Wikipedia
scnwiki
https://scn.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0ggina_principali
MediaWiki 1.47.0-wmf.2
first-letter
Mèdia
Spiciali
Discussioni
Utenti
Discussioni utenti
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiutu
Discussioni aiutu
Catigurìa
Discussioni catigurìa
Purtali
Discussioni purtali
Pruggettu
Discussioni pruggettu
TimedText
TimedText talk
Mòdulu
Discussioni mòdulu
Evento
Discussioni evento
Liechtenstein
0
1412
782132
734243
2026-05-18T10:39:25Z
-wuppertaler
50904
changed one image (higher resolution)
782132
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox statu|nomu=Liechtenstein|supirficiAcqua=trascurabili|innu=Oben am jungen Rhein|targa=FL|tilèfunu=+423|tld=.li|munita=Francu Svizziru|urariu=UTC+1|cunfini=Austria, Svizzira|cuntinenti=Europa|nomuAbbitanti=liechtensteinani|pupulazzioniCriscita=0.82% (2016)|pupulazzioniDinsitati=229|pupulazzioniAnnu=31-12-2015|pupulazzioniTutali=37.500|supirficiTutali=160|linkBannera=Flag of Liechtenstein.svg|trasutaONU=18 Sittèmmiru 1990|nnipinnenza=24 Austu 1806|cuvernu=Monarchia Costituzionali|capitaliAbbitantiAnnu=2015|capitaliAbbitanti=5.400|capitali=Vaduz|àutrilingui=Tidìscu alimannu|lingua=Tidìscu, Walser|nomuUfficiali=Fürstentum Liechtenstein|nomuCumpretu=Principatu đđû Liechtenstein|muttu=(DE) Für Gott, Fürst und Vaterland
(SCN) Ppì Diu, u Principi jé a Patria|linkLucalizzazzioni=Location Liechtenstein Europe.png|linkStemma=Staatswappen-Liechtensteins.svg|festa=15 Austu}}[[Mmàggini:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|La carta dû Liechtenstein]]
Lu '''Liechtenstein''' è nu statu nicu chi si situa tra la [[Svìzzira]] e l'[[Austria]], nta la parti àuta di la vaddi dû ciumi [[Renu]]. È un tirritoriu assai muntagnusu e lu quartu cchiù nicu d'Europa.
Canusciutu suprattuttu pî sò banchi e li sport mmirnali, la capitali è [[Vaduz]], 5000 abbitanti. La populazzioni totali di stu statu è di 35.000 abbitanti, e è riggiutu sutta la forma di nu principatu. Lu prìncipi è [[Hans-Adam II dû Liechtenstein]].
[[File:Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|thumb|left|Lu casteddu di Vaduz]]
Lu Liechtenstein veni divisu ntra ùnnici cumunità (chiamati ''Gemeinden'' - ''Gemeinde'' ô singulari), la maggior parti dî quali rapprisèntanu una cità.
Lu pòpulu cumprenni circa un terzu di forasteri, principarmenti Tudischi, Austriaci e Svizzeri. La lingua ufficiali è lu [[Lingua tudisca|tudiscu]], puru siddu assai ùsanu un dialettu girmànicu. Circa l'80% dû pòpulu è di [[chiesa cattolica romana|riliggiuni cattòlica]] e lu 7% è [[protestantesimu|prutistanti]].
U Statu segue na politica i neutralità e è unu di i Stati sensa fozzi ammati.
{{Europa}}
[[Catigurìa:Liechtenstein| ]]
p42ncowr7h4tcycijoa44t9p3ofylxp
Caltaggiruni
0
2561
782126
782124
2026-05-17T19:37:17Z
GiovanniPen
22308
Canciu narrè di Novacompta cu l'ùrtima virsioni di GiovanniPen.
782047
wikitext
text/x-wiki
{{Cumuni|nomucumuni=Caltaggiruni|nomuufficiali=Caltagirone
|articulustemma=[[Stemma cità di Caltaggiruni|Stemma di Caltaggiruni]]
|muttu=''Urbs Gratissima'' (''Città bonu vuluta''), ''La Rîna dî Munti Erei''
|riggiuni=[[Sicilia]]
|pruvincia=[[Pruvincia di Catania|Catania]]
|superfici=383,38
|abbitanti=35 709
|dinsita=93,14
|cumunilimitrofi=[[Acati|Vischiri]], [[Gela]], [[Grammicheli]], [[Licuddìa]], [[Mazzarinu]], [[Mazzarruni]], [[Miniu]], [[Mirabella Imbaccari|Li Maccara]], [[Niscemi]], [[Chiazza]] , [[Sammicheli]]
|cap=95041
|prifissutelefonicu=0933
}}
'''Caltaggiruni''' (''Caltagirone'' nnû talianu) è nu cumuni di 35 709 abbitanti dâ [[Pruvincia di Catania|Città metrupolitana di Catania]].
È luntana 68 km dû sò capulocu pruvinciali Catania e 195 km dû sò capulocu riggiunali [[Palermu]]. È lu quintu cumuni cchiù populatu dâ Città metrupolitana catanisi e lu primu pi grandizza tirritoriali.
Caltaggiruni è ntrê 25 cumuna dâ Sicilia pi pupulazziuni e lu quintu pi grandizza dû sò tirritoriu.
A liveḍḍu riliggiusu, specialmenti pi zoccu cuncerni la riliggiuni cristiano-cattòlica, Caltaggiruni è sedi piscupali (Piscupatu di Caltaggiruni, nnû talianu ''Diocesi di Caltagirone'') dû 1816.
È storicamenti capulocu di'n grandi cumprinsoriu tirrituriali, chiamatu nnû talianu ''Calatino e Sud-Simeto'' (macari canusciuti comu li ''paisa caltaggirunisa''), chi è nnâ parti miridiunali di l'enti metrupolitanu di oji.
[[File:Chiesa di San Francesco d'Assisi all'Immacolata (1535729032).jpg|miniatura|Chiesa di San Francescu â Mmaculata]]
[[File:Countryside between Caltagirone and Piazza Armerina, Sicily, Italy.jpg|miniatura|Paisaggiu di campagna ntra Caltaggiruni e [[Ciazza (Enna)|Chiazza]]]]
Centru urbanu misu cintralmenti ntrâ Sicilia cintrali, chiḍḍa urîntali e lu liturali miridiunali, è celebbri pâ pruduzziuni dâ ciramica, la quali la renni lu majuri centru riggiunali e unu dî cchiù mpurtanti d’Italia.
Fu pi ultra dui millenni nu puntu stratèggicu di cuntrollu pi assai populi chi contrullavanu li chiana di Catania e Gela, ntra di cui li greci, li bizzantini, l'arabbi, li ginuvisa, li ràunisa e li nurmanni.
È vidè nu mpurtanti centru agriculu, pî so grandi campagni, comu Chianu Sampòlu, Costabbaira, lu Nuci, lu Mazzuni, Racineci e Rannasìa.
Lu centru storicu avi lu titulu di Patrimoniu di l’umanità UNESCO dû 2002, facenti parti dû consorziu du Vaḍḍ'i Notu, nzemmula ê città di [[Catania]], [[Militeddu (Catania)|Militeḍḍu]], [[Scicli]], [[Modica]], [[Rausa]], [[Notu (Sarausa)|Notu]] e [[Palazzolu Acrèidi]].
{{vidipuru1|Cullina di Sant'Ippòlitu (Caltaggiruni)}}
== Etimoluggia dû nomu ==
L'etimoluggìa dû nomu diriva di l'àrabbu: si sapi chi la prima parola significa ''casteḍḍu'' (qal'at), ma l'àutra parti è di etimoluggia chi nun è canusciuta, e nun si sapi pi certu zoccu putissi significari; pi chistu mutivu, li studiusi, cchiù o menu titulati, ànu prupunutu assai significati, chi ponu purtari â storia greca (picciò Casteḍḍ'i Gela o Casteḍḍ'i gilisi), â storia midîvali (Casteḍḍ'i ginuvisi) u ô tirritoriu 'n quantu tali (Casteḍḍ'i grutti, Casteḍḍ'i cignali, Casteḍḍ'i quartari, ecc.)
=== Lu paisi oji ===
[[File:Piazza Bellini, Caltagirone (CT).jpeg|sinistra|miniatura|Chiazza Bellini, unu dî posta cchiù canusciuti dû centru novu di Caltaggiruni, nfacci ô viali Mariu Milazzu]]
Oji, ultra lu celebbri centru storicu, la città avi vidè n'area abbitata di età recenti, misa a sud-ovest, unni putemu truvari alcuni mpurtanti vî, palazzi, lochi e chiazzi centrali dâ città. Chista parti dâ città è oji lu cori urbanu dû cumuni, unni a majurìa dî pirsuni abbitanu (quasi 20 000 ncapu picca cchiù di 35 000 pirsuni).
La città, nnâ sò storia ricenti, mustràu sempri l'ambizziuni di essiri capulocu di na sò pruvincia chi fussi cchiù o menu lu tirritoriu dî paisa caltaggirunisi (''Calatino e Sud-Simeto'' nnâ lingua taliana), accussì comu la vicina Gela chî sò paisi di l'area gilisi. È lu secundu centru dâ Sicilia cintrali cu cchiù abbitanti, dopu Cartanissetta e davanzi cumuna comu [[Caniattì]], [[Adranu|Dirnò]] e [[Castrugiuvanni|Castruggiuvanni]].
== Frazziuna ==
Pâ grandizza dû sò tirritoriu, Cartaggiruni avi diversi frazziuna, arcuni di chisti sunu luntani dicina di chilometri dâ città. Li cchiù canusciuti e mpurtanti sunu:
* [[Granieri]] (frazziuni li cui abbitanti veninu dê cumuna dâ pruvincia di [[Rausa|Ràusa]])
* [[Santu Petru (frazzioni)|Santu Petru]] (frazziuni ca si sviluppàu 'n facci ô boscu omonimu)
* Chianu Sampòlu (frazziuni agricula a quarcu chilometru dû paisi)
* Favareḍḍa (frazziuni li cui abbitanti sunu [[Grammicheli|grammichilisi]])
== Giamillaggi ==
Ntrî parentisi sunu scritti o la riggiuni (nnû casu dâ Talia) o l'unità amministrativi fidirali si nnû paisi adintificatu asisti.
*[[Image:Flag of Venezuela.svg|20px|border]] '''San Diego''' - [[Venezzuela|Vinizzuèla]] (Carabobo)
*[[Image:Flag of Greece.svg|20px|border]] '''Kallikrateia''' - [[Grecia]]
*[[Image:Flag of United States.svg|20px|border]] '''[[San Franciscu]]''' - [[Stati Uniti di Mèrica|Stati Uniti dâ Mèrica]] (Califurnia)
*[[Image:Flag of Germany.svg|20px|border]] '''Arnsberg''' - [[Girmania]] (Nord Renu-Vistifalia)
*[[Image:Flag of Malta.svg|20px|border]] '''Mdina''' - [[Malta]]
*[[Image:Flag of Palestine.svg|20px|border]] '''Bittilemmi''' - [[Palistina|Autorità Nazziunali Palistinisi]]
*[[Image:Flag of Italy.svg|20px|border]] '''Abbadìa Larana''' - [[Talia]] (Lummardìa)
== Nasciuti a Caltaggiruni ==
Chista è na lista nun cumpleta di pirsuni chi nàppiru o crisciru a Caltaggiruni:
* Don [[Luiggi Sturzu]], parrinu, funnaturi dû Partitu Pupulari Talianu, sinaturi a vita dâ Ripubblica Taliana
*Mariu Sturzu, frati di Luiggi Sturzu, piscupu di [[Ciazza (Enna)|Chiazza]]
*Carmelu Carìstia, diputatu dâ Ripubblica Taliana pâ Dimucrazzia Cristiana
*Giambattista Fanales, diputatu dâ Ripubblica Taliana pû Partitu Comunista Talianu
*Gnaziu Muntimagnu, piscupu di Girgenti
*Juseppi Missina, riggista cinematograficu
*Nnucenzu Marcinnò, riliggiusu
*Francescu Parisi, senaturi dâ Ripubblica Taliana
* [[Domenicu Semineriu|Duminicu Semineriu]], scritturi
*Antuninu Raguna o Ràuna, studiusu dâ ciramica
*Nicola Longubardi, gisuita missiunariu â Cina
*[[Silvio Milazzo|Silviu Milazzu]], puliticu già presidenti dâ [[Riggiuni Siciliana]] e funnaturi dâ Uniuni Siciliana Cristianu Suciali
*[[Mariu Scelba]], puliticu già presidenti dû [[Prisidenti dû Cunsigghiu dî Ministri Italiani|Cunsigghiu dî Ministri]] dâ Rippubblica Taliana e vidè già Ministru dô Ntiriuri.
*Gisualdu Climenti, medicu e prufissuri, già Magnificu Ritturi dâ [[Univirsitati di Catania]]
*Saveriu Fragapani o Frâpani, architettu
*Gualteru di Caltaggiruni, nobbili e puliticu dû periudu dî [[Vespri siciliani|Vespri Siciliani]]
*Ottavia Pinna Buscemi, pulitica, diputata dâ Assemblea Costituenti dâ Ripubblica Taliana pû Fronte dell'Uomo Qualunque
*Salvaturi Castagna, ginirali militari
*Paulu Ciuḍḍa, fàusaru di muneta
*Marianu Giaquinta o Jaquinta, matimaticu
*Jacupu Rannazzu, diriggenti sportivu, già presidenti dâ [[Atalanta Bergamasca Calcio|Atalanta Bergamasca]]
*Alessiu Narbuni, gisuita e storicu
*Mariu Sampirisi, jucaturi di [[Palluni (sport)|palluni]], difinsuri dû Monza
*Nicole Grimàudu, attrici pû cinema e la televisiuni
== Dialettu ==
[[File:Piazza Umberto (1495440361).jpg|miniatura|232x232px|Chiazza Umbertu I: si vidi la Cattidrali e lu Munti di Pietà]]
A Caltaggiruni, ntrê secula [[Seculu XIX|XIX]] e [[Seculu XX|XX]], in virtù di l’[[Risurgimentu|unificazziuni nazziunali]] e dâ diffusiuni di menza di communicazziuni di massa visiva e stampata, l’usu dâ [[lingua taliana]] si allargàu in quasi tutti l'abbitanti e vidé in registra diversi di chiḍḍi furmali. La [[lingua siciliana]] pirò è vidè presenti, nnâ sò varianti cittatina.
La so varietà lucali, lu '''''caltaggirunisi''''', è 'n dialettu di transizziuni, chi avi elementa urîntali ( cunzidirati comu lìati ô catanisi, ma pigghiati dû missinisi) e èlimenta cintrali (famigghia di dialetta a unni appirtenunu chiḍḍi di [[Castruggiuvanni]] e [[Nissa]]). Avi forti nfluenza ligguri (prubabbilmenti [[Savuna|savunisi]]).
Comu'n autri dialetta dû sicilianu, sunu prisenti nfluenzi dî lingui [[Lingua spagnola|castigghiana]], [[Lingua catalana|catalana]], [[Lingua occitana|pruvinzali]], bèrbira, tuscana e [[Lingua greca|greca]], ultra a prestiti dû talianu e vidè du [[Lingua ngrisa|nglisi]].
=== Asempi scritti ===
Sutta ci stanu arcuni asempi scritti, lu primu è lu primu articulu da Dichiarazziuni Universali dî diritta di l'Omu dî Nazziuna Uniti, lu secunnu è lu prìara cristiana dû [[Patri nostru|Patri Nostru]], lu terzu è la fabbula dû Lupu e l'Agneḍḍu dû scritturi di fabbuli grecu Èsupu:
'''Dichiarazziuni Universali di li diritti di l'Omu'''
''"Ì crìstijani nasciunu tutti lìbbiri e tutti ì stìssi, pi dignità e dirìtti.''
''C'ànu u stìssu ciribeḍḍu e cuscienza, e s'han'a cumpurtari 'ntra ri ìḍḍi comu si fussuru frati râ stìssa matri."''
==== Patri nostru ====
''Patri nostru, chi sï ndû cełu,''
''Santiffijatu vè u nommu tò,''
''vinìssi prestu u tò regnu,''
''sempri fatta vè a tò vułuntà,''
''comu ndû cełu accussi 'n terra.''
''Danni oggi u nostru pani cutidijànu,''
''e levini ì nostri debbita''
''<nowiki/>'ccussï comu nuatri ì tugghìmu''
''ê debbitura nostri.''
''E nun ni bbannunari ndâ tentazzijoni,''
''ma lìbbirini dû màłi, AMEN.''
'''Lu lupu e l'agneḍḍu di Ésupu'''
''Un lupu e nu gneḍḍu, morti di sìti, jungìru a bìviri ô stìssu sciumi.''
''Ncapu v'era u lupu, cchiù sutta v'era u gneḍḍu.''
''Ḍḍura, ḍḍu disgranijatu dû lupu, chi c'avìa a panza vacanti, si circà a sciarra cû gneḍḍu e c'à dìttu:''
''-Disgranijatu, ti lèvi di ḍḍocu chi mi sta lurdannu tutta l'acqua!''
''E u gneḍḍu ci rispunnï:''
''-'Un ti siḍḍijari, vìri chi tò mi sta lurdannu l'acqua, chi passa prìma di tìa!''
''U lupu, ch'ava caputu chi v'era 'dû tortu, c'à dittu:''
''- He sintutu chi sï mìsi fa m'à sparratu cu l'ammìci!''
''E u gneḍḍu contrubbattï:''
''- Ma ìu sï mìsi fa mancu ava natu, chi mi sta dicennu?''
''E câ raggia dâ fami, prima di bbirarissìllu, c'à dittu:''
''- E ḍḍura à statu ḍḍu porch'i tò pa' a sparrarimi.''
''E dopu, senza mancu vìririci si l'à bbiratu e si l'à spurpatu tuttu sanu.''
''Sti paroli l'àn'a sentiri tutti i crìstijani chi cunnannunu ì nnucenti gnustamenti.''
== Tradizzioni ==
* '''Giunta''.<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 170}}.</ref>
* 26 dicèmmiru, Festa dî Santu Stefanu, fisteggiamenti citàdini.
== Noti ==
<references/>
== Bibliografia ==
* {{Cita libro
|titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''"
|autore =
|url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C?
|editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62
|città = Palermo
|anno = 1876
|volume = ANNO I, FASCICOLO I
|cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO
}}
[[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Catania]]
pfsoxrfh6qeq0hp2mdhxuevwlfp7zbn
Vicienzu Bellini
0
3334
782127
11522
2026-05-18T00:11:23Z
Xqbot
3501
Bot: Sistemo i reindirizzamenti doppi da [[Vicenzu Bellini]] a [[Vicenzo Bellini]]
782127
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Vicenzo Bellini]]
81e7329xsnan4pmlzawrzalf992nvz0
Vincenzo Bellini
0
8723
782128
32555
2026-05-18T00:11:28Z
Xqbot
3501
Bot: Sistemo i reindirizzamenti doppi da [[Vicenzu Bellini]] a [[Vicenzo Bellini]]
782128
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Vicenzo Bellini]]
81e7329xsnan4pmlzawrzalf992nvz0
Vincenzu Bellini
0
10648
782129
46725
2026-05-18T00:11:33Z
Xqbot
3501
Bot: Sistemo i reindirizzamenti doppi da [[Vicenzu Bellini]] a [[Vicenzo Bellini]]
782129
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Vicenzo Bellini]]
81e7329xsnan4pmlzawrzalf992nvz0
Giacumu Puccini
0
35887
782130
262483
2026-05-18T00:11:38Z
Xqbot
3501
Bot: Sistemo i reindirizzamenti doppi da [[Giàcumu Puccini]] a [[Giacomo Puccini]]
782130
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Giacomo Puccini]]
r1iqdoe2kxur6b3jbmhgzn7hq5f3w3v
Triesemberg
0
60981
782131
706396
2026-05-18T08:27:32Z
-wuppertaler
50904
photo added
782131
wikitext
text/x-wiki
[[File:View of Triesenberg.jpg|thumb]]
'''Triesemberg''' è na citati dû [[Liechtenstein]] e havi circa 2 562 abbitanti.
{{Commonscat|Triesenberg}}
{{Comuni dû Liechtenstein}}
[[Catigurìa:Cumuna dû Liechtenstein]]
6zlzao81u4t2iwfmc19x03xgo6zfuet