुणत्वे सति त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यः स्पर्शः । स त्रिविधः, शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । नन्वनुष्णाशीतस्य न विशेषगुणत्वम्, तस्य पृथिवीवायुसाधारणत्वात् । पाकजत्वापाकजत्वाभ्यामवान्तरजातिभेदेन विशेषगुणत्वे नैमित्तिकद्रवत्वस्याप्यत्यन्ताग्निसंयोगे सत्युच्छेदानुच्छेदाभ्यामवान्तरजातिसद्भावेन विशेषगुणता स्यात् । ततश्च नैमित्तिकद्रवत्वस्य सामान्यगुणपाठो निरर्थकः स्यात् । सेयमुभयतःपाशा रज्जुः । मैवम् — अवान्तरजातिभेदस्यैवक्षीरमाधुर्यादिवदनुभवसिद्धत्वात्, अन्यथा महान्धकारे स्पर्शोपलम्भमात्रेण वायुर्वर्तीति प्रत्ययो न स्यात् । न चैवं सति नैमित्तिकद्रवत्वस्यावान्तरजातिभेदाऽनुभवः । वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमानपाकजस्पर्शत्वात्, तेजःस्पर्शवदित्यनुमानात् ॥
गुणत्वे सनीति । अत्रापि त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्यावश्यकत्वे सत्यन्तं स्वरूपकथनमात्रम् । यद् वा, गुणस्य भावो गुणत्वमिति व्युत्पत्त्या तत्पदमहिम्नैव जातिगर्भविज्ञा लभ्यते, इन्द्रियपदवैयर्थ्याच्च व्यर्थं सत् किञ्चिज्ज्ञापयतीति न्यायेनेन्द्रियपदमेव मात्रगर्भमावेदयतीति बोध्यम् । ननु पाकजस्पर्शमात्रवृत्तिपाकप्रयोज्यजातिभेदमादाय लक्षणानुवृत्तिरित्याशङ्क्याह — पाकजत्वेति । अवान्तरजातिभेदस्येति । अनुष्णाशीतस्पर्श इति शेषः । अन्यथेति । वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिविशेषणज्ञीकार इत्यर्थः । स्पर्शवैजात्यं विना तदाश्रयविशेषप्रतीतिर्नास्ति भावः । नैमित्तिकद्रवत्वे तु जातिभेदे न किञ्चिद् प्रमाणमित्याह — न चैवमिति । यद्यपि चिन्तामण्यादिग्रन्थप्रर्थालोचनया सुवर्णद्रवत्वमात्रनिष्ठजातिविशेषः प्रमाणासिद्धः, तथापि नैमित्तिकद्रवत्वभिन्नत्वं विशेषगुणलक्षणे विशेषणं देयम् । साम्प्रदायिकानां तत्र विशेषगुणत्वाभावव्यवहारश्चैवैतद्विशेषणदाने बीजत्वात् । अतएवात्मविशेषगुणान्यत्वे सतीत्यादेरस्मवार्त्तकाएलक्षणानुप्रवेश इति युक्तमुत्पश्यामः । वायुस्पर्शे यथोक्तविशेषगुणत्वं साधयति — वायुस्पर्श इति । हेतावपाकजपदं संपातायातं स्पर्शविशेषस्यापि विशेषगुणत्वेन व्यभिचाराभावात् । यद् वा वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वरहितजातिमानिति साध्याभिप्रायेणापाकजस्पर्शैकात्यवारणायापाकजपदम्, तावतापि वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिसिद्धावभीष्टसिद्धेः । दृष्टान्तीभूतस्पर्शे चोष्ट्यात्वजातिमादाय साध्यनिर्वाहः ॥
=== संख्या, परिमाणम्, पृथक्त्वम्, संयोगः, विभागः, परत्वम्, अपरत्वम् ===
पृथक्त्वासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणैकद्रव्यसमवेतसमवेतवती संख्या ।
<poem>
आदाविन्द्रियसन्निकर्षघटनादेकत्वसामान्यधी-
रेकत्वद्वयगोचरा मतिरतो द्वित्वं ततो जायते ।
द्वित्वत्वप्रमितिस्ततोऽपि परतो द्वित्वप्रमानन्तरं
द्वे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता द्वित्वोदयप्रक्रिया ॥
</poem>
पृथक्त्वासमवेतेति । द्वित्वसमवेतं संख्यात्वमित्युक्ते द्वित्वत्वे गतमित एकपदम् । एकत्ववनिवृत्त्यै द्वेकपदम् । सत्तानिवृत्त्यै पृथक्त्वासमवेतेति । प्रसङ्गाद् द्वित्वोत्पत्तिं व्युत्पादयति — आदाविति । प्रथमं प्रत्यक्षेणैकत्वनिर्विकल्पकम् । तदनन्तरमेकत्वविशिष्टधीः । ततो द्वित्वोत्पत्तिः । तदनु द्वित्वनिर्विकल्पकम् । ततो द्वित्वविशिष्टज्ञानम् । तदनु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यं द्वे द्रव्य इति विशिष्टज्ञानं भवतीत्यर्थः । न चापेक्षाबुद्धिनाशेन द्वित्वनाशे विषयाभावादिदं ज्ञानं न संभवतीति वाच्यम्, अपेक्षाबुद्धेस्तदर्थज्ञाण एव नाशाभ्युपगमादित्यन्यत्र सङ्कृतौ विस्तरः ॥
संख्यासमवेतत्वरहितसंख्यासमवायिसमवेतसमवेतत्वं परिमाणम् ॥
संख्यासमवेतेति । संख्यासमवायिकारणकसमवेतत्वं संख्यात्वे गतमतो रहितान्तम् । संख्यासमवेतत्वरहितत्वं संयोगत्वादौ गतम्, अतो विशेष्यभागः ।
शब्दासमवायिकारणसमवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतपरिमाणासमवायिसमवेतत्वरहिताधिकरणं पृथक्त्वम् ॥
शब्दासमवायिकारणेति । समवेतत्वरहितं पृथक्त्वमित्युक्तेऽसंभवः, ततः परिमाणासमवायीति । तादृशं संख्यापरिणामादिकं तस्समवेतत्वं तु नास्त्येवेति भावः । एवमपि रूपत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतेति रहितविशेषणम् । कालस्य जगदाधारतया सकलान्योन्याभावाधिकरणं कालः । सोऽधिकरणं यस्येति कालसमवेतसमवेतत्वं पर्यवस्यति । रूपत्वं तु न तथेति भावः । एवमपि विभागत्वे गतम् । अतः प्रथमरहितान्तं रहितविशेषणम् । विभागस्य तु शब्दासमवायिकारणविभागसमवेतत्वान्न दोषः । संयोगत्वस्य परिमाणासमवायिसंयोगसमवेतत्वेन पदान्तरवारितस्येनापि निवारणं बोध्यम् ॥
विभागासमवेतान्तिकेतरभावविरोधभावेतराभावा 'विरोधिसमवेतप्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणसमवेतत्वानधिकरणगुणत्वसाच्चाद्याणजात्यधिकरणं संयोगः । विभागासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान् वा संयोगः <ref>१. टीकानुसारेणात्र पाठः कल्पितः ।</ref> ॥
[विभागासमवेता]ऽन्तिकेति गुणत्वसाच्चाद्याप्यजातित्वमात्रं ज्ञानत्वादौ गतम्, अतः प्रध्वंसप्रतियोगित्वेत्यादि । ज्ञानत्वस्य तु प्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणेश्वरज्ञानसमवेतत्वाधिकरणत्वान्न दोषः । एवमपि गन्धत्वादौ गतम्, अतोऽभावविरोधिसमवेतेति जातिविशेषणम् । एवमपि प्रतियोगितया गन्धनाशकगन्धसमवेतत्वेन गन्धत्वादावेव गतमिति श्रद्धेतिकेतरेति भावविशेषणम्, गन्धादिषु न त्वर्थिक इति भावः । प्रकृते तु क्रियालक्षणान्तिकेतरभावविरोधि-संयोगसमवेतत्वमस्तीति ध्येयम् । न चैवमपि शब्दनाशकशब्दसमवेतशब्दत्वेऽतिप्रसङ्गः, भावपदस्य शब्देतरभावपरत्वात् ॥
संयोगासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान्, संयोगासमवेतसंख्यात्वादिचतुष्टयान्यकालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमान् वा विभागः <ref>१. बन्धनीस्थो भागो मतानुसारेण कल्पितः ।</ref> ॥
संख्यात्वादिचतुष्टयान्त्यत्वे सति कालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिः संयोगत्वमित्यतः संयोगासमवेतेति । समवेता जातिर्विभागत्वमित्युक्ते रूपत्वादौ गतम्, अतः शब्दासमवायीति । रूपत्वं तु न शब्दासमवायिकारणसमवेतम् । विभागत्वं तु तथा, विभागस्य शब्दासमवायिकारणत्वात् । एवमपि शब्दत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावेत्यादि । कालसमवेतसमवेतसमवेतत्वं पर्यवसितोऽर्थः । शब्दत्वं तु न तथा, शब्दस्य कालासमवेतत्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
विशेषणतया परप्रत्ययनिमित्तं परत्वम् ॥
विशेषणतयेति । परत्वव्यवहारत्वावच्छिन्नकर्मार्यतानिरूपितज्ञानवृत्ति-कारणतावच्छेदकविषयो गुणः परत्वमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि ॥
विशेषणतयाऽपरप्रत्ययनिमित्तमपरत्वम् ॥
=== बुद्धिः, सुखम्, दुःखम्, इच्छा, द्वेषः, प्रयत्नः ===
अर्थप्रकाशो बुद्धिः ॥
अर्थेति । न चात्रार्थपदं व्यर्थम्, यथाश्रुतस्य आत्माश्रयग्रस्ततया प्रकाशपदस्य प्रकाशपदवाच्यत्वपरतया प्रदीपप्रभादिनातिप्रसङ्गवारणाय तद्वानात् । तथा चार्थविषयकप्रकाशपदवाच्यत्वं लभ्यते । प्रभादेऽस्तु निर्विषयत्वान्न दोषः । यद्यपि व्यापारानुबन्धितया अर्थविषयकत्वं तत्राप्यस्ति, प्रतिपत्त्यनुबन्धिविषयतागर्भत्वे तु प्रकाशपदवैयर्थ्यम्, तथाप्यर्थपदं स्पष्टार्थम् । ज्ञानप्रकाशोभयपदवाच्यत्वे तात्पर्यम् । यदि च प्रथमचरमाश्रमभेदेन शरीरेऽपि तादृशपदद्वयवाच्यत्वानभ्युत्पगमः, तर्हि पदत्रयवाच्यत्वं लक्षणं बोध्यम् ॥
यस्मिन् सत्यनुरागः, तत् सुखम् ॥
यद्यनुरागविषयत्वं सुखसाधनीभूतज्ञानालिङ्गनाद्यतिप्रसक्तम्, तथापि अन्येच्छानधीनेच्छाविषयो भावः सुखमिति तात्पर्यर्थ इत्याहुः ।
यस्मिन् सति द्वेषस्तद् दुःखम् ॥
एवं द्वेषप्रयुक्तद्वेषविषयत्वे तात्पर्यम् ॥
प्रार्थना इच्छा ॥
ज्वलनात्मको द्वेषः ॥
उत्साहः प्रयत्नः ॥
प्रयत्न इति । कृत्युत्साहपदद्वयवाच्यः प्रयत्न इत्यर्थः ॥
=== गुरुत्वम्, द्रवत्वम्, स्नेहः, संस्कारः, धर्मः, अधर्मः, शब्दः ===
आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम् ॥
आद्यपतनेति । अवष्टादिनिवृत्त्यर्थमसमवायीति । रूपादिनिवृत्त्यै पतनेति । उत्तरपतनासमवायिकारणवेगनिवृत्त्यर्थम् आद्यपदम् ॥
आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् ॥
आद्यस्यन्दनेति । वेगनिवृत्त्यर्थमाद्यपदम् ।
पृथिवीवृत्तित्वरहितात्मगुणावृत्तिशब्दात्तिगुणत्वसाच्चाद्यचाप्यजातिमान् स्नेहः ॥
पृथिवीवृत्तीति । जातिः स्नेहत्वमित्युक्ते द्रव्यत्वादौ गतम्, अतो गुणत्वव्याप्येति । एवमपि शीतत्वादौ गतम्, अतः साच्चाद्याप्येति । शब्दत्वानिवृत्त्यै शब्दावृत्तीति । ज्ञानत्वनिरासार्थमात्मगुणावृत्तीति । गन्धत्वनिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
स च सङ्ग्रहादिहेतुः<ref>१. मुद्रितमूले ऽयं पाठो नास्ति, रघुपुस्तके संग्रहादिहेतुरित्येव ।</ref> ॥
लक्षणान्तरमाह — स चेति । संग्रहादिहेतुश्च स इत्यन्वयः । द्रवत्वभिन्नत्वे सति संग्रहासाधारणकारणत्वे तात्पर्यम् । तेन न द्रव्यत्वाद्याव्यतिप्रसङ्गः । न च सांसिद्धिकद्रवत्वादेव संग्रहोपपत्तौ न स्नेहस्य हेतुत्वमिति वाच्यम् ; चक्रघातेत्कर्षेण संग्रहोत्कर्षात् ॥
गगनसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्त्तामूर्त्तसमवेतवान् संस्कारः ।
गगनेति । रूपत्वनिरासार्थममूर्त्तेति । आत्मत्वनिवृत्त्यै मूर्त्तेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
विहितक्रियासाध्यपुंगुणो धर्मः ॥
विहितेति ध्वंसवारणाय गुणपदम् । न च तीर्थगमनादिक्रियासाध्यान्तरालिकदुःखेऽतिप्रसङ्गः विहितक्रियात्वेन जनकत्वस्य विवक्षितत्वात् । अतएव न सुखत्वेनातिव्याप्तिः<ref>२. सुखेऽतिव्याप्तिरिति मातृकायाम् ।</ref> सुखत्वेन विहितक्रियात्वेन कार्यकारणभावाभावात् , पुत्रेष्ट्यादौ सुखहेतुत्वे मानाभावात् , दर्शपूर्णमासादाविचात्र सुखजनकत्वबोधकविधेरभावात् , पुत्रकामो यजेतेत्यनेन पुत्रस्यैव फलत्वावगमात् । पुत्रजन्यसुखं पुत्रेष्टिसाध्यापूर्वसाध्यम्, पुत्रेष्टिस्वपूर्वैरैवानन्यथासिद्धा, दर्शादौ तु स्वर्गाकार एताबोधकविधिप्रामाण्यान्नापूर्वेणान्यथासिद्धिरिति दिक् ॥
निषिद्धक्रियासाध्यगुणोऽधर्मः ॥
निषिद्धेति । न च परकीया ज्ञानालिङ्गनजन्यसुखेऽतिप्रसङ्गः, निषिद्धक्रियात्वेन जनकत्वस्योक्तत्वात् ॥
गुणत्वे सति श्रोत्रग्राह्यः शब्दः<ref>१. मुद्रितमूले रघुपुस्तके च श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः इति पाठः, अयं तु टीकानुसारं कल्पितः ।</ref> ॥
गुणपदमुभयत्र स्पष्टार्थम् । गुणत्वे सतीति, शब्दत्वनिवृत्त्यै सत्यन्तम् ॥
'''॥ इति भट्टकेशवविरचिते लक्षणावलीप्रकाशे गुणपदार्थः ॥'''
---
== कर्मनिरूपणम् ==
संयोगासमवेतसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितं कर्म ।
संयोगेति । रूपत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवायिसमवेतेति, रूपत्वं तु न तथा, रूपस्य संयोगासमवायित्वाभावात् । कर्मत्वं तु तथा, कर्मणः संयोगसमवायित्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
तच्च पञ्चविधम् — उत्क्षेपणादिभेदेन ॥
तत्राधोदेशविभागोर्ध्वदेशसंयोगजनकं कर्मोत्क्षेपणम् ॥
ऊर्ध्वदेशविभागोऽधोदेशसंयोगजनकं कर्मापक्षेपणम् ॥
अग्रदेशविभागमूलदेशसंयोगजनकं कर्माकुञ्चनम् ॥
मूलदेशविभागाग्रदेशसंयोगजनकं कर्म प्रसारणम् ॥
उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणं च प्रयत्नजन्यमिष्टम्, नचेत् गमनस्यापि प्रसङ्गात् ॥
अप्रयत्नजं कर्म गमनम् ॥
ननु पञ्चैव कर्माणीति नोपपद्यते, भ्रमणादीनां सत्त्वादिति चेन्न, भ्रमणादयोः गमनविशेषा इत्युक्तं शास्त्रकृद्भिरिति<ref>१. प्रशस्तपादाचार्यादिभिः ।</ref> ॥
'''॥ इति कर्मपदार्थः ॥'''
---
== सामान्यनिरूपणम् ==
समवेतरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणं समवेतं सामान्यम् ॥
समवेतं सामान्यमित्युक्ते । विशेषातिप्रसङ्ग इति सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणमिति । सर्वपदं स्वाश्रयपरम् , विशेषस्य चैकमात्रवृत्तित्वेन स्वाश्रयान्यान्याभावसमानाधिकरणत्वाभावात् । सामान्यस्य तु घटत्वादेः स्वाश्रयीभूतयत्किञ्चिद्व्यक्तिभिन्नव्यक्त्यन्तरे सत्त्वान्न दोषः । संयोगवारणाय रहितान्तम् ॥
'''॥ इति सामान्यम् ॥'''
---
== विशेषनिरूपणम् ==
समवेतत्वरहिताः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणपरहिताः समवेताः विशेषाः ॥
समवेतत्वेति । अत्रापि सर्वपदं स्वाश्रयपरम् । सामान्यनिवृत्त्यै द्वितीयरहितान्तम् रूपादिनिवृत्त्यै प्रथमरहितान्तम् रूपादिप्रध्वंसनिवृत्त्यै समवेतपदम् ॥
'''॥ इति विशेषपदार्थः ॥'''
---
== समवायनिरूपणम् ==
नित्यसंबन्धः समवायः । समवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणभावो वा ॥
नित्य इति । यद्यप्यनागतसत्ताङ्कारजनकसामान्यप्रत्यासत्त्यादौ यथाश्रुतर्मतिप्रसक्तम् , तथापि स्वावृत्तित्वे सति स्वाभिन्नत्वावच्छिन्नवृत्तित्वं समवायत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । भावत्ववारणाय सत्यन्तम् । असम्भववारणाय स्वाभिन्नेति । घटत्व वारणार्थमवच्छिन्नत्वभागः । भावत्वं त्वखण्डोपाधिरिति ध्येयमित्याहुः । वस्तुतस्तु समवायत्वमखण्डोपाधिरिति ध्येयम् ॥
'''॥ इति समवायपदार्थः ॥'''
'''॥ इति भावपदार्थः ॥'''
---
== अभावनिरूपणम् ==
नञर्थप्रत्ययविषयोऽभावः । स चतुर्धा भिद्यते । प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽन्योन्याभावोऽत्यन्ताभावश्चेति ॥
उत्तरकालावधिरभावः प्रागभावः ॥
पूर्वकालावधिरभावः प्रध्वंसाभावः ॥
तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्याभावः ॥
उभयावधिरहितः संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः ॥
<poem>
॥ इति महामहोपाध्यायन्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचिता
लक्षणावली समाप्ता ॥
</poem>
नञर्थेति । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वमेवेति स्फुटमात्माश्रयत्वम् , तथाऽभावत्वमखण्डोपाधिः । तदुक्तं रत्नकोशे एवमभावत्वध्वंसत्वादिकमपीति सर्वैरपि निर्मथितोऽर्थः<ref>१. °थविषयप्रत्यय°; २. इति हरिहरकिङ्करपरमवार्तिकश्रीमदु°; ३. निर्मथित इति मातृकायाम् ।</ref> । उत्तरेति । ध्वंसप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । पूर्वेति । प्रागभावप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । तादात्म्येति । प्रतियोगितावच्छेदकारोपपूर्वकप्रतीतिविषयाभावोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकासमानाधिकरणोऽभावोऽन्योन्याभाव इति केचित् । उभयेति । अनादिरनन्त संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव इत्यर्थः ॥
'''॥ इत्यभावपदार्थः ॥'''
<poem>
कृपया परिपूरिता यथा रचनैषा ज दम्भिके तथा ।
प्रचयं नय दुष्टचेतसां पुरतो मा नय पुस्तिकामिमाम् ॥
ज्येष्ठकृष्णाद्वितीयायां भृगौ श्रीमद्भट्टकेशवः ।
वाराणस्यामुमाकान्तं ग्रन्थमर्पितवानहम् ॥
</poem>
'''॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायभट्टानन्तसुतकेशवविरचितो लक्षणावलीप्रकाशः ॥'''
== स्रोतः ==
*[https://archive.org/details/lakshanavaliofudayanacharyawiththeprakashaofbhattakesavaedsasinathjha_202003_83_Z/page/n37/mode/2up Lakshanavali Of Udayanacharya With The Prakasha Of Bhattakesava] (सम्पादकः शशिनाथ झा)
== सन्दर्भाः ==
<references />
21am7lpym5o5ngk301jnijc5b3vm2ab
420231
420230
2026-11-20T14:48:54Z
अनुनाद सिंह
1115
420231
wikitext
text/x-wiki
<poem>
मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमाला
प्राचीनाचार्यग्रन्थावलौ
चतुर्दशपुष्पम्
श्रीमदुदयनाचार्यकृता '''लक्षणावली''' भट्टकेशवकृतप्रकाशसहित
विद्यावाचस्पतिना
श्रीशशिनाथझाशर्मणा
मिथिलाविद्यापीठस्थेन
सम्पादिता
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशिता
शकाब्दाः १८८४ विक्रमाब्दाः २०२० ऐसवीयाब्दाः १९६३
</poem>
'''All rights reserved'''
Text printed by Sri Binda Prasad for Darbhanga Press Company (Private) Limited, and Cover, Introduction etc. printed at the Tara Printing Works, Varanasi and Published by Dr. Sitansusekhar Bagchi, Director, Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning, Darbhanga.
1963
<poem>
_All rights reserved_
Text printed by Sri Binda Prasad for Darbhanga Press Company (Private) Limited,
and Cover, Introduction etc. printed at the Tara Printing Works, Varanasi and
Published by Dr. Sitansusekhar Bagchi, Director, Mithila Institute of Post-
Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning, Darbhanga.
1963
MITHILA INSTITUTE SERIES
ANCIENT TEXT No 14
LAKṢAṆĀVĀLĪ
OF
UDAYANĀCĀRYA
With the PRAKĀŚA of BHAṬṬAKEŚAVA
Edited By
VIDYĀVĀCASPATI
SRI SASINATHA JHA
_Traditional Pandit, Mithila Institute
DARBHANGA
THE INSTITUTE,
DARBHANGA
1963
-----
THE GOVERNMENT OF BIHAR established the Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning at Darbhanga in 1951 with the object _inter alia_ to promote advanced studies and research in Sanskrit learning, to bring together the traditional Pandits with their profound learning and the modern scholars with technique of research and investigations and publish works of permanent value to scholars. This Institute is one of the six started by this Government as a token of their homage to the tradition and scholarship for which ancient Bihar was noted.
Apart from the Mithila Institute, the Nalanda Institute of Post-Graduate Studies and Research in Pali and Buddhist Learning at Nalanda, the Vaisali Institute of Post-Graduate Studies and Research in Jainism and Prakrit Learning at Vaisali, the K. P. Jayaswal Research Institute, the Institute of Post-Graduate Studies and Research in Arabic & Persian and the Bihar Rashtra Bhasha Parishad for Research and advanced Studies in Hindi at Patna have been established and are doing useful work.
In the establishment of the Mithila Institute the State-Government received a generous donation from the late Maharajadhiraja of Darbhanga for construction of the building on a plot of land also donated by him.
As part of this programme of rehabilitating and reorientation of ancient learning and scholarship, the editing and publication of this volume has been undertaken with co-operation of scholars in Bihar and outside. The Government of Bihar hope to continue to sponsor such projects and trust that this humble service to the world of scholarship and learning would bear fruit in the fulness of time.
-----
'''INTRODUCTION'''
Among the works of Udayanācārya the _Lakṣaṇāvalī_ occupies an important position. It gives clear-cut definitions of the Vaiśeṣika categories with their sub-divisions. It is the earliest extant Lakṣaṇa work having influenced the later Vaiśeṣika authors to a great extent. It has been quoted in authoritative works like the _Sarvadarśanasaṃgraha_ attributed to Mādhavācārya. It has given _abhāva_ an independent place in the Vaiśeṣika categories. A number of commentaries on this treatise were written. That by Śeṣa Śāraṅgadhara (1500 A. D.) called the _Nyāyamuktāvalī_ was edited by Pt. Surendralal Goswamin and published from Vārāṇasī (1900 A.D.). The second commentary available in print (Darbhanga, 1822 Śak) is the _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ by Visvanath Jha. The commentary of Mādhava Somayājin is reported to exist in manuscript. The _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ of Bhaṭṭa Keśava of the famous Laugākṣi family was so long available in a manuscript and the text of Udayana's _Lakṣaṇāvalī_ along with this _Prakāśa_ is now presented to the students of the Vaiśeṣika system. The commentary is brief but lucid. It is expected that it will help the students to understand the rather stiff phraseology of Udayana.
The author of the _Lakṣaṇāvalī_ is the famous Nyāyācārya Udayana of Mithilā. He is respected as the incarnation of Lord Śaṅkara, the presiding deity of the Nyāya-Vaiśeṣika system. The Mithila Institute has undertaken the onerous duty of publishing the works of this Ācārya. (1) The _Lakṣaṇamālā_ defining the Nyāya categories along with an original commentary in Sanskrit by Pt. Sasinatha Jha, the editor of the present treatise, has already been published. (2) The present volume consists of, as we have already pointed out the text of the _Lakṣaṇāvalī_ of Udayana with the commentary of Bhaṭṭa Keśava. (3) The _Ātmatattvaviveka_ refutes the post-Dharmakīrti Buddhist arguments against the soul theory of the Naiyāyikas and proves the existence thereof. (4) The _Nyāyakusumāñjaliprakaraṇa_ establishes the supreme creator of the world after refuting the arguments of non-theistic schools. This is now in the press with the commentaries of Varadarāja, Śaṅkara and Guṇānanda not completely published so far. (5) The _Kiraṇāvalī_, a commentary on the _Padārthadharmasaṃgraha_, though incomplete commands great respect in the field of Vaiśeṣika philosophy.¹ (6) The _Nyāyapariśiṣṭa_ or _Prabodhasiddhi_ is an independent exposition of Udayana on the last chapter of the _Nyāyasūtras_ of Gotama. It has been published in the Calcutta Sanskrit Series. There are reasons to believe that this work covered the entire _Nyāyadarśana_ and the first four chapters of it are lost, perhaps irreparably. (7) Lastly the _Nyāyavārtikatātparyapariśuddhi_ on the _Nyāyavārtikatātparyaṭīkā_ of Vācaspati Miśra. It has been partly published in the Bibliotheca Indica series. The complete _Pariśuddhi_ along with the _Nyāya-sūtra_, the _Nyāyabhāṣya_, the _Nyāyavārtika_, the _Tātparyaṭīkā_ and the _Alaṃkāra_ of Abhayatilaka is now awaiting publication in the Mithila Institute Series.
The _Lakṣaṇāvalī_ must have been one of the earliest works of Udayana. The most important point in this work that attracted the notice of the students of Indian philosophy so long, is the mention of the date of its composition (_Tarkāmbarāṅka śaka_). But serious objections have been put forward against this date of Udayana. The verse in question occurs in one manuscript only. There too, the reading is doubtful.² No commentator, including Keśavabhaṭṭa has taken any notice of it.
The Commentator, Keśavabhaṭṭa, was a famous scholar and poet with a number of contributions to his credit. We could gather some details about him and his works. He was born of the celebrated Laugākṣi family of Mādhyandina Śākhā of white _Yajurveda_, and his native place was _Puṇyastambha_ on the Godāvari (Godātaṭaprollasat-Puṇyastambhanivāsin—_Nṛsiṃhacampū_ Col. Tanjore Edn.) and enjoyed the patronage of king Umapati Dalapati at whose request he composed this campu.³ Bhaṭṭa Keśava, the senior, a repository of the Nyāya-śāstra was the grand-father of our commentator. He attracted students
-----
1. Generally it is supposed that it ended with the _Buddhiprakaraṇa_. But Dr. J. S. Jetly informs us that his edition of the work will include a newly discovered portion also.
2. Bhattacharya: _History of Navya-Nyaya in Mithila_, pp. 51-4.
3. Cf. इति श्रीमन्महाराजाधिराजस्पृहणीययशऔदार्यधैर्यगाम्भीर्याद्यनेकानवद्यगुणगणविराजमानश्रीमदुमापतिदलपतिराजोद्योतितभट्टकेशवविरचिते चम्पूकाव्ये पञ्चमः स्तवकः।
Colophon : Ms. No. 10039, Trivandrum Oriental Manuscripts Library.
-----
from all parts of the country. Bhaṭṭa Ananta a devotee of Lord Śiva was the father of this commentator.¹
Over and above the _Nṛsiṃhacampū_ also called _Prahlādacampū_ just mentioned, Bhaṭṭa Keśava is reported to have written one _Ānandavṛndāvanacampū_ also.² A lyric poem, the _Lāvaṇyalaharīkāvya_ in praise of the mother Goddess Durga is also attributed to him.³
In the field of Philosophy, Bhaṭṭa Keśava contributed to several systems :
1. The _Sāṃkhyatattvapradīpikā_ on the Sāṃkhyasūtras by one Bhaṭṭa Keśava, son of Sadānanda and grandson of Baṭṭa Keśava is reported to have been extant in three manuscripts. Here Sadānanda seems to be a mistake for Bhaṭṭānanta.⁴
2. The _Mīmāṃsārthaprakāśa_ has been published from Vizagapattam (1913). Here the post-colophon statement points to the fact that this Mīmāṃsā treatise was written at Vārāṇasī and was dedicated to Lord Viśveśvara and Goddess Durgā.⁵ The second initial verse describes the author as well-versed in the _Yajurveda_.⁶
3. The _Nyāyacandrikā_, a Nyāya primer, has been edited by Surnad P.N. Kunjan Pillai and published in the University of Kerala Sanskrit Series, No. 189, in 1958. It was also dedicated to Lord Śiva at Vārāṇasī.⁷
1. यच्चिद्व्यर्जगीतोल्ले परिशृतं यत्कंविद्यामयः
श्रीलौगाक्षिकुलारविन्दतरणिर्माध्यन्दिनः केशवः ।
यं प्रासूत सदाशिवाद्विग्रकमलद्वन्द्वैकनिष्ठं परं
भट्टानन्तमहं नमामि पितरं साम्बं कृपाम्भोनिधिम् ॥
_Lakṣaṇāvalī_, p. 1. This verse occurs in many other works of this author.
2. Cf. Cat. Cat. Vol. I, p. 127. The colophons of almost all the works attributed to Bhaṭṭa Keśava attest this pedigree.
3. _Ibid_, Vol. III, p. 115. 4. _Ibid_, Vol. I, p. 127.
5. वचनामृतधारयत्या ननु काशीमधिगम्य केशवः ।
कृतवानभिषेकमादरादुमया शीतपयूषमालिनः ॥ _Mīmāṃsārthaprakāśa_, p. 49.
6. याजुषान्वयविज्ञेन लौगाक्षिकुलजन्मना ।
भट्टश्रीकेशवेनासौ मीमांसार्थः प्रकाश्यते ॥ _Ibid_, p. 1.
7. सकलन्यायसिद्धान्तमवगम्य यथामति ।
भट्टश्रीकेशवेनैषा क्रियते न्यायचन्द्रिका ॥ _Nyāyacandrikā_, p. 1.
श्रावणप्रतिपच्चन्दिने काश्यामयं कृतः ।
ग्रन्थः श्रीकेशवेनास्मै भवानीपतयेऽर्पितः ॥ _Ibid_, last page.
4. There are two incomplete Mss. of the _Tarkadīpikā_ of Keśavabhaṭṭa in the Saraswati Mahal Library, Tanjore (Nos. 6307, 6308). In one of them the verse describing the father and grandfather of Keśavabhaṭṭa is found quoted.
5. A _Padārthacandrikāṭippaṇī_ of one Keśavabhaṭṭa exists in two manuscripts at Tanjore.¹ It is a Vaiśeṣika work and is attributed to Keśavabhaṭṭa. Here the initial verse praises Lord Śiva and the concluding one gives the date of its composition—indunetraśarabhūmite śake (=Śaka 1521).
7. The _Saptapadārthaprakāśa_ of Bhaṭṭa Keśava has been referred to in the _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ (asmābhiḥ _Saptapadārthaprakāśe_ prapañcitam, p. 1). The same work has again been called _Śivādityaprakāśa_ in the _Nyāyacandrikā_ (p. 19). It is clear that this is a commentary on the _Saptapadārthī_ of Śivādityamiśra.
The commentator himself mentions the date of dedication of the _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ to Lord Viśvanātha at Vārāṇasī as Friday, the second day of the black fortnight of Jyaiṣṭha. The _Nyāyacandrikā_ also was similarly dedicated on a Pratipadā day of Śrāvaṇa. But the omission of the year and the era is a serious defect in both the cases. The lacuna can roughly be filled up if the _Padārthacandrikāṭippaṇī_ mentioned above can be proved to be a contribution of this Keśavabhaṭṭa. This _Ṭippaṇī_ gives the date of its composition as indunetraśarabhūmite śake caitrakṛṣṇatapane Vikāriṇi. The year corresponds to A. D. 1599.
Keśavabhaṭṭa was thus a Vedic scholar and contributed to literature, Sāṃkhya, Mīmāṃsā, Nyāya and Vaiśeṣika. Detailed studies in his contributions is a desideratum. As regards his religious faith he was devoted to Lord Śiva and Mother Goddess Durgā. It would not be out of place to quote a few of his religious verses here :
(a) आराधकेप्सितफलाधिकदानदक्षा
दाक्षायणी दलितपद्ममनोहराक्षी ।
साकारभार्यमिव यस्य नमोऽस्तु तस्मै
विश्वेश्वराय भवभीतिभिदे भवाय ॥
Initial Verse, Nyāyacandrikā
1. Des. Cat. Sans. Mss. Tanjore Saraswati Mahal Library, Vol. XI, Mss. Nos. 5983-4.
(b) चराचरमिदं जगद् यदुदरैकदेशे स्थितं
शिरस्त्रिदिवमम्बरं जलधिरम्बरं यद्भ्रुवः ।
शशिद्युमणिलोचना हुतभुगानना दिक्च्छुतिः
परात्परतरा हृदि स्फुरतु कापि मूर्त्तिर्मम ॥
Initial verse, Mīmāṃsārthaprakāśa
(c) जय त्रिपुरमर्दन त्रिगुणसंयुत त्र्यम्बक
त्रिवर्णमय शङ्कर त्रिदशवन्द्य गौरीपते ।
जगत्त्रितयकारण त्रिविधतापसंहारक
त्रिविध्नघ्नधीधर त्रिनयनोपगीत प्रभो ।
Initial verse, Padārthacandrikāṭippaṇī.
It is a matter of great regret that the editor of this treatise, Pt. Sasinath Jha was not spared to see it published. A man of character, he devoted himself to the service of the Śāstras and taught different branches of Indian Philosophy in Gujrat and Bihar for more than sixty years. Plain living and high thinking was his motto of life. Only a few of his works are published in his own name. Mention may be made of his _Anyoktisūktāvalī_—a collection of verses, _Tritalāvacchedakatāvāda_—an original dissertation on Neo-Logic and the _Lakṣaṇamālāṭīkā_. His _Khaṇḍanasāra_ in Sanskrit verses and _Vivecanā_ on the _Vyutpattivādatattvāloka_ of the Late Dharmadatta (Vaccā) Jha are preserved in manuscripts. As a mark of recognition of his eminent services to the cause of Sanskrit learning, the Akhila Bhāratīya Saṃskṛta Sāhitya Sammelana conferred on him the title of Vidyāvācaspati and the Union Government of India honoured him with a certificate. Pt. Śaśinath breathed his last at the ripe old age of eighty three years on the tenth October, 1963 and left a host of students and friends all over the country.
The text of this volume is based on a single paper manuscript preserved in the Oriental Institute, Baroda (Acc. No. 4191). It was received on loan through the good offices of Dr. P. L. Vaidya, M. A., D. Litt, former Director, Mithila Institute.
That the volume now sees the light of the day is due to the keen interest in it evinced by the General editor, Dr. S. Bagchi, M. A., LL. B., D. Litt, Director, Mithila Institute. Thanks are also due to Professor Mahaprabhulal Goswamin M. A. and Sri Sasinath Misra of the Publication Department, Mithila Institute, Darbhanga.
Mahāśivarātri
1964
Anantalal Thakur
Mithila Institute
</poem>
-----
<poem>
अगारे तन्त्रेऽस्मिन् दुरधिगमनिःसीमविषये
न यत्नो मे विद्वन्निचयपरिहासाय भवति ।
कृपापूर्यैडपर्ये सितकिरणवर्ये भगवति
प्रभावोदयं मातस्तव चरणयोरेव परमः ॥ १ ॥
यच्चिद्घनैर्जगतीतलं परिवृतं यस्तर्कविद्यामयः
श्रीलौगाञ्चिकुलारविन्दतरुणिमार्ध्यन्दिन्दिः केशवः ।
यं प्रासूत सदाशिवाङ्घ्रिकमलद्वन्द्वैकनिष्ठं परं
भट्टानन्तमहं नमामि पितरं साम्बं कृपाम्भोनिधिम् ॥ २ ॥
सर्वकारणादिसिद्धान्तरहस्यज्ञानपूर्वकम् ।
भट्टश्रीकेशवेनैषा व्यज्यते लक्षणावली ॥ ३ ॥
</poem>
चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नसमाप्त्यर्थं कृतमिष्टदेवतानतिस्तुतिरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति —
<poem>
प्रणम्य पार्वतीनाथं नित्यविज्ञानमीश्वरम् ।
द्रव्यादिसर्वमेयानां करिष्ये लक्षणावलीम् ॥ १ ॥
</poem>
विशिष्टं ज्ञानं यस्येति विज्ञान इति समासः । विशिष्टं ज्ञानं यस्मादिति वा ॥
---
== पदार्थसामान्यलक्षणम् ==
पदार्थसामान्यलक्षणमाह —
'''अभिधेयः पदार्थः । स द्विविधो, भावाभावभेदात् ॥'''
यथा च केवलान्वयिनोऽपि लक्षणत्वं तथास्माभिः सप्तपदार्थप्रकाशे प्रपञ्चितम् । पदार्थपदप्रवृत्तिनिमित्तं चैतत् । अभिधेयत्वं शब्दशक्तिविषयत्वम् । न च विषयत्वमेवास्तु व्यर्थरधिकम्, तावन्मात्र एव तात्पर्यात्, प्रवृत्तिनिमित्तवैयर्थ्याभावाद् वा ॥
तत्र नञर्थविषयत्वरहितप्रत्ययविषयो भावः । स षोढा द्रव्यादिभेदात् ॥
[तत्र] भावाभावयोर्मध्य इत्यर्थः । घटाभावादावतिव्याप्तिवारणायोक्तं रहितान्तम् । न च घटाभावो नास्तीति [भावत्रः] प्रत्ययविषयीभूतघटेऽव्याप्तिः, अभावोविषयकप्रत्ययमादायैव लक्षणनिर्वाहात् । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वं तद्व भावेऽप्यस्ति, तस्यापि स्वाभावाभावत्वादित्यव्याप्तिः, तथापि मुख्याभावत्वग्रहणान्न दोषः । यद्यप्यभावे मुख्यत्वं भावभिन्नत्वमित्यात्माश्रयः, तथापि भावत्वमखण्डोपाधिरित्यत्रैव तात्पर्यात् ॥
पदार्थानां [२क] तत्त्वज्ञानोपयोगिसाधर्म्यमाह —
तत्रानित्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाः समवेताः । नित्यद्रव्यसमवायाभावाः समवेतत्वरहिताः । द्रव्यगुणकर्माणि समवेतवन्ति । सामान्यविशेषसमवायाभावाः समवेतरहिताः ॥
---
== द्रव्यनिरूपणम् ==
अत्र गुणात्यन्ताभावानधिकरणं द्रव्यम् ॥
गुणवद् द्रव्यमित्युक्ते उत्पन्नविनष्टेऽव्याप्तिः, तद्वारणायात्यन्ताभावगर्भं लक्षणमुपात्तम् । तन्त्र च गुणप्रागभावसत्त्वेऽपि सहकारिविरहान्न फलोपधानमिति मतेनेदम् । वस्तुतस्तु, यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् । न च कालस्य जगदाधारतया तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम्, जगदाधारतानियमकसंबन्धातिरिक्तसंबन्धेन तदत्यन्ताभावानधिकरणस्य विवक्षितत्वात् ॥
मूर्तत्वरहितसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्तत्वरहितसमवेतामूर्तत्वरहितसमवेतजातिमद् वा ॥
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते गुणत्वे गतम्, अतोऽमूर्तत्वरहितसमवेतेति । एतावद्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । घटत्वं तु मूर्तत्वरहिते समवेतं न भवतीति न दोषः । एतावद्युक्ते सत्तायां गतम्, अतः समवेतसमवेतत्वरहितेति । एतावद्युक्तेऽसंभवः द्रव्यत्वस्यापि कपालसमवेतघटसमवेतत्वात्, अतो मूर्तत्वरहितेति समवेतविशेषणम् । प्रथमरहितान्तमात्रोक्तौ घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । आत्मत्ववारणाय अमूर्तत्वरहितसमवेतेति । जातिपदस्थाने धर्मत्वोक्तौ घटाकाशगतद्वित्वसंख्यायां गतम्, अतो जातिपदम् । इदं च द्रव्यत्वजातेर्लक्षणम् । तद्वद् द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणं सुगमम् ॥
गन्धासमवेतगगनारविन्दसमवेतजातिमद् वा ॥
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते घटत्वादावपि गतम्, अतोऽरविन्दसमवेतेति । एतावद्युक्तेऽप्यरविन्दत्वे गतम्, अतो गगनेति । एवमपि सत्तायां गतम्, अतो गन्धासमवेतेति । अत्र गन्धासमवेतगगनसमवेतजातिद्रव्यत्वमित्युक्ते दोषाभावादरविन्दपदं चिन्त्यम् ॥
समवेतसमवेतसमवेतत्वं वा ॥
समवेतं सामान्यं समवेतसमवेतम्, तत्समवेतं यस्मिन्निति समासः । समवेतसमवेतमित्युक्ते गुणादौ गतम्, अतः समवेतपदमित्यर्थः ॥
तच्च नवधा भिद्यते, पृथिव्यादिभेदात् । तमो द्रव्यं न भवति, आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यत्वादालोकाभाववत् । तमःशब्दवाच्यत्वेन विप्रतिपत्तिविषयतया पक्षत्वम् । आलोकाभावशब्दवाच्यत्वेन संप्रतिपत्तिविषयतया साध्ययोगित्वेन सपक्षत्वम् । इति न पक्षसपक्षयोरैक्यं दोषः । तमःशब्दो द्रव्यवाचको न भवति, आलोकशब्दान्यत्वे सति आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यवाचित्वादालोकाभावशब्दवत् ॥
ननु तमसोऽपि [२ख] द्रव्यत्वान्नवत्वमनुपपन्नमित्याशङ्क्याह तम इति । माद्यत्वादित्युक्ते आत्मनि व्यभिचारः, तद्वारणाय चक्षुःपदम् । एवमुक्ते घटादौ स इति आलोकनिरपेक्षेति । न चालोके व्यभिचारः, तत्रापि विषयतया तदपेक्षयाव । ननु न्यायमते आलोकाभाव एव तमः, स एव च दृष्टान्त इति पक्षदृष्टान्तयोरैक्यमित्यत आह तमःशब्दवाच्यत्वेनेति । सौकर्यादनुमानान्तरमाह तमःशब्द इति । न चोभयत्राप्यप्रयोजकत्वम्, कल्प्ताभावपदार्थान्तर्भावे पदार्थान्तरस्वीकारे गौरवस्यैव बाधकत्वात् । न चैवमन्धकाराभाव आलोक इत्येव किं न स्यादिति वाच्यम्, अनन्यथासिद्धोष्णस्पर्शप्रतीत्यनुरोधेन तेजोद्रव्यत्वस्य दुरपह्नवत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥
=== पृथिवी ===
तत्र गन्धात्यन्ताभावरहिता पृथिवी । करकासमवेतवाजिविषाणसमवेतजातिमती वा । सा द्विधा नित्यानित्यभेदात् ॥
यद्यपि गन्धवती पृथिवीत्युक्ते न कोऽपि दोषः, प्रथमक्षणाविशिष्टेऽपि कदाचिद् गन्धोत्पत्त्या तद्व्याप्तेरप्यभावात् । नाप्युत्पन्नविनष्टद्रव्येऽव्याप्तिः, तादृशद्रव्ये मानाभावात् । भावे वा तत्र गन्धानुत्पादेन तत्प्रागभावे मानाभावेन तद्व्याप्तेः । तथापि यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यम् । वस्तुतस्तु, गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । करकासमवेतेति । जातिः पृथिवीत्वमित्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो विषाणसमवेतेति । एवं सति विषाणत्वे गतम्, अतो वाजिपदम् । करकासमवेतवाजिसमवेतजातिरित्युक्ते वाजित्वे गतम्, अतो विषाणपदम् । वाजिविषाणोभयगतद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न च तेजस्त्वमादाय तैजसादिशरीरेऽतिव्याप्तिः, विषाणं पार्थिवमेवेत्यभ्युपगम्यास्त्यभिधानात् । यद् वा करकतेजोवाज्यसमवेतेति विवक्षणीयमित्याहुः ॥
नित्यः परमाणुरूपोऽनित्यः कार्यरूपः । पृथिवीत्वं नित्यवृत्ति, घटपटवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । न च पक्षासिद्धः, घटो गगनवृत्तित्वरहितपटवृत्तिजातिमान्, घटपटव्यतिरेकित्वरहितत्वात् पटत्ववदिति तत्सिद्धिः ॥
परमाणुसद्भावे मानमाह पृथिवीत्वमिति, जातित्वादित्युक्ते घटत्वे व्यभिचारः स्यादतः पटवृत्तीति । पटत्ववारणाय घटपदम् । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम् । [३क] निरुपाधित्वस्यैव विपक्षबाधकत्वात् । पृथिवीत्वे प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न चेति, सत्तामादाय सिद्धसाधनतावारणाय गगनवृत्तित्वरहितेति, घटत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय पटवृत्तीति । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । हेतावसिद्धिवारणाय पटपदम् । दृष्टान्तासिद्धिवारणाय घटपदम् । इदं च व्यासज्यवृत्तिप्रतियोगिकान्योन्याभावानभ्युपगन्तृमते बोध्यम् ।
न च सत्ताऽसिद्धिः, गगनं द्रव्यत्वेतरजातिमत्, भूतत्वात् पटवदिति तदनुमानात् । न च द्रव्यत्वाऽसिद्धिः, गगनादिः रूपावृत्तिजातिमान् गुणवन्त्वात् घटवदिति द्रव्यत्वसिद्धिः ॥
दृष्टान्ते प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न च सत्ताऽसिद्धिरिति । द्रव्यत्वमादाय सिद्धसाधनतावारणाय द्रव्यत्वेतरेति । शब्दमादाय तद्वारणाय जातिपदम् । साध्यप्रविष्टं द्रव्यत्वं साधयति गगनादीति । साध्ये सत्तामादाय सिद्धसाधनवारणाय रूपावृत्तीति ।
कार्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । तत्र भोगायतनमन्त्यावयवि शरीरम् ॥
शरीरादौति । आदिपदादिन्द्रियविषयपरिग्रहः । भोगायतनम् भोगावच्छेदकम् । शरीरावयवेऽतिव्याप्तिवारणायान्त्यावयविपदम् । घटादिवारणाय भोगायतनमिति । न च मरणदशायामुत्पन्नशरीरान्तरेऽव्याप्तिः, तस्यां कदापि भोगायतनत्वाभावादिति वाच्यम् । भोगायतनवृत्त्यन्त्यावयविमात्रवृत्तिजातिमच्छरीरमित्यत्र तात्पर्यम् । एवं च तादृशचैत्रत्वजातेस्तत्र सत्त्वान्नाव्याप्तिः । न च घटादिसम्प्रदायप्रवृत्त्यर्थं परमेश्वरोपगृहीतशरीरेऽव्याप्तिस्तस्य भोगानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम्, तदुपासनलब्धतदाकारयोगिशरीरनिष्ठशिवत्वजातिमादाय तत्र लक्षणानुगमनात् । यद्वा शरीरत्वजातिमादायैव तत्र लक्षणानुवृत्तिः । न च पृथिवीत्वादिजातिसाङ्कर्यात् शरीरत्वं न जातिरिति वाच्यम्, घटत्वादिव तत्तद्व्याप्यस्य नानात्वात्, अन्यथा अतीन्द्रियघटितोपाधित्वे शरीरत्वस्य चाक्षुषज्ञाने विषयत्वं न स्यादित्यन्यत्र प्रपञ्चितम् ॥
शरीरसंयुक्तमपरोक्षप्रतीतिसाधनमतीन्द्रियमिन्द्रियम् ॥
शरीरसंयुक्तमिति अतीन्द्रियमित्युक्ते कालादावतिप्रसङ्ग इति प्रतीतिसाधनत्वमुपात्तम् । तच्च प्रतीत्यसाधारणसाधनत्वम् । एवमपि सामान्यप्रत्यासन्नीभूयालौकिकप्रत्यक्षजनक[निर्विकल्पक]साक्षात्कारादौ गतमिति अपरोक्षपदं लौकिकपरम् । इन्द्रियसन्निकर्षवारणाय संयुक्तपदम् । अतीन्द्रियाधिष्ठानवारणाय शरीरपदम् । आलोकवारणायातीन्द्रियपदम् ॥
नन्वपरोक्षत्वमिन्द्रियजन्यत्वमित्यात्माश्रय इत्यत आह —
ज्ञानकरणजन्यत्वरहितज्ञानत्वमपरोक्षत्वम् ॥
अनुमित्यादौ तु ज्ञानस्यैव करणत्वान्नातिप्रसङ्ग इति भावः । न च मननकरणकचरमसाक्षात्काराव्याप्तिः । अदृष्टद्वारकस्य करणयोक्तत्वात् । वस्तुतस्तु, अपरोक्षत्वं साक्षात्त्वम् । तच्च ज्ञानत्वावान्तरजातिविशेष इत्यत्र तात्पर्यम् ॥
अतीन्द्रियत्वं चाज्ञानसाधनत्वम् ॥
यद्यप्यज्ञानसाधनत्वं न ज्ञानेतरसाधनत्वम्, घटादावतिव्याप्तेः । नापि ज्ञानासाधनत्वम्, इन्द्रियेऽवव्याप्तेः । तथापि विषयतया ज्ञानासाधनत्वं तत्त्वम् । न च योगिज्ञाने वर्तमानांशे विषयस्य जनकत्वमिति मतेऽव्याप्तिरिति वाच्यम्, लौकिकसाक्षात्काराविषयत्वे तात्पर्यात् ॥
प्रतीयमानतया भोगसाधनं विषयः । इति पृथिवी ॥
अत्र ज्ञायत इति व्युत्पत्त्या ज्ञानपदं सुखदुःखपरं सुखादिसाधनं विषय इत्युक्तेऽसम्भवः विषयस्य सुखासाधनत्वात् स्वाप्नसंभोगाभावेऽपि तज्ज्ञानात् सुखोत्पत्तेरित्यत उक्तम् — प्रतीयमानतयेति । एतत्पदमङ्गिना च यत्साक्षात्कारो सुखदुःखान्यतरहेतुरित्यर्थो लभ्यते शरीरादेरपि विषयत्वे न दोषः, उपधेयसङ्गरेऽभ्युपाधेरसङ्करात् । ननु पार्थिवद्रव्यणुकादावव्याप्तिः, न च तस्य न विषयत्वम् । तथा सति नित्यानित्यपृथिव्योरनन्तर्भावप्रसङ्गादिति [४क] चेदत्राहुः — जन्यपृथिवीत्वे सति शरीरेन्द्रियभिन्नत्वं विषयत्वम् । न चाप्यविषयेऽव्याप्तिः, पार्थिवविषयस्यैव लक्ष्यत्वात् । विषयमात्रस्य लक्षणं नास्त्येव, विषयत्वस्य केवलान्वयित्वात् । पार्थिवादिविषयचतुष्टयसंग्राहकं तु पृथिवीत्वजलत्वतेजस्त्ववायुत्वान्यतमवत्त्वे सति शरीरप्राणेन्द्रियभिन्नत्वमिति दिक् ॥
=== अप् (जलम्) ===
पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमकरकावृत्तिजातिमज्जलम् । तन्नित्यानित्यभेदेन द्विविधम् ॥
करकावृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते करकात्वे गतम् । अतो हिमपदम् । एवमपि सत्तायां गतम्, अतः पृथिवीवृत्तित्वरहितेति । पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते हिमत्वे गतम्, अतः करकापदम् । [तादृशजातिमज्जलमिति] ॥
नित्यजलं साधयति —
जलत्वं नित्यवृत्ति हिमकरकावृत्तिजातित्वात्, सत्तावदिति तत्सिद्धिः ॥
करकात्वे व्यभिचारवारणाय हिमकरकावृत्तिपदम् । हिमकरकान्यान्यत्वे व्यभिचारवारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम्, निरुपाधित्वाद् गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्वस्यैव स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वस्य सिद्धिरिति कश्चित् । तन्न, परमाणौ जलत्वानापत्तेः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलोपधानावश्यम्भावेन सहकारिविरहेऽपि कार्याभावस्योपपादयितुमशक्यत्वात् । जलसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वसिद्धिरिति तु वक्तव्यम् ॥
जलत्वजातेनित्यवृत्तित्वं प्रसाध्य जलत्वजातेरवासिद्धिरिति शङ्कां परिहरति —
करका गगनवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिमती, स्नेहाधिकरणत्वात्, हिमवदिति करकायां तत्सिद्धिः ॥
सत्तामादाय सिद्धसाधनता माभूत् अत्र उक्तम् गगनवृत्तित्वरहितेति । करकात्वमादाय सा मा भूदत उक्तम् — हिमवृत्तीति । हेतौ पृथिव्यां व्यभिचारवारणाय स्नेहपदम् । जलपदशक्यतावच्छेदकत्वेन जलत्वजातिसिद्धिरुक्तात्मत्ववत्, असति बाधके शक्यतायाः [४ख] कार्यत्वकारणत्वयोरिव जात्यैवावच्छेदात् । अन्यथा आत्मत्वादेरपि जातित्वे का प्रत्याशेत्यपि बोध्यम् । एवं च सति अष्टपदशक्यतावच्छेदकत्वेनाष्टत्वं कुतो न जातिरिति चिन्त्यमित्यन्ये । तान्त्रिकाणां जातित्वव्यवहाराभावस्यैव तत्र बाधकत्वान्न जातित्वमित्यपरे ॥
अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरं वरुणलोके । जलपरमाणवः शरीरारम्भका इन्द्रियारम्भकत्वात्, पार्थिवपरमाणुवत् ॥
जलपरमाणव इति । अंशतः सिद्धसाधनवारणाय जलपदम् । शरीराम्भकत्वं च शरीरवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वम् । एवं हेतावपि ॥
इन्द्रियारम्भकत्वं रसनस्याप्यत्वात् सिद्धम् । रसनमाप्यं रूपादिषु मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, सक्तुरसाभिव्यञ्जकजलवत् ॥
इन्द्रियारम्भकत्वमिति । रसनं स्ववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्परमाण्वारब्धं जन्यजलत्वात् जलान्तरवदित्यर्थः । रसनमाप्यमिति । अप्रसिद्धिवारणाय रूपादिषु मध्ये इति । मनोव्यावर्तनायैवकारः । ननु रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वादित्येवास्तु व्यर्थमधिकम् । न च गन्धरस्योर्मध्य इत्यादिहेतुत्रयमप्यन्यद्बोध्यमिति वाच्यम्, शब्दरस्योर्मध्य इत्यस्य पृथिव्यां व्यभिचारात् । रूपरस्योर्मध्य इत्यादेरपि जलरसाभिव्यञ्जकहरीतक्यादौ व्यभिचारात् । तत्र तस्यापि स्वनिष्ठरूपादिव्यञ्जकत्वान्न व्यभिचारः । एवं सति सक्तुरसाभिव्यञ्जकसलिलेऽपि स्वरूपव्यञ्जकत्वेन दृष्टान्तासिद्ध्यापत्तेः । किं चेन्द्रियसन्निकर्षे व्यभिचार इति चेत् अत्र वदामः । रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकेन्द्रियत्वादिति हेत्वर्थः । एवकारमहिम्ना रूपाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकेन्द्रियत्वं पर्यवसितोऽर्थः । एवं गन्धाव्यञ्जकत्वे सतीत्यादिना हेतुत्रयं बोध्यम् । मनोवारणाय सत्यन्तम् । त्वगादिवारणाय रसनव्यञ्जकेति । सन्निकर्षवारणायेन्द्रियग्रहणम् । दृष्टान्तस्तु यथाश्रुतमभिप्रेत्योक्तः । प्रयोगश्चायं केवलव्यतिरेकी, तत्र च घटादिर्वेति [५क] दृष्टान्तः । न चेन्द्रियत्वान्तर्गतभागवैयर्थ्यम्, यत्र यावति न वैषर्थ्यं तत्र तावत एवोपादानादिति दिक् । एवमर्थप्रमानुमानेऽपि ॥
रसनसिद्धिस्तु, रसोपलब्धिः करणसाध्या अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति । विषयस्तु सरित्समुद्रहिमकरकादिः । न च करकायाः काठिन्यात् पार्थिवत्वमाशङ्कनीयम्, अनन्तरमेव स्वभावापगमादित्यापः ॥
रसविषयकलौकिकसाक्षात्प्रतीतिर्मनोभिन्नकरणजन्या इत्यर्थः । तेन न भागासिद्धिर्न वा सिद्धसाधनम् । न चात्र मानसोपनीतरससाक्षात्कारे व्यभिचारः, लौकिकापरोक्षप्रतीतिहेतुत्वात् । अनन्तरमेवेति । काठिन्यापगमानन्तरं जलत्वप्रतीतेर्बाधितत्वाज्जलत्वसिद्धिरिति भावः ॥
=== तेजः ===
रसात्यन्ताभावसमानाधिकरणरूपाधिकरणं तेजः ।
रूपाधिकरणं तेज इत्युक्ते पृथिव्यादौ गतम्, अतः समानाधिकरणान्तं रूपविशेषणम् । रसात्यन्ताभावश्च रसत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावो विवक्षितः । तेन न यत्किञ्चिद्रसात्यन्ताभावमादाय जलादावतिप्रसङ्गः । अधिकरणत्वं च समवायेन विवक्षितम् । तेन न कालादावतिप्रसङ्गः । न चोत्पन्नविनष्टतेजसि अव्याप्तिः, तत्र मानाभावात् । तादृशरूपाधिकरणवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वे वा तात्पर्यम् । एतदरुच्यैव [लक्षणान्तरम्] आह —
करकाद्वृत्तिविद्युदाकरजवृत्तिजातिमद्वा ।
द्रव्यत्वसत्त्वे आदाय पृथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय करकाद्वृत्तीति । [घटत्वादि]वारणायाकरजवृत्तीति । सुवर्णत्ववारणाय विद्युद्ग्रहणम् । विद्युदाकरजान्यान्यत्ववारणाय जातीति <ref>१. जलत्व° इति मातृकापाठः । २. सत्तावारणाय करकाद्वृत्तीति अधिकमत्र मातृकायाम् ।</ref> ।
नन्वाकरजस्य पार्थिवत्वात् 'तद्वृत्तित्वं तेजस्वजातेनै' संभवतीत्यत आह —
विद्युत्करकावृत्तित्वरहिताकरजवृत्तिजातिमती विद्युद्व्यतिरिक्ताकरजान्यत्वरहितत्वात्, आकरजवत् । आकरजं सुवर्णादिः ।
ननु सुवर्णादिकं पार्थिवं नैमित्तिकद्रवत्वात्, घृतवदित्यनेन पार्थिवत्वसिद्धेराकरजवृत्तिजातिमत्त्वसाधने[ऽ]पि विद्युत्तेजसो न तेजस्त्वसिद्धिरिति चेत् — न, स्वर्णादिकमपार्थिवम्, घृतयन्ताग्निसंयोगेऽनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वादित्यनुमानेनापार्थिवत्वसिद्धावसांसिद्धिकद्रवत्वेन तत्सिद्धिः । अन्यथा पार्थिवद्रवत्वमप्यन्ताग्निसंयोगे उच्छिद्यन्तीति तर्कोऽनुसरणीयः ॥
विद्युत्त्वमादाय सिद्धसाधनतावारणायाकरजवृत्तीति । सत्तामाद्यं तद्वारणाय रहितान्तं जातिविशेषणम् । यत्किञ्चिद्वृत्तित्वं जलादौ गतम्, तद्वारणायकरजान्यत्वेति । असिद्धिवारणाय विद्युद्व्यतिरिक्तेति । पक्षे च विद्युद्व्यतिरिक्त[त्व]विशिष्टमाकरजान्यत्वं नास्तीति भावः । विशिष्टाभावे च न बैयर्थ्यम् । [५ख] व्याप्यग्रहस्था[प]नार्थमाकरजान्यत्वेति । विपक्षबाधकमाह — अन्यथेति ।
तच्च द्विविधम् नित्यमनित्यं चेति ।
नित्यं तेजः साधयति —
तेजस्त्वं नित्यवृत्ति, विद्युदाकरजवृत्तिजातित्वादिति नित्यत्वसिद्धिः ।
स्वर्णैत्ववारणाय विद्युदिति । विद्युत्त्ववारणायाकरजेति । न चोमयवृत्तिद्वित्वादौ व्यभिचारः, जातित्वस्यापि विशेषणत्वात् <ref>१. तद्वृत्तित्वतेजस्त्वं इति मातृकापाठः ।</ref> ।
पक्षसिद्धिं वारयति,
साधितं च तेजस्त्वम् । अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरमादित्यलोके । तस्यापार्थिवत्वसिद्धिः पूर्ववत्<ref>१. पूर्ववदिति टीकानुरोधात् ।</ref> । इन्द्रियं रूपोपलम्भकम् । रूपोपलब्धिः करणसाध्या क्रियात्वात् छिदिक्रियावदिति तत्सिद्धिः । कर्तृप्रेर्यं करणं धातुवाच्यव्यापारेण । चक्षुस्तेजसं रूपादिषु मध्ये तस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, आलोकवत् । विषयस्तु भौमादिरिति तेजः ॥
पूर्ववदिति । तेजःपरमाणवः परमपर्येण शरीरारम्भकाः इन्द्रियारम्भकत्वात् पार्थिवपरमाणुवदिति भावः । करणोति असाधारणकरणे[ने]त्यर्थः । कर्तृप्रेर्यमिति । कर्तृसंपाद्यमानक्रियानुकूलव्यापारशालित्वमित्यर्थः । यथा देवदत्तसंपादितव्रतनादिक्रियापारशालिकाष्ठादि पचिक्रियाकरणमिति । एतद्ब स्वरूपकथनम् । वस्तुतः करणत्वं स्वरूपसंबन्धविशेष एवेत्याहुः । ननु क्रियात्वं कर्मत्वम्, तच्च स्वरूपासिद्धमित्यत आह — धातुवाच्येति । पचिधातोः पचिक्रियावत् जानातेर्वर्तोज्ञानक्रियापि वाच्येति भावः ॥
=== वायुः ===
रूपात्यन्ताभावसमानाधिकरणस्पर्शवान् वायुः । विप्रतिपन्नस्पर्शः रूपरहितद्रव्यवृत्तिः, स्पर्शत्वरहिततच्छब्दान्यत्वरहितत्वात् शब्दवत् ।
वायुलक्षणं स्पष्टम् । वायुसद्भावे मानमाह — विप्रतिपन्नेति । घटादिस्पर्शमादायांशतो बाधवारणायेदम् । पृथिवीवृत्तित्वेनार्थान्तरवारणाय रूपरहितेति । दृष्टेरसिद्धये द्रव्यपदम् । स्पर्शत्वेति स्पर्शत्वरहितं च तच्छब्दान्यञ्च । तस्य भावस्तत्त्वं तद्रहितत्वादित्यर्थः । स्पर्शत्वाभावविशिष्टशब्दान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वं फलितोऽर्थः । असिद्धिवारणाय विशिष्टान्तमन्यत्वविशेषणम् । एवं च पक्षे विशेषणाभावाद् दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभावो बोध्यः ।
वायोर्नित्यत्वं साधयति,
वायुत्वं नित्यवृत्ति, नित्यवृत्तित्वरहितवायुत्वान्यत्वरहितत्वात् पृथिवीत्ववत्, इति नित्यवायुसिद्धिः ।
नित्यवृत्तित्वेति । नित्यवृत्तित्वरहितं यद् वायुत्वान्यत्वं तद्वरहितत्वात् नित्यवृत्तित्वात्यन्ताभावविशिष्टवायुत्वान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वादित्यर्थः । दृष्टान्तसिद्धिवारणाय विशिष्टान्तम् । एवं च विशेषणाभावाद् विशिष्टाभावसिद्धिः । पक्षे च विशेष्याभावमादाय विशिष्टाभाव उभयवादिसिद्ध इति भावः ।
स नित्यानित्यभेदेन द्विविधः । अनित्यस्त्रिविधः शरीरादिभेदेन । वायुत्वं शरीरवृत्ति, उत्पद्येन्द्रियवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । स्पर्शोपलम्भकर्मेन्द्रियं रूपादिषु मध्ये स्पर्शस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् व्यजनवदिति । विषयस्तूपलभ्यमानस्पर्शाधिष्ठानभूतः । प्राणस्तु शरीरान्तःप्रेरकहेतुर्वायुरिति वायुः ॥
उत्पद्येति । घटत्वादिवारणायैन्द्रियवृत्तीति । मनस्त्ववारणायोत्पद्येति । न चक्षुरादौ व्यभिचारः, नीरूपत्वस्येन्द्रियविशेषणत्वात् । त्वक् चार्तिरिक्तत्वं च विशेषणं बोध्यम् । त्वगिन्द्रियत्ववारणाय जातिपदम् ॥
=== आकाशः (नभः) ===
शब्दात्यन्ताभावानधिकरणं नभः । शब्दः क्वचिदाश्रितः, गुणत्वात् रूपवदिति । न च शब्दः स्पर्शवदाश्रयः स्पर्शासहकारित्वात् बुद्धिवत् । न च कालाद्याश्रयो, बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वाद् रूपवदिति । परिशेषात् तत्सिद्धिरित्याकाशः ॥
शब्देति । व्याप्यवृत्तित्वमत्यन्ताभावविशेषणम् । तेन शब्दव्याप्यवृत्तितया नासंभवः । न च<ref>१. न च चेति मातृकायाम् ।</ref> संयोगावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, समवायावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावस्य विवक्षणात् । न च घटत्वात्यन्ताभावे शब्दात्यन्ताभावस्य प्रतीतेः तस्य चाधिकरणात्मकत्वात् प्रत्यक्षलद्योऽसंभवः शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयताप्रतियोगिकाधारतानाश्रयत्वरूपत्वात् । अत्र च घटत्वात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयता, न तु शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्ना, आकाशे शब्दो नास्तीत्यप्रतीतेः । न च शब्दद्वारकपरम्परासंबन्धेन तादृशात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, साक्षात्संबन्धेनाधिकरणताया उक्तत्वात् ।
केचित्तु शब्दवृत्तिविरोधिनी या शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तच्छून्यत्वं विवक्षन्ति, घटत्वात्यन्ताभावासना शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तु न तथा । एवमन्येषामपि दोषाणां निरास इत्याहुः । परिशेषमाह — न चेति । शब्दो न च स्पर्शवदाश्रय इत्यन्वयः । न चेति । शब्दः कालादिचतुष्टयान्तमाश्रितमित्यर्थः; बाह्येन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थः ॥
=== कालः ===
'अनियतपरत्वासमवायिसमवायित्वरहितपरत्वासमवायिसमवायी मूर्तत्वरहितः कालः । गगनम् अनियतपरत्वासमवायित्वरहितमूर्तत्वरहितज्ञानसमवायित्वरहितद्रव्यान्यद्मूर्तत्वादात्मवदिति तत्सिद्धिरिति कालः ॥
अनियतपरत्वेति<ref>१. नित्यपरत्वेति मातृकायाम् ।</ref> । मूर्तत्वरहितः काल इत्युक्ते गगने गतम् । तद्वारणाय परत्वासमवायिसमवायीति । एवमपि दिक्कृतपरत्वासमवायिकारणादिक्रियपरङ्संयोगसमवायिन्यां दिशि गतमतो रहितान्तम् । दिशश्च नित्यनिष्ठपरत्वासमवायिसमवायित्वान्न दोषः । क्वचिदनियतपरत्वेति पाठः सुगम एव । पिण्डवारणाय मूर्तत्वरहित इति । गगनेति<ref>२. गगनमिति मातृकायाम् ।</ref> दृष्टान्ते तादृशगगनरूपद्रव्यान्यत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च गगनरूपद्रव्यान्यत्वस्य बाधितत्वात् कालरूपतादृशद्रव्यान्यत्वमेव सिध्यतीति भावः । अत्रात्मरूपद्रव्यान्यत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय ज्ञानसमवायित्वरहितेति द्रव्यविशेषणम् । शरीराद्यन्यत्वमादाय तद्वारणाय मूर्तत्वरहितेति । दिगन्यत्वेन तद्वारणाय प्रथमरहितान्तम् । उद्देश्यीभूतकालाख्यद्रव्यसिद्धये नित्यपदं [द्रव्यविशेषणं देयम्] । अन्यथा द्रव्यान्तरमेव सिध्येत्, कालस्यापि परत्वासमवायित्वात् ॥
=== दिक् ===
अनियतपरत्वासमवायिसमवायिनी मूर्तत्वरहिता दिक् । कालो विशेषगुणरहितामूर्तद्रव्यान्यः मूर्तत्वरहितत्वादाकाशवदिति तत्सिद्धिः ॥
अनियतपरत्वेति कालवारणायेदम् परमाण्वादिवारणाय मूर्तत्वरहितेति । काल इति दृष्टान्ते कालमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च दिशमादायैव साध्यपर्यवसानमिति भावः । मनोभिन्नत्वेन सिद्धसाधनवारणाय अमूर्तेति । आत्मान्यत्वेन तद्वारणाय रहितान्तम् । अप्रसिद्धिवारणाय विशेषपदम् ॥
=== आत्मा ===
ज्ञानात्यन्ताभावरहित आत्मा । परत्वासमवायिसमवायित्वरहितशब्दानधिकरणकार्याश्रयो वा । ज्ञानं क्वचिदाश्रितम्, गुणत्वाद् रूपवदिति तत्सिद्धिः । न च शरीरेन्द्रियाणां तदाश्रितत्वं कार्यत्वाद् घटवत् । कार्यस्य तदाश्रयत्वे 'स्वर्गार्थितया ज्योतिष्टोमाद्युपदेशो' न स्यात् । न च मनसस्तदाश्रयत्वं करणत्वाच्चक्षुर्वत् ! स द्विविधः ईश्वरानीश्वरभेदात् । तत्रेश्वरः सर्वज्ञ एकः<ref>१. स्वर्गार्थिनां गयाज्योतिः' व; २. 'श्लोमादिव्यप' व; ३. वाक्यमिदं नास्ति र; ४. ईश्वरसि' र; ५. यव स्यावचन' र</ref> । अङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद् घटवदिति 'तत्सिद्धिः । द्वितीयस्तु अहं प्रत्ययवेद्यः । स च नाना व्यवस्थानदर्शनादित्यात्मा ॥
आत्मलक्षणं स्पष्टम् । परत्वेति । जातिनिवृत्त्यै कार्यपदम् । गगननिवृत्त्यै शब्देत्यादि । दिक्कालनिवृत्त्यै रहितान्तम् । ज्ञानासमवायिसमवायित्वेनान्यामिनिवृत्त्यै परत्वेति । कार्यस्येति । देहादिभिन्ननित्यद्रव्यानभ्युत्पगमे देहादिनाशे तन्निष्ठापूर्वस्यापि विनाशेन ज्योतिष्टोमादिश्रिरकालभाविस्वर्गफलकत्वासंभवेन तद्बोधकवेदप्रामाण्यापत्तिरिति भावः । यद्यपि परस्यात्रेष्टापत्तिः, तथापि प्रसाध्याङ्कमिदं दूषणम् । करणत्वादिति इन्द्रियत्वादित्यर्थः । व्यवस्थानदर्शनादिति । एकः सुखी एको दुःखीति व्यवस्थादर्शनाित्यर्थः ॥
=== मनः ===
स्पर्शरहितत्वे सति मूर्तं मनः । विशेषगुणात्यन्ताभावाधिकरणत्वे सति मूर्तं वा । पृथिवीवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमान् विशेषगुणः । आत्मप्रतीतिः करणसाध्या, अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति तत्सिद्धिरिति मनः ॥
'''॥ इति द्रव्यपदार्थः समाप्तः ॥'''
स्पर्शेति । घटादिनिवृत्त्यै सत्यन्तम् । गुणादिनिवृत्त्यै मूर्तमिति । लक्षणान्तरमाह — विशेषेति । असंभावनिवृत्त्यै विशेषपदम् । विशेषगुणत्वावच्छिन्नात्यन्ताभाववत्त्वया च न विशेषाभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । अत्यन्तपदोपादानात् नान्योन्याभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । मूर्तत्वमग्रहणात् गुणादिनिवृत्तिः । पृथिवीवृत्तीति । संख्यादिवारणाय रहितान्तं गुणविशेषणम् । संख्यादिकं तु पृथिवीवृत्ति सत् पृथिवीत्वरहितवृत्त्येवेति भावः । नन्वेवं रूपादावव्याप्तिः, न चैवं रूपं न पृथिव्यपृथिवीवृत्तीति वाच्यम् । एवं ह्येकस्य परिमाणस्योभयवृत्तित्वासंभवात् तत्रातिप्रसङ्गापत्तिरिति चेत् — अत्र वदामो रहितान्तं जातिविशेषणम् । तदर्थस्तु पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वविशिष्टपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितत्वम् । परिमाणत्वादिजातिस्तु न तथा । रूपादौ च नीलत्वादिकमादाय लक्षणं बोध्यम् । स्नेहव्याप्तिनिवृत्त्यै विशिष्टान्तम् ! एवं च विशेषणाभावात्त्विशिष्टाभावसत्त्वात् स्नेहत्वजातेर्नाव्याप्तिः । आत्मत्वनिवृत्त्यै गुणवत्व्याप्येति ! सुखदुःखान्योन्यत्वनिवृत्त्यै जातिपदम् । रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहासंसिद्धद्रवत्वानि बुद्ध्यादयः शब्दाद्येति षोडश विशेषगुणाः । इतरे सामान्यगुणाः ॥
'''॥ इति केशवभट्टविरचितलक्षणावलीप्रकाशे द्रव्यनिरूपणम् ॥'''
---
== गुणनिरूपणम् ==
संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगासंयोगसमवेतवान् गुणः । 'विभागाजन्यविभागासमवायिसमवेतत्वरहितविभागाविभागसमवेतो वा गुणः ॥
संयोगाजन्येति । समवेतं गुणत्वमित्युक्ते संयोगत्वे गतम्, तन्निरासार्थम् अयं योगेति । विभागत्वनिवृत्त्यै संयोगेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् । अन्यार्थनिवृत्त्यै संयोगाजन्येति । विभागाजन्येति । व्याख्यातप्रायमेतत् ॥
रूपं संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगसमवेतवत्, रूपत्वरहितसंयोगाजन्यत्वरहितत्वात् संयोगवदिति गुणत्वसिद्धिः । स चतुर्विंशतिप्रकारो रूपादिभेदेन ॥
रूपत्वेन सिद्धसाधननिवृत्त्यै संयोगपदम् । सत्तामादाय तद्वारणाय रहितान्तम् । संयोगाजन्यत्वानुपादाने चोद्यश्यासिद्धिः । गुणत्वस्य संयोगासमवायिसंयोगसमवेतत्वात् । दृष्टान्ते संयोगत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे गुणत्वमादाय साध्यपर्यवसानम् । असिद्धिवारणाय हेतौ रूपत्वरहितेति । पक्षे संयोगान्यत्वसत्त्वेऽपि रूपत्वाभावविशिष्टं तन्नास्तीति विशिष्टाभावसिद्धिः । दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभाव इति भावः ॥
=== रूपम् ===
रसासमवेतनीलपीतसमवेतवद् रूपम् । गुणत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यं रूपम् । न च रूपग्राहकं चक्षुः, चक्षुर्ग्राह्यं रूपमित्यन्योन्याश्रयः नयनगोलकाधिष्ठानत्वेन चक्षुर्निरूपणात् । 'शुक्लो रसासमवेतवान् नीलत्वरहितशुक्लान्यत्वरहितत्वात् नीलादिवदिति नीलरूपत्वसिद्धिः । नीलः स्वमात्रसमवेतवान् रसमात्रसमवेतरहितनीलान्यत्वरहितत्वात् घटवदिति नीलत्वजातिसिद्धिः । नीलत्वरहितघटत्वात्यन्ताभावत्वरहितः स्वपदार्थः <ref>१. मुद्रितमूले पाठोऽयं नोपलभ्यते । २. शुक्लरसासमवेतनीलसमवेत नीलत्वरहितशुक्ला° र</ref> ।
रसासमवेतेति गुणत्वसत्तान्तर्वर्तनायेतरव । नीलत्वनिवृत्त्यै नीलपीतपदे । लक्षणान्तरमाह — गुणत्वे सतीति । रूपत्ववारणाय सत्यन्तम् । संयोगादिनिवृत्त्यै मात्रपदं देयम् । नन्वतीन्द्रियरूपापत्तिरिति चेत् — अत्राहुः चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वान्न दोषः । न चैवं सत्यन्तवैयर्थ्यम् — प्रभावारकत्वात् । न च मनोग्राह्यतादसंभवः, चक्षुरन्यबहिरिन्द्रियजलौकिकप्रत्यक्षाविषयचक्षुर्ग्राह्यजातिमान् गुणो रूपमित्यत्र तात्पर्याद् । गोलकेति । रूपमात्रग्राहकत्वं लक्षणं नोच्यते, किन्तु गोलकाधिष्ठानकत्वमिति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । वस्तुतश्चक्षुः जातिरेवेति नान्योन्याश्रयगन्धोऽपीति ध्येयम् । शुक्ल इति । शुक्लत्वेन सिद्धसाधनं मा भूदिति नीलपदम् । सत्तया तन्मा भूदिति रसासमवेतेति । हेतौ दृष्टान्तासिद्धिनिवृत्त्यै रहितान्तम् । नीले तु नीलत्वाभावविशिष्टशुक्लान्यत्वं नास्तीति भावः । नील इति । सत्तादिना सिद्धसाधनवारणाय साध्ये मात्रपदम् । दृष्टान्तीभूतरसे हेत्वसिद्धिनिवृत्त्यै रसमात्रसमवेतत्वरहितेति, रसे तु तादृशरसत्वाभावविशिष्टं नीलान्यत्वं नास्तीति भावः । ननु स्वपदं यदि नीलपरं दृष्टान्तासिद्धिः, यदि रसपरं बाध इत्यत आह — नीलत्वरहितेति । नीलत्वाभावविशिष्टो यो रसत्वात्यन्ताभावः, तद्रहितं नीलं भवति, रसश्च भवतीति भावः ॥
=== रसः ===
रसनग्राह्यो गुणो रसः । स षोढा माधुर्यादिभेदेन । क्षीरेषुगुडतैलेषु माधुर्यस्य साम्येऽपि अवान्तरजातिभेदस्य विद्यमानत्वात् विशेषगुणत्वसिद्धिः ॥
यद्यपि यथाश्रुतमतीन्द्रियरसापत्तिरम्, जातिगर्भविवक्षायां तु सत्तामादाय रूपाद्यतिप्रसङ्गः, तथापि रसनमात्रग्राह्यजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । गुणपदं तु स्वरूपकथनाय । ननु रसे रसत्वजातिमादाय न विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिः । रसत्वजातेः पृथिव्यपृथिवीवृत्तिरसवृत्तित्वादवान्तरमधुरत्वमादायापि न संगतिरित्याशङ्क्य क्षीरादिप्रत्येकरसमात्रवृत्तिमधुरत्वावान्तरजातिभेदमादाय लक्षणसंगतिरित्याह — क्षीरेति ॥
=== गन्धः ===
गुणत्वे सति घ्राणग्राह्यो गन्धः । जलादावौपाधिकी गन्धप्रतीतिः, न स्वभावत इति विशेषगुणत्वसिद्धिः । जलं न गन्धाधिकरणमपाकजरूपाधिकरणत्वात् तेजोवत् । वायोः पदतुल्यत्वात् व्यभिचारः <ref>१. गुणत्वे सतीति र पुस्तकपाठोऽपि । २. घ्राणग्राह्यो गुणो र; ३. मात्रेति नास्ति व; ४. °साधारण्यत्वापाकजापाकजत्वाभ्या° र</ref> ।
गुणत्वे सतीति । व्याख्यातप्रायमेतत् । ननु गन्धस्य पृथिवीतदितरवृत्तित्वाद् गन्धत्वमादाय न गन्धे विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिरित्यत आह — जलादाविति । जदर्मति हेतौ पृथिवीनिवृत्त्यै अपाकजेति । यद्यपि यथाश्रुतो हेतुः पृथिव्यां व्यभिचारी, अपाकजस्यापि रूपस्य तद्वृत्तित्वात्, तथापि पाकजरूपजननस्वरूपायोग्यत्वे तात्पर्यम् । पूर्णानीत्वाधिकरणत्वे वा तात्पर्यम् । अत्र एवाह — वायोरिति ॥
=== स्पर्शः ===
गुणत्वे सति त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यः स्पर्शः । स त्रिविधः, शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । नन्वनुष्णाशीतस्य न विशेषगुणत्वम्, तस्य पृथिवीवायुसाधारणत्वात् । पाकजत्वापाकजत्वाभ्यामवान्तरजातिभेदेन विशेषगुणत्वे नैमित्तिकद्रवत्वस्याप्यत्यन्ताग्निसंयोगे सत्युच्छेदानुच्छेदाभ्यामवान्तरजातिसद्भावेन विशेषगुणता स्यात् । ततश्च नैमित्तिकद्रवत्वस्य सामान्यगुणपाठो निरर्थकः स्यात् । सेयमुभयतःपाशा रज्जुः । मैवम् — अवान्तरजातिभेदस्यैवक्षीरमाधुर्यादिवदनुभवसिद्धत्वात्, अन्यथा महान्धकारे स्पर्शोपलम्भमात्रेण वायुर्वर्तीति प्रत्ययो न स्यात् । न चैवं सति नैमित्तिकद्रवत्वस्यावान्तरजातिभेदाऽनुभवः । वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमानपाकजस्पर्शत्वात्, तेजःस्पर्शवदित्यनुमानात् ॥
गुणत्वे सनीति । अत्रापि त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्यावश्यकत्वे सत्यन्तं स्वरूपकथनमात्रम् । यद् वा, गुणस्य भावो गुणत्वमिति व्युत्पत्त्या तत्पदमहिम्नैव जातिगर्भविज्ञा लभ्यते, इन्द्रियपदवैयर्थ्याच्च व्यर्थं सत् किञ्चिज्ज्ञापयतीति न्यायेनेन्द्रियपदमेव मात्रगर्भमावेदयतीति बोध्यम् । ननु पाकजस्पर्शमात्रवृत्तिपाकप्रयोज्यजातिभेदमादाय लक्षणानुवृत्तिरित्याशङ्क्याह — पाकजत्वेति । अवान्तरजातिभेदस्येति । अनुष्णाशीतस्पर्श इति शेषः । अन्यथेति । वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिविशेषणज्ञीकार इत्यर्थः । स्पर्शवैजात्यं विना तदाश्रयविशेषप्रतीतिर्नास्ति भावः । नैमित्तिकद्रवत्वे तु जातिभेदे न किञ्चिद् प्रमाणमित्याह — न चैवमिति । यद्यपि चिन्तामण्यादिग्रन्थप्रर्थालोचनया सुवर्णद्रवत्वमात्रनिष्ठजातिविशेषः प्रमाणासिद्धः, तथापि नैमित्तिकद्रवत्वभिन्नत्वं विशेषगुणलक्षणे विशेषणं देयम् । साम्प्रदायिकानां तत्र विशेषगुणत्वाभावव्यवहारश्चैवैतद्विशेषणदाने बीजत्वात् । अतएवात्मविशेषगुणान्यत्वे सतीत्यादेरस्मवार्त्तकाएलक्षणानुप्रवेश इति युक्तमुत्पश्यामः । वायुस्पर्शे यथोक्तविशेषगुणत्वं साधयति — वायुस्पर्श इति । हेतावपाकजपदं संपातायातं स्पर्शविशेषस्यापि विशेषगुणत्वेन व्यभिचाराभावात् । यद् वा वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वरहितजातिमानिति साध्याभिप्रायेणापाकजस्पर्शैकात्यवारणायापाकजपदम्, तावतापि वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिसिद्धावभीष्टसिद्धेः । दृष्टान्तीभूतस्पर्शे चोष्ट्यात्वजातिमादाय साध्यनिर्वाहः ॥
=== संख्या, परिमाणम्, पृथक्त्वम्, संयोगः, विभागः, परत्वम्, अपरत्वम् ===
पृथक्त्वासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणैकद्रव्यसमवेतसमवेतवती संख्या ।
<poem>
आदाविन्द्रियसन्निकर्षघटनादेकत्वसामान्यधी-
रेकत्वद्वयगोचरा मतिरतो द्वित्वं ततो जायते ।
द्वित्वत्वप्रमितिस्ततोऽपि परतो द्वित्वप्रमानन्तरं
द्वे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता द्वित्वोदयप्रक्रिया ॥
</poem>
पृथक्त्वासमवेतेति । द्वित्वसमवेतं संख्यात्वमित्युक्ते द्वित्वत्वे गतमित एकपदम् । एकत्ववनिवृत्त्यै द्वेकपदम् । सत्तानिवृत्त्यै पृथक्त्वासमवेतेति । प्रसङ्गाद् द्वित्वोत्पत्तिं व्युत्पादयति — आदाविति । प्रथमं प्रत्यक्षेणैकत्वनिर्विकल्पकम् । तदनन्तरमेकत्वविशिष्टधीः । ततो द्वित्वोत्पत्तिः । तदनु द्वित्वनिर्विकल्पकम् । ततो द्वित्वविशिष्टज्ञानम् । तदनु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यं द्वे द्रव्य इति विशिष्टज्ञानं भवतीत्यर्थः । न चापेक्षाबुद्धिनाशेन द्वित्वनाशे विषयाभावादिदं ज्ञानं न संभवतीति वाच्यम्, अपेक्षाबुद्धेस्तदर्थज्ञाण एव नाशाभ्युपगमादित्यन्यत्र सङ्कृतौ विस्तरः ॥
संख्यासमवेतत्वरहितसंख्यासमवायिसमवेतसमवेतत्वं परिमाणम् ॥
संख्यासमवेतेति । संख्यासमवायिकारणकसमवेतत्वं संख्यात्वे गतमतो रहितान्तम् । संख्यासमवेतत्वरहितत्वं संयोगत्वादौ गतम्, अतो विशेष्यभागः ।
शब्दासमवायिकारणसमवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतपरिमाणासमवायिसमवेतत्वरहिताधिकरणं पृथक्त्वम् ॥
शब्दासमवायिकारणेति । समवेतत्वरहितं पृथक्त्वमित्युक्तेऽसंभवः, ततः परिमाणासमवायीति । तादृशं संख्यापरिणामादिकं तस्समवेतत्वं तु नास्त्येवेति भावः । एवमपि रूपत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतेति रहितविशेषणम् । कालस्य जगदाधारतया सकलान्योन्याभावाधिकरणं कालः । सोऽधिकरणं यस्येति कालसमवेतसमवेतत्वं पर्यवस्यति । रूपत्वं तु न तथेति भावः । एवमपि विभागत्वे गतम् । अतः प्रथमरहितान्तं रहितविशेषणम् । विभागस्य तु शब्दासमवायिकारणविभागसमवेतत्वान्न दोषः । संयोगत्वस्य परिमाणासमवायिसंयोगसमवेतत्वेन पदान्तरवारितस्येनापि निवारणं बोध्यम् ॥
विभागासमवेतान्तिकेतरभावविरोधभावेतराभावा 'विरोधिसमवेतप्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणसमवेतत्वानधिकरणगुणत्वसाच्चाद्याणजात्यधिकरणं संयोगः । विभागासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान् वा संयोगः <ref>१. टीकानुसारेणात्र पाठः कल्पितः ।</ref> ॥
[विभागासमवेता]ऽन्तिकेति गुणत्वसाच्चाद्याप्यजातित्वमात्रं ज्ञानत्वादौ गतम्, अतः प्रध्वंसप्रतियोगित्वेत्यादि । ज्ञानत्वस्य तु प्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणेश्वरज्ञानसमवेतत्वाधिकरणत्वान्न दोषः । एवमपि गन्धत्वादौ गतम्, अतोऽभावविरोधिसमवेतेति जातिविशेषणम् । एवमपि प्रतियोगितया गन्धनाशकगन्धसमवेतत्वेन गन्धत्वादावेव गतमिति श्रद्धेतिकेतरेति भावविशेषणम्, गन्धादिषु न त्वर्थिक इति भावः । प्रकृते तु क्रियालक्षणान्तिकेतरभावविरोधि-संयोगसमवेतत्वमस्तीति ध्येयम् । न चैवमपि शब्दनाशकशब्दसमवेतशब्दत्वेऽतिप्रसङ्गः, भावपदस्य शब्देतरभावपरत्वात् ॥
संयोगासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान्, संयोगासमवेतसंख्यात्वादिचतुष्टयान्यकालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमान् वा विभागः <ref>१. बन्धनीस्थो भागो मतानुसारेण कल्पितः ।</ref> ॥
संख्यात्वादिचतुष्टयान्त्यत्वे सति कालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिः संयोगत्वमित्यतः संयोगासमवेतेति । समवेता जातिर्विभागत्वमित्युक्ते रूपत्वादौ गतम्, अतः शब्दासमवायीति । रूपत्वं तु न शब्दासमवायिकारणसमवेतम् । विभागत्वं तु तथा, विभागस्य शब्दासमवायिकारणत्वात् । एवमपि शब्दत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावेत्यादि । कालसमवेतसमवेतसमवेतत्वं पर्यवसितोऽर्थः । शब्दत्वं तु न तथा, शब्दस्य कालासमवेतत्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
विशेषणतया परप्रत्ययनिमित्तं परत्वम् ॥
विशेषणतयेति । परत्वव्यवहारत्वावच्छिन्नकर्मार्यतानिरूपितज्ञानवृत्ति-कारणतावच्छेदकविषयो गुणः परत्वमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि ॥
विशेषणतयाऽपरप्रत्ययनिमित्तमपरत्वम् ॥
=== बुद्धिः, सुखम्, दुःखम्, इच्छा, द्वेषः, प्रयत्नः ===
अर्थप्रकाशो बुद्धिः ॥
अर्थेति । न चात्रार्थपदं व्यर्थम्, यथाश्रुतस्य आत्माश्रयग्रस्ततया प्रकाशपदस्य प्रकाशपदवाच्यत्वपरतया प्रदीपप्रभादिनातिप्रसङ्गवारणाय तद्वानात् । तथा चार्थविषयकप्रकाशपदवाच्यत्वं लभ्यते । प्रभादेऽस्तु निर्विषयत्वान्न दोषः । यद्यपि व्यापारानुबन्धितया अर्थविषयकत्वं तत्राप्यस्ति, प्रतिपत्त्यनुबन्धिविषयतागर्भत्वे तु प्रकाशपदवैयर्थ्यम्, तथाप्यर्थपदं स्पष्टार्थम् । ज्ञानप्रकाशोभयपदवाच्यत्वे तात्पर्यम् । यदि च प्रथमचरमाश्रमभेदेन शरीरेऽपि तादृशपदद्वयवाच्यत्वानभ्युत्पगमः, तर्हि पदत्रयवाच्यत्वं लक्षणं बोध्यम् ॥
यस्मिन् सत्यनुरागः, तत् सुखम् ॥
यद्यनुरागविषयत्वं सुखसाधनीभूतज्ञानालिङ्गनाद्यतिप्रसक्तम्, तथापि अन्येच्छानधीनेच्छाविषयो भावः सुखमिति तात्पर्यर्थ इत्याहुः ।
यस्मिन् सति द्वेषस्तद् दुःखम् ॥
एवं द्वेषप्रयुक्तद्वेषविषयत्वे तात्पर्यम् ॥
प्रार्थना इच्छा ॥
ज्वलनात्मको द्वेषः ॥
उत्साहः प्रयत्नः ॥
प्रयत्न इति । कृत्युत्साहपदद्वयवाच्यः प्रयत्न इत्यर्थः ॥
=== गुरुत्वम्, द्रवत्वम्, स्नेहः, संस्कारः, धर्मः, अधर्मः, शब्दः ===
आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम् ॥
आद्यपतनेति । अवष्टादिनिवृत्त्यर्थमसमवायीति । रूपादिनिवृत्त्यै पतनेति । उत्तरपतनासमवायिकारणवेगनिवृत्त्यर्थम् आद्यपदम् ॥
आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् ॥
आद्यस्यन्दनेति । वेगनिवृत्त्यर्थमाद्यपदम् ।
पृथिवीवृत्तित्वरहितात्मगुणावृत्तिशब्दात्तिगुणत्वसाच्चाद्यचाप्यजातिमान् स्नेहः ॥
पृथिवीवृत्तीति । जातिः स्नेहत्वमित्युक्ते द्रव्यत्वादौ गतम्, अतो गुणत्वव्याप्येति । एवमपि शीतत्वादौ गतम्, अतः साच्चाद्याप्येति । शब्दत्वानिवृत्त्यै शब्दावृत्तीति । ज्ञानत्वनिरासार्थमात्मगुणावृत्तीति । गन्धत्वनिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
स च सङ्ग्रहादिहेतुः<ref>१. मुद्रितमूले ऽयं पाठो नास्ति, रघुपुस्तके संग्रहादिहेतुरित्येव ।</ref> ॥
लक्षणान्तरमाह — स चेति । संग्रहादिहेतुश्च स इत्यन्वयः । द्रवत्वभिन्नत्वे सति संग्रहासाधारणकारणत्वे तात्पर्यम् । तेन न द्रव्यत्वाद्याव्यतिप्रसङ्गः । न च सांसिद्धिकद्रवत्वादेव संग्रहोपपत्तौ न स्नेहस्य हेतुत्वमिति वाच्यम् ; चक्रघातेत्कर्षेण संग्रहोत्कर्षात् ॥
गगनसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्त्तामूर्त्तसमवेतवान् संस्कारः ।
गगनेति । रूपत्वनिरासार्थममूर्त्तेति । आत्मत्वनिवृत्त्यै मूर्त्तेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
विहितक्रियासाध्यपुंगुणो धर्मः ॥
विहितेति ध्वंसवारणाय गुणपदम् । न च तीर्थगमनादिक्रियासाध्यान्तरालिकदुःखेऽतिप्रसङ्गः विहितक्रियात्वेन जनकत्वस्य विवक्षितत्वात् । अतएव न सुखत्वेनातिव्याप्तिः<ref>२. सुखेऽतिव्याप्तिरिति मातृकायाम् ।</ref> सुखत्वेन विहितक्रियात्वेन कार्यकारणभावाभावात् , पुत्रेष्ट्यादौ सुखहेतुत्वे मानाभावात् , दर्शपूर्णमासादाविचात्र सुखजनकत्वबोधकविधेरभावात् , पुत्रकामो यजेतेत्यनेन पुत्रस्यैव फलत्वावगमात् । पुत्रजन्यसुखं पुत्रेष्टिसाध्यापूर्वसाध्यम्, पुत्रेष्टिस्वपूर्वैरैवानन्यथासिद्धा, दर्शादौ तु स्वर्गाकार एताबोधकविधिप्रामाण्यान्नापूर्वेणान्यथासिद्धिरिति दिक् ॥
निषिद्धक्रियासाध्यगुणोऽधर्मः ॥
निषिद्धेति । न च परकीया ज्ञानालिङ्गनजन्यसुखेऽतिप्रसङ्गः, निषिद्धक्रियात्वेन जनकत्वस्योक्तत्वात् ॥
गुणत्वे सति श्रोत्रग्राह्यः शब्दः<ref>१. मुद्रितमूले रघुपुस्तके च श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः इति पाठः, अयं तु टीकानुसारं कल्पितः ।</ref> ॥
गुणपदमुभयत्र स्पष्टार्थम् । गुणत्वे सतीति, शब्दत्वनिवृत्त्यै सत्यन्तम् ॥
'''॥ इति भट्टकेशवविरचिते लक्षणावलीप्रकाशे गुणपदार्थः ॥'''
---
== कर्मनिरूपणम् ==
संयोगासमवेतसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितं कर्म ।
संयोगेति । रूपत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवायिसमवेतेति, रूपत्वं तु न तथा, रूपस्य संयोगासमवायित्वाभावात् । कर्मत्वं तु तथा, कर्मणः संयोगसमवायित्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
तच्च पञ्चविधम् — उत्क्षेपणादिभेदेन ॥
तत्राधोदेशविभागोर्ध्वदेशसंयोगजनकं कर्मोत्क्षेपणम् ॥
ऊर्ध्वदेशविभागोऽधोदेशसंयोगजनकं कर्मापक्षेपणम् ॥
अग्रदेशविभागमूलदेशसंयोगजनकं कर्माकुञ्चनम् ॥
मूलदेशविभागाग्रदेशसंयोगजनकं कर्म प्रसारणम् ॥
उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणं च प्रयत्नजन्यमिष्टम्, नचेत् गमनस्यापि प्रसङ्गात् ॥
अप्रयत्नजं कर्म गमनम् ॥
ननु पञ्चैव कर्माणीति नोपपद्यते, भ्रमणादीनां सत्त्वादिति चेन्न, भ्रमणादयोः गमनविशेषा इत्युक्तं शास्त्रकृद्भिरिति<ref>१. प्रशस्तपादाचार्यादिभिः ।</ref> ॥
'''॥ इति कर्मपदार्थः ॥'''
---
== सामान्यनिरूपणम् ==
समवेतरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणं समवेतं सामान्यम् ॥
समवेतं सामान्यमित्युक्ते । विशेषातिप्रसङ्ग इति सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणमिति । सर्वपदं स्वाश्रयपरम् , विशेषस्य चैकमात्रवृत्तित्वेन स्वाश्रयान्यान्याभावसमानाधिकरणत्वाभावात् । सामान्यस्य तु घटत्वादेः स्वाश्रयीभूतयत्किञ्चिद्व्यक्तिभिन्नव्यक्त्यन्तरे सत्त्वान्न दोषः । संयोगवारणाय रहितान्तम् ॥
'''॥ इति सामान्यम् ॥'''
---
== विशेषनिरूपणम् ==
समवेतत्वरहिताः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणपरहिताः समवेताः विशेषाः ॥
समवेतत्वेति । अत्रापि सर्वपदं स्वाश्रयपरम् । सामान्यनिवृत्त्यै द्वितीयरहितान्तम् रूपादिनिवृत्त्यै प्रथमरहितान्तम् रूपादिप्रध्वंसनिवृत्त्यै समवेतपदम् ॥
'''॥ इति विशेषपदार्थः ॥'''
---
== समवायनिरूपणम् ==
नित्यसंबन्धः समवायः । समवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणभावो वा ॥
नित्य इति । यद्यप्यनागतसत्ताङ्कारजनकसामान्यप्रत्यासत्त्यादौ यथाश्रुतर्मतिप्रसक्तम् , तथापि स्वावृत्तित्वे सति स्वाभिन्नत्वावच्छिन्नवृत्तित्वं समवायत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । भावत्ववारणाय सत्यन्तम् । असम्भववारणाय स्वाभिन्नेति । घटत्व वारणार्थमवच्छिन्नत्वभागः । भावत्वं त्वखण्डोपाधिरिति ध्येयमित्याहुः । वस्तुतस्तु समवायत्वमखण्डोपाधिरिति ध्येयम् ॥
'''॥ इति समवायपदार्थः ॥'''
'''॥ इति भावपदार्थः ॥'''
---
== अभावनिरूपणम् ==
नञर्थप्रत्ययविषयोऽभावः । स चतुर्धा भिद्यते । प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽन्योन्याभावोऽत्यन्ताभावश्चेति ॥
उत्तरकालावधिरभावः प्रागभावः ॥
पूर्वकालावधिरभावः प्रध्वंसाभावः ॥
तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्याभावः ॥
उभयावधिरहितः संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः ॥
<poem>
॥ इति महामहोपाध्यायन्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचिता
लक्षणावली समाप्ता ॥
</poem>
नञर्थेति । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वमेवेति स्फुटमात्माश्रयत्वम् , तथाऽभावत्वमखण्डोपाधिः । तदुक्तं रत्नकोशे एवमभावत्वध्वंसत्वादिकमपीति सर्वैरपि निर्मथितोऽर्थः<ref>१. °थविषयप्रत्यय°; २. इति हरिहरकिङ्करपरमवार्तिकश्रीमदु°; ३. निर्मथित इति मातृकायाम् ।</ref> । उत्तरेति । ध्वंसप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । पूर्वेति । प्रागभावप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । तादात्म्येति । प्रतियोगितावच्छेदकारोपपूर्वकप्रतीतिविषयाभावोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकासमानाधिकरणोऽभावोऽन्योन्याभाव इति केचित् । उभयेति । अनादिरनन्त संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव इत्यर्थः ॥
'''॥ इत्यभावपदार्थः ॥'''
<poem>
कृपया परिपूरिता यथा रचनैषा ज दम्भिके तथा ।
प्रचयं नय दुष्टचेतसां पुरतो मा नय पुस्तिकामिमाम् ॥
ज्येष्ठकृष्णाद्वितीयायां भृगौ श्रीमद्भट्टकेशवः ।
वाराणस्यामुमाकान्तं ग्रन्थमर्पितवानहम् ॥
</poem>
'''॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायभट्टानन्तसुतकेशवविरचितो लक्षणावलीप्रकाशः ॥'''
== स्रोतः ==
*[https://archive.org/details/lakshanavaliofudayanacharyawiththeprakashaofbhattakesavaedsasinathjha_202003_83_Z/page/n37/mode/2up Lakshanavali Of Udayanacharya With The Prakasha Of Bhattakesava] (सम्पादकः शशिनाथ झा)
== सन्दर्भाः ==
<references />
2379itdo3n0044gaf6e51y7ot8ayvsa
420232
420231
2026-11-20T15:23:57Z
अनुनाद सिंह
1115
420232
wikitext
text/x-wiki
<poem>
मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमाला
प्राचीनाचार्यग्रन्थावलौ
चतुर्दशपुष्पम्
श्रीमदुदयनाचार्यकृता '''लक्षणावली''' भट्टकेशवकृतप्रकाशसहित
विद्यावाचस्पतिना
श्रीशशिनाथझाशर्मणा
मिथिलाविद्यापीठस्थेन
सम्पादिता
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशिता
शकाब्दाः १८८४ विक्रमाब्दाः २०२० ऐसवीयाब्दाः १९६३
</poem>
'''All rights reserved'''
Text printed by Sri Binda Prasad for Darbhanga Press Company (Private) Limited, and Cover, Introduction etc. printed at the Tara Printing Works, Varanasi and Published by Dr. Sitansusekhar Bagchi, Director, Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning, Darbhanga.
1963
<poem>
_All rights reserved_
Text printed by Sri Binda Prasad for Darbhanga Press Company (Private) Limited,
and Cover, Introduction etc. printed at the Tara Printing Works, Varanasi and
Published by Dr. Sitansusekhar Bagchi, Director, Mithila Institute of Post-
Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning, Darbhanga.
1963
MITHILA INSTITUTE SERIES
ANCIENT TEXT No 14
LAKṢAṆĀVĀLĪ
OF
UDAYANĀCĀRYA
With the PRAKĀŚA of BHAṬṬAKEŚAVA
Edited By
VIDYĀVĀCASPATI
SRI SASINATHA JHA
_Traditional Pandit, Mithila Institute
DARBHANGA
THE INSTITUTE,
DARBHANGA
1963
-----
THE GOVERNMENT OF BIHAR established the Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning at Darbhanga in 1951 with the object _inter alia_ to promote advanced studies and research in Sanskrit learning, to bring together the traditional Pandits with their profound learning and the modern scholars with technique of research and investigations and publish works of permanent value to scholars. This Institute is one of the six started by this Government as a token of their homage to the tradition and scholarship for which ancient Bihar was noted.
Apart from the Mithila Institute, the Nalanda Institute of Post-Graduate Studies and Research in Pali and Buddhist Learning at Nalanda, the Vaisali Institute of Post-Graduate Studies and Research in Jainism and Prakrit Learning at Vaisali, the K. P. Jayaswal Research Institute, the Institute of Post-Graduate Studies and Research in Arabic & Persian and the Bihar Rashtra Bhasha Parishad for Research and advanced Studies in Hindi at Patna have been established and are doing useful work.
In the establishment of the Mithila Institute the State-Government received a generous donation from the late Maharajadhiraja of Darbhanga for construction of the building on a plot of land also donated by him.
As part of this programme of rehabilitating and reorientation of ancient learning and scholarship, the editing and publication of this volume has been undertaken with co-operation of scholars in Bihar and outside. The Government of Bihar hope to continue to sponsor such projects and trust that this humble service to the world of scholarship and learning would bear fruit in the fulness of time.
-----
'''INTRODUCTION'''
Among the works of Udayanācārya the _Lakṣaṇāvalī_ occupies an important position. It gives clear-cut definitions of the Vaiśeṣika categories with their sub-divisions. It is the earliest extant Lakṣaṇa work having influenced the later Vaiśeṣika authors to a great extent. It has been quoted in authoritative works like the _Sarvadarśanasaṃgraha_ attributed to Mādhavācārya. It has given _abhāva_ an independent place in the Vaiśeṣika categories. A number of commentaries on this treatise were written. That by Śeṣa Śāraṅgadhara (1500 A. D.) called the _Nyāyamuktāvalī_ was edited by Pt. Surendralal Goswamin and published from Vārāṇasī (1900 A.D.). The second commentary available in print (Darbhanga, 1822 Śak) is the _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ by Visvanath Jha. The commentary of Mādhava Somayājin is reported to exist in manuscript. The _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ of Bhaṭṭa Keśava of the famous Laugākṣi family was so long available in a manuscript and the text of Udayana's _Lakṣaṇāvalī_ along with this _Prakāśa_ is now presented to the students of the Vaiśeṣika system. The commentary is brief but lucid. It is expected that it will help the students to understand the rather stiff phraseology of Udayana.
The author of the _Lakṣaṇāvalī_ is the famous Nyāyācārya Udayana of Mithilā. He is respected as the incarnation of Lord Śaṅkara, the presiding deity of the Nyāya-Vaiśeṣika system. The Mithila Institute has undertaken the onerous duty of publishing the works of this Ācārya. (1) The _Lakṣaṇamālā_ defining the Nyāya categories along with an original commentary in Sanskrit by Pt. Sasinatha Jha, the editor of the present treatise, has already been published. (2) The present volume consists of, as we have already pointed out the text of the _Lakṣaṇāvalī_ of Udayana with the commentary of Bhaṭṭa Keśava. (3) The _Ātmatattvaviveka_ refutes the post-Dharmakīrti Buddhist arguments against the soul theory of the Naiyāyikas and proves the existence thereof. (4) The _Nyāyakusumāñjaliprakaraṇa_ establishes the supreme creator of the world after refuting the arguments of non-theistic schools. This is now in the press with the commentaries of Varadarāja, Śaṅkara and Guṇānanda not completely published so far. (5) The _Kiraṇāvalī_, a commentary on the _Padārthadharmasaṃgraha_, though incomplete commands great respect in the field of Vaiśeṣika philosophy.¹ (6) The _Nyāyapariśiṣṭa_ or _Prabodhasiddhi_ is an independent exposition of Udayana on the last chapter of the _Nyāyasūtras_ of Gotama. It has been published in the Calcutta Sanskrit Series. There are reasons to believe that this work covered the entire _Nyāyadarśana_ and the first four chapters of it are lost, perhaps irreparably. (7) Lastly the _Nyāyavārtikatātparyapariśuddhi_ on the _Nyāyavārtikatātparyaṭīkā_ of Vācaspati Miśra. It has been partly published in the Bibliotheca Indica series. The complete _Pariśuddhi_ along with the _Nyāya-sūtra_, the _Nyāyabhāṣya_, the _Nyāyavārtika_, the _Tātparyaṭīkā_ and the _Alaṃkāra_ of Abhayatilaka is now awaiting publication in the Mithila Institute Series.
The _Lakṣaṇāvalī_ must have been one of the earliest works of Udayana. The most important point in this work that attracted the notice of the students of Indian philosophy so long, is the mention of the date of its composition (_Tarkāmbarāṅka śaka_). But serious objections have been put forward against this date of Udayana. The verse in question occurs in one manuscript only. There too, the reading is doubtful.² No commentator, including Keśavabhaṭṭa has taken any notice of it.
The Commentator, Keśavabhaṭṭa, was a famous scholar and poet with a number of contributions to his credit. We could gather some details about him and his works. He was born of the celebrated Laugākṣi family of Mādhyandina Śākhā of white _Yajurveda_, and his native place was _Puṇyastambha_ on the Godāvari (Godātaṭaprollasat-Puṇyastambhanivāsin—_Nṛsiṃhacampū_ Col. Tanjore Edn.) and enjoyed the patronage of king Umapati Dalapati at whose request he composed this campu.³ Bhaṭṭa Keśava, the senior, a repository of the Nyāya-śāstra was the grand-father of our commentator. He attracted students
-----
1. Generally it is supposed that it ended with the _Buddhiprakaraṇa_. But Dr. J. S. Jetly informs us that his edition of the work will include a newly discovered portion also.
2. Bhattacharya: _History of Navya-Nyaya in Mithila_, pp. 51-4.
3. Cf. इति श्रीमन्महाराजाधिराजस्पृहणीययशऔदार्यधैर्यगाम्भीर्याद्यनेकानवद्यगुणगणविराजमानश्रीमदुमापतिदलपतिराजोद्योतितभट्टकेशवविरचिते चम्पूकाव्ये पञ्चमः स्तवकः।
Colophon : Ms. No. 10039, Trivandrum Oriental Manuscripts Library.
-----
from all parts of the country. Bhaṭṭa Ananta a devotee of Lord Śiva was the father of this commentator.¹
Over and above the _Nṛsiṃhacampū_ also called _Prahlādacampū_ just mentioned, Bhaṭṭa Keśava is reported to have written one _Ānandavṛndāvanacampū_ also.² A lyric poem, the _Lāvaṇyalaharīkāvya_ in praise of the mother Goddess Durga is also attributed to him.³
In the field of Philosophy, Bhaṭṭa Keśava contributed to several systems :
1. The _Sāṃkhyatattvapradīpikā_ on the Sāṃkhyasūtras by one Bhaṭṭa Keśava, son of Sadānanda and grandson of Baṭṭa Keśava is reported to have been extant in three manuscripts. Here Sadānanda seems to be a mistake for Bhaṭṭānanta.⁴
2. The _Mīmāṃsārthaprakāśa_ has been published from Vizagapattam (1913). Here the post-colophon statement points to the fact that this Mīmāṃsā treatise was written at Vārāṇasī and was dedicated to Lord Viśveśvara and Goddess Durgā.⁵ The second initial verse describes the author as well-versed in the _Yajurveda_.⁶
3. The _Nyāyacandrikā_, a Nyāya primer, has been edited by Surnad P.N. Kunjan Pillai and published in the University of Kerala Sanskrit Series, No. 189, in 1958. It was also dedicated to Lord Śiva at Vārāṇasī.⁷
----
1. यच्चिद्व्यर्जगीतोल्ले परिशृतं यत्कंविद्यामयः
श्रीलौगाक्षिकुलारविन्दतरणिर्माध्यन्दिनः केशवः ।
यं प्रासूत सदाशिवाद्विग्रकमलद्वन्द्वैकनिष्ठं परं
भट्टानन्तमहं नमामि पितरं साम्बं कृपाम्भोनिधिम् ॥
_Lakṣaṇāvalī_, p. 1. This verse occurs in many other works of this author.
2. Cf. Cat. Cat. Vol. I, p. 127. The colophons of almost all the works attributed to Bhaṭṭa Keśava attest this pedigree.
3. _Ibid_, Vol. III, p. 115.
4. _Ibid_, Vol. I, p. 127.
5. वचनामृतधारयत्या ननु काशीमधिगम्य केशवः ।
कृतवानभिषेकमादरादुमया शीतपयूषमालिनः ॥ _Mīmāṃsārthaprakāśa_, p. 49.
6. याजुषान्वयविज्ञेन लौगाक्षिकुलजन्मना ।
भट्टश्रीकेशवेनासौ मीमांसार्थः प्रकाश्यते ॥ _Ibid_, p. 1.
7. सकलन्यायसिद्धान्तमवगम्य यथामति ।
भट्टश्रीकेशवेनैषा क्रियते न्यायचन्द्रिका ॥ _Nyāyacandrikā_, p. 1.
श्रावणप्रतिपच्चन्दिने काश्यामयं कृतः ।
ग्रन्थः श्रीकेशवेनास्मै भवानीपतयेऽर्पितः ॥ _Ibid_, last page.
-----
4. There are two incomplete Mss. of the _Tarkadīpikā_ of Keśavabhaṭṭa in the Saraswati Mahal Library, Tanjore (Nos. 6307, 6308). In one of them the verse describing the father and grandfather of Keśavabhaṭṭa is found quoted.
5. A _Padārthacandrikāṭippaṇī_ of one Keśavabhaṭṭa exists in two manuscripts at Tanjore.¹ It is a Vaiśeṣika work and is attributed to Keśavabhaṭṭa. Here the initial verse praises Lord Śiva and the concluding one gives the date of its composition—indunetraśarabhūmite śake (=Śaka 1521).
7. The _Saptapadārthaprakāśa_ of Bhaṭṭa Keśava has been referred to in the _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ (asmābhiḥ _Saptapadārthaprakāśe_ prapañcitam, p. 1). The same work has again been called _Śivādityaprakāśa_ in the _Nyāyacandrikā_ (p. 19). It is clear that this is a commentary on the _Saptapadārthī_ of Śivādityamiśra.
The commentator himself mentions the date of dedication of the _Lakṣaṇāvalīprakāśa_ to Lord Viśvanātha at Vārāṇasī as Friday, the second day of the black fortnight of Jyaiṣṭha. The _Nyāyacandrikā_ also was similarly dedicated on a Pratipadā day of Śrāvaṇa. But the omission of the year and the era is a serious defect in both the cases. The lacuna can roughly be filled up if the _Padārthacandrikāṭippaṇī_ mentioned above can be proved to be a contribution of this Keśavabhaṭṭa. This _Ṭippaṇī_ gives the date of its composition as indunetraśarabhūmite śake caitrakṛṣṇatapane Vikāriṇi. The year corresponds to A. D. 1599.
Keśavabhaṭṭa was thus a Vedic scholar and contributed to literature, Sāṃkhya, Mīmāṃsā, Nyāya and Vaiśeṣika. Detailed studies in his contributions is a desideratum. As regards his religious faith he was devoted to Lord Śiva and Mother Goddess Durgā. It would not be out of place to quote a few of his religious verses here :
(a) आराधकेप्सितफलाधिकदानदक्षा
दाक्षायणी दलितपद्ममनोहराक्षी ।
साकारभार्यमिव यस्य नमोऽस्तु तस्मै
विश्वेश्वराय भवभीतिभिदे भवाय ॥
Initial Verse, Nyāyacandrikā
1. Des. Cat. Sans. Mss. Tanjore Saraswati Mahal Library, Vol. XI, Mss. Nos. 5983-4.
(b) चराचरमिदं जगद् यदुदरैकदेशे स्थितं
शिरस्त्रिदिवमम्बरं जलधिरम्बरं यद्भ्रुवः ।
शशिद्युमणिलोचना हुतभुगानना दिक्च्छुतिः
परात्परतरा हृदि स्फुरतु कापि मूर्त्तिर्मम ॥
Initial verse, Mīmāṃsārthaprakāśa
(c) जय त्रिपुरमर्दन त्रिगुणसंयुत त्र्यम्बक
त्रिवर्णमय शङ्कर त्रिदशवन्द्य गौरीपते ।
जगत्त्रितयकारण त्रिविधतापसंहारक
त्रिविध्नघ्नधीधर त्रिनयनोपगीत प्रभो ।
Initial verse, Padārthacandrikāṭippaṇī.
It is a matter of great regret that the editor of this treatise, Pt. Sasinath Jha was not spared to see it published. A man of character, he devoted himself to the service of the Śāstras and taught different branches of Indian Philosophy in Gujrat and Bihar for more than sixty years. Plain living and high thinking was his motto of life. Only a few of his works are published in his own name. Mention may be made of his _Anyoktisūktāvalī_—a collection of verses, _Tritalāvacchedakatāvāda_—an original dissertation on Neo-Logic and the _Lakṣaṇamālāṭīkā_. His _Khaṇḍanasāra_ in Sanskrit verses and _Vivecanā_ on the _Vyutpattivādatattvāloka_ of the Late Dharmadatta (Vaccā) Jha are preserved in manuscripts. As a mark of recognition of his eminent services to the cause of Sanskrit learning, the Akhila Bhāratīya Saṃskṛta Sāhitya Sammelana conferred on him the title of Vidyāvācaspati and the Union Government of India honoured him with a certificate. Pt. Śaśinath breathed his last at the ripe old age of eighty three years on the tenth October, 1963 and left a host of students and friends all over the country.
The text of this volume is based on a single paper manuscript preserved in the Oriental Institute, Baroda (Acc. No. 4191). It was received on loan through the good offices of Dr. P. L. Vaidya, M. A., D. Litt, former Director, Mithila Institute.
That the volume now sees the light of the day is due to the keen interest in it evinced by the General editor, Dr. S. Bagchi, M. A., LL. B., D. Litt, Director, Mithila Institute. Thanks are also due to Professor Mahaprabhulal Goswamin M. A. and Sri Sasinath Misra of the Publication Department, Mithila Institute, Darbhanga.
Mahāśivarātri
1964
Anantalal Thakur
Mithila Institute
</poem>
-----
<poem>
अगारे तन्त्रेऽस्मिन् दुरधिगमनिःसीमविषये
न यत्नो मे विद्वन्निचयपरिहासाय भवति ।
कृपापूर्यैडपर्ये सितकिरणवर्ये भगवति
प्रभावोदयं मातस्तव चरणयोरेव परमः ॥ १ ॥
यच्चिद्घनैर्जगतीतलं परिवृतं यस्तर्कविद्यामयः
श्रीलौगाञ्चिकुलारविन्दतरुणिमार्ध्यन्दिन्दिः केशवः ।
यं प्रासूत सदाशिवाङ्घ्रिकमलद्वन्द्वैकनिष्ठं परं
भट्टानन्तमहं नमामि पितरं साम्बं कृपाम्भोनिधिम् ॥ २ ॥
सर्वकारणादिसिद्धान्तरहस्यज्ञानपूर्वकम् ।
भट्टश्रीकेशवेनैषा व्यज्यते लक्षणावली ॥ ३ ॥
</poem>
चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नसमाप्त्यर्थं कृतमिष्टदेवतानतिस्तुतिरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति —
<poem>
प्रणम्य पार्वतीनाथं नित्यविज्ञानमीश्वरम् ।
द्रव्यादिसर्वमेयानां करिष्ये लक्षणावलीम् ॥ १ ॥
</poem>
विशिष्टं ज्ञानं यस्येति विज्ञान इति समासः । विशिष्टं ज्ञानं यस्मादिति वा ॥
पदार्थसामान्यलक्षणमाह —
'''अभिधेयः पदार्थः । स द्विविधो, भावाभावभेदात् ॥'''
यथा च केवलान्वयिनोऽपि लक्षणत्वं तथास्माभिः सप्तपदार्थप्रकाशे प्रपञ्चितम् । पदार्थपदप्रवृत्तिनिमित्तं चैतत् । अभिधेयत्वं शब्दशक्तिविषयत्वम् । न च विषयत्वमेवास्तु व्यर्थरधिकम्, तावन्मात्र एव तात्पर्यात्, प्रवृत्तिनिमित्तवैयर्थ्याभावाद् वा ॥
'''तत्र नञर्थविषयत्वरहितप्रत्ययविषयो भावः । स षोढा द्रव्यादिभेदात् ॥'''
[तत्र] भावाभावयोर्मध्य इत्यर्थः । घटाभावादावतिव्याप्तिवारणायोक्तं रहितान्तम् । न च घटाभावो नास्तीति [भावत्रः] प्रत्ययविषयीभूतघटेऽव्याप्तिः, अभावोविषयकप्रत्ययमादायैव लक्षणनिर्वाहात् । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वं तद्व भावेऽप्यस्ति, तस्यापि स्वाभावाभावत्वादित्यव्याप्तिः, तथापि मुख्याभावत्वग्रहणान्न दोषः । यद्यप्यभावे मुख्यत्वं भावभिन्नत्वमित्यात्माश्रयः, तथापि भावत्वमखण्डोपाधिरित्यत्रैव तात्पर्यात् ॥
पदार्थानां [२क] तत्त्वज्ञानोपयोगिसाधर्म्यमाह —
'''तत्रानित्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाः समवेताः । नित्यद्रव्यसमवायाभावाः समवेतत्वरहिताः । द्रव्यगुणकर्माणि समवेतवन्ति । सामान्यविशेषसमवायाभावाः समवेतरहिताः ॥'''
'''अत्र गुणात्यन्ताभावानधिकरणं द्रव्यम् ॥'''
गुणवद् द्रव्यमित्युक्ते उत्पन्नविनष्टेऽव्याप्तिः, तद्वारणायात्यन्ताभावगर्भं लक्षणमुपात्तम् । तन्त्र च गुणप्रागभावसत्त्वेऽपि सहकारिविरहान्न फलोपधानमिति मतेनेदम् । वस्तुतस्तु, यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् । न च कालस्य जगदाधारतया तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम्, जगदाधारतानियमकसंबन्धातिरिक्तसंबन्धेन तदत्यन्ताभावानधिकरणस्य विवक्षितत्वात् ॥
'''मूर्तत्वरहितसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्तत्वरहितसमवेतामूर्तत्वरहितसमवेतजातिमद् वा ॥'''
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते गुणत्वे गतम्, अतोऽमूर्तत्वरहितसमवेतेति । एतावद्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । घटत्वं तु मूर्तत्वरहिते समवेतं न भवतीति न दोषः । एतावद्युक्ते सत्तायां गतम्, अतः समवेतसमवेतत्वरहितेति । एतावद्युक्तेऽसंभवः द्रव्यत्वस्यापि कपालसमवेतघटसमवेतत्वात्, अतो मूर्तत्वरहितेति समवेतविशेषणम् । प्रथमरहितान्तमात्रोक्तौ घटत्वे गतम्, अतो मूर्तत्वरहितसमवेतेति । आत्मत्ववारणाय अमूर्तत्वरहितसमवेतेति । जातिपदस्थाने धर्मत्वोक्तौ घटाकाशगतद्वित्वसंख्यायां गतम्, अतो जातिपदम् । इदं च द्रव्यत्वजातेर्लक्षणम् । तद्वद् द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणं सुगमम् ॥
'''गन्धासमवेतगगनारविन्दसमवेतजातिमद् वा ॥'''
जातिद्रव्यत्वमित्युक्ते घटत्वादावपि गतम्, अतोऽरविन्दसमवेतेति । एतावद्युक्तेऽप्यरविन्दत्वे गतम्, अतो गगनेति । एवमपि सत्तायां गतम्, अतो गन्धासमवेतेति । अत्र गन्धासमवेतगगनसमवेतजातिद्रव्यत्वमित्युक्ते दोषाभावादरविन्दपदं चिन्त्यम् ॥
'''समवेतसमवेतसमवेतत्वं वा ॥'''
समवेतं सामान्यं समवेतसमवेतम्, तत्समवेतं यस्मिन्निति समासः । समवेतसमवेतमित्युक्ते गुणादौ गतम्, अतः समवेतपदमित्यर्थः ॥
'''तच्च नवधा भिद्यते, पृथिव्यादिभेदात् । तमो द्रव्यं न भवति, आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यत्वादालोकाभाववत् । तमःशब्दवाच्यत्वेन विप्रतिपत्तिविषयतया पक्षत्वम् । आलोकाभावशब्दवाच्यत्वेन संप्रतिपत्तिविषयतया साध्ययोगित्वेन सपक्षत्वम् । इति न पक्षसपक्षयोरैक्यं दोषः । तमःशब्दो द्रव्यवाचको न भवति, आलोकशब्दान्यत्वे सति आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यवाचित्वादालोकाभावशब्दवत् ॥'''
ननु तमसोऽपि [२ख] द्रव्यत्वान्नवत्वमनुपपन्नमित्याशङ्क्याह तम इति । माद्यत्वादित्युक्ते आत्मनि व्यभिचारः, तद्वारणाय चक्षुःपदम् । एवमुक्ते घटादौ स इति आलोकनिरपेक्षेति । न चालोके व्यभिचारः, तत्रापि विषयतया तदपेक्षयाव । ननु न्यायमते आलोकाभाव एव तमः, स एव च दृष्टान्त इति पक्षदृष्टान्तयोरैक्यमित्यत आह तमःशब्दवाच्यत्वेनेति । सौकर्यादनुमानान्तरमाह तमःशब्द इति । न चोभयत्राप्यप्रयोजकत्वम्, कल्प्ताभावपदार्थान्तर्भावे पदार्थान्तरस्वीकारे गौरवस्यैव बाधकत्वात् । न चैवमन्धकाराभाव आलोक इत्येव किं न स्यादिति वाच्यम्, अनन्यथासिद्धोष्णस्पर्शप्रतीत्यनुरोधेन तेजोद्रव्यत्वस्य दुरपह्नवत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥
'''तत्र गन्धात्यन्ताभावरहिता पृथिवी । करकासमवेतवाजिविषाणसमवेतजातिमती वा । सा द्विधा नित्यानित्यभेदात् ॥'''
यद्यपि गन्धवती पृथिवीत्युक्ते न कोऽपि दोषः, प्रथमक्षणाविशिष्टेऽपि कदाचिद् गन्धोत्पत्त्या तद्व्याप्तेरप्यभावात् । नाप्युत्पन्नविनष्टद्रव्येऽव्याप्तिः, तादृशद्रव्ये मानाभावात् । भावे वा तत्र गन्धानुत्पादेन तत्प्रागभावे मानाभावेन तद्व्याप्तेः । तथापि यथोक्तविशेष्याविशेष्यभावे न वैयर्थ्यम् । वस्तुतस्तु, गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । करकासमवेतेति । जातिः पृथिवीत्वमित्युक्ते घटत्वे गतम्, अतो विषाणसमवेतेति । एवं सति विषाणत्वे गतम्, अतो वाजिपदम् । करकासमवेतवाजिसमवेतजातिरित्युक्ते वाजित्वे गतम्, अतो विषाणपदम् । वाजिविषाणोभयगतद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न च तेजस्त्वमादाय तैजसादिशरीरेऽतिव्याप्तिः, विषाणं पार्थिवमेवेत्यभ्युपगम्यास्त्यभिधानात् । यद् वा करकतेजोवाज्यसमवेतेति विवक्षणीयमित्याहुः ॥
'''नित्यः परमाणुरूपोऽनित्यः कार्यरूपः । पृथिवीत्वं नित्यवृत्ति, घटपटवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । न च पक्षासिद्धः, घटो गगनवृत्तित्वरहितपटवृत्तिजातिमान्, घटपटव्यतिरेकित्वरहितत्वात् पटत्ववदिति तत्सिद्धिः ॥'''
परमाणुसद्भावे मानमाह पृथिवीत्वमिति, जातित्वादित्युक्ते घटत्वे व्यभिचारः स्यादतः पटवृत्तीति । पटत्ववारणाय घटपदम् । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम् । [३क] निरुपाधित्वस्यैव विपक्षबाधकत्वात् । पृथिवीत्वे प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न चेति, सत्तामादाय सिद्धसाधनतावारणाय गगनवृत्तित्वरहितेति, घटत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय पटवृत्तीति । घटपटोभयवृत्तिद्वित्ववारणाय जातिपदम् । हेतावसिद्धिवारणाय पटपदम् । दृष्टान्तासिद्धिवारणाय घटपदम् । इदं च व्यासज्यवृत्तिप्रतियोगिकान्योन्याभावानभ्युपगन्तृमते बोध्यम् ।
'''न च सत्ताऽसिद्धिः, गगनं द्रव्यत्वेतरजातिमत्, भूतत्वात् पटवदिति तदनुमानात् । न च द्रव्यत्वाऽसिद्धिः, गगनादिः रूपावृत्तिजातिमान् गुणवन्त्वात् घटवदिति द्रव्यत्वसिद्धिः ॥'''
दृष्टान्ते प्रमाणाभावमाशङ्क्य परिहरति न च सत्ताऽसिद्धिरिति । द्रव्यत्वमादाय सिद्धसाधनतावारणाय द्रव्यत्वेतरेति । शब्दमादाय तद्वारणाय जातिपदम् । साध्यप्रविष्टं द्रव्यत्वं साधयति गगनादीति । साध्ये सत्तामादाय सिद्धसाधनवारणाय रूपावृत्तीति ।
'''कार्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । तत्र भोगायतनमन्त्यावयवि शरीरम् ॥'''
शरीरादौति । आदिपदादिन्द्रियविषयपरिग्रहः । भोगायतनम् भोगावच्छेदकम् । शरीरावयवेऽतिव्याप्तिवारणायान्त्यावयविपदम् । घटादिवारणाय भोगायतनमिति । न च मरणदशायामुत्पन्नशरीरान्तरेऽव्याप्तिः, तस्यां कदापि भोगायतनत्वाभावादिति वाच्यम् । भोगायतनवृत्त्यन्त्यावयविमात्रवृत्तिजातिमच्छरीरमित्यत्र तात्पर्यम् । एवं च तादृशचैत्रत्वजातेस्तत्र सत्त्वान्नाव्याप्तिः । न च घटादिसम्प्रदायप्रवृत्त्यर्थं परमेश्वरोपगृहीतशरीरेऽव्याप्तिस्तस्य भोगानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम्, तदुपासनलब्धतदाकारयोगिशरीरनिष्ठशिवत्वजातिमादाय तत्र लक्षणानुगमनात् । यद्वा शरीरत्वजातिमादायैव तत्र लक्षणानुवृत्तिः । न च पृथिवीत्वादिजातिसाङ्कर्यात् शरीरत्वं न जातिरिति वाच्यम्, घटत्वादिव तत्तद्व्याप्यस्य नानात्वात्, अन्यथा अतीन्द्रियघटितोपाधित्वे शरीरत्वस्य चाक्षुषज्ञाने विषयत्वं न स्यादित्यन्यत्र प्रपञ्चितम् ॥
'''शरीरसंयुक्तमपरोक्षप्रतीतिसाधनमतीन्द्रियमिन्द्रियम् ॥'''
शरीरसंयुक्तमिति अतीन्द्रियमित्युक्ते कालादावतिप्रसङ्ग इति प्रतीतिसाधनत्वमुपात्तम् । तच्च प्रतीत्यसाधारणसाधनत्वम् । एवमपि सामान्यप्रत्यासन्नीभूयालौकिकप्रत्यक्षजनक[निर्विकल्पक]साक्षात्कारादौ गतमिति अपरोक्षपदं लौकिकपरम् । इन्द्रियसन्निकर्षवारणाय संयुक्तपदम् । अतीन्द्रियाधिष्ठानवारणाय शरीरपदम् । आलोकवारणायातीन्द्रियपदम् ॥
नन्वपरोक्षत्वमिन्द्रियजन्यत्वमित्यात्माश्रय इत्यत आह —
'''ज्ञानकरणजन्यत्वरहितज्ञानत्वमपरोक्षत्वम् ॥'''
अनुमित्यादौ तु ज्ञानस्यैव करणत्वान्नातिप्रसङ्ग इति भावः । न च मननकरणकचरमसाक्षात्काराव्याप्तिः । अदृष्टद्वारकस्य करणयोक्तत्वात् । वस्तुतस्तु, अपरोक्षत्वं साक्षात्त्वम् । तच्च ज्ञानत्वावान्तरजातिविशेष इत्यत्र तात्पर्यम् ॥
'''अतीन्द्रियत्वं चाज्ञानसाधनत्वम् ॥'''
यद्यप्यज्ञानसाधनत्वं न ज्ञानेतरसाधनत्वम्, घटादावतिव्याप्तेः । नापि ज्ञानासाधनत्वम्, इन्द्रियेऽवव्याप्तेः । तथापि विषयतया ज्ञानासाधनत्वं तत्त्वम् । न च योगिज्ञाने वर्तमानांशे विषयस्य जनकत्वमिति मतेऽव्याप्तिरिति वाच्यम्, लौकिकसाक्षात्काराविषयत्वे तात्पर्यात् ॥
'''प्रतीयमानतया भोगसाधनं विषयः । इति पृथिवी ॥'''
अत्र ज्ञायत इति व्युत्पत्त्या ज्ञानपदं सुखदुःखपरं सुखादिसाधनं विषय इत्युक्तेऽसम्भवः विषयस्य सुखासाधनत्वात् स्वाप्नसंभोगाभावेऽपि तज्ज्ञानात् सुखोत्पत्तेरित्यत उक्तम् — प्रतीयमानतयेति । एतत्पदमङ्गिना च यत्साक्षात्कारो सुखदुःखान्यतरहेतुरित्यर्थो लभ्यते शरीरादेरपि विषयत्वे न दोषः, उपधेयसङ्गरेऽभ्युपाधेरसङ्करात् । ननु पार्थिवद्रव्यणुकादावव्याप्तिः, न च तस्य न विषयत्वम् । तथा सति नित्यानित्यपृथिव्योरनन्तर्भावप्रसङ्गादिति [४क] चेदत्राहुः — जन्यपृथिवीत्वे सति शरीरेन्द्रियभिन्नत्वं विषयत्वम् । न चाप्यविषयेऽव्याप्तिः, पार्थिवविषयस्यैव लक्ष्यत्वात् । विषयमात्रस्य लक्षणं नास्त्येव, विषयत्वस्य केवलान्वयित्वात् । पार्थिवादिविषयचतुष्टयसंग्राहकं तु पृथिवीत्वजलत्वतेजस्त्ववायुत्वान्यतमवत्त्वे सति शरीरप्राणेन्द्रियभिन्नत्वमिति दिक् ॥
'''पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमकरकावृत्तिजातिमज्जलम् । तन्नित्यानित्यभेदेन द्विविधम् ॥'''
करकावृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते करकात्वे गतम् । अतो हिमपदम् । एवमपि सत्तायां गतम्, अतः पृथिवीवृत्तित्वरहितेति । पृथिवीवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिर्जलत्वमित्युक्ते हिमत्वे गतम्, अतः करकापदम् । [तादृशजातिमज्जलमिति] ॥
नित्यजलं साधयति —
'''जलत्वं नित्यवृत्ति हिमकरकावृत्तिजातित्वात्, सत्तावदिति तत्सिद्धिः ॥'''
करकात्वे व्यभिचारवारणाय हिमकरकावृत्तिपदम् । हिमकरकान्यान्यत्वे व्यभिचारवारणाय जातिपदम् । न चाप्रयोजकत्वम्, निरुपाधित्वाद् गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्वस्यैव स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वस्य सिद्धिरिति कश्चित् । तन्न, परमाणौ जलत्वानापत्तेः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलोपधानावश्यम्भावेन सहकारिविरहेऽपि कार्याभावस्योपपादयितुमशक्यत्वात् । जलसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वसिद्धिरिति तु वक्तव्यम् ॥
जलत्वजातेनित्यवृत्तित्वं प्रसाध्य जलत्वजातेरवासिद्धिरिति शङ्कां परिहरति —
'''करका गगनवृत्तित्वरहितहिमवृत्तिजातिमती, स्नेहाधिकरणत्वात्, हिमवदिति करकायां तत्सिद्धिः ॥'''
सत्तामादाय सिद्धसाधनता माभूत् अत्र उक्तम् गगनवृत्तित्वरहितेति । करकात्वमादाय सा मा भूदत उक्तम् — हिमवृत्तीति । हेतौ पृथिव्यां व्यभिचारवारणाय स्नेहपदम् । जलपदशक्यतावच्छेदकत्वेन जलत्वजातिसिद्धिरुक्तात्मत्ववत्, असति बाधके शक्यतायाः [४ख] कार्यत्वकारणत्वयोरिव जात्यैवावच्छेदात् । अन्यथा आत्मत्वादेरपि जातित्वे का प्रत्याशेत्यपि बोध्यम् । एवं च सति अष्टपदशक्यतावच्छेदकत्वेनाष्टत्वं कुतो न जातिरिति चिन्त्यमित्यन्ये । तान्त्रिकाणां जातित्वव्यवहाराभावस्यैव तत्र बाधकत्वान्न जातित्वमित्यपरे ॥
'''अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरं वरुणलोके । जलपरमाणवः शरीरारम्भका इन्द्रियारम्भकत्वात्, पार्थिवपरमाणुवत् ॥'''
जलपरमाणव इति । अंशतः सिद्धसाधनवारणाय जलपदम् । शरीराम्भकत्वं च शरीरवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्त्वम् । एवं हेतावपि ॥
'''इन्द्रियारम्भकत्वं रसनस्याप्यत्वात् सिद्धम् । रसनमाप्यं रूपादिषु मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, सक्तुरसाभिव्यञ्जकजलवत् ॥'''
इन्द्रियारम्भकत्वमिति । रसनं स्ववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्परमाण्वारब्धं जन्यजलत्वात् जलान्तरवदित्यर्थः । रसनमाप्यमिति । अप्रसिद्धिवारणाय रूपादिषु मध्ये इति । मनोव्यावर्तनायैवकारः । ननु रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकत्वादित्येवास्तु व्यर्थमधिकम् । न च गन्धरस्योर्मध्य इत्यादिहेतुत्रयमप्यन्यद्बोध्यमिति वाच्यम्, शब्दरस्योर्मध्य इत्यस्य पृथिव्यां व्यभिचारात् । रूपरस्योर्मध्य इत्यादेरपि जलरसाभिव्यञ्जकहरीतक्यादौ व्यभिचारात् । तत्र तस्यापि स्वनिष्ठरूपादिव्यञ्जकत्वान्न व्यभिचारः । एवं सति सक्तुरसाभिव्यञ्जकसलिलेऽपि स्वरूपव्यञ्जकत्वेन दृष्टान्तासिद्ध्यापत्तेः । किं चेन्द्रियसन्निकर्षे व्यभिचार इति चेत् अत्र वदामः । रूपरस्योर्मध्ये रसस्यैवाभिव्यञ्जकेन्द्रियत्वादिति हेत्वर्थः । एवकारमहिम्ना रूपाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकेन्द्रियत्वं पर्यवसितोऽर्थः । एवं गन्धाव्यञ्जकत्वे सतीत्यादिना हेतुत्रयं बोध्यम् । मनोवारणाय सत्यन्तम् । त्वगादिवारणाय रसनव्यञ्जकेति । सन्निकर्षवारणायेन्द्रियग्रहणम् । दृष्टान्तस्तु यथाश्रुतमभिप्रेत्योक्तः । प्रयोगश्चायं केवलव्यतिरेकी, तत्र च घटादिर्वेति [५क] दृष्टान्तः । न चेन्द्रियत्वान्तर्गतभागवैयर्थ्यम्, यत्र यावति न वैषर्थ्यं तत्र तावत एवोपादानादिति दिक् । एवमर्थप्रमानुमानेऽपि ॥
'''रसनसिद्धिस्तु, रसोपलब्धिः करणसाध्या अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति । विषयस्तु सरित्समुद्रहिमकरकादिः । न च करकायाः काठिन्यात् पार्थिवत्वमाशङ्कनीयम्, अनन्तरमेव स्वभावापगमादित्यापः ॥'''
रसविषयकलौकिकसाक्षात्प्रतीतिर्मनोभिन्नकरणजन्या इत्यर्थः । तेन न भागासिद्धिर्न वा सिद्धसाधनम् । न चात्र मानसोपनीतरससाक्षात्कारे व्यभिचारः, लौकिकापरोक्षप्रतीतिहेतुत्वात् । अनन्तरमेवेति । काठिन्यापगमानन्तरं जलत्वप्रतीतेर्बाधितत्वाज्जलत्वसिद्धिरिति भावः ॥
'''रसात्यन्ताभावसमानाधिकरणरूपाधिकरणं तेजः ।'''
रूपाधिकरणं तेज इत्युक्ते पृथिव्यादौ गतम्, अतः समानाधिकरणान्तं रूपविशेषणम् । रसात्यन्ताभावश्च रसत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावो विवक्षितः । तेन न यत्किञ्चिद्रसात्यन्ताभावमादाय जलादावतिप्रसङ्गः । अधिकरणत्वं च समवायेन विवक्षितम् । तेन न कालादावतिप्रसङ्गः । न चोत्पन्नविनष्टतेजसि अव्याप्तिः, तत्र मानाभावात् । तादृशरूपाधिकरणवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वे वा तात्पर्यम् । एतदरुच्यैव [लक्षणान्तरम्] आह —
'''करकाद्वृत्तिविद्युदाकरजवृत्तिजातिमद्वा ।'''
द्रव्यत्वसत्त्वे आदाय पृथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय करकाद्वृत्तीति । [घटत्वादि]वारणायाकरजवृत्तीति । सुवर्णत्ववारणाय विद्युद्ग्रहणम् । विद्युदाकरजान्यान्यत्ववारणाय जातीति <ref>१. जलत्व° इति मातृकापाठः । २. सत्तावारणाय करकाद्वृत्तीति अधिकमत्र मातृकायाम् ।</ref> ।
नन्वाकरजस्य पार्थिवत्वात् 'तद्वृत्तित्वं तेजस्वजातेनै' संभवतीत्यत आह —
विद्युत्करकावृत्तित्वरहिताकरजवृत्तिजातिमती विद्युद्व्यतिरिक्ताकरजान्यत्वरहितत्वात्, आकरजवत् । आकरजं सुवर्णादिः ।
ननु सुवर्णादिकं पार्थिवं नैमित्तिकद्रवत्वात्, घृतवदित्यनेन पार्थिवत्वसिद्धेराकरजवृत्तिजातिमत्त्वसाधने[ऽ]पि विद्युत्तेजसो न तेजस्त्वसिद्धिरिति चेत् — न, स्वर्णादिकमपार्थिवम्, घृतयन्ताग्निसंयोगेऽनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वादित्यनुमानेनापार्थिवत्वसिद्धावसांसिद्धिकद्रवत्वेन तत्सिद्धिः । अन्यथा पार्थिवद्रवत्वमप्यन्ताग्निसंयोगे उच्छिद्यन्तीति तर्कोऽनुसरणीयः ॥
विद्युत्त्वमादाय सिद्धसाधनतावारणायाकरजवृत्तीति । सत्तामाद्यं तद्वारणाय रहितान्तं जातिविशेषणम् । यत्किञ्चिद्वृत्तित्वं जलादौ गतम्, तद्वारणायकरजान्यत्वेति । असिद्धिवारणाय विद्युद्व्यतिरिक्तेति । पक्षे च विद्युद्व्यतिरिक्त[त्व]विशिष्टमाकरजान्यत्वं नास्तीति भावः । विशिष्टाभावे च न बैयर्थ्यम् । [५ख] व्याप्यग्रहस्था[प]नार्थमाकरजान्यत्वेति । विपक्षबाधकमाह — अन्यथेति ।
'''तच्च द्विविधम् नित्यमनित्यं चेति ।'''
नित्यं तेजः साधयति —
'''तेजस्त्वं नित्यवृत्ति, विद्युदाकरजवृत्तिजातित्वादिति नित्यत्वसिद्धिः ।'''
स्वर्णैत्ववारणाय विद्युदिति । विद्युत्त्ववारणायाकरजेति । न चोमयवृत्तिद्वित्वादौ व्यभिचारः, जातित्वस्यापि विशेषणत्वात् <ref>१. तद्वृत्तित्वतेजस्त्वं इति मातृकापाठः ।</ref> ।
पक्षसिद्धिं वारयति,
साधितं च तेजस्त्वम् । अनित्यं त्रिविधं शरीरादिभेदेन । शरीरमादित्यलोके । तस्यापार्थिवत्वसिद्धिः पूर्ववत्<ref>१. पूर्ववदिति टीकानुरोधात् ।</ref> । इन्द्रियं रूपोपलम्भकम् । रूपोपलब्धिः करणसाध्या क्रियात्वात् छिदिक्रियावदिति तत्सिद्धिः । कर्तृप्रेर्यं करणं धातुवाच्यव्यापारेण । चक्षुस्तेजसं रूपादिषु मध्ये तस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात्, आलोकवत् । विषयस्तु भौमादिरिति तेजः ॥
पूर्ववदिति । तेजःपरमाणवः परमपर्येण शरीरारम्भकाः इन्द्रियारम्भकत्वात् पार्थिवपरमाणुवदिति भावः । करणोति असाधारणकरणे[ने]त्यर्थः । कर्तृप्रेर्यमिति । कर्तृसंपाद्यमानक्रियानुकूलव्यापारशालित्वमित्यर्थः । यथा देवदत्तसंपादितव्रतनादिक्रियापारशालिकाष्ठादि पचिक्रियाकरणमिति । एतद्ब स्वरूपकथनम् । वस्तुतः करणत्वं स्वरूपसंबन्धविशेष एवेत्याहुः । ननु क्रियात्वं कर्मत्वम्, तच्च स्वरूपासिद्धमित्यत आह — धातुवाच्येति । पचिधातोः पचिक्रियावत् जानातेर्वर्तोज्ञानक्रियापि वाच्येति भावः ॥
'''रूपात्यन्ताभावसमानाधिकरणस्पर्शवान् वायुः । विप्रतिपन्नस्पर्शः रूपरहितद्रव्यवृत्तिः, स्पर्शत्वरहिततच्छब्दान्यत्वरहितत्वात् शब्दवत् ।'''
वायुलक्षणं स्पष्टम् । वायुसद्भावे मानमाह — विप्रतिपन्नेति । घटादिस्पर्शमादायांशतो बाधवारणायेदम् । पृथिवीवृत्तित्वेनार्थान्तरवारणाय रूपरहितेति । दृष्टेरसिद्धये द्रव्यपदम् । स्पर्शत्वेति स्पर्शत्वरहितं च तच्छब्दान्यञ्च । तस्य भावस्तत्त्वं तद्रहितत्वादित्यर्थः । स्पर्शत्वाभावविशिष्टशब्दान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वं फलितोऽर्थः । असिद्धिवारणाय विशिष्टान्तमन्यत्वविशेषणम् । एवं च पक्षे विशेषणाभावाद् दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभावो बोध्यः ।
वायोर्नित्यत्वं साधयति,
वायुत्वं नित्यवृत्ति, नित्यवृत्तित्वरहितवायुत्वान्यत्वरहितत्वात् पृथिवीत्ववत्, इति नित्यवायुसिद्धिः ।
नित्यवृत्तित्वेति । नित्यवृत्तित्वरहितं यद् वायुत्वान्यत्वं तद्वरहितत्वात् नित्यवृत्तित्वात्यन्ताभावविशिष्टवायुत्वान्यत्वात्यन्ताभाववत्त्वादित्यर्थः । दृष्टान्तसिद्धिवारणाय विशिष्टान्तम् । एवं च विशेषणाभावाद् विशिष्टाभावसिद्धिः । पक्षे च विशेष्याभावमादाय विशिष्टाभाव उभयवादिसिद्ध इति भावः ।
'''स नित्यानित्यभेदेन द्विविधः । अनित्यस्त्रिविधः शरीरादिभेदेन । वायुत्वं शरीरवृत्ति, उत्पद्येन्द्रियवृत्तिजातित्वात् सत्तावदिति तत्सिद्धिः । स्पर्शोपलम्भकर्मेन्द्रियं रूपादिषु मध्ये स्पर्शस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् व्यजनवदिति । विषयस्तूपलभ्यमानस्पर्शाधिष्ठानभूतः । प्राणस्तु शरीरान्तःप्रेरकहेतुर्वायुरिति वायुः ॥'''
उत्पद्येति । घटत्वादिवारणायैन्द्रियवृत्तीति । मनस्त्ववारणायोत्पद्येति । न चक्षुरादौ व्यभिचारः, नीरूपत्वस्येन्द्रियविशेषणत्वात् । त्वक् चार्तिरिक्तत्वं च विशेषणं बोध्यम् । त्वगिन्द्रियत्ववारणाय जातिपदम् ॥
'''शब्दात्यन्ताभावानधिकरणं नभः । शब्दः क्वचिदाश्रितः, गुणत्वात् रूपवदिति । न च शब्दः स्पर्शवदाश्रयः स्पर्शासहकारित्वात् बुद्धिवत् । न च कालाद्याश्रयो, बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वाद् रूपवदिति । परिशेषात् तत्सिद्धिरित्याकाशः ॥'''
शब्देति । व्याप्यवृत्तित्वमत्यन्ताभावविशेषणम् । तेन शब्दव्याप्यवृत्तितया नासंभवः । न च<ref>१. न च चेति मातृकायाम् ।</ref> संयोगावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, समवायावच्छिन्नशब्दात्यन्ताभावस्य विवक्षणात् । न च घटत्वात्यन्ताभावे शब्दात्यन्ताभावस्य प्रतीतेः तस्य चाधिकरणात्मकत्वात् प्रत्यक्षलद्योऽसंभवः शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयताप्रतियोगिकाधारतानाश्रयत्वरूपत्वात् । अत्र च घटत्वात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नाधेयता, न तु शब्दात्यन्ताभावत्वावच्छिन्ना, आकाशे शब्दो नास्तीत्यप्रतीतेः । न च शब्दद्वारकपरम्परासंबन्धेन तादृशात्यन्ताभावाधिकरणत्वादसंभवः, साक्षात्संबन्धेनाधिकरणताया उक्तत्वात् ।
केचित्तु शब्दवृत्तिविरोधिनी या शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तच्छून्यत्वं विवक्षन्ति, घटत्वात्यन्ताभावासना शब्दात्यन्ताभावाधिकरणता तु न तथा । एवमन्येषामपि दोषाणां निरास इत्याहुः । परिशेषमाह — न चेति । शब्दो न च स्पर्शवदाश्रय इत्यन्वयः । न चेति । शब्दः कालादिचतुष्टयान्तमाश्रितमित्यर्थः; बाह्येन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थः ॥
'''अनियतपरत्वासमवायिसमवायित्वरहितपरत्वासमवायिसमवायी मूर्तत्वरहितः कालः । गगनम् अनियतपरत्वासमवायित्वरहितमूर्तत्वरहितज्ञानसमवायित्वरहितद्रव्यान्यद्मूर्तत्वादात्मवदिति तत्सिद्धिरिति कालः ॥'''
अनियतपरत्वेति<ref>१. नित्यपरत्वेति मातृकायाम् ।</ref> । मूर्तत्वरहितः काल इत्युक्ते गगने गतम् । तद्वारणाय परत्वासमवायिसमवायीति । एवमपि दिक्कृतपरत्वासमवायिकारणादिक्रियपरङ्संयोगसमवायिन्यां दिशि गतमतो रहितान्तम् । दिशश्च नित्यनिष्ठपरत्वासमवायिसमवायित्वान्न दोषः । क्वचिदनियतपरत्वेति पाठः सुगम एव । पिण्डवारणाय मूर्तत्वरहित इति । गगनेति<ref>२. गगनमिति मातृकायाम् ।</ref> दृष्टान्ते तादृशगगनरूपद्रव्यान्यत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च गगनरूपद्रव्यान्यत्वस्य बाधितत्वात् कालरूपतादृशद्रव्यान्यत्वमेव सिध्यतीति भावः । अत्रात्मरूपद्रव्यान्यत्वमादाय सिद्धसाधनवारणाय ज्ञानसमवायित्वरहितेति द्रव्यविशेषणम् । शरीराद्यन्यत्वमादाय तद्वारणाय मूर्तत्वरहितेति । दिगन्यत्वेन तद्वारणाय प्रथमरहितान्तम् । उद्देश्यीभूतकालाख्यद्रव्यसिद्धये नित्यपदं [द्रव्यविशेषणं देयम्] । अन्यथा द्रव्यान्तरमेव सिध्येत्, कालस्यापि परत्वासमवायित्वात् ॥
'''अनियतपरत्वासमवायिसमवायिनी मूर्तत्वरहिता दिक् । कालो विशेषगुणरहितामूर्तद्रव्यान्यः मूर्तत्वरहितत्वादाकाशवदिति तत्सिद्धिः ॥'''
अनियतपरत्वेति कालवारणायेदम् परमाण्वादिवारणाय मूर्तत्वरहितेति । काल इति दृष्टान्ते कालमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे च दिशमादायैव साध्यपर्यवसानमिति भावः । मनोभिन्नत्वेन सिद्धसाधनवारणाय अमूर्तेति । आत्मान्यत्वेन तद्वारणाय रहितान्तम् । अप्रसिद्धिवारणाय विशेषपदम् ॥
'''ज्ञानात्यन्ताभावरहित आत्मा । परत्वासमवायिसमवायित्वरहितशब्दानधिकरणकार्याश्रयो वा । ज्ञानं क्वचिदाश्रितम्, गुणत्वाद् रूपवदिति तत्सिद्धिः । न च शरीरेन्द्रियाणां तदाश्रितत्वं कार्यत्वाद् घटवत् । कार्यस्य तदाश्रयत्वे 'स्वर्गार्थितया ज्योतिष्टोमाद्युपदेशो' न स्यात् । न च मनसस्तदाश्रयत्वं करणत्वाच्चक्षुर्वत् ! स द्विविधः ईश्वरानीश्वरभेदात् । तत्रेश्वरः सर्वज्ञ एकः'''<ref>१. स्वर्गार्थिनां गयाज्योतिः' व; २. 'श्लोमादिव्यप' व; ३. वाक्यमिदं नास्ति र; ४. ईश्वरसि' र; ५. यव स्यावचन' र</ref> । '''अङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद् घटवदिति 'तत्सिद्धिः । द्वितीयस्तु अहं प्रत्ययवेद्यः । स च नाना व्यवस्थानदर्शनादित्यात्मा ॥'''
आत्मलक्षणं स्पष्टम् । परत्वेति । जातिनिवृत्त्यै कार्यपदम् । गगननिवृत्त्यै शब्देत्यादि । दिक्कालनिवृत्त्यै रहितान्तम् । ज्ञानासमवायिसमवायित्वेनान्यामिनिवृत्त्यै परत्वेति । कार्यस्येति । देहादिभिन्ननित्यद्रव्यानभ्युत्पगमे देहादिनाशे तन्निष्ठापूर्वस्यापि विनाशेन ज्योतिष्टोमादिश्रिरकालभाविस्वर्गफलकत्वासंभवेन तद्बोधकवेदप्रामाण्यापत्तिरिति भावः । यद्यपि परस्यात्रेष्टापत्तिः, तथापि प्रसाध्याङ्कमिदं दूषणम् । करणत्वादिति इन्द्रियत्वादित्यर्थः । व्यवस्थानदर्शनादिति । एकः सुखी एको दुःखीति व्यवस्थादर्शनाित्यर्थः ॥
'''स्पर्शरहितत्वे सति मूर्तं मनः । विशेषगुणात्यन्ताभावाधिकरणत्वे सति मूर्तं वा । पृथिवीवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमान् विशेषगुणः । आत्मप्रतीतिः करणसाध्या, अपरोक्षप्रतीतित्वात् रूपोपलब्धिवदिति तत्सिद्धिरिति मनः ॥'''
'''॥ इति द्रव्यपदार्थः समाप्तः ॥'''
स्पर्शेति । घटादिनिवृत्त्यै सत्यन्तम् । गुणादिनिवृत्त्यै मूर्तमिति । लक्षणान्तरमाह — विशेषेति । असंभावनिवृत्त्यै विशेषपदम् । विशेषगुणत्वावच्छिन्नात्यन्ताभाववत्त्वया च न विशेषाभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । अत्यन्तपदोपादानात् नान्योन्याभावमादाय घटाद्यतिप्रसङ्गः । मूर्तत्वमग्रहणात् गुणादिनिवृत्तिः । पृथिवीवृत्तीति । संख्यादिवारणाय रहितान्तं गुणविशेषणम् । संख्यादिकं तु पृथिवीवृत्ति सत् पृथिवीत्वरहितवृत्त्येवेति भावः । नन्वेवं रूपादावव्याप्तिः, न चैवं रूपं न पृथिव्यपृथिवीवृत्तीति वाच्यम् । एवं ह्येकस्य परिमाणस्योभयवृत्तित्वासंभवात् तत्रातिप्रसङ्गापत्तिरिति चेत् — अत्र वदामो रहितान्तं जातिविशेषणम् । तदर्थस्तु पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वविशिष्टपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितत्वम् । परिमाणत्वादिजातिस्तु न तथा । रूपादौ च नीलत्वादिकमादाय लक्षणं बोध्यम् । स्नेहव्याप्तिनिवृत्त्यै विशिष्टान्तम् ! एवं च विशेषणाभावात्त्विशिष्टाभावसत्त्वात् स्नेहत्वजातेर्नाव्याप्तिः । आत्मत्वनिवृत्त्यै गुणवत्व्याप्येति ! सुखदुःखान्योन्यत्वनिवृत्त्यै जातिपदम् । रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहासंसिद्धद्रवत्वानि बुद्ध्यादयः शब्दाद्येति षोडश विशेषगुणाः । इतरे सामान्यगुणाः ॥
'''॥ इति केशवभट्टविरचितलक्षणावलीप्रकाशे द्रव्यनिरूपणम् ॥'''
'''संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगासंयोगसमवेतवान् गुणः । 'विभागाजन्यविभागासमवायिसमवेतत्वरहितविभागाविभागसमवेतो वा गुणः ॥'''
संयोगाजन्येति । समवेतं गुणत्वमित्युक्ते संयोगत्वे गतम्, तन्निरासार्थम् अयं योगेति । विभागत्वनिवृत्त्यै संयोगेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् । अन्यार्थनिवृत्त्यै संयोगाजन्येति । विभागाजन्येति । व्याख्यातप्रायमेतत् ॥
'''रूपं संयोगाजन्यसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितसंयोगसमवेतवत्, रूपत्वरहितसंयोगाजन्यत्वरहितत्वात् संयोगवदिति गुणत्वसिद्धिः । स चतुर्विंशतिप्रकारो रूपादिभेदेन ॥'''
रूपत्वेन सिद्धसाधननिवृत्त्यै संयोगपदम् । सत्तामादाय तद्वारणाय रहितान्तम् । संयोगाजन्यत्वानुपादाने चोद्यश्यासिद्धिः । गुणत्वस्य संयोगासमवायिसंयोगसमवेतत्वात् । दृष्टान्ते संयोगत्वमादाय साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे गुणत्वमादाय साध्यपर्यवसानम् । असिद्धिवारणाय हेतौ रूपत्वरहितेति । पक्षे संयोगान्यत्वसत्त्वेऽपि रूपत्वाभावविशिष्टं तन्नास्तीति विशिष्टाभावसिद्धिः । दृष्टान्ते च विशेष्याभावाद् विशिष्टाभाव इति भावः ॥
'''रसासमवेतनीलपीतसमवेतवद् रूपम् । गुणत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यं रूपम् । न च रूपग्राहकं चक्षुः, चक्षुर्ग्राह्यं रूपमित्यन्योन्याश्रयः नयनगोलकाधिष्ठानत्वेन चक्षुर्निरूपणात् । 'शुक्लो रसासमवेतवान् नीलत्वरहितशुक्लान्यत्वरहितत्वात् नीलादिवदिति नीलरूपत्वसिद्धिः । नीलः स्वमात्रसमवेतवान् रसमात्रसमवेतरहितनीलान्यत्वरहितत्वात् घटवदिति नीलत्वजातिसिद्धिः । नीलत्वरहितघटत्वात्यन्ताभावत्वरहितः स्वपदार्थः''' <ref>१. मुद्रितमूले पाठोऽयं नोपलभ्यते । २. शुक्लरसासमवेतनीलसमवेत नीलत्वरहितशुक्ला° र</ref> ।
रसासमवेतेति गुणत्वसत्तान्तर्वर्तनायेतरव । नीलत्वनिवृत्त्यै नीलपीतपदे । लक्षणान्तरमाह — गुणत्वे सतीति । रूपत्ववारणाय सत्यन्तम् । संयोगादिनिवृत्त्यै मात्रपदं देयम् । नन्वतीन्द्रियरूपापत्तिरिति चेत् — अत्राहुः चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वान्न दोषः । न चैवं सत्यन्तवैयर्थ्यम् — प्रभावारकत्वात् । न च मनोग्राह्यतादसंभवः, चक्षुरन्यबहिरिन्द्रियजलौकिकप्रत्यक्षाविषयचक्षुर्ग्राह्यजातिमान् गुणो रूपमित्यत्र तात्पर्याद् । गोलकेति । रूपमात्रग्राहकत्वं लक्षणं नोच्यते, किन्तु गोलकाधिष्ठानकत्वमिति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । वस्तुतश्चक्षुः जातिरेवेति नान्योन्याश्रयगन्धोऽपीति ध्येयम् । शुक्ल इति । शुक्लत्वेन सिद्धसाधनं मा भूदिति नीलपदम् । सत्तया तन्मा भूदिति रसासमवेतेति । हेतौ दृष्टान्तासिद्धिनिवृत्त्यै रहितान्तम् । नीले तु नीलत्वाभावविशिष्टशुक्लान्यत्वं नास्तीति भावः । नील इति । सत्तादिना सिद्धसाधनवारणाय साध्ये मात्रपदम् । दृष्टान्तीभूतरसे हेत्वसिद्धिनिवृत्त्यै रसमात्रसमवेतत्वरहितेति, रसे तु तादृशरसत्वाभावविशिष्टं नीलान्यत्वं नास्तीति भावः । ननु स्वपदं यदि नीलपरं दृष्टान्तासिद्धिः, यदि रसपरं बाध इत्यत आह — नीलत्वरहितेति । नीलत्वाभावविशिष्टो यो रसत्वात्यन्ताभावः, तद्रहितं नीलं भवति, रसश्च भवतीति भावः ॥
'''रसनग्राह्यो गुणो रसः । स षोढा माधुर्यादिभेदेन । क्षीरेषुगुडतैलेषु माधुर्यस्य साम्येऽपि अवान्तरजातिभेदस्य विद्यमानत्वात् विशेषगुणत्वसिद्धिः ॥'''
यद्यपि यथाश्रुतमतीन्द्रियरसापत्तिरम्, जातिगर्भविवक्षायां तु सत्तामादाय रूपाद्यतिप्रसङ्गः, तथापि रसनमात्रग्राह्यजातिमत्त्वे तात्पर्यम् । गुणपदं तु स्वरूपकथनाय । ननु रसे रसत्वजातिमादाय न विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिः । रसत्वजातेः पृथिव्यपृथिवीवृत्तिरसवृत्तित्वादवान्तरमधुरत्वमादायापि न संगतिरित्याशङ्क्य क्षीरादिप्रत्येकरसमात्रवृत्तिमधुरत्वावान्तरजातिभेदमादाय लक्षणसंगतिरित्याह — क्षीरेति ॥
'''गुणत्वे सति घ्राणग्राह्यो गन्धः । जलादावौपाधिकी गन्धप्रतीतिः, न स्वभावत इति विशेषगुणत्वसिद्धिः । जलं न गन्धाधिकरणमपाकजरूपाधिकरणत्वात् तेजोवत् । वायोः पदतुल्यत्वात् व्यभिचारः''' <ref>१. गुणत्वे सतीति र पुस्तकपाठोऽपि । २. घ्राणग्राह्यो गुणो र; ३. मात्रेति नास्ति व; ४. °साधारण्यत्वापाकजापाकजत्वाभ्या° र</ref> ।
गुणत्वे सतीति । व्याख्यातप्रायमेतत् । ननु गन्धस्य पृथिवीतदितरवृत्तित्वाद् गन्धत्वमादाय न गन्धे विशेषगुणलक्षणानुवृत्तिरित्यत आह — जलादाविति । जदर्मति हेतौ पृथिवीनिवृत्त्यै अपाकजेति । यद्यपि यथाश्रुतो हेतुः पृथिव्यां व्यभिचारी, अपाकजस्यापि रूपस्य तद्वृत्तित्वात्, तथापि पाकजरूपजननस्वरूपायोग्यत्वे तात्पर्यम् । पूर्णानीत्वाधिकरणत्वे वा तात्पर्यम् । अत्र एवाह — वायोरिति ॥
'''गुणत्वे सति त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यः स्पर्शः । स त्रिविधः, शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । नन्वनुष्णाशीतस्य न विशेषगुणत्वम्, तस्य पृथिवीवायुसाधारणत्वात् । पाकजत्वापाकजत्वाभ्यामवान्तरजातिभेदेन विशेषगुणत्वे नैमित्तिकद्रवत्वस्याप्यत्यन्ताग्निसंयोगे सत्युच्छेदानुच्छेदाभ्यामवान्तरजातिसद्भावेन विशेषगुणता स्यात् । ततश्च नैमित्तिकद्रवत्वस्य सामान्यगुणपाठो निरर्थकः स्यात् । सेयमुभयतःपाशा रज्जुः । मैवम् — अवान्तरजातिभेदस्यैवक्षीरमाधुर्यादिवदनुभवसिद्धत्वात्, अन्यथा महान्धकारे स्पर्शोपलम्भमात्रेण वायुर्वर्तीति प्रत्ययो न स्यात् । न चैवं सति नैमित्तिकद्रवत्वस्यावान्तरजातिभेदाऽनुभवः । वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तिपृथिवीत्वरहितवृत्तिवृत्तित्वरहितगुणत्वव्याप्यजातिमानपाकजस्पर्शत्वात्, तेजःस्पर्शवदित्यनुमानात् ॥'''
गुणत्वे सनीति । अत्रापि त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यजातिमत्त्वस्यावश्यकत्वे सत्यन्तं स्वरूपकथनमात्रम् । यद् वा, गुणस्य भावो गुणत्वमिति व्युत्पत्त्या तत्पदमहिम्नैव जातिगर्भविज्ञा लभ्यते, इन्द्रियपदवैयर्थ्याच्च व्यर्थं सत् किञ्चिज्ज्ञापयतीति न्यायेनेन्द्रियपदमेव मात्रगर्भमावेदयतीति बोध्यम् । ननु पाकजस्पर्शमात्रवृत्तिपाकप्रयोज्यजातिभेदमादाय लक्षणानुवृत्तिरित्याशङ्क्याह — पाकजत्वेति । अवान्तरजातिभेदस्येति । अनुष्णाशीतस्पर्श इति शेषः । अन्यथेति । वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिविशेषणज्ञीकार इत्यर्थः । स्पर्शवैजात्यं विना तदाश्रयविशेषप्रतीतिर्नास्ति भावः । नैमित्तिकद्रवत्वे तु जातिभेदे न किञ्चिद् प्रमाणमित्याह — न चैवमिति । यद्यपि चिन्तामण्यादिग्रन्थप्रर्थालोचनया सुवर्णद्रवत्वमात्रनिष्ठजातिविशेषः प्रमाणासिद्धः, तथापि नैमित्तिकद्रवत्वभिन्नत्वं विशेषगुणलक्षणे विशेषणं देयम् । साम्प्रदायिकानां तत्र विशेषगुणत्वाभावव्यवहारश्चैवैतद्विशेषणदाने बीजत्वात् । अतएवात्मविशेषगुणान्यत्वे सतीत्यादेरस्मवार्त्तकाएलक्षणानुप्रवेश इति युक्तमुत्पश्यामः । वायुस्पर्शे यथोक्तविशेषगुणत्वं साधयति — वायुस्पर्श इति । हेतावपाकजपदं संपातायातं स्पर्शविशेषस्यापि विशेषगुणत्वेन व्यभिचाराभावात् । यद् वा वायुस्पर्शः पृथिवीवृत्तिवृत्तित्वरहितजातिमानिति साध्याभिप्रायेणापाकजस्पर्शैकात्यवारणायापाकजपदम्, तावतापि वायुस्पर्शमात्रवृत्तिजातिसिद्धावभीष्टसिद्धेः । दृष्टान्तीभूतस्पर्शे चोष्ट्यात्वजातिमादाय साध्यनिर्वाहः ॥
'''पृथक्त्वासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणैकद्रव्यसमवेतसमवेतवती संख्या ।'''
<poem>
'''आदाविन्द्रियसन्निकर्षघटनादेकत्वसामान्यधी-'''
'''रेकत्वद्वयगोचरा मतिरतो द्वित्वं ततो जायते ।'''
'''द्वित्वत्वप्रमितिस्ततोऽपि परतो द्वित्वप्रमानन्तरं'''
'''द्वे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता द्वित्वोदयप्रक्रिया ॥'''
</poem>
पृथक्त्वासमवेतेति । द्वित्वसमवेतं संख्यात्वमित्युक्ते द्वित्वत्वे गतमित एकपदम् । एकत्ववनिवृत्त्यै द्वेकपदम् । सत्तानिवृत्त्यै पृथक्त्वासमवेतेति । प्रसङ्गाद् द्वित्वोत्पत्तिं व्युत्पादयति — आदाविति । प्रथमं प्रत्यक्षेणैकत्वनिर्विकल्पकम् । तदनन्तरमेकत्वविशिष्टधीः । ततो द्वित्वोत्पत्तिः । तदनु द्वित्वनिर्विकल्पकम् । ततो द्वित्वविशिष्टज्ञानम् । तदनु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यं द्वे द्रव्य इति विशिष्टज्ञानं भवतीत्यर्थः । न चापेक्षाबुद्धिनाशेन द्वित्वनाशे विषयाभावादिदं ज्ञानं न संभवतीति वाच्यम्, अपेक्षाबुद्धेस्तदर्थज्ञाण एव नाशाभ्युपगमादित्यन्यत्र सङ्कृतौ विस्तरः ॥
'''संख्यासमवेतत्वरहितसंख्यासमवायिसमवेतसमवेतत्वं परिमाणम् ॥'''
संख्यासमवेतेति । संख्यासमवायिकारणकसमवेतत्वं संख्यात्वे गतमतो रहितान्तम् । संख्यासमवेतत्वरहितत्वं संयोगत्वादौ गतम्, अतो विशेष्यभागः ।
'''शब्दासमवायिकारणसमवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतपरिमाणासमवायिसमवेतत्वरहिताधिकरणं पृथक्त्वम् ॥'''
शब्दासमवायिकारणेति । समवेतत्वरहितं पृथक्त्वमित्युक्तेऽसंभवः, ततः परिमाणासमवायीति । तादृशं संख्यापरिणामादिकं तस्समवेतत्वं तु नास्त्येवेति भावः । एवमपि रूपत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतेति रहितविशेषणम् । कालस्य जगदाधारतया सकलान्योन्याभावाधिकरणं कालः । सोऽधिकरणं यस्येति कालसमवेतसमवेतत्वं पर्यवस्यति । रूपत्वं तु न तथेति भावः । एवमपि विभागत्वे गतम् । अतः प्रथमरहितान्तं रहितविशेषणम् । विभागस्य तु शब्दासमवायिकारणविभागसमवेतत्वान्न दोषः । संयोगत्वस्य परिमाणासमवायिसंयोगसमवेतत्वेन पदान्तरवारितस्येनापि निवारणं बोध्यम् ॥
'''विभागासमवेतान्तिकेतरभावविरोधभावेतराभावा 'विरोधिसमवेतप्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणसमवेतत्वानधिकरणगुणत्वसाच्चाद्याणजात्यधिकरणं संयोगः । विभागासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान् वा संयोगः''' <ref>१. टीकानुसारेणात्र पाठः कल्पितः ।</ref> ॥
[विभागासमवेता]ऽन्तिकेति गुणत्वसाच्चाद्याप्यजातित्वमात्रं ज्ञानत्वादौ गतम्, अतः प्रध्वंसप्रतियोगित्वेत्यादि । ज्ञानत्वस्य तु प्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणेश्वरज्ञानसमवेतत्वाधिकरणत्वान्न दोषः । एवमपि गन्धत्वादौ गतम्, अतोऽभावविरोधिसमवेतेति जातिविशेषणम् । एवमपि प्रतियोगितया गन्धनाशकगन्धसमवेतत्वेन गन्धत्वादावेव गतमिति श्रद्धेतिकेतरेति भावविशेषणम्, गन्धादिषु न त्वर्थिक इति भावः । प्रकृते तु क्रियालक्षणान्तिकेतरभावविरोधि-संयोगसमवेतत्वमस्तीति ध्येयम् । न चैवमपि शब्दनाशकशब्दसमवेतशब्दत्वेऽतिप्रसङ्गः, भावपदस्य शब्देतरभावपरत्वात् ॥
'''संयोगासमवेतसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणसमवेतशब्दासमवायिसमवेतत्वान्, संयोगासमवेतसंख्यात्वादिचतुष्टयान्यकालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमान् वा विभागः''' <ref>१. बन्धनीस्थो भागो मतानुसारेण कल्पितः ।</ref> ॥
संख्यात्वादिचतुष्टयान्त्यत्वे सति कालवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिः संयोगत्वमित्यतः संयोगासमवेतेति । समवेता जातिर्विभागत्वमित्युक्ते रूपत्वादौ गतम्, अतः शब्दासमवायीति । रूपत्वं तु न शब्दासमवायिकारणसमवेतम् । विभागत्वं तु तथा, विभागस्य शब्दासमवायिकारणत्वात् । एवमपि शब्दत्वे गतम्, अतः सर्वान्योन्याभावेत्यादि । कालसमवेतसमवेतसमवेतत्वं पर्यवसितोऽर्थः । शब्दत्वं तु न तथा, शब्दस्य कालासमवेतत्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
'''विशेषणतया परप्रत्ययनिमित्तं परत्वम् ॥'''
विशेषणतयेति । परत्वव्यवहारत्वावच्छिन्नकर्मार्यतानिरूपितज्ञानवृत्ति-कारणतावच्छेदकविषयो गुणः परत्वमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि ॥
'''विशेषणतयाऽपरप्रत्ययनिमित्तमपरत्वम् ॥'''
अर्थप्रकाशो बुद्धिः ॥
अर्थेति । न चात्रार्थपदं व्यर्थम्, यथाश्रुतस्य आत्माश्रयग्रस्ततया प्रकाशपदस्य प्रकाशपदवाच्यत्वपरतया प्रदीपप्रभादिनातिप्रसङ्गवारणाय तद्वानात् । तथा चार्थविषयकप्रकाशपदवाच्यत्वं लभ्यते । प्रभादेऽस्तु निर्विषयत्वान्न दोषः । यद्यपि व्यापारानुबन्धितया अर्थविषयकत्वं तत्राप्यस्ति, प्रतिपत्त्यनुबन्धिविषयतागर्भत्वे तु प्रकाशपदवैयर्थ्यम्, तथाप्यर्थपदं स्पष्टार्थम् । ज्ञानप्रकाशोभयपदवाच्यत्वे तात्पर्यम् । यदि च प्रथमचरमाश्रमभेदेन शरीरेऽपि तादृशपदद्वयवाच्यत्वानभ्युत्पगमः, तर्हि पदत्रयवाच्यत्वं लक्षणं बोध्यम् ॥
'''यस्मिन् सत्यनुरागः, तत् सुखम् ॥'''
यद्यनुरागविषयत्वं सुखसाधनीभूतज्ञानालिङ्गनाद्यतिप्रसक्तम्, तथापि अन्येच्छानधीनेच्छाविषयो भावः सुखमिति तात्पर्यर्थ इत्याहुः ।
'''यस्मिन् सति द्वेषस्तद् दुःखम् ॥'''
एवं द्वेषप्रयुक्तद्वेषविषयत्वे तात्पर्यम् ॥
'''प्रार्थना इच्छा ॥'''
'''ज्वलनात्मको द्वेषः ॥'''
'''उत्साहः प्रयत्नः ॥'''
प्रयत्न इति । कृत्युत्साहपदद्वयवाच्यः प्रयत्न इत्यर्थः ॥
'''आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम् ॥'''
आद्यपतनेति । अवष्टादिनिवृत्त्यर्थमसमवायीति । रूपादिनिवृत्त्यै पतनेति । उत्तरपतनासमवायिकारणवेगनिवृत्त्यर्थम् आद्यपदम् ॥
आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् ॥
आद्यस्यन्दनेति । वेगनिवृत्त्यर्थमाद्यपदम् ।
'''पृथिवीवृत्तित्वरहितात्मगुणावृत्तिशब्दात्तिगुणत्वसाच्चाद्यचाप्यजातिमान् स्नेहः ॥'''
पृथिवीवृत्तीति । जातिः स्नेहत्वमित्युक्ते द्रव्यत्वादौ गतम्, अतो गुणत्वव्याप्येति । एवमपि शीतत्वादौ गतम्, अतः साच्चाद्याप्येति । शब्दत्वानिवृत्त्यै शब्दावृत्तीति । ज्ञानत्वनिरासार्थमात्मगुणावृत्तीति । गन्धत्वनिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
'''स च सङ्ग्रहादिहेतुः'''<ref>१. मुद्रितमूले ऽयं पाठो नास्ति, रघुपुस्तके संग्रहादिहेतुरित्येव ।</ref> ॥
लक्षणान्तरमाह — स चेति । संग्रहादिहेतुश्च स इत्यन्वयः । द्रवत्वभिन्नत्वे सति संग्रहासाधारणकारणत्वे तात्पर्यम् । तेन न द्रव्यत्वाद्याव्यतिप्रसङ्गः । न च सांसिद्धिकद्रवत्वादेव संग्रहोपपत्तौ न स्नेहस्य हेतुत्वमिति वाच्यम् ; चक्रघातेत्कर्षेण संग्रहोत्कर्षात् ॥
'''गगनसमवेतसमवेतत्वरहितमूर्त्तामूर्त्तसमवेतवान् संस्कारः ।'''
गगनेति । रूपत्वनिरासार्थममूर्त्तेति । आत्मत्वनिवृत्त्यै मूर्त्तेति । सत्तानिवृत्त्यै रहितान्तम् ॥
'''विहितक्रियासाध्यपुंगुणो धर्मः ॥'''
विहितेति ध्वंसवारणाय गुणपदम् । न च तीर्थगमनादिक्रियासाध्यान्तरालिकदुःखेऽतिप्रसङ्गः विहितक्रियात्वेन जनकत्वस्य विवक्षितत्वात् । अतएव न सुखत्वेनातिव्याप्तिः<ref>२. सुखेऽतिव्याप्तिरिति मातृकायाम् ।</ref> सुखत्वेन विहितक्रियात्वेन कार्यकारणभावाभावात् , पुत्रेष्ट्यादौ सुखहेतुत्वे मानाभावात् , दर्शपूर्णमासादाविचात्र सुखजनकत्वबोधकविधेरभावात् , पुत्रकामो यजेतेत्यनेन पुत्रस्यैव फलत्वावगमात् । पुत्रजन्यसुखं पुत्रेष्टिसाध्यापूर्वसाध्यम्, पुत्रेष्टिस्वपूर्वैरैवानन्यथासिद्धा, दर्शादौ तु स्वर्गाकार एताबोधकविधिप्रामाण्यान्नापूर्वेणान्यथासिद्धिरिति दिक् ॥
'''निषिद्धक्रियासाध्यगुणोऽधर्मः ॥'''
निषिद्धेति । न च परकीया ज्ञानालिङ्गनजन्यसुखेऽतिप्रसङ्गः, निषिद्धक्रियात्वेन जनकत्वस्योक्तत्वात् ॥
'''गुणत्वे सति श्रोत्रग्राह्यः शब्दः'''<ref>१. मुद्रितमूले रघुपुस्तके च श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः इति पाठः, अयं तु टीकानुसारं कल्पितः ।</ref> ॥
गुणपदमुभयत्र स्पष्टार्थम् । गुणत्वे सतीति, शब्दत्वनिवृत्त्यै सत्यन्तम् ॥
'''॥ इति भट्टकेशवविरचिते लक्षणावलीप्रकाशे गुणपदार्थः ॥'''
-----
'''संयोगासमवेतसंयोगासमवायिसमवेतत्वरहितं कर्म ॥'''
संयोगेति । रूपत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवायिसमवेतेति, रूपत्वं तु न तथा, रूपस्य संयोगासमवायित्वाभावात् । कर्मत्वं तु तथा, कर्मणः संयोगसमवायित्वात् । संयोगत्वनिवृत्त्यै संयोगासमवेतेति ॥
'''तच्च पञ्चविधम् — उत्क्षेपणादिभेदेन ॥'''
'''तत्राधोदेशविभागोर्ध्वदेशसंयोगजनकं कर्मोत्क्षेपणम् ॥'''
'''ऊर्ध्वदेशविभागोऽधोदेशसंयोगजनकं कर्मापक्षेपणम् ॥'''
'''अग्रदेशविभागमूलदेशसंयोगजनकं कर्माकुञ्चनम् ॥'''
'''मूलदेशविभागाग्रदेशसंयोगजनकं कर्म प्रसारणम् ॥'''
'''उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणं च प्रयत्नजन्यमिष्टम्, नचेत् गमनस्यापि प्रसङ्गात् ॥'''
'''अप्रयत्नजं कर्म गमनम् ॥'''
'''ननु पञ्चैव कर्माणीति नोपपद्यते, भ्रमणादीनां सत्त्वादिति चेन्न, भ्रमणादयोः गमनविशेषा इत्युक्तं शास्त्रकृद्भिरिति'''<ref>१. प्रशस्तपादाचार्यादिभिः ।</ref> ॥
'''॥ इति कर्मपदार्थः ॥'''
---
'''समवेतरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणं समवेतं सामान्यम् ॥'''
समवेतं सामान्यमित्युक्ते । विशेषातिप्रसङ्ग इति सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणमिति । सर्वपदं स्वाश्रयपरम् , विशेषस्य चैकमात्रवृत्तित्वेन स्वाश्रयान्यान्याभावसमानाधिकरणत्वाभावात् । सामान्यस्य तु घटत्वादेः स्वाश्रयीभूतयत्किञ्चिद्व्यक्तिभिन्नव्यक्त्यन्तरे सत्त्वान्न दोषः । संयोगवारणाय रहितान्तम् ॥
'''॥ इति सामान्यम् ॥'''
---
'''समवेतत्वरहिताः सर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणपरहिताः समवेताः विशेषाः ॥'''
समवेतत्वेति । अत्रापि सर्वपदं स्वाश्रयपरम् । सामान्यनिवृत्त्यै द्वितीयरहितान्तम् रूपादिनिवृत्त्यै प्रथमरहितान्तम् रूपादिप्रध्वंसनिवृत्त्यै समवेतपदम् ॥
'''॥ इति विशेषपदार्थः ॥'''
---
'''नित्यसंबन्धः समवायः । समवेतत्वरहितसर्वान्योन्याभावसमानाधिकरणभावो वा ॥'''
नित्य इति । यद्यप्यनागतसत्ताङ्कारजनकसामान्यप्रत्यासत्त्यादौ यथाश्रुतर्मतिप्रसक्तम् , तथापि स्वावृत्तित्वे सति स्वाभिन्नत्वावच्छिन्नवृत्तित्वं समवायत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । भावत्ववारणाय सत्यन्तम् । असम्भववारणाय स्वाभिन्नेति । घटत्व वारणार्थमवच्छिन्नत्वभागः । भावत्वं त्वखण्डोपाधिरिति ध्येयमित्याहुः । वस्तुतस्तु समवायत्वमखण्डोपाधिरिति ध्येयम् ॥
'''॥ इति समवायपदार्थः ॥'''
'''॥ इति भावपदार्थः ॥'''
---
नञर्थप्रत्ययविषयोऽभावः । स चतुर्धा भिद्यते । प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽन्योन्याभावोऽत्यन्ताभावश्चेति ॥
उत्तरकालावधिरभावः प्रागभावः ॥
पूर्वकालावधिरभावः प्रध्वंसाभावः ॥
तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोऽन्योन्याभावः ॥
उभयावधिरहितः संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः ॥
<poem>
''॥ इति महामहोपाध्यायन्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचिता लक्षणावली समाप्ता ॥'''
</poem>
नञर्थेति । यद्यपि नञर्थत्वमभावत्वमेवेति स्फुटमात्माश्रयत्वम् , तथाऽभावत्वमखण्डोपाधिः । तदुक्तं रत्नकोशे एवमभावत्वध्वंसत्वादिकमपीति सर्वैरपि निर्मथितोऽर्थः<ref>१. °थविषयप्रत्यय°; २. इति हरिहरकिङ्करपरमवार्तिकश्रीमदु°; ३. निर्मथित इति मातृकायाम् ।</ref> । उत्तरेति । ध्वंसप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । पूर्वेति । प्रागभावप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । तादात्म्येति । प्रतियोगितावच्छेदकारोपपूर्वकप्रतीतिविषयाभावोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकासमानाधिकरणोऽभावोऽन्योन्याभाव इति केचित् । उभयेति । अनादिरनन्त संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव इत्यर्थः ॥
'''॥ इत्यभावपदार्थः ॥'''
<poem>
कृपया परिपूरिता यथा रचनैषा ज दम्भिके तथा ।
प्रचयं नय दुष्टचेतसां पुरतो मा नय पुस्तिकामिमाम् ॥
ज्येष्ठकृष्णाद्वितीयायां भृगौ श्रीमद्भट्टकेशवः ।
वाराणस्यामुमाकान्तं ग्रन्थमर्पितवानहम् ॥
</poem>
'''॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायभट्टानन्तसुतकेशवविरचितो लक्षणावलीप्रकाशः ॥'''
== स्रोतः ==
*[https://archive.org/details/lakshanavaliofudayanacharyawiththeprakashaofbhattakesavaedsasinathjha_202003_83_Z/page/n37/mode/2up Lakshanavali Of Udayanacharya With The Prakasha Of Bhattakesava] (सम्पादकः शशिनाथ झा)
== सन्दर्भाः ==
<references />
l1lgxar7hktcxkb30tqqs6k5aun8t9g