Wikipedia scnwiki https://scn.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0ggina_principali MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Mèdia Spiciali Discussioni Utenti Discussioni utenti Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiutu Discussioni aiutu Catigurìa Discussioni catigurìa Purtali Discussioni purtali Pruggettu Discussioni pruggettu TimedText TimedText talk Mòdulu Discussioni mòdulu Evento Discussioni evento Palermu 0 267 783223 782907 2026-07-28T22:38:02Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783223 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Palermu|nomuufficiali=Palermo |mmaggini=Palermo-Stemma.svg |muttu= Senatus Populusque Panormitanus |pruvincia=[[Pruvincia di Palermu|Paliemmu]] (PA) |riggiuni=Sicilia |superfici=158,88 |abbitanti=624.848 |dinsita=4.188,28 |cumunilimitrofi=[[Parcu]], [[Belmunti Minzagnu]], [[Ficarazzi]], [[Ìsula (Palermu)|Ìsula]], [[Musulumeli]], [[Murriali]], [[Turretta (Palermu)|Turretta]], [[Villabbati]] |cap=90121-90151 |prifissutelefonicu=091 }} {{quote|''Beḍḍa e granni citati, lu massimu e zizzu suggiornu [...] Palermu cci àvi palazzi di tanta biḍḍizza ca li passijaturi si mèttinu 'n caminu mossi di la nòmina di la magnificenzia ca cca arrijàla l'architittura, lu travagghiu sapuritu, l'urnamentu di tanti piḍḍirini attruvati di l'arti.|[[Edrisi]], giògrafu e caminanti àrabbu, di: "U dilettu pi cu' si diverti a firrijari u munnu"''|}} '''Palermu''' (o '''Palìajmmu''' 'nta la parrata di la zona) è la capitali di la Sicilia, havi na pupulazzioni di 624.848 abbitanti (datu di lu [[2025]]), è la quinta citati d'[[Italia]] pi pupulazzioni doppu [[Roma]], [[Milanu]], [[Nàpuli]] e [[Turinu]] e la 30esima citati 'nta l'[[Europa]]. Cunzidirannu la so' [[Ària (supirfici)|ària]] mitrupulitana, lu so' [[nùmmuru]] d'abbitanti acchiana a 1 192 726, la so' ària mitrupulitana cunta li 27 cumuni di la so' [[Pruvincia di Palermu|pruvincia]]. È la citati principali e lu capulocu cunòmicu e amministrativu di l'umònima pruvincia e di la [[Sicilia]]. Arricogghi munumenta di tutti li pirìudi stòrichi a cuminzari di li [[Fenici|Finici]] 'nzinu a li nostri jorna. Pi chistioni curturali, artìstichi e cunòmichi ha statu 'ntra li maggiuri citati di lu [[Miditirràniu]] e oi è 'ntra li principali citati turìstichi di la riggiuni e di la nazzioni. == Storia == [[File:Palermo_panorama.JPG|thumb|300px|left|Panurama di Palermu]] L'[[Ària (supirfici)|ària]] unni ora c'è la citati di Palermu vinni abbitata già nnâ [[pristoria]], nfatti nta lu [[Munti Piddirinu]] s'attròvanu tistimunianzi di pupulazioni pristòrichi, n particulari li graffiti ca lassaru d'intra li [[grutta|grutti]]. Palermu la funnaru nnâ l'[[Sèculu VIII a. C.|uttavu sèculu a.C.]] li [[Finici]], ntornu a na nzinatura naturali e ntô menzu di dui [[ciumi]], lu [[Kemonia]] e lu [[Papireto]], nnâ Sicilia nord-uccidintali. Palermu arristò finicia finu a la [[Prima Guerra Pùnica]] ([[264 a.C.|264]]-[[241 a.C.]]), quannu la [[Sicilia]] cadìu sutta lu putiri [[Roma|rumanu]]. Stu piriudu fu unu dî cchiù tranquilli di la sò storia, sutta l'amministrazzioni pruvinciali di [[Sarausa]]. Lu nomu finìciu era ''Zîz'', ma li [[Greci antichi|grechi antichi]] la chiamaru '''Panormos''', ca veni a diri ''tuttu portu''. Quannu lu [[Mperu Rumanu]] si spartìu, la Sicilia, e macari Palermu, addivintaru parti di lu [[Mperu Bizzantinu]]. La situazzioni stetti accussì n' finu [[seculu IX|nonu sèculu]], quannu li [[Mussurmanu|Mussurmani]] nvàsirù l'[[Africa]] sittintriunali e appoi la Sicilia; iddi pigghiaru Palermu nnû [[831]] e lu restu dâ Sicilia nnû [[965]]. Li Mussurmani canciaru la capitali di la Sicilia di Sarausa a Palermu (ca pigghiò lu nomu di '''Balarm'''), e accussì idda addivintò pâ prima vota ntâ sò storia la citati dâ Sicilia cchiù mpurtati pù cummerciu e pâ curtura; li funti dìcinu ca la citati avìa chiàssai di 300 [[muschèa|muschèi]] e dìcinu macari ca era n'èbbica di pruspiritati e li [[Cristianu (cridenti)|cristiani]] e l'[[Ebbreu|ebbrei]] putìanu campari n paci, ô ciancu l'unu cu l'àutru, nnâ stissa citati. Doppu 200 anni arrivaru li [[Nurmanni]] (pricisamenti nnû [[1071]]) e n picca tiempu cunquistaru la citati e tutta l'[[ìsula]]. Palermu arristò la capitali e, sparti, addivintò capitali di lu mperu. Doppu li [[Nurmanni]], vìnniru li [[Svevi]] di lu [[1194]] nzinu a lu [[1266]]; la citati àppi lu cchiù àutu splinnuri cu l'arrivu di lu Mpiraturi [[Fidiricu II di Hohenstaufen|Fidiricu II]] nnû [[Seculu XIII|tridicèsimu sèculu]], ca, a la sò morti, si fici accrozzar' nnâ [[Cattidrali di Palermu]]. Appoi vìnniru li [[Angiò|Angioini]], di lu [[1266]] nzinu a lu [[1282]] (ca spustaru la capitali a [[Nàpuli]], picchì chissa era na citati cchiù facirmenti gistìbbili e non suggetta a rivorti, comu anveci era Palermu); vìnniru appoi l'[[Sicilia (èbbica aragunisa)|Aragunisi]] di lu [[1282]] nzinu a lu [[1500]] e doppu li [[Sicilia (èbbica spagnola)|Spagnoli]]. Ntô [[1713]] la citati veni pigghiata di li [[Sicilia (èbbica burbònica)|Burbona]], ca spustaru la capitali a Nàpuli n manera difinitiva, e accussì arresta nzinu ô [[1860]] cu la [[Sicilia (èbbica cuntimpurània)|mmasioni dâ Sicilia]] fatta dî piemuntisi, cumannati di [[Giuseppi Garibbaldi|Garibbaldi]]. Di stu mumentu li ntiressi ecunòmichi e pulìtichi s'arrassaru dâ citati, ca avìa stata mpurtanti nzinu a ddù mumentu. Pi unurari l'[[Unità d'Italia|unitati taliana]], lu cumuni di Palermu accumincia la custruzzioni di granni òpiri architittònichi, tra chisti lu tagghiu dâ [[Via Roma (Palermu)|Via Roma]] e la custruzzione di li dui [[tiatru|tiatri]] cchiù mpurtanti dâ citati: lu [[Tiatru Massimu (Palermu)|Massimu]] e lu [[Tiatru Politeama (Palermu)|Politeama]]. <big>'''Tàlìa macari'''</big> * [[Vespri siciliani]] * [[Rivuluzzioni ndipinnintista siciliana dû 1848]] * [[La rivorta dû 7 e menzu di Palermu]] == Pupulazzioni == L'evuluzzioni di lu nùmmiru d'abbitanti di Palermu: {|style="width: 75%; align:top" |- |valign=top| * '''1550''': 55.000 ca. * '''1853''': 185.000 ca. * '''1861''': 199.911 * '''1871''': 223.689 * '''1881''': 244.898 * '''1901''': 309.566 |valign=top| * '''1911''': 339.465 * '''1921''': 397.486 * '''1931''': 379.905 * '''1936''': 411.879 * '''1951''': 490.692 * '''1961''': 587.985 |valign=top| * '''1971''': 650.645 * '''1981''': 701.782 * '''1991''': 698.556 * '''2001''': 686.722 * '''2004''': 679.730 * '''2007''': 663.173 |} Palermu è l'ùnica granni citati taliana ca di lu [[1971]] a lu [[2001]] aumintò lu sò nùmmaru d'abbitanti. Palermu, nnû [[2007]], arrisurtò la quinta citati d'Italia, ntra tutti li 103 citati capulochi di pruvincia, pi la pircintuali di pupulazzioni juvanili (15-29 anni) cchiù àuta: 21,2 %. == Li quartera == === Li quattru mannamenti - Li quartera stòrichi === [[File:4 mandamenti.jpg||thumb|right|200px|Cartina dû centru stòricu di Palermu]] Lu centru stòricu di Palermu (prima circuscrizzioni), currispunnenti a chidda ca a l'èbbica era la citati d'intra a li mura cincucinteschi, è spartutu di dui strati ca s'ancrocianu a li [[Quattru canti (Palermu)|Quattru canti]] e vannu a criari a "la cruci barocca" (chiamata macari lu "Tiatru dû Suli"), la [[Via Maqueda (Palermu)|via Maqueda]] e [[Lu Càssaru (Palermu)|Lu Càssaru]]. Sti dui strati crìanu quattru quartera stòrichi accanusciuti comu a li ''quattru mannamenti'': * ''' La [[Kavusa]]''' o Mannamentu Tribunali, * ''' La [[Loggia]]''' o Mannamentu Castellammari, * ''' Lu [[Seralcadi]]''' o Û Capu o Mannamentu Munt'i Pietà, * ''' [[Briarìa]]''' o Mannamentu Palazzu Riali. Sti quartera foru sistimati ntê sèculi passati: la prima trasfurmazzioni vinni fatta nnû [[1600]] cô tagghiu dâ [[Via Maqueda (Palermu)|via Maqueda]], ca criò la ''cruci barocca''; la sucunna vinni fatta nnû [[1885]] cû tagghiu dâ [[Via Roma (Palermo)|Via Roma]]. === Frazzioni === Palermu havi diversi frazzioni; li cchiù mpurtanti sunnu [[Munneddu]] e [[Sferracavaddu]]. Sti frazzioni s'attròvanu tutti dui nta la parti nord di la citati e ntî la zona custera. N'àutra frazzione di Palermu è Baida, ca s'attrova supra la citati: é nicaredda, ma assai tranquilla n cunfrontu a ddu caos dâ citati. == Istruzzioni == [[Immagine:Palermo-Palazzo-Chiaramonte-bjs2007-01.jpg|thumb|right|200px|Palazzu Steri, sedi dô ritturatu di l'[[Univirsitati di li studi di Palermu]] ]] * '''[[Univirsitati di li studi di Palermu]]''', funnata nta lu [[1805]], cu oltri 62 mila iscritta, eni una di li cchiu ranni univirsitati taliani e cumprenni li siguenti facultati: ** Scenzi dâ Furmazzioni ** Lettiri e Filusofia ** Lieggi ** Ngigniria ** Iconumia ** Scenzi Matimatichi Fisichi e Naturali ** Scenzi Pulitichi ** Architittura ** Miricina e Chiruggia ** Fammacia ** Aggraria ** Scenzi Mutorie * '''[[LUMSA|LUMSA - Libbira Univirsitati Maria Santissima Assunta]]''' eni n'atineu privatu cu sedi principale a [[Roma]] e prisenti a Palermu cu li siguenti facultati: ** Scenzi dâ Furmazzioni ** Giurisprudenza * '''[[Facultati Tiuloggica di Sicilia "San Giuvanni Ivangilista"|Facultati Tiuloggica di Sicilia San Giuvanni Ivangilista]]''' * '''[[Cunsirbatoriu di Musica "Vincenzu Billini"|Cunsirbatoriu di Musica Vincenzu Billini]]''' * '''[[Accademia ri Beddi Arti (Palermu)|Accademia di Beddi Arti ri Palermu]]''' * '''[[Istitutu supiriori di giurnalismu (Palermo)|Istitutu Supiriori di Giurnalismu di Palermu]] * '''[[Scola Nazziunale di Cinema]]''' - '''[[Centru Spirimentali di Cinematoggrafia]]''' (si sta rapiennu nu futuru) === Istituti ntirnazziunali pa diffusioni di la lingua e di la cultura === * '''[[Sucitati Danti Alighieri]]''' - [[Lingua taliana]] * '''[[Goethe-Institut]]''' - [[Lingua tidesca]] * '''[[Instituto Cervantes]]''' - [[Lingua spagnola]] * '''[[Centre Culturel Français]]''' - [[Lingua francisi]] === Ricecca === * '''[[ISMETT|ISMETT - Istitutu Miditirraniu pi li Trapianti e Tirapii ccu Ghiauta Spicializzazioni]]''' ==== Strutturi di lu [[CNR|Cunsigghiu Nazziunali di li Ricerchi]] prisenti a Palermu ==== * '''[[Istitutu di biumidicina e d'immunologgia muleculari "Albertu Monroy"]]''' * '''Articulazzioni tirrituriali di l'istitutu''' ** Istitutu di càrculu e rita cchiu gghiauti pristazziona ** Istitutu di sturi supra li sistema ntelliggenti pi l'autumazzioni ** Istitutu pi lu studiu di matiriala nanustrutturati ** Istitutu di ginetica viggitali ** Istitutu pi li ticnuloggii didattchi ** Istitutu di biufisica == Monumenta == La citati di Palermu è china di monumenta di li diffirenti èbbichi e stili architittònichi. Li principali sunnu: [[Mmàggini:Palermo palazzo normanni.jpg|thumb|right|Palazzu Riali]] [[Mmàggini:Palermo-Zisa-bjs-1.jpg|thumb|right|Zisa]] [[Mmàggini:Palermo BW 2012-10-09 12-04-52.jpg|thumb|right|Cattidrali]] [[Mmàggini:Palermo-San-Giovanni-bjs-2.jpg|thumb|right|San Giuvanni di l'Erimiti]] [[Mmàggini:Chiesa di San Cataldo in Palermo.jpg|thumb|right|San Cataldu]] [[Mmàggini:Palermo-Teatro-Massimo-bjs2007-03.jpg|thumb|right|Tiatru Màssimu]] [[Mmàggini:Palermo Teatro Politeama BW 2012-10-09 16-44-27.jpg|thumb|right|Tiatru Politeama]] [[Mmàggini:Palermo_piazza_pretoria.jpg|thumb|right|Funtana Pritoria]] [[Mmàggini:Palermo-Harbour-bjs-1.jpg|thumb|right|Portu]] * Palazzi: ** [[Palazzu dî Nurmanni|Palazzu Riali]] ** [[Palazzu Valguarnera-Gangi]] ** [[Palazzu Mirtu]] ** [[palazzu Steri|Palazzu Chiaramunti-Steri]] ** [[Palazzu Sclàfani]] ** [[Palazzu di li Posti]] * Musei: ** [[Palazzu Abatellis]] ** [[Museu di li Mariunetti]] ** [[Museu Archiulòggicu Riggiunali A. Salinas]] * Casteddi: ** [[La Zisa]] ** [[La Cubba]] * Chiesi: ** [[Cattidrali di Palermu|Cattidrali]] ** [[San Giuseppi dî Teatini]] ** [[Chiesa di Gesù (Palemmu)|Chiesa di Gesù]] a [[Casa Prufessa]] ** [[Chiesa di San Cataldu|San Cataldu]] ** [[La Marturana]] ** [[San Giuvanni di l'Erimiti]] ** [[La Maggiuni]] ** [[Chiesa di Santa Catarina|Santa Catarina]] ** [[San Franciscu d'Assisi]] ** [[Oratoriu di San Lorenzu]] ** [[Oratoriu dû Rosario di San Dumìnicu]] ** [[Santa Maria dû Spàsimu]] ** [[Sant’Austinu]] * Tiatri: ** [[Tiatru Màssimu]] ** [[Tiatru Politeama]] ** [[Tiatru Biunnu]] * Funtani: ** [[Funtana Pritoria]] ** [[Funtana dû Geniu]] == Trasporti == === Trasporti urbani === Lu trasportu urbanu è fattu dâ metropulitana e di l'[[autubussu|autubussi]]. ==== Metropulitana ==== La [[Metropulitana di Palermu]], gistita di l'[[AMAT]] e di l'[[FS]], utilizza li binari dû passanti ferruviariu e havi dui lìnii. ** La '''lìnia A''' havi 14 stazzioni: ''Stazzioni Cintrali, Vespri-Policlìnicu, Palazzu Riali-Orleans, Notarbàrtulu, Francia, San Lorenzu-Colli, Cardillu-Zen, Tummasu Natali, Ìsula di li Fìmmini, Capaci, Capaci-Turru Ciachea, Carini, Pirainetu, Ariuportu Falcone-Borsellino''. Lu pruggettu pi l'ampliamentu dâ lìnia A, cumprenni la cutruzzioni di novi firmati: ''Ruccella, Brancacciu risidinziali, Guadagna, Palazzu di Giustizzia, Lolli, Lazziu-Ristivu, Belgiu, La Malfa, Sferracavaddu''. La lìnia A camina di li 4:45 nzinu a li 22:00 agghiri a l'Ariuportu, e di li 5,30 nzinu a li 23,00 ammeri la Stazzioni Cintrali, tutti li jorna dâ simana e fà menu cursi nnû fini simana. A la fini dî travagghi (ca foru accuminciati lu [[22 di frivaru]] [[2008]]) lu sirvizziu dê cursi addiventa ogni 5/10 minuti. ** La '''lìnia B''' havi 4 stazzioni (Notarbàrtulu, Mpiraturu Fidiricu, Fera, Giachery). Li travagghi pâ '''lìnia B''' ca foru appartati, privèdunu la rializzazzioni di 4 novi firmati: ''Portu, Politeama, Malaspina-Catania, Lazziu-Libbirtati''. La Lìnia B camina di li 6:40 nzinu a li 20:40, sulu nni li jorna firiali. A la fini dî travagghi lu trenu passa ogni 5 minuti. ==== Autubussi ==== Lu trasportu citatinu supr'â umma è fattu di l'[[AMAT]]. Li lìnii di l'[[autubussu|autubussi]] firrìanu pi tutta la citati e agghìcanu macari finu a nu pocu di cumuna cchiù vicini. L'urarî vannu di li 4:00 di matina nzinu a menzanotti. Li lìnii N1 e N2 sù lìnii nutturni e camìnanu di li 23.00 finu a li 4.00. Lu capu-lìnia s'attrova nnâ zona "Passu di Rìganu" . Chiossai di li autubussi tradizziunali, ci nni sù àutri n virsioni graputa, ca vènunu utilizzati ntâ [[stati]] pi cullicari lu centru a [[Munneddu]]. ==== Trammi ==== Li lìnii dû [[trammi]] sunnu n custruzzioni e quannu finìsciunu li travagghi ci sù appoi dui capulìnii, unu nnâ zona Ruccedda e unu nnâ zona [[Brancacciu]], cursìi prutetti e 3 lìnii: * La '''lìnia 1''' ca servi a cullicari la zona di [[Brancacciu]] câ [[Stazzioni di Palermu Cintrali|Stazzioni Cintrali]], cu nu passaggiu ogni 5 minuta. * La '''linea 2''' ca veni a cullicari la [[Stazzioni di Palermu Notarbartolo|Stazzioni Notarbàrtulu]] câ zona di [[Burgu Novu (Palermu)|Borgu Novu]], cu passiggi ogni 10 minuta. * La '''linea 3''' và a cullicari la [[Stazzioni di Palermu Notarbartolo|Stazzioni Notarbàrtulu]] a la zona di [[San Giuvanni Apòstulu (quarteri)|CEP San Giuvanni Apòstulu]] passannnu pô Cursu Calatafimi, cô passaggiu dû mezzu ogni 10/20 minuta. ==== Mitrupulitana leggia ==== Ha statu pruggittata la custruzzioni dâ mitrupulitana leggia supra umma cu menzi sinza piluta. Dui linii avrìanu a pàrtiri di la rutunna dâ strata Oreto supra [[Viale Regione Siciliana|strata Riggiuni Siciliana]] e avrìanu a agghicari n [[Munneddu]], cu pircursi diffirenti. Li treni avrìanu a passari unu pi 3 minuta e li stazziuni prividuti sunnu: Svincolo oreto; Oreto sud; Oreto nord; Piazza Giulio Cesare; Piazza Borsa; Teatro Massimo; Politeama; Archimede; Notarbartolo; Sciuti; Empedocle Restivo; Alcide De Gasperi ;Stadio; Libertà-Lazio; Via D'annunzio; Aldisio; Lanza Scalea; Villa adriana; ZEN San Filippo Neri; Tommaso Natale; Piano Verde; Partanna-Mondello. ==== Pisti ciclabbili ==== Sunnu prisenti dui pisti ciclàbbili di 7 chilometri: una passa allatu a lu mari e l'àutra purta di lu mari (zona portu) nzinu a la strata Riggiuni Siciliana. === Autustrati === La citati di Palermu è culliata, grazzi a la circunvaddazziuni o [[Viale della Regione Siciliana|strata Riggiuni Siciliana]] (cu 2 cursii pi sensu di marcia, cchiù li cursii d'emirgenzia), a 4 autustrati: * '''[[Autustrata A19|A19]]''': cullìa Palermu cu [[Catania]], nun si paga, attravirsa arii cu picca abbitanti. Nnaugurata di l'[[ANAS]] ntô [[1975]], havi nu record: lu viaduttu cchiù longu d'Italia, ca va a sèrviri comu svinculu pi [[Enna]]. * '''[[Autustrata A20|A20]]''': cullìa Palermu cu [[Missina]], si paga, parziarmènti accabbata ntô [[2005]]. Ntô [[2006]] passaru di sta autustrata cchiù di 21 miliuna di autuveiculi. * '''[[Autustrata A29|A29]]''': cullìa Palermu cu [[Mazara del Vallo]] n pruvincia di [[Trapani]], nun si paga. Manca di arii di sirvizziu. * '''[[Autustrata A29|A29 dir]]''': na parti dâ [[A29]] cullìa Palermu cu [[Trapani]]. La pruvincia havi pruggittatu na nova tanginziali cchiù di fora rispittu a Palermu, ca avissi a cullìari li autustrati [[Nord]] cu chiddi a [[Sud]], jiennu di [[Villabbàti]] a l'[[Aeroporto di Palermo-Punta Raisi]]. [[Mmàggini:Palermo-Airport-bjs2007-01.jpg|thumb|200px|[[Aeroporto di Palermo-Punta Raisi]]]] === Ariuporti === * '''[[Ariuportu di Palermu-Punta Raisi]]''', lu nomu ufficiali ha statu canciatu n '''Aeroporto Falcone e Borsellino''': è lu nonu scalu talianu pi nùmmaru di passiggeri (4.511.000 ntô [[2007]]<ref>{{cita web|url=http://www.assaeroporti.it/fin.asp|titolo=Dati da Assaeroporti|accesso=}}</ref>), s'attrova a circa 35&nbsp;km di Palermu ntâ dirizziuni [[Trapani]]. Ntô [[2008]] era ancora n fasi di allascamentu, pittantu avrìa a passari di 35.000 mq di spazzi pi li passiggeri di ora a 100.000 mq. * '''[[Ariuportu di Palermu-Vuccadifarcu]]''': ex-ariuportu militari, ntô [[2005]] l'ariuportu addivintò civili. S'attrova dintra a la citati e è usatu pi vuli riggiunali. === Porti === [[Mmàggini:Porto acquasanta.jpg|thumb|250px|right|[[Porto dell'Acquasanta (Palermo)|Porto turistico dell'Acquasanta]]]] * '''[[Porto di Palermo|Porto Civile]]''': è ntra li cchù granni porti dû [[Miditirraniu]] pi passiggeri e merci. Lu nùmmaru di passiggeri ntô [[2007]] fu di 2.400.000, cu nu ncrimentu dû 30% rispittu a lu annu [[2006]]. È lu sestu portu talianu pi trafficu di passiggeri nta li navi di crucera cu 470.000 passiggeri ntô [[2007]]<ref>{{cita web|url=http://www.ttgitalia.com/pagine/news_Il_porto_di_Palermo_chiuder%C3%A0_il_2007_con_2,4_milioni_di_pax.aspx?id_news=234328&idx=0&L=IT|titolo=Traffico Portuale di Palermo|accesso=}}</ref>. * '''[[La Cala]]''': uno dei cchù vecchi porti attivi nnù munnu, fu fattu nnù [[VIII seculo a.C.]]. * '''[[Porto dell'Arenella (Palermo)|Arenella]]''': s'attrova sottu [[Monti Piddirino]], era un portu pi piscatura ora addivintò porto turistico. * '''[[Porto di Sferracavallo|Sferracavallo]]''': è macari oggi un portu pi piscatura. * '''[[Porto di Mondello|Mondello]]''': era un portu di piscatura ora è macari porto turistico * '''[[Porto dell'Acquasanta (Palermo)|Acquasanta]]'''. * '''[[Fossa del Gallo]]'''. * '''[[Porto dell'Addaura]]'''. * '''[[Porto di Sant'Erasmo (Palermo)|Sant'Erasmo]]'''. * '''[[Porto della Bandita|Bandita]]'''. === Firruvìa === [[Mmàggini:StazioneFS Palermo.JPG|thumb|250px|right|[[Stazzioni di Palermu Cintrali|Stazziuni Cintrali]]]] Li principali stazziuni di Palermu sunnu: * '''[[Stazzioni di Palermu Cintrali|Stazziuni Cintrali]]''': custruita nta la fini dû [[XIX secolo]], a la fini dâ guerra munniali furu custruita àutri dui chiani cu stissu stili [[neoclassicismo|niuclassicu]] di la basi. Ntô stissu pirìudu furu costruiti li penzilini ncapu a li binari pi sustituìri dd'àutri distrutti duranti la guerra. Accamora ([[2009]]) havi 12 binari e dintra s'attruvanu putìi e lochi laschi pi pistiari. * '''[[Stazzioni di Palermu Notarbartolo|Stazziuni Notarbartolo]]''': custruita ntî li [[anni 1970|anni '70]] pi sèrviri la nova zona Nord dâ citati. La furma è assai particulari picchì la struttura dâ stazziuni è ntû liveddu dâ strata, mentri li binari s'attruvanu cchiù sutta. Havi 7 binari. Dintra cci sunnu lochi pi pistiari e putìi vari. Ntô [[2008]] accuminzaru a travagghiari pi rènniri cchiù muderna la struttura e pi custruiri nu centru cummirciali. * '''[[Stazzione di Palermo Lolli|Stazziuni Lolli]]''': fu costruita nta la fini dû [[XIX secolo]] grazzi la nizziativa di arcuni nòbbili di Palermu pi culliàrisi cu la zona di [[Trapani]] china di campi agriculi, ha stata chiusa ntâ mitati dû sèculu XX e accamora è abbannunata. Ha statu prisintatu nu chianu pi ricupirari lu mmùbbili, macari comu nova stazziuni o frimmata pi la futura mitrupulitana. * '''[[Stazziuni Orleans]]''': costruita ntô [[2001]], s'attruva sutta a lu liveddu stratali. Utilizzata comu frimmata dâ mitrupulitana, è misa nnâ pusizzioni faurìuli a lu tràfficu dû travagghiu. Nfatti s'attruva casi appressu a l'[[Universitati di Palermu]], a lu [[Palazzo dei Normanni]] e a una di li cchiù mpurtanti chiazzi dâ citati [[Piazza Indipendenza (Palermo)|Chiazza Nnipinnenza]]). == Sport == ==== Palluni ==== * La principali squatra di càuciu è il<nowiki>'</nowiki>'''[[US Palermu|Palermo Football Club]]''', funnata comu sula squatra dâ citati ntô [[1898]] e funnata arreri ntô [[1987]], canusciuta comu '''Palermu''', li sò culura sunnu rusa e nìuru; joca ntâ [[Seria B (palluni)|Seria B]]. La squatra usa lu [[Stadiu La Favurita di Palermu|Stadiu Renzo Barbera]]. Àutri squatri, menu mpurtanti picchì jocanu n catigurii nfiriuri, sunnu: la '''[[Fincantieri Cauciu|Fincantieri]]''' e la '''[[Panormus Cauciu|Panormus]]'''. * Dui mmeci li squatri di càuciu fimminili: li [[Aquile Palermo ACF]] e la [[Polisportiva Ludos Palermo]], ca jocanu ntâ [[Seria A2 (palluni fìmminili)|Seria A2]]. ==== Cursi autumubbilistichi ==== * [[Targa Florio]]: arresta la cchiù antica cursa di machini dû munnu. Nzinu a li anni '70, cursa valida pi lu campiunatu munniali, doppu trasfurmata n rally di mpurtanza ntirnazziunali. ==== Ciclismu ==== * Ntô maju dû [[1930]] la sicunna tappa dû [[Giro d'Italia]] (''Firriata d'Italia'' n [[lingua siciliana|sicilianu]]) accabbò n Palermu. * Lu [[12 di maiu]] [[1986]] la prima tappa dû Giro d'Italia (cronometru) fu n Palermu. * Lu [[30 di maiu]] [[1993]] l'uttava tappa dû Giro d'Italia accabbò n Palermu. * Lu [[10 di maiu]] [[2008]] di Palermu partìu lu Giro d'Italia. ==== Puggilatu ==== * [[Nino Castellini]] ha statu unu di li cchiù granni pùggili dâ boxe taliana e siciliana; a 25 anni era già campiuni talianu superwelter, avìa statu lu prutagunista n dui campiunati munniali ([[1970]] e [[1972]]) e avìa participatu a li [[Olimpiadi di Monaco]]. Murìu nnû ncidenti stratali ntâ [[A29|Palermo-Punta Raisi]] lu [[26 di austu]] dô [[1976]]. * [[Michele Orlando]], campiuni [[Europa|europeu]] [[2008]] di li pisi welter, è urigginariu dû quarteri [[Noce (quartiere)|Nuci]] e manteni àuta la tradizzioni puggilistica siciliana ntî ring d'Europa e di tuttu lu munnu. ==== Canoapòlu ==== * [[Ghisamestieri Palermo]], culura suciali jancu e blè. E' la sula squatra di la citati ca vincìu nu scudettu pi la vittoria dû campiunatu nazziunali ntô [[2000]], vincìu videmma dui Coppa Italia, ntô [[2004]] e ntô [[2005]]. Joca ntî la massima seri dû campiunatu nazziunali. * [[C.N.Marina S.Nicola]], culura suciali jancu e azzurru. Joca ntâ massima seri dû campiunatu nazziunali. * [[Società Canottieri Trinacria]], culura suciali giarnu e russu. Joca ntâ massima seri dû campiunatu nazziunali. ==== Àutri sport ==== '''Càuciu a 5''' * [[Palermo Calcio a 5]] {|style="width: 100%; align:top" |- |valign=top| '''Pallacanestro maschili''' * Pallacanestro Ares Palermo '''Pallacanestro fimminili''' * [[Verga Palermo]] '''Pallavulu''' * [[Iveco Palermo]] * [[Pallavolo Palermo]] '''Rugby''' * [[A.S.D. Palermo Rugby 2005]] * [[CUS Palermo|CUS Palermo Rugby]] |valign=top| '''Pallamano''' * [[Pallamano CUS Palermo]] '''Hockey n-lìnia''' * [[A.S. Phoenix Palermo]] '''Pallanotu''' * [[Telimar Palermo]] * [[Waterpolo Palermo]] '''Baseball''' * [[UISP Zisa Palermo]] |valign=top| '''Football miricanu''' * [[Sharks Palermo]] * [[Corsari Palermo]] '''Canuttaggiu''' * [[Società Canottieri Trinacria]] '''Atlìtica''' * [[CUS Palermo]] '''Kung Fu''' * [[My Gym Palermo]] |} == Tradizzioni == * 20 jinnaru, Festa liturgica di San Bastianu Martiri. * 05 frivaru, Festa liturgica di Sant'Àgata, festa dâ santa compatrona. * 13 giugnu, Festa di Sant'Antoniu di Pàduva. Fistiggiamenti. * 15 giugnu, Festa di San Vitu Martiri. * 18 giugnu, Festa di San Calojru. Fisteggiamenti. * 15 giugnettu, Fistinu di Santa Rusulia, festa liturgica e prucissiunali, sacra e prufana. 04 settèmmiru, acchianata ô santuariu di Munti Pellegrinu. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. * Festa di Santa Ninfa ccû rapprisintazzioni sacra.<ref>{{Cita|Giuseppe Pitrè|pp. 50 - 51}}.</ref> * Sittimana Santa e Casazze ducumentati.<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 155}}.</ref> * Rapprisintazzioni storica.<ref>{{Cita|Giuseppe Pitrè|pp. 7 - 9}}.</ref> == Giamillaggi == *[[Image:Flag of Tunisia.svg|20px|border]] '''[[Biserta]]''' - [[Tunisìa]] *[[Image:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|20px|border]] '''[[Bukavu]]''' - [[Ripùbbrica Dimucràtica dû Congu]] *[[Image:Flag of China.svg|20px|border]] '''[[Chengdu]]''' - [[Cina]] *[[Image:Flag of United States.svg|20px|border]] '''[[Miami]]''' - [[Stati Uniti di Mèrica]] *[[Image:Flag of United States.svg|20px|border]] '''[[Monterey]]''' - [[Stati Uniti di Mèrica]] *[[Image:Flag of Vietnam.svg|20px|border]] '''[[Hanoi]]''' - [[Vietnam]] *[[Image:Flag of Poland.svg|20px|border]] '''[[Danzica]]''' - [[Pulonia]] *[[Image:Flag of Palestine.svg|20px|border]] '''[[Khan Younis]]''' - [[Palestina]] *[[Image:Flag of Canada.svg|20px|border]] '''[[Ottawa]]''' - [[Canadà]] *[[Image:Flag of Colombia.svg|20px|border]] '''Palermo''' - [[Colombia]] *[[Image:Flag of Italy.svg|20px|border]] '''[[Pistoia]]''' - [[Talia]] *[[Image:Flag of Italy.svg|20px|border]] '''[[Sestu]]''' - [[Talia]] *[[Image:Flag of Croatia.svg|20px|border]] '''[[Rijeka]]''' - [[Croazzia]] *[[Image:Flag of Croatia.svg|20px|border]] '''[[Zagabria]]''' - [[Croazzia]] *[[Drapeau de la France Montpellier (France) 2014]] ** [[Image:Flag of Russia.svg|20px|border]] '''[[Samara]]''' - [[Russia]] *[[Image:Flag of Russia.svg|20px|border]] '''[[Yaroslavl]]''' - [[Russia]] *[[Image:Flag of Cuba.svg|20px|border]] '''[[Santiago de Cuba]]''' - [[Cuba]] *[[Image:Flag of Georgia.svg|20px|border]] '''[[Tbilisi]]''' - [[Giorgia]] *[[Image:Flag of Romania.svg|20px|border]] '''[[Timişoara]]''' - [[Rumanìa]] *[[Image:Flag of Lithuania.svg|20px|border]] '''[[Vilnius]]''' - [[Lituania]] ** == Liami nterni == {|style="width: 100%; align:top" |- |valign=top| Lòcura: * [[La Favuruta]] * [[Vucciria]] |valign=top| Pirsuni: * [[Lista dî sìnnaci di Palermu]] * [[Pio La Torre]] * [[Simonetta Agnello Hornby]] |valign=top| Storia: * [[Fistinu]] |valign=top| Giugrafia: * [[Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] |valign=top| Cultura: *[[Palermu àrabbu-nurmanna e li cattidrali di Cefalù e Murriali]] |} == Bibliografia == * {{Cita libro |titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''" |autore = |url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C? |editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62 |città = Palermo |anno = 1876 |volume = ANNO I, FASCICOLO I |cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO }} * {{Cita libro |titolo = "''DELLE SACRE RAPPRESENTAZIONI POPOLARI IN SICILIA MEMORIA DI GIUSEPPE PITRE' ''" |autore = Giuseppe Pitrè |url = https://www.google.it/books/edition/Delle_sacre_rappresentazioni_popolari_in/Ije64-yk-vEC |editore = Stabilimento Tipografico di B, Virzì |città = Palermo |anno = 1876 |volume = Unico |cid = Giuseppe Pitrè }} == Noti == <references/> == Pi sapìrinni chiossai == * [https://web.archive.org/web/20110226130511/http://www.comune.palermo.it/ Lu situ ufficiali dû cumuni] {{commons|Category:Palermo}} {{Pruvincia di Palermu}} [[Catigurìa:Palermu| ]] [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] [[Catigurìa:Sicilia]] [[Catigurìa:Cità custeri]] 9p3zn8tw2xql2p5dinx85v1m6mznf37 Catania 0 296 783215 782032 2026-07-28T22:32:24Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783215 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Catania|nomuufficiali=Catania |muttu=[[Noli offendere Patria Agathae quia ultrix iniuriarum est]] |pruvincia=[[Pruvincia di Catania|Catania]] |superfici=180 |abbitanti=314.571 |dinsita=1.719,91 |cumunilimitrofi=[[Jaci Casteddu]], [[Belpassu]], [[Carruntini]], [[Gravina di Catania]], [[Lintini]], [[Mascalucìa]], [[Mustarjancu]], [[Motta Sant'Anastasia]], [[San Grigoriu (Catania)|San Grigoriu]], [[San Petru Clarenza]], [[Sant'Àgata li Battiati]], [[Trimmisteri]] |cap=95100 |prifissutelefonicu=095 |riggiuni=[[Sicilia]] }} {{quote|Megghiu di prima rinàsciu di li me cìnniri|Nntistazioni supra la [[Porta Firdinàndia]]|Melior de cinere surgo|lingua=la}} ---- '''''Catania''''' è na cità di 314.571 abbitanti, capulocu di la [[pruvincia di Catania|pruvincia]] ca havi lu sò nomu, e secunna cità dâ [[Sicilia]] pi dinzitati abbitativa; l'abbitanti si chiàmanu '''catanisi'''. Catania è situata ntâ costa urientali dâ Sicilia, bagnata dô [[mari Joniu]], ntô centru di na fertilìssima [[Chiana di Catania|chianura]] curtivata cu agrumi, a mitati strata tra [[Missina]] e [[Sarausa]], ê pedi di l'[[Etna]]. [[{{ns:6}}:Art84.gif|thumb|left|190px|Lu liafanti ([[Lu Liotru|Liotru]]) è lu sìmbulu dâ cità]] S’attrova ntâ fascia dê crimi timpirati e havi nu crima ùnicu ntô munnu cu li nverni miti e li timpiraturi dâ stati ca arrìvanu ntê misi di Lugliu e Austu tra 29&nbsp;°C. e 38&nbsp;°C., ma, siguennu la tindenza ginirali di àutri àrii giugràfichi, nta l’ùrtimi anni s’hà arrivatu chiù spissu a tuccari macari î 48&nbsp;°C. Tuttu lu liturali catanisi è furmatu versu sud, ô latu di Sarausa, di na nfinita spiaggia di [[rina]] chiamata “[[La praja di Catania|praja]]”, ca si stenni pi chilòmitri; è fattu, nveci, di roccia làvica ntâ parti chiù a nord, dâ stazzioni cintrali versu [[Jaciriali]]. Lu funnu dû mari è pulitìssimu e piscusu; pô picca ventu e lu crima miti di tuttu l’annu è, pi l’appassiunati di pisca, pî subbàcquii e pi tutti l'amanti dû mari, nu paradisu. Ntô nvernu si ponnu fari li tradizziunali sports nvirnali ntâ l’Etna, unni ci sunnu dui stazzioni sciìstici a [[Niculosi]]/Chianu Pruvinzali e a [[Linguarossa]]. L’Etna, chê sò 3.269 m. di autizza, è lu chiù àutu vurcanu di l’[[Europa]] e, chî sò 250 coni eruttivi e li sò dui crateri, attrai appassiunati dâ muntagna e studiusi e scinziati ca vèninu pi studiari l’attività vurcànica sempri cuntìnua. == Clima e Sucità == [[{{ns:6}}:Catania Plaja.jpg|thumb|right|220px|Catania ntô nvernu havi nu clima miti e di sòlitu havi picca brutti jurnati]] [[{{ns:6}}:Catania-Etna-Sicilia-Italy-Castielli CC0 HQ1.JPG|thumb|right|220px|Catania vista di l'aèriu]] [[{{ns:6}}:Catania-via etnea.jpg|thumb|right|220px|Â via Etnea]] Catania ntô nvernu havi nu clima miti e di sòlitu havi picca tinti jurnati di [[ghioggia]]; la timpirutura di jornu si manteni ntornu a 14&nbsp;°C. e non è diffìcili ca arriva macari a 20&nbsp;°C.; ntâ stati la timpiratura duranti lu jornu pò superari li 40&nbsp;°C, ma, pi furtuna, di sira l’ària arrifrisca. Di stati si pò attruvari rifriggèriu chî bagni a mari a la scugghera o a la praja: la scugghera è di furmazzioni làvica e ncuminza di Catania cità nzinu a [[Ripostu]], mentri la [[La praja di Catania|praja]] è fatta di na vintina di chilòmitri di [[rina]], ca parti di Catania e và ammeri [[Sarausa]]. Ntô lungumari di Catania, furmatu di scugghera, lu cumuni ci misi tanti passarelli ca pòrtunu ntâ piattafurmi, ditti “solarium ” (sunnu quarchi sei nta tuttu û lungumari,) unni cù egghè si pò mèttiri a pigghiari û suli; c’è misa na scaletta ca dô “sularium” porta rittu-rittu a mari, a mmoddu a l’acqua. Nta un paiseddu nicu-nicu, misu nta ssu lungomari, e ca si chiama San Giuvanni Li Cuti (na vota era un paisinu di piscatura), lu cumuni ci fici na spiaggia câ terra ca cascò ntâ citati quarchi annu fa dô vurcanu. (Tutta la pruvinza fu jincuta di na pòlviri suttilìssima di terra nìura ca vinìa mannata nta l’àutu a ogni sprusioni dâ vucca di l’[[Etna]] e î cristiani caminàvanu ntê strati, ntâ stati, cû l’umbrella). Nunca, nta stu paiseddu, ci fu misa tutta ssa terra e ci fìciru na bedda e suggistiva spiaggia di rina nìura. Sempri a la scugghera, si pò jiri nta unu dê tantìssimi lidi (stabbilimenti barniari) ca jìnchinu tutta la costa, di Catania nzinu ô [[Jaci Casteddu|Casteddu]] o â [[Aci Trizza|Trizza]]. Si non si sapi annatari bonu, oppuru si ssi voli jucari a [[Tammureddu (sport)|tambureddu]], a palla a volu, o nta n’àutru modu pi ngannari û tempu ntra nu bagnu e l’àutru, allura si va â [[La praja di Catania|praja]]. Chista, ncuminzannu di Catania e finu a lu [[Simetu]], è china-china pi quarchi deci chilòmitri di stabbilimenti barneari. Di sira, Catania, arifrisca! Allura, ognunu nesci dâ casa e si va “a pigghiari û friscu”: Cù voli fari na cosa viloci, si nni va ô lungumari, passìa, ncontra n’amicu e si fa quattru chiàcchiri, si pigghia un gilatu ntî Ernestu, ntô Cafe De Paris o a Tavirnetta, oppuru si l’accatta ntô gilataru cû carrittinu; si pò fari macari na passiata 'n centru, a Via Etnea, a pigghiari na vippita ô [[cioscu]]; oppuru si pò jiri a l'arena (cìnima apertu) a vidiri nu firm; Si ssi havi cchiù tempu, si va câ màchina o a parti di mari, agghiri ô [[Jaci Casteddu|Casteddu]], â [[Aci Trizza|Trizza]] o a [[Aciriali|Jaci]], unni ci sunnu na grannìssima quantità di pizzerìi, gilaterìi, risturanti, discutechi a l’apertu, oppuru si pò jiri versu li paisi etnei, a [[Gravina di Catania|Gravina]], [[Mascalucia]], [[Trimmisteri]], [[Niculosi]], [[Pirara]], a [[Zafferana Etnea|Zafirana]], unni macari chisti sunnu chini di gilaterìi, pizzerìi, risturanti, e tantìssimi chiazzi pi stari ddà a “pigghiari friscu”. Ppi tuttu l’annu, Catania è arrusbigghiata macari di notti: lu centru stòricu è sempri chinu di genti ca affudda na grannìssima quantità di pizzerìi e pub, unni si esibbìscinu tantìssimi gruppi musicali, ca hannu fattu ri-battizzari Catania “la Seattle di l’Italia”. Oltri a jiri a manciari quarchi cosa ntê pub e sèntiri nu pocu di mùsica, ci sunnu tantìssimi tiatri, unni si esibbìscinu tutti li maggiuri cumpagnìi tiatrali taliani e tiatri unni dùnunu cummedi dialittali, o tiatru d’avanguardia, o avan-spittàculu, o cabaret; ci sunnu tantìssimi cìnima; ci sunnu dui bowling; ci sunnu pisti di pattinaggiu; ci sunnu tantìssimi discutechi; ci sunnu assai pizzerìi e risturanti câ pista pi l’abballu oppuru cû pianu-bar; ci sunnu cìrculi curturali; cineforum….. A Catania, si pò nèsciri dâ casa e èssiri sicuri d’accuntrari quarchi amicu cu cui passari la sirata. == Stòria == ==== Èbbica pri-greca ==== [[File:OldCatania.png|200px|thumb|right|Catania ndô [[XVI sèculu]]]] '''''2000 a.C. - Li Sicani / XI sec. a.C. - Li Siculi''''' :La prima pupulazioni ca si stabbilìu nta vari punti dû tirritoriu etneu fu chidda dê Sicani. :Versu lu XI sec. a.C. arrivaru macari li Sìculi, ca vinìanu di l'Italia cintrali, e scacciaru li Sicani. ==== Èbbica greca ==== '''''729/278 A.c.''''' - Secunnu nzoccu scrissi lu stòricu grecu [[Tuciditi]], Catania la funnaru nta lu [[VIII sèculu a.C.]] culoni greci ca vìnniru dâ Calcidia, nta l'Eubbea, guidati di Evarcu: chissi, doppu ca funnaru Naxos ntô 734 a.C., cuntinuaru la caminata agghiri sud e, battagghia dopu battagghia, sguminaru li Sìculi criannu li dui cità di Liontini e di Catania. Chiamaru sta cità "Catania" dô grecu "Ka Etnea" (zoè "suttu l'Etna") o, comu dici n'àutra vuci (secunnu lu stòricu grecu Plutarcu), "Katene" (ca 'n grecu anticu significava "grattarola" - zoè "grattuggia" 'n talianu - pirchì lu tirrenu unni idda fu custruita, pi causanza dâ sciara di l'Etna, è aspru e gratta propriu comu na grattarola): di st'èbbica ricurdamu [[Caronda]], chi fu nu cèlibbri liggislaturi. Dô 476 a.C. nfinu ô 278 a.C., Katene è quasi sempri sutta lu dumìniu di Sarausa, ca havi addivintatu nà putenza militari. ==== Èbbica rumana ==== '''''263 a.C. – 476 d.C.''''' - Cu la cunquista rumana dò 263 a.C., a li nizzi dâ prima guerra pùnica, ncuminzò pi Catania n’èbbica di quarchi setti sèculi unni idda pigghiò granni mpurtanza e pristiggiu, finu a lu puntu ca ntô IV sèculu d.C. lu pueta gàllicu Ausoniu, paragunànnula a Sarausa, la metti ntra li primi centri dô mperu rumanu. Catania diventa cità decumana, suggetta a pagari la dècima parti dê sò produzzioni; appoi, ntô 21 a.C., pi vuluntà dû stissu mpiraturi Augustu, comu segnu d'arricunuscenza pi l'ajutu ricivutu quannu chistu havìa luttatu contru Sistu Pumpeu, Catania divintò culonia Rumana. Fu dutata di tiatru e di termi, dô foru e dô circu, dû ginnasiu e di l´anfitiatru, e macari di nu granniusu acquiduttu; ntô mentri si abbissàvanu li difici dû pirìudu grecu, ca avìanu statu danniggiati di tanti guerri e tanti dispatti avuti cu li sarausani. Tra li tracci ancora visibbili ci sunnu li ruvini dû [[foru romanu (Catania)|foru romanu]]. {{vidipuru1|Storia di Catania}} == Eruzzioni e trimoti di Catania == Catania è la citati di l'[[Etna|Èttina]], senza di chista, Catania nun fussi idda, ma n’àutra citati, cu n’àutra stòria, cu n’àutra cultura e àutri abbitanti. L’Ettina ô spissu hà traditu la sò cità facennu scìnniri ciumi di lava nfucata finu a intra li sò mura, s’hà ripigghiatu li tirritori, hà scancillatu nta nenti zoccu l’òmini avianu apprima fabbricatu; ma Catania non s’hà arrinnutu e ogni vota hà rifabbricatu chiddu ca la [[Etna|muntagna]] s’hava pigghiatu, e anzi chiossai. Di l'èbbica di quannu s'hannu avutu tistimunianzi stòrichi nzinu a oggi, l’Èttina appi quarchi 150 granni eruzzioni, e di chissi 6 arrivaru intra li mura dâ cità; àutri danni s’èppiru pî trimoti ntô [[1169]] quannu nu trimotu (e marimatu) fici trimari tutta la Sicilia urientali, facennu danni assai ntê cità di Catania, [[Mòdica]], [[Lintini]] e [[Chiazza Armerina]] e ntô [[1693]], quannu nu [[Tirrimotu dû 11 di jinnaru 1693|granni trimotu]] sdirubbò cumpretamenti, ortri a Catania, menza Sicilia; àutri danni ci foru ntô[[1818]] pri nu trimotu dû vurcanu. {{vidipuru1|L'ùrtima distruzzioni di Catania}} {{vidipuru1|Trimotu di l'Etna dô 1818}} === Li culati làvichi === [[{{ns:6}}:Etna eruzione.jpg|thumb|right|200px|Èttina - Na ricenti eruzzioni]] [[{{ns:6}}:Etna_eruzione_1669_platania.jpg‎|thumb|right|200px|L'eruzzioni dû 1669 nta na stampa di l'èbbica.]] Ntô 693 a. C. na culata làvica distruggiu l'antica Katane; <br /> ntô 475 a.C., s’eppi ancora na scinnuta di lava nzinu a Catania: lu fattu veni arricurdatu nta [[la liggenna di li frati pii]], unni dui frati, Anfinomu e Anapia, mìsiru 'n salvu li ginitura paralìtichi, purtànnuli ntê spaddi ammenza la lava ca, ô passaggiu d’iddi, s’arritirava pri miràculu;<br /> ntô 396 a. C. n’àutra eruzzioni fici arrivari la lava nzinu o mari mpidènnucci ê cartagginisi, cumannati dô cundutteru Imilconi, di navicari pô liturali jônicu p’agghicari a Catania, vinnenu di [[Naxos]];<br /> ci fu, appoi, l'eruzzioni dô [[1381]], unni lu ciumi di lava agghicau ntâ citati, nzinu a intra û mari di Ògnina, cummigghiannu lu stòricu [[Portu Ulissi (Ògnina)|portu di Ulissi]] (scalu di l’Ògnina); <br /> n'eruzzioni ntô [[1444]] minazzò Catania tantu era abbunnanti la culata di la lava: pi miràculu, la culata si frimmò d’avanti a lu velu di [[Sant'Àita]] purtatu 'n prucissioni ntê vicinanzi di la culata, 'n cuntrata " [[Sant'Àgata li Battiati#Nàscita di lu nomu ntra storia e liggenna|"Terra di S. Àjta"]];<br /> chidda ca fu la culata cchiù disastrusa pi Catania, s’eppi ntô [[1669]]: tanti paisi foru distrutti, lu primu fu [[Niculosi]], appoi [[Belpassu]], [[Mumpileri]], [[Mascalucia]], [[Campurutunnu]], [[San Giuvanni Galermu]], [[San Petru Clarenza]]. Dopu di chissi, lu ciumi di lava si jttau apprima ntâ l'abbitatu di [[Misterbianco|Mustarijancu]] e di ddocu calau pi Catania, dô latu dû punenti. Lu 15 d’aprili trasìu ntâ valli di Anìcitu (oggi Nìcitu) e ntô lacu umònimu (lacu di Nìcitu) ca era ô centru. La lava continuau pâ sò caminata scavarcannu li mura dâ cità, cummigghiau li Vastiuni di S. Giorgiu e di S. Cruci, li fussati dô casteddu Ursinu, vurricau li 36 canali dô ciumi [[Amenanu]] e agghiuncìu lu mari, caminannu pi quarchi dui chilòmitri d’intra a iddu. Catania si spopulò e di li 20.000 abbitanti n’arristaru ntâ cità sulu 3.000, mentri ca l'àutri, urmai senza cchiù casa, circaru rifuggiu nta àutri lochi. {{vidipuru1|L'ùrtima distruzzioni di Catania pi lava}} === La ricustruzzioni doppu lu tirrimotu dû 1693 === [[{{ns:6}}:Catane Université.jpg|thumb|left|120px|Catania - Universitati - Barcuni Baroccu]] Dopu lu trimotu dû [[11 di jinnaru]] dû [[1693]] a Catania sùbbitu si metti manu a la [[ricustruzzioni]]. Lu viciré ci detti la nùmina a vicàriu ginirali pi la “Val Demone” e doppu macari pi la “Val di Notu”, cu putiri chini, a [[Giuseppi Lanza]], duca di Camastra, ca s'attrovò accussì cô còmpitu di ricustruiri 77 cità distrutti dô trimotu, e una di chisti era Catania. Ntô [[1694]] priparau “û pianu ginirali” . Foru pruggittati chiazzi novi, strati larghi, e, ''“li citatini facìanu la gara pi ricustruiri casi e palazzi pi tuttu lu tracciatu ca l’auturità avìanu signatu”'', comu lassau scrittu lu stòricu binidittinu [[Vitu Amicu]]. Pi tutto lu '700 la citati è nu granni canteri, ca attrai populazioni e travagghiatura, ca rimetti n motu l’ecunumìa, ca pirmetti a tanti architetti di l’èbbica di spirimintari novi tècnichi e novi stili (l’architetti catanisi Alonzo di Benedetto e Francesco Battaglia, Girolamo Palazzotto di Messina, lu palermitanu [[Giuvan Battista Vaccarini]], e appoi lu tuscanu [[Stefanu Ittar]] e tanti àutri). Ntra tutti chissi Vaccarini è chiddu ca lassau l’òpiri chiù beddi. {{vidipuru1|Ricustruzzioni di Catania doppu lu tirrimotu dû 1693}} === L'Antichità === {|width=200 style="clear:right;float:right; margin: 0em 0em 1em 1.5em; border:1px solid #000000;" |-style="text-align:center; font-size: 80%;" |[[{{ns:6}}:Anfitiatru Catania.jpg|190px]] |- | style="text-align:center;" | <font size="3">'''[[Antichità di Catania]]'''</font> |- style="border-bottom:1px solid; background: #EEE; font-size: 90%; text-align:center;" |-style="font-size: 85%;" | style="text-align:center;" | [[Siti anchiològgichi di Catania#Anfitiatru rumanu di Catania|Anfitiatru rumanu di Catania]]<br /> [[Siti anchiològgichi di Catania#Tiatru rumanu di Catania|Tiatru rumanu di Catania]]<br /> [[Siti anchiològgichi di Catania#Odeon|Odeon]]<br /> [[Siti anchiològgichi di Catania#Termi Achilliani|Termi Achilliani]]<br /> [[Foru rumanu (Catania)|Foru rumanu]] |} Dâ sò funnazzioni la cità di Catania hà statu distruggiuta dâ lava pi setti voti ntâ storia, e sutta la cità di oggi, s'attròvanu la cità [[Mperu Bizantinu|Bizzantina]], la cità [[Mperu Rumanu|Rumana]] chi la pricedi e chidda [[Grecia antica|Greca]], ancora prima. Ricenti scavi fatti d’intra a lu Casteddu Ursinu, ca n èbbica antica era assai cchiù vicinu ô mari di quantu è oggi, attruvaru strutturi e matiriali grechi antichi, ca hannu statu datati tra la fini di lu VIII e l’inizzi dô VII sèculu a.C., e si poti attribbuìrili a la nàscita di la culonia greca di Catania.<br /> Accussì comu a ssi ritruvamenti, macari 'n cima a l’acròpuli – unni c’è oggi la chiazza Danti e lu granni munasteru binidittinu di San Nicolò l’Arena – s’attruvaru strutturi e matiriali grechi dô VII sèculu a.C.<br /> C’è di diri, ancora, ca, sempri nta li stissi scavi, supra la cullina di l’acròpuli, s’attruvaru tanti tracci di prisenza di òmini duranti lu pirìudu preistòricu, spiciarmenti a l’etati di lu neulìticu e dô rami.<br /> Trasennu di l' [[Anfitiatru rumanu di Catania|Anfitiatru]], â chiazza [[Stesìcuru]], si pò visitari, scinnennu ntô sottasolu, na parti dâ cità rumana, ca, partennu dâ stissa chiazza, si stenni pi tanti strati dâ cità muderna e nta tanti posti dâ cità è pussìbbili scìnniri ntô sottasolu, ca diciunu fu tistimoni di ntrichi amurusi tra sori e frati, postu bonu p'ammucciàrisi li bricanti e trisoru pi l'amanti dî cosi d'arti Sutta lu solu lâvicu citatinu s'attrova ancora oggi la cità dô cincucentu, chê sò strati, li cresî, li termi, li palazzi e macari li targhi chê noma dê strati, ca la lava dô [[1693]] vurricò, sarvànnula pi cu è ca la voli attruvari ntô futuru. == Econumìa == Catania havi nu [[portu]] cummirciali, n'[[àriuportu]] ntirnazziunali (ca era saputu sèntiri comu Fontanarossa comu a lu nomi dû quarteri unni s'attrova, mentri la nova àriustazzioni, 'n unuri a lu "cignu di Catania" si chiama "[[Vincenzu Bellini]]"), [[stazzioni firroviaria|stazzioni firruviari]] statali (lìnia [[Missina]]-[[Sarausa]], Catania-[[Gela]], Catania-[[Palermu]]) e non, comu la ''[[Firrovia Circumetnea|Circumetnea]]'', lìnia a [[Ferrovia a scartamentu ridottu|scartamentu ridottu]] chi gira pi 110&nbsp;km tornu tornu a l'[[Etna]] agghicannu a 976 m s.l.m. pi poi scìnniri, e truvari la costa n'àutra vota a [[Giarri]]-[[Ripostu]] ô nord. == Cultura == L'[[università di Catania]] è la prima [[università]] dâ [[Sicilia]] e vinni funnata ntô [[1434]] grazzi a [[Alfonso V d'Aragona]]. Accamora è una di li cchiù granni e mpurtanti d'Italia: ci studìanu 66.000 carusi, chi vèninu di tutta la [[Sicilia]], ma assai vèninu puru dû cuntinenti, dâ [[Grecia]] e dô [[mediu orienti]]. [[File:Catani6.jpg|thumb|left|200px|Lu domu di Sant'Àita a Catania.]] [[File:Cataniateatrobelliini1893.jpg|left|thumb|200px|Lu Tiatru Bellini versu lu 1893]] A Catania nasceru [[Giuvanni Verga]], [[Luiggi Capuana]] e [[Federico De Roberto]], ntra li megghiu scrittura taliani dû [[sèculu XIX]]. Verga fu lu megghiu scritturi [[verismu|verista]], cu lu rumanzu ''I Malavoglia''. Ntra li pueti ca usaru lu [[lingua siciliana|sicilianu]], ci sù [[Bartolomeo Asmundo]], [[Domenico Tempio]] e [[Ninu Martoglio]]. N'àutru scritturi veru mpurtanti fu [[Vitalianu Brancati]] ca scrivìu macari lu libru "Il bell'Antonio"; ntô 1960 lu riggista [[Mauro Bolognini]] fici un film supra sta storia cu [[Marcello Mastroianni]] e [[Claudia Cardinale]]. Chissa fu a primu pillìcula girata tutta a Catania unni si pò vìdiri la città com'era ntî l'anni sissanta. Catania è macari la patria di [[Vicenzu Bellini]], auturi di ''La Norma'' e àutri cumpunimenti musicali. Li cantanti [[Franco Battiato]], [[Carmen Consoli]], [[Gianni Bella]], [[Marcella Bella]], [[Mario Venuti]], Vincenzu Spampinato, Mariu Biondi, [[Gerardina Trovato]], Umbertu Balsamo e I Beans (Pier Paolo Cristaldi, Carmelo Morgia, Pippo Panascì, Tony Ranno e lu novu ca trasìvu Alex Magrì) sù tutti catanisi. N'àutru granni dâ mùsica catanisi è [[Brigantony]], ca è lu patri dâ mùsica pupulari doppu l'anni '70/'80. Appressu a iddu arrivaru [[Giuseppe Castiglia]], li [[Brigantini]] e àutri novi gruppi: Sugarfree, Lautari e Archinue'. Lu gruppu musicali [[Uzeda]] nascìu macari iddu a Catania e addivinìu lu gruppu europeu cchiù mpurtanti dâ scena nnipinnenti a [[Seattle]] duranti la mità di l'anni nuvanta, cammora dui di li membri origginali dô gruppu nni fìciru n'àutru ca si chiama Bellini, macari iddu veru famusu ntô cuntinenti e 'n [[Amèrica]] macari, pi fàrici omaggiu ô granni cumpusituri catanisi. È la cità a cchiù àuta [[Tiatri di Catania|dinzitati tiatrali]] dâ [[Sicilia]]. Diversi cumpagnìi tiatrali òpiranu, travàgghianu e si fannu canùsciri ntô cuntinenti. == Tradizzioni == [[{{ns:6}}:Sagata ct.jpg|thumb|right|200px|La ''"vara"'' di [[Sant'Àita]].]] Catania è puru la patria di [[Sant'Aita|Sant'Àita]], vissuta ntô [[sèculu III]], assicutata dî rumani prima di l'[[Edittu di Custantinu]] e oi patrona dâ cità. Ogni annu, a [[frivaru]] è festa granni cu cirimoni, prucissioni e manifistazzioni vari. La citati di Catania nun è carattirizzata sulu ppi la prisenza di l’[[Etna]], ca la si vidi custantimenti di unni egghè cu lu sò granni conu, ca si nni senti sempri la cumunioni nta tutti li cosi: ntê casi fatti cu la sò petra, ntê strati fatti chî bàsuli di lava, nta costa uni lu mari addisegna scurturi nta li scogghi nìuri di petra lava. Catania è macari la citati di la [[Sant'Àita|'''Santuzza''']], di [[Sant'Àita|'''Sant’Àita''']] e a idda li [[catanisi]] ci fannu granni fistiggiamenti tutti l’anni dô 3 o 5 di frivaru, e chista è tra li cchiù pittureschi festi di l’[[Italia]]: pi tri jorna la citati si scorda tutti li cosi e tutti l’affanni e si cuncentra sulu pi la festa a [[Sant'Àita|'''Sant’Àituzza''']]: î cannalori, àuti e granni ciri di lignu ntagghiati, 'n prucissioni furianu pi tutti li strati e unni ci sparunu la [[muschittaria]] e ci fannu lu focu, si fèrmanu e appoi ci fannu ''l’annacata'' (ca è na speci d’abballata); pi tutta la citati si vìdunu assai divoti vistuti cu lu saccu jancu; si vìdunu cintinara di migghiara di cristiani ca vènunu di tutti î gnuni, tutta la citati veni addubbata a festa: luminara nta tutti li strati, tutti li chiesi venunu nciùrati, î nuciddara chî carrittini acculurati, î picciriddi chî palluncini, î granni cu l’abbiti novi, î carusi comu ègghè, cu ncùnatizzi e cu tutti puliti, î gilatara nta ogni chiazza; e appoi li fochi ô chianu e la ''vara'' di [[Sant'Àita|'''Sant’Aita''']] ca veni purtata 'n prucissioni pi la cità e, tra li spari e li fraguri di li fochi artificiali, tutti s’arricordunu ca idda, martirizzata nta la braci, vìgila sempri supra lu focu di la [[Etna|Muntagna]]. Mmènzu a la fudda ca si mungi nta li strati e nta li chiazzi, i “citatini” tirannu lu curduni, guidanu la ''vara'' di [[Sant'Àita|'''Sant’Aita''']], e sunnu chiù assai di quattru mila tutti cu lu saccu jancu e ogni tantu, mmenzu a chisti, si senti na vuci forti ca grida '''''citatini, tutti divoti tutti!''''' e tutti arrispunnunu comu na sula vuci: '''''"Viva Sant'Àita, viva Sant'Àita"'''''. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. == La parrata catanisa == {{vidipuru1|Parrata catanisa}} La [[parrata catanisa]] si distingui nun sulu pi na ntunazzioni tìpica ca la fa arricanusciri e distinguiri tra àutri parrati dû sicilianu, ma pi paroli tìpichi comu ''annunca''. Na variazzioni tipica dâ parrata catanisa arrispettu a àutri è ca la cunzunanti doppu na ''r'' veni radduppiata: * “articulu” veni prununzatu “atticulu” * “corda” veni prununzata “codda” * “ carta” veni prununzata “catta” == Giamillaggi == *[[Image:Flag of United States.svg|20px|border]] '''[[Phoenix]]''' - [[Stati Uniti di Mèrica]] *[[Image:Flag of France.svg|20px|border]] '''[[Grenoble]]''' - [[Francia]] *[[Image:Flag of Canada.svg|20px|border]] '''[[Ottawa]]''' - [[Canadà]] *[[Image:Flag of Poland.svg|20px|border]] '''[[Oświęcim]]''' - [[Pulonia]] *[[Image:Flag of England.svg|20px|border]] '''[[Oxford]]''' - [[Nglaterra]] *[[Image:Flag of Tanzania.svg|20px|border]] '''[[Migole]]''' - [[Tanzania]] == Talìa puru == * [[Liggenni, pirsunaggi, stori e cunti e cosi di Catania.]] * [[Casteddu Ursinu]] * [[Cumuni dâ pruvincia di Catania]] * [[Etna]] * [[Calciu Catania]] * [[Museu Emiliu Grecu (Catania)|Museu Emiliu Grecu]] {{Commons|Catania}} [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Catania]] [[Catigurìa:Storia siciliana]] [[Catigurìa:Cità custeri]] [[Catigurìa:Catania| ]] fbsh831s8eex85l32ozm6iksnccp4d4 Murriali 0 346 783222 765912 2026-07-28T22:37:16Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783222 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Murriali| mmaggini=Monreale.JPG| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Monreale| pruvincia=[[Pruvincia di Palermu|Palermu]] (PA)| superfici=529| abbitanti=31.343| dinsita=59| cumunilimitrofi=[[Àrcamu]], [[Parcu]], [[Busacchinu]], [[Burgettu]], [[Calatafimi-Segesta]] (TP), [[Campuriali]], [[Carini]], [[Chiana (PA)|Chiana]], [[Cuntissa]], [[Cunigghiuni]], [[Giardineddu]], [[Gibbellina]] (TP), [[Gudranu]], [[Marineu]], [[Muntilepri]], [[Palermu]], [[Partinicu]], [[Poggiuriali]] (TP), [[Roccamena]], [[San Cipirreddu]], [[San Giuseppi Jatu]], [[Santa Cristina Gela]], [[Turretta (Palermu)|Turretta]]| cap=90046| prifissutelefonicu=+091 | situufficiali=[http://www.comune.monreale.pa.it/ www.comune.monreale.pa.it] |riggiuni=Sicilia}} '''Murriali''' (o '''Munriali''' nta àutri parrati siciliani; [[Lingua taliana|talianu]]: '''''Monreale'''''), a na dicina di chilomitri di [[Palermu]], è na citati canusciuta supratuttu pi lu domu, ca cu li sò [[musàicu|musaici]] e l'absidi granni ca raffiura nu musaicu di lu [[Cristu]] è l'asempiu sicuramenti cchiù mpurtanti di architittura bizzantinu-nurmanna n [[Sicilia]]. Cu lu chiostru, allatu di la chiesa, attrai ogni annu migghiaia di turisti di tuttu lu munnu. == La cattiddrali == Lu [[Domu di Murriali]] è unu dî munumenta cchiù canusciuti dâ [[Sicilia]]. Comu la [[Catridali di Palermu]] e di [[Catridali di Cifalù|Cifalù]], la sò custrizzioni abbeni grazzi nu suvranu [[Nurmanni|nurmannu]]: [[Gugghiermu II di Sicilia|Gugghiermu II]], dittu lu Bonu. Lu travagghiu dû tempiu accuminzau ntô [[1172]] e doppu sulu quattru anni lu travagghiu si tirminau, puru siddu la custrizzioni di nu granni tempiu nun finisci mai. Pi la porta n [[bronzu]], lu reghi cumannò lu travagghiu a [[Bonannu Pisanu]], ca la mannò di [[Pisa]] ntra lu [[1185]] e lu [[1186]]. Lu tempiu murrialisi ammustra diversi stili pû fattu, ntra tanti, ca sparti di travagghiatura taliani e siciliani, d'urìggini cc'èranu maistri musurmani. Di straurdinaria mpurtanza sunnu li musaici, ca òccupanu n'aria di 7.584 mq. Rapprisèntanu na vera attrazzioni artìstica ca raccunta cu mmàggini suggistivi la storia dû [[cristianèsimu]], ntra cui si vidi fatti di l'anticu tistamentu, la vita di Cristu, l'Atti di l'apòstuli e lu triunfu d'Angeli e Santi. [[File:Monreale Cathedral exterior BW 2012-10-09 10-23-10.jpg|thumb|left|Lu [[Domu di Murriali]].]] [[File:Cristo.jpg|thumb|left|L'absidi]] [[File:Monreale-bjs-3.jpg|thumb|left|L'absidi]] [[File:Monreale Cloitre1.jpg|thumb|Lu chiostru]] == Tradizzioni == * Rappresentazzioni pasquali ducumintati.<ref>{{Cita|Giuseppe Pitrè|pp. 20}}.</ref> * 3 Maggiu, festività ducumintata.<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 163}}.</ref> * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. == Bibliografia == * {{Cita libro |titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''" |autore = |url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C? |editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62 |città = Palermo |anno = 1876 |volume = ANNO I, FASCICOLO I |cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO }} * {{Cita libro |titolo = "''DELLE SACRE RAPPRESENTAZIONI POPOLARI IN SICILIA MEMORIA DI GIUSEPPE PITRE' ''" |autore = Giuseppe Pitrè |url = https://www.google.it/books/edition/Delle_sacre_rappresentazioni_popolari_in/Ije64-yk-vEC |editore = Stabilimento Tipografico di B, Virzì |città = Palermo |anno = 1876 |volume = Unico |cid = Giuseppe Pitrè }} == Noti == <references/> == Lijami di fora == *{{it}}[http://sicilia.indettaglio.it/ita/comuni/pa/monreale/monreale.html Murriali ntû situ di Sicilia.inDettaglio] *{{it}}[http://sicilyweb.com/monreale/ Murriali n Sicilyweb] {{Commons|Monreale}} {{Pruvincia di Palermu}} [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] [[Catigurìa:Sicilia]] hvyq4m5507dhj01mfg7dq3wof6u0oc6 Aliminusa 0 2520 783206 776328 2026-07-28T22:23:15Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783206 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Aliminusa|nomuufficiali=Aliminusa |riggiuni=Sicilia |pruvincia=[[Pruvincia di Palermu|Palermu]] (PA) |superfici=13 |abbitanti=1.334 |dinsita=103 |cumunilimitrofi=[[Càccamu (PA)|Càccamu]], [[Cerda]], [[Muntimaiuri]], [[Sciara]], [[Sclafani Bagni|Scafana]] |cap=90020 |prifissutelefonicu=091 |situufficiali=[http://www.comunedialiminusa.it/ www.comunedialiminusa.it] }} '''Aliminusa''' (videmma '''Arminusa''' e chiamata '''''Larminusa''''' ntâ parrata lucali) è nu paisi vicinu [[Tèrmini]], havi ammeri 1300 abbitanti e s'attrova a 450 m supra lu liveddu dû mari. == Storia == La prima vota ca si parra di Larminusa fu nnô tistamentu di [[Mattìu Scàfani]] dû [[1333]], unni dici ca accattò lu fìudu di [[Rachalminusa]] di [[Guartieri Fisaula]] ("rachal" ntô saracinu veni a diri "casali"). Aliminusa appartinìa â cuntìa dî Sclàfani. Nta li primi anni di lu [[1300]] lu fìudu era di Mattìu Scàfani (lu pussissuri di lu palazzu Sclàfani n [[Palermu]]). Iddu avìa terri assai nta tutta la Sicilia, ma murìa sinza lassari figghi màsculi. Li sò figghi Aloisa e Margarita si maritaru, la prima cu [[Gualtieri Peralta]] e l'àutra cu [[Gualtieri Raimunnu Moncada]], e pi la robba di [[Mattìu Scàfani]] ficiru tanti quistioni e sciarri. Nta l'archivi di l'uffizzi fiurintini ci fu sarvata na carta di lu [[1400]] unni si leggi "terrae harminusae", ca "Rachalminusa" veni stracanciatu nni "Arminusa". Lu fìudu di Aliminusa tuccò a li conti Peralta Luna, ca lu cozzu Luna si chiama accussì prennu iddi e ergu i conti Luna si sciarraru cu li baruni Perollo puru s'iddi stàvanu n [[Sciacca]]: sta quistioni era canusciuta comu lu "[[casu di Sciacca]]", e pi stu fattu lu bagghiu vecchiu vinni allavancatu di li surdati di lu reghi ca addiffinìanu a li Perollo, ma sappi a fabbricari n'àutru bagghiu novu cchiù ncapu nta lu cozzu di lu locu. La cchiù antica custruzzioni di lu paisi è lu Bagghiu. Grigoriu Brunu accattò stu fìudu ntô [[1625]] e doppu picca anni ci detti lu nomu di Sant'Anna. Lu figghiu di stu Grigoriu vinnìu lu feu a [[Mariu Cutelli]] omu di liggi [[Catania|catanisi]] e Conti di [[Villarosa]] ca lassò scrittu pi tistamentu ca siddu li Cutelli nun avìssiru avutu figghi màsculi lu feu avìa èssiri vinnuti e cu li sordi s'avìa a fabbricari nu culleggiu n [[Catania]]. Stu fattu succidìu. Ntô [[1796]] lu fìudu di L'Arminusa e dâ minnulazza si l'accattò [[Emanueli Miluni]], e la cresia è vutata a Sant'Anna e aperta ô cultu riliggiusu nzinu di l'annu [[1809]]. == Tradizzioni == * 18 giugnu, Festa 'rî San Calojru. Fisteggiamenti. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa patrona. == Lijami di fora == *[https://web.archive.org/web/20080703192801/http://it.wikipedia.org/wiki Aliminusa ntâ wikipedia italiana ] *{{it}}[http://sicilia.indettaglio.it/ita/comuni/pa/aliminusa/aliminusa.html Aliminusa ntû situ di Sicilia.inDettaglio] *{{it}}[http://sicilyweb.com/aliminusa/ Aliminusa n Sicilyweb] {{Pruvincia di Palermu}} [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] 2p0j63a3a6xyu43nw3v5c5j8wwihkbq Muòrica 0 2530 783221 782913 2026-07-28T22:36:43Z Effems 13365 /* Tradizziuna */ 783221 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Mòdica|nomuufficiali=Modica |pruvincia=[[Pruvincia di Rausa|Ragusa]] (RG) |superfici=290,77 |abbitanti=53.695 |dinsita=180 |cumunilimitrofi=[[Buscema]] (SR), [[Giarratana]], [[Spaccafurnu]], [[Notu]] (SR), [[Palazzolu Acrèidi]] (SR), [[U Puzzaḍḍu]], [[Ragusa]], [[Rusalini]] (SR), [[Scìchili]] |cap=97015 |prifissutelefonicu=0932 }} [[Image:Modica-SGiorgio.jpg|thumb|left|A cresia di S. Giorgiu a Mòdica. Magnìficu asempiu di architittura barocca.]] Cità di quasi 54.000 abbitanti dâ provincia di [[Ragusa]], '''Mòdica''' ('n mudicanu: '''Muòrica''') è una dî cità ca fu scartata pi fari parti dû patrimoniu munniali di l'[[Unesco]] pi scaciuni di l'architittura [[baroccu sicilianu|barocca]], ca àvi asempi ripprisintativi nnâ cresia di S. Giorgiu (a Mòdica auta), opra di l'architettu Franciscu Pàulu Làbisi, e nnâ cresia di santu Petru (a Mòdica vascia). Tutti sti chiesi foru ricustrujuti cû stili [[baroccu]] doppu dû tirrìbbili [[tirrimotu dû 11 di jinnaru 1693]]. U tirritoriu mudicanu si stenni nzinu ô mari, unni si trova a frazziuni di [[Marina di Mòdica]], ca è na tranquilla lucalità di villiggiatura, a vinti chilòmitri dâ cità. == Storia == Ammintuvata di [[Ciciruni]] nnâ causa contra u malu guvernu di [[Verri]], Mòdica fu àrabba a pàrtiri dû [[844]]-[[845]] e appoi [[Nurmanni|nurmanna]]. A pàrtiri dû [[1296]] a cità fu a capu dâ [[Cuntìa di Mòdica|cuntìa umònima]], u tirritoriu dâ quali cumprinnìa nu terzu dâ [[Sicilia]] e dâ quali facìanu parti macari [[Àlcamu]], [[Càccamu (PA)|Càccamu]] e [[Calatafimi]], agghicannu a nu certu pirìudu nzinu ê [[Gherbi]], isuleḍḍi ô sud dâ costa tunisina. == Tradizziuna == A cità è canusciuta puru pâ [[ciocculatta mudicana]], nu tipu di ciocculatta fatta sicunnu na rizzetta basata supra a l'usu d'aromi naturali spiciali, comu u pipi-sbezzi, a canneḍḍa e a vanigghia. Nna l'ùrtimi anni l'amministrazziuni lucali e arcuni cupirativi pâ prumuzziuni turìstica ànnu ripurtatu 'n vita tanti tradizziuna mudicani 'ntichi. A prima 'i tutti è "A giostra di Chiaramunti" (veni chiamata "U Paliu") ca àvi urìggini di l'inizzi dû [[sèculu XIV]] e fu vuluta pi òpira dû cunti Manfredi Chiaramunti, ca si trasfirìu nnâ capitali dâ cuntìa nzèmula â so mugghieri Isabella Mosca. A giostra cunzisti nni nu circùitu uvali ca i cavaleri a turnu ànn'a pircùrriri, supirannu provi e ustàculi; ogni cuntrata di Mòdica prisenta nu so cavaleri. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. == Mudicani cèlibbri== * [[Tummasu Campailla]], pueta, filòsufu e scinziatu. * [[Sarbaturi Quasimodo]], pueta e [[premiu Nobel]] pâ littiratura. * [[Girolama Lorefice Grimaldi]] puitissa == Talìa puru == * [[Friggintini]] * [[Zappudda]] {{Artìculu dâ simana|2007}} [[Catigurìa:Muòrica| ]] cdld2uoqrgzbyciqn78rxh7gpwt0xrd Castrugiuvanni 0 2535 783210 776329 2026-07-28T22:26:38Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783210 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Castrugiuvanni| mmaggini=100px-Enna-Stemma.png| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Enna| pruvincia=[[Pruvincia di Enna|Enna]]| superfici=357| abbitanti=29.072| dinsita=81| cumunilimitrofi=[[Aggira]], [[Aidoni]], [[Àsaru]], [[Calascibetta]], [[Nissa]], [[Gangi]], [[Liunforti]], [[Ciazza]], [[Petrapirzia]], [[Santa Catarina (Caltanissetta)|Santa Catarina]], [[Carrapipi]], [[Villarosa]]| cap=94100| prifissutelefonicu=+0935| situufficiali = | |riggiuni=Sicilia}} '''Castrugiuvanni''' (o '''Enna''') è na cità di circa 30.000 abbitanti situata ô centru di la [[Sicilia]] e capuluocu di la [[Pruvincia di Enna]]. Tra li capuloca italiani, Castrugiuvanni è la cità chi si trova a l'altitùdini cchiù àuta (circa 1000 metri). == Àutri noma siciliani == Castrugiuanni, Castrianni, Castrijanni, Castriianni, Castrujanni, Castruianni, Casciugiuvanni. == Lu cumuni == Nta sta cità, ca si pò ragghiùnciri cu l'autustrata e cu la ferruvìa, hà statu funnata n'[[università]], la cchiù giòvini di li quattru ca cci sunnu 'n Sicilia. Pi chistu mutivu, ora nun cc'è cchiù sulu la cità àuta, ca s'attrova di novicentu metri a l'acchianari, ma sorgi macari na secunna cità cchiù vascia, unni ci sunnu un mari di studenti di l'univirsità. Pi ghiunta, a 10 chilòmitri cc'è puru na riserva naturali ([[Pergusa]]), unni s'attrova macari u lacu, di [[Pergusa]] appuntu, e a firriari 'ntunnu cci ficiru na pista unni ci currunu, ora quasi mai, che machini e unni cci facivunu macari formula 1. Nè sponti do lacu ci su i casi ca furunu costruiti grazi aiutu di [[Mussolini]] ca bonificò tuttu ssu tirreno ca era chinu di fanghira. U tirrenu unni su fabbricati ssi casi è a gazzani e c'è macari nna Chisa e davanti na bedda chiazza, rinnovata frisca. L'abitanti di ssa frazioni si chiamanu "Lacari". [[File:Enna Castello Di Lombardia.jpg|thumb|left|U castiddu di Lummardì.]] == Umini illustri == *[[Eunu]] (...-132 a.C.) Schiavu sirianu capu di la rivolta di li schiavi ca scoppiò a Enna nno 139 a.C. *[[Sant'Elia di Enna]] ([[829]]-[[904]]) Monacu basilianu *[[Anselmu Fazio]] ([[1570]] ? - [[1630]] ?) Monacu e cumpusituri *[[Paulu Vetri]] ([[1855]]-[[1937]]) Pitturi *[[Ninu Savarese]] ([[1882]]-[[1945]]) Scritturi *[[Apolloniu Di Bilio]] ([[1885]]-[[1916]]) Pitturi *[[Micheli Anzalone]] ([[1912]]-[[1984]]) Scritturi *[[Umbertu Domina]] ([[1922]]-[[2006]]) Scritturi e umorista *[[Napuliuni Colajanni]] ([[1847]] – [[1921]]) Puliticu [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Enna]] == Tradizzioni == * Riti pasquali e Casazze ducumintati.<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 163}}.</ref> * 18 giugnu, Festa 'rî San Calojru. Fisteggiamenti. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ compatrona. == Bibliografia == * {{Cita libro |titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''" |autore = |url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C? |editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62 |città = Palermo |anno = 1876 |volume = ANNO I, FASCICOLO I |cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO }} == Noti == <references/> l6c6c7g1yaqj2ma50d0qsrigwvq5oud Jaci Catina 0 2554 783217 775662 2026-07-28T22:33:33Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783217 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Jaci Catina|nomuufficiali=Aci Catina |mmaggini=Aci Catena-Stemma.svg |articulustemma=[[Stemma dê citati dâ Terra di Aci|Stemma Jaci Catina]] |pruvincia=[[Pruvincia di Catania|Catania]] |riggiuni=[[Sicilia]] |superfici=8 |abbitanti=26.920 |dinsita=3365 |cumunilimitrofi=[[Jaci Casteddu]], [[Jaci Sant'Antoniu]], [[Aciriali]], [[Bedduvirdi]] |cap=95022 |prifissutelefonicu=095 }} '''Jaci Catina''' (o '''Aci Catina''' e chiamatu simpricimenti '''Catina''' ntâ parrata lucali) è un cumuni di 26.920 abbitanti dâ [[pruvincia di Catania]]. Jaci Catina assetta 216 km. di [[Girgenti]] (Agrigento), 144 km. di [[Nissa]] (Caltanissetta), 18 km. di [[Catania]], di quali pruvincia apparteni, 113 km. di [[Castrugiuvanni]] (Enna), 81 km. di [[Missina]], 266 km. di [[Palermu]], 121 km. di [[Rausa|Raùsa]], 75 km. di [[Sarausa|Saraùsa]] (Siracusa), e 373 km. di [[Trapani|Tràpani]]. Lu cumuni havi n'aria di 845 èttari e la dinsità d'abbitazzioni fa 2.940 abbitanti pi chilòmitru quatratu. Si nni acchiana nta na zona di coddi costali e posta a 170 metri supra lu liveddu di lu mari. È nu centru d'agricultura saputu suprattuttu pi la pruduzzioni di frutta, virdura, e òttimi citrati ca si pòtinu tastari nna l'annuali “Sagra del limone Verdello” di austu. Nta l'antichitati lu paìsi fu chiamatu “Cuntrata di li Scarpi” pi li numirusi scarpari. Doppu vinni numinatu Aci Catina pi li siguaci riliggiusi di la Madonna di la Catina. Secunnu li rovini archiològgici nun cc'è nuddu signu di stu paìsi prima di l'èbbica grecu-rumana. Lu veru centru si sviluppau circa lu [[sèculu XVI]] quannu si fabbricau la Chiesa di la Madonna di la Catina. Siccomu lu 1681 fu tinutu di lu prìncipi Luigi Riggio e la so famigghia sinu l'abbulizzioni di li diritti fiudali. Nna lu 1693 fu distruttu di nu granni tirrimotu, rifabbricatu adaciu adaciu sulu doppu lu 1700. Cci sunnu tanti chiesi di particulari ntiressi architittònicu. La Chiesa di San Filippo d'Agira havi na maravigghiusa facciata setticentesca òpira di Francesco Battaglia (1701-1778). Cc'è la Chiesa Matri di lu sèculu XVI, la Chiesa di San Giuseppe ca havi na granni còppula, la ''Chiesa di Sant'Antonio di Padova'' ca priserva l'òpiri artìstichi di lu 1600, e la Chiesa dell'Eremo di Sant'Anna, cu pavimentu di maiòlica. È puru nutàbbili lu ''Palazzo Riggio di Campofiorito'' fabbricatu nna lu [[sèculu XVII]]. Ntra li pirsunaggi distinti è lu prufissuri univirsitariu [[Francesco Guglielmino]] (1872-1956), bravu pueta dialittali e maìstru di grecitati. == Tradizzioni == * 13 dicèmmiru, Festa 'rî Santa Lucia, festa 'râ santa patrona. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Catania]] i77b4hjvbfee3tkulgdc50jhsm0uyva Cataviddotta 0 3061 783213 775807 2026-07-28T22:29:38Z Effems 13365 /* La paci di Cataviddotta */ 783213 wikitext text/x-wiki {{Cumuni |nomucumuni=Cataviddotta |mmaggini=Caltabellotta-Stemma.png |muttu=&nbsp; |nomuufficiali=Caltabellotta |pruvincia=[[Pruvincia di Girgenti|Girgenti]] |superfici=123 |abbitanti=4.485 |dinsita=36 |cumunilimitrofi=[[Busacchinu]], [[Burgiu]], [[Calamònaci]], [[Chiusa Sclafani]], [[Giuliana]], [[Ribbera]], [[Sammuca]], [[Sciacca]], [[Villafranca Sicula]] |cap=92010<ref>[https://www.ilcapdi.it/agrigento/caltabellotta CAP di Caltabellotta]</ref> |prifissutelefonicu=+0925 }} '''Cataviddotta''' è un cumuni di 4.485 abbitanti dâ [[pruvincia di Girgenti]]. L'abbitanti vennu chiamati "catavidduttisi". == Storia == Pi la sò pusizzioni giogràfica e li sò capisaldi tirrituriali, vinni idintificata di stòrici dâ livatura di l'Inveges, dû Boudrand e di [[Gaetani Ottaviu]], cu l'antica citati Sicana di [[Camico]], supra li cui ruini surgìu la greca [[Triocala]] ca devi lu sò nomu a tri doni di matri natura: la rocca, l'abbunnanza e la ducizza di l'acqui e la fruttuusitati ubbirtusa dî sò campagni. Triocala fu na citati antica putenti, ma la sò putenza màssima fu junciuta a l'èbbuca di [[Sarviu Trifuni]], ca a capu di servi fujitivi, nstallau nta sta citati la sò corti. Fici custruiri un palazzu magnìficu e rigali. Rignau nzinu a lu 99 a.C., quannu lu Cònzuli rumanu Aquiliu, n una dî guerri sirvili, la radìu a lu solu. "Et mox servili vastata Triocala bello". [[File:Caltabellotta Stadt.jpg|thumb|300px|left|Panurama di Cataviddotta.]] Riedificata, subbìu ancora la sorti dâ divastazzioni pi manu di l'Àrabbi, li quali custrueru lu "Casteddu dî cherzi, n àrabbu "Qual-At-Ballut" e, dû quali, comu certamenti si ntuisci, discinni l'attuali nomu di Cataviddotta. Cu lu pirìudu Nurmannu, vinni la fama, cunquistata ntô [[1090]] di [[Ruggeru lu Nurmannu]], chistu nfriggìu na dura scunfitta a l'Àrabbi e a pirenni ricordu edificau supra lu munti un tempiu n onuri di San Giorgiu cu òrdini di culunnati duppiu, di cui oi nun resta rasti. Cataviddotta fu citati dimaniali, appartinni a lu Conti Luna e, pi attu dutali â famigghia Muncada. Ntô [[1713]], divinni Signurìa di [[Giuseppi Álvarez Toledo]] e nzinu a lu XIX sèculu a li sò discinnenti. === Antica sedi viscuvili === Sinu di l'arba dû cristianèsimu Triocala fu sedi viscuvili cu lu protuvìscuvu San Piddigrinu, lu quali sbarcatu a Capu Biancu, nta l'accussidditta "Cartàggini nica", pruvinenti di [[Lucca di Grecia]], quannu agghicau nta sta citati, scunfiggìu un dracuni mitulòggicu ca campava nta n'antru nutricànnusi jurnarmenti d'un giùvini pastu umanu. Lu Piddigrinu, fici pricipitari la vestia ntô barrancu e pigghiau comu casa dda stissa grutta, nzinu â fini dû sò passaggiu tirrenu, campannu n santitati. Câ cunquista àrabba, la sedi viscuvili fu trasfiruta a [[Sciacca]] e nfini chî nurmanni a [[Girgenti]]. === La paci di Cataviddotta === La Guerra dî [[Vespri Siciliani]], scrivìu la palora "Fini" supra lu munti Casteddu, autramenti canusciutu comu lu "Pizzu di Cataviddotta. Lu [[31 di austu]] di l'annu dû Signuri 1302, ntô casteddu dû Pizzu, prubbabbirmenti, si firmau lu trattatu di paci, pi lu quali Fidiricu III vinni ricanusciutu Rè di Trinacria, cu lu mpegnu a cunvulari a nozzi cu [[Eleonora d'Angiò]], soru di Rubbertu Rè di Nàpuli, punennu tèrmini â guerra dû vespru. == Tradizzioni == * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. == Lijami di fora == * [http://www.caltabellotta.com/ Caltabellotta.com: Lu purtali di Cataviddotta] * [http://www.caltabellotta.net/ Album Fotugràficu di Cataviddotta] * [https://web.archive.org/web/20080107202639/http://www.prolococaltabellotta.it/ ProLocu di Cataviddotta] * [http://www.comune.caltabellotta.ag.it/ Situ istituzziunali] == Note == <references /> {{Pruvincia di Girgenti}} d9dlhautkh2o48l9r3kfc008d6n1smc Spillinga 0 3118 783226 782061 2026-07-28T22:40:06Z Effems 13365 783226 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Spillinga|nomuufficiali=Sperlinga |pruvincia=[[Pruvincia di Enna|Enna]] |superfici=58 |abbitanti=963 |dinsita=17 |cumunilimitrofi=[[Gangi]], [[Nicusia]] |cap=94010 |prifissutelefonicu=0935 }} '''Spillinga''' è nu cumuni di 963 abbitanti dâ [[pruvincia di Enna]]. [[File:Sperlinga.jpg|thumb|Nu panuramua dâ cità.]] == Tradizzioni == * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Enna]] depqh6wauts6mj9adbany7p6h9r4hjn Jiraci 0 3769 783218 776486 2026-07-28T22:34:38Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783218 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Jiraci| mmaggini=Geraci.JPG| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Geraci Siculo| pruvincia=[[Pruvincia di Palermu|Palermu]] (PA)| superfici=112,97| abbitanti=2.101| dinsita=19| cumunilimitrofi= [[Castel di Lucio]] (ME), [[Casteddubonu]], [[Gangi]], [[Nicosia (EN)|Nicosia]] (EN), [[Pitralia Suprana]], [[Pitralia Suttana]], [[Santu Màuru (PA)|Santu Màuru]] | cap=90010| prifissutelefonicu=+0921 }} '''Jiraci''' (o '''Jiraggi''' ntâ parrata lucali) è un paisi ca s'attrova a 118 chilòmitri di [[Palermu]] a 1.077 metri supra lu liveddu dû mari. == Storia dû nomu == Si chiamava '''Ierax''' urigginariamenti pi l'avvulturi ca avìanu lu nidu ntâ sò rocca. == Tradizzioni == * 13 giugnu, Festa di Sant'Antoniu di Pàduva. Fistiggiamenti. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. * [[24 di austu]], San Vartulumeu, Fistiggiamenti. * 26 dicèmmiru, Festa dî Santu Stefanu, fistiggiamenti citàdini. {{Pruvincia di Palermu}} [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] nr1t8bj2uk1v6tlaf4em9if81po2qic Santa Flavia 0 4410 783209 695423 2026-07-28T22:25:31Z Effems 13365 783209 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Santa Flavia| mmaggini=| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Santa Flavia| pruvincia=[[Pruvincia di Palermu|Palermu]] (PA)| superfici=14,46| abbitanti=9.525| dinsita=680| cumunilimitrofi= [[Bagarìa]], [[Castiddazzu]], [[Musulumeli]] | cap=90017| prifissutelefonicu=+091 }} '''Santa Flavia''' è un paisi ca s'attrova a 17 chilòmitri di [[Palermu]], a 45 metri supra lu liveddu di lu mari, nta lu gulfu di Termini Imerese. == Tradizzioni == * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa patrona. {{Pruvincia di Palermu}} [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] [[Catigurìa:Sicilia]] ckbk1da3hanrvns3emq4uniazlqmhv0 Salemi 0 4602 783224 776252 2026-07-28T22:38:55Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783224 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Salemi|nomuufficiali=Salemi |pruvincia=[[Pruvincia di Trapani|Tràpani]] (TP) |superfici=181,82 |abbitanti=11.540 |dinsita=64 |cumunilimitrofi= [[Calatafimi-Segesta]], [[Castelvetranu]], [[Marsala (TP)|Marsala]], [[Mazzara]], [[Santa Ninfa]], [[Tràpani]], [[Vita]] |cap=91018<ref>[https://www.ilcapdi.it/trapani/salemi CAP di Salemi, Tràpani]</ref> |prifissutelefonicu=0924 |situufficiali=http://www.salemi.citynetp.it }} [[File:Salemi panorama.jpg|thumb|Panurama di Salemi]] '''Salemi''' è un paisi ca s'attrova a 37 chilòmitri di [[Tràpani]], a 446 metri supra lu liveddu di lu mari. == Tradizzioni == * 03 frivaru, Festa 'rî San Blasi, festa 'rû santu compatronu. * Riti pasquali e Casazze ducumintati.<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 161}}.</ref> * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. * 06 dicèmmuru, Festa dî San Nicola, festa dû santu patronu. == Bibliografia == * {{Cita libro |titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''" |autore = |url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C? |editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62 |città = Palermo |anno = 1876 |volume = ANNO I, FASCICOLO I |cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO }} == Noti == <references/> [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Tràpani]] qg0d9oe2fq02z9lqjcc1nk6m2u4w8fv Àrcamu 0 4613 783212 776469 2026-07-28T22:29:10Z Effems 13365 /* Tradizzioni e manifestazzioni */ 783212 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Àrcamu|nomuufficiali=Àlcamo |pruvincia=[[Pruvincia di Trapani|Tràpani]] (TP) |superfici=130,86 |abbitanti=45.985 |dinsita=353,7 |cumunilimitrofi= [[Balistrati]] (PA), [[Calatafimi-Segesta]], [[Campuriali]] (PA), [[Casteddammari]], [[Murriali]] (PA), [[Partinicu]] (PA) |cap=91011<ref>[https://www.ilcapdi.it/trapani/alcamo CAP di Àrcamu, Tràpani]</ref> |prifissutelefonicu=0924 |situufficiali=http://www.comune.alcamo.tp.it }} '''Àrcamu''' (pi [[Lingua taliana|talianu]]: '''''Alcamo''''') è na citati a 53 chilòmitri di [[Tràpani]]. N sicilianu l'abbitanti sunnu chiamati "[[arcamisi]]". == Storia == [[File:Castello di Alcamo 0024.JPG|thumb|Casteddu di li Cunti di Muòrica.]] [[File:PanAlcamo1.jpg|right|thumb|Panurama di Àrcamu.]] Lu nomu “Arcamu” nun si sapi precisamenti di dunni veni, ci sunnu varii virsiuna. Anticamenti si cridìa ca era na palora arabba ma è cchiù probabbili chi veni o di la palora siciliana càccamu o di Arcamu di Troia chi aiutau a lu Re Priamu nta la guerra di Troia. Lu primu nùcliu nascìu 'n capu lu munti Bonifatu dunni c'èni na necropuli, e li resti di Longuru (un villaggiu [[Elimi|Elimu]] a guardia di [[Seggesta|Siggèsta]]). L' [[Elimi]] si facìanu discenniri puru di li Troiani, ma sapemu ca ô niveddu linguisticu eranu un populu Italicu comu li [[Sìculi|Siculi]], si penza chi eranu lu stissu populu. Successivamenti doppu chi li Rumani scunfiggeru a li Cartagginisi, l'abbitanti di Longuru scinneru di la muntagna, pi putiri travagghiari li terri, e stu novu centru pigghiau lu nomu latinu di Longaricu(m), pi chissu s'attruvaru videmma antichi tannuri Rumani, chi sirvìanu a travagghiari la ciramica, nta lu tirritoriu sutta la muntagna. Lu primu documentu chi parra di Arcamu è di lu 1154 nn'un passu di lu libbru di Ruggeru, scrivutu di lu giugrafu [[arabbu]] [[Al-Idrisi]], chi ammùntua Arcamu comu un quasali 'ranni cu tirrena boni a siminàri. Tannu li [[cristiani]] si n'avíanu turnatu a stari arreri 'n capu lu munti Bonifatu, mmeci sutta ci stavanu li [[mussurmani]]. La citati dunni s'attrova ora fu ri-funnata ni lu 1233 di lu Mpiraturi [[Fidiricu II di Hohenstaufen]] (Fidiricu I di Sicilia) chi poi appi a assicutari li [[mussurmani]] pi nun farili strarriari cu li [[cristiani]], vistu chi ci fù un ribellamentu di iddi di lu 1221 ô 1243, e dunca li [[cristiani]] pòttiru scinniri di la muntagna. Accussì li quattru quartera chi spartìanu Arcamu (S. Vitu, S. Liunardu, S. Ippolitu e S. Nicolò) addivintaru [[cristiani]]. Fu tannu chi ddocu nascìu lu famusu pueta dâ [[Scola Siciliana]] [[Ciullu d'Àlcamu]]. La citati addivintau prima un [[feu]] dâ famigghia Ventimiglia ( e n'arristau na turri d'un casteddu ncapu lu munti Bonifatu) e poi passau sutta li Cunti di [[Muòrica]] chi vi lassaru un beddu casteddu chi s' attrova ni la Chiazza di la Ripubbrica, ditta all'Arcamisi "Ncapu lu chianu". == Àrcamu Marina == È lucalità turìstica cu na plaja dorata troppu bedda di circa 7 Km chi ntâ stati si pòpula di turisti chi vennu di tutti li banni. == Tradizzioni e manifestazzioni == * Carnalivari di Àrcamu. Sfilati di carri e corsi mascarati. * Rappresentazzioni pasquali ducumintati.<ref>{{Cita|Giuseppe Pitrè|pp. 20}}.</ref> * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. * [[24 di austu]], San Vartulumeu. Fistiggiamenti. == Bibliografia == * {{Cita libro |titolo = "''DELLE SACRE RAPPRESENTAZIONI POPOLARI IN SICILIA MEMORIA DI GIUSEPPE PITRE' ''" |autore = Giuseppe Pitrè |url = https://www.google.it/books/edition/Delle_sacre_rappresentazioni_popolari_in/Ije64-yk-vEC |editore = Stabilimento Tipografico di B, Virzì |città = Palermo |anno = 1876 |volume = Unico |cid = Giuseppe Pitrè }} == Talìa puru == * [[Franca Viola]] == Noti == <references/> [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Tràpani|Arcamu]] rrljhz0omviuyb3j7cl1cwupy6zxpzf Aiduni 0 6360 783211 775354 2026-07-28T22:28:24Z Effems 13365 783211 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Aiduni| mmaggini=Aidone-Stemma.svg| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Aidone| pruvincia=[[Pruvincia di Enna|Enna]]| superfici=209,58| abbitanti=6.057| dinsita=29| cumunilimitrofi=[[Castrugiuvanni]], [[Mineu]], [[Ciazza]], [[Raddusa]], [[Ramacca]]| cap=94010| prifissutelefonicu=+0935 }} '''Aiduni''' s'attrova 35 chilòmitri di [[Castrugiuvanni]], nnâ parti sud-est dâ [[pruvincia di Enna]]. Ntô tirritoriu dû cumuni s'attrova lu situ archeologgicu di [[Morgantina]], unu dî cchiù mpurtanti dâ [[Sicilia]]. [[File:Panorama sangiacomo.JPG|thumb|right|300px|Panurama di Aiduni.]] == Tradizzioni == * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Enna]] [[Catigurìa:Sicilia]] qn5eimnobd5q1c6aqvb6r7quw28pejc Màscali 0 8442 783220 775671 2026-07-28T22:35:49Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783220 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Màscali| mmaggini=Mascali-Stemma.png| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Mascali| pruvincia=[[Pruvincia di Catania|Catania]]| superfici=37| abbitanti=11.075| dinsita=299| cumunilimitrofi=[[Ciumifriddu]], [[Giarri]], [[Piemunti]], [[Ripostu]], [[Sant'Arfiu]]| cap=95016| prifissutelefonicu=+095 }} '''Màscali''' è un cumuni di 14.451 abbitanti dâ [[pruvincia di Catania]]. Lu nomu "Màscali" veni dû grecu bizantinu Μασχάλη ca signìfica "ascidda" ma macari "rama" e pò èssiri ca si rifirisci a li vadduni o ê fitti voschi ca na vôta cuprèvunu tuttu lu sò tirritoriu. Nun si canusci cu pricisioni a quannu risali lu primu abbitatu, certu è ca lu [[papa]] Griòriu Magnu nta na sò littra, rifirènnisi a n'anticu munasteru, muntùa Màscali scrivennu: "...Quod est super Maschalas..." (Ca è supra di Màscali). Ntô [[1543]] lu mpiraturi [[Carlu V]], istituìu la Cuntea di Màscali e li vìscuvi di [[Catania]] foru li sò prupietari nzinu ô [[1757]]. Ntô [[1815]], la cuntea fu spartuta 'n dui quannu [[Giarri]] addivintàu cumuni. A lu [[6 di nuvèmmiru]] dû [[1928]], lu jornu di San Lunardu ancora oggi prutitturi di Màscali, la citati fu cumpletamenti cummigghiata di la lava dû [[Etna (vulcanu)|Muncibeddu]] e oggi nun resta chiù nenti di l’antica Màscali tranni ca lu quarteri di Sant’Antuninu. Lu centru novu, oggi cchiù vicinu ô mari, è dunca muternu e risali a l'anni '30 dû '900. [[File:Mascali Panorama 4.png|none|thumb|199x199px|]] == Turìsimu == Lu turìsimu mascalisi è estivu. Ntâ stati li spiaggi dô quarteri di [[Funnacheddu]] vènunu nvasi di furasteri. [[File:Mascali Panorama.png|none|thumb|221x221px|]] == Quarteri == La Nunziata, Santa Vènnira, lu Funnacheddu, Carrabba, Sant’Anna, Sant’Antuninu, Muntarjanu , lu Puntalazzu,Tagghiaurza e Portusalvu. == Tradizzioni == * 29 sittèmmiru, Festa dî San Michele Arcanciulu. Fisteggiamenti. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. ==== Fotografie ==== [[File:Mascali - Il duomo.png|left|thumb|371x371px|]] [[File:Mascali Panorama 4.png|centre|thumb|343x343px|]] [[File:Mascali Panorama 6.png|left|thumb|376x376px|]] [[File:Mascali Panorama 5.png|centre|thumb|381x381px|]] [[File:Mascali - Dall'alto.png|left|thumb|374x374px|]] [[File:Mascali Panorama 2.png|centre|thumb|375x375px|]] [[File:Mascali S.Leonardo Abate.png|left|thumb|383x383px|]] [[File:Mascali -Via Carlino.png|centre|thumb|477x477px|]] [[File:Mascali - A Villa du tunnu.png|left|thumb|377x377px|]] [[File:Mascali Via dei Giurati.png|centre|thumb|239x239px|]][[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Catania]] 8u14zjdsak7ov222y47n5fdndeknq80 Castiddubbonu 0 9223 783207 778004 2026-07-28T22:23:43Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783207 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Castiddubbonu| mmaggini=Casteddubbonu.JPG| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Castelbuono| pruvincia=[[Pruvincia di Palermu|Palermu]] (PA)| superfici=60,51| abbitanti=9.640| dinsita=161| Patruni= Matri Sant'Anna| cumunilimitrofi= [[Cifalù]], [[Jiraci]], [[Isineddu]], [[Pitralia Suttana]], [[Puoddina]], [[Santu Màuru (PA)|Santu Màuru]] | cap=90013| prifissutelefonicu=+0921 | situufficiali= [http://www.comune.castelbuono.pa.it/ www.comune.castelbuono.pa.it] }} '''Castiddubbonu''' ('''''Castelbuono''''' pi [[Lingua taliana|talianu]]) è nu cumuni dâ [[pruvincia di Palermu]], ca faci parti dû [[Parcu di li Madunii]]. == Storia == Castiddubbonu è nu paisi anticu: pi prima cci vìnniru a stari li [[sicani]] ca fuìanu pi la mmasiuni di àutri genti, comu li [[siculi]]. Tannu nun esistìa nu nucliu abbitativu pricisu idintificàbbili cu chiddu attuali. Sti genti stavanu n linia ginirali ntî li cuntrati dda o giru. Doppu agghiri 1000 anni vìnniru li [[Grecia|greci]] e doppu li [[Roma antica|rumani]]. Ma lu "paisi" è sempri cchiù nu viddaggiu mmeci di na granni citati. Castiddibbonu addiventa nu paisi granni ntô mediu evu sutta li [[Vintimiglia]] a pàrtiri dû [[1300]] quannu lu conti Franciscu dicidi di custruiricci nu castiddu. Na liggenna dici ca fu p'amuri di Custanza ca lu beddu conti fici lu castiddu e funnò lu paisi. Secunnu stu cuntu, passannu l'anni si vitti pirò ca Custanza nun putìa aviri figghi e accussì lu conti la chiudìu dintra lu castiddu unni idda murìu. A picca a picca lu paisi crisci. Ntô midiuevu nàsciunu cresi: la Matrici Vecchia, la Matri a Catina, Santa Nicola.. Ntô [[1454]] lu Marchisi di Iragi Giuvanni terzu Vintimiglia porta tuttu lu marchisatu e lu Sacru Teschiu da Matri Sant'Anna ntô casteddu di Castiddibbonu. Agghicanu appoi monaci austiniani, franciscani, duminicani,allittrati e artisti. Ntô [[1520]] l'artari majuri da Matrici Vecchia agghiorna cu lu granni pulitticu, dunu eccersu dû Marchisi Simuni I. Ntô [[1603]] s'arricorda l'arrubbatina di Sant'Anna e ntô [[1625]] la miraculusa attruvata e lu patrunatu, duoppu ca s'arrubbaru a Sant'Anna ci misiru i catinazza. Ntô [[1820]] la terra trema e attummulìanu assai munumenti comu l'ùrtimu chianu dû castiddu e cupula e campanara di la Matrici Nova. == Di vìriri == # Lu castiddu di Vintimiglia (ntisu di Sant'Anna) cu dintra la Cappedda di Sant'Anna addubbata di frat Serpotta # La Matrici Vecchia (fatta unni cc'era lu tempiu dû diu suli; nni sarva arcuni tronzi comu li culunni; doppu fu fatta muschea e si vìdinu li finesci) # La Matrici Nova # La cresia di San Franciscu (ntisa di santu Ciscu) # La Funtana di li quattru cannola # La cresia di Sant'Antuninu unni è sarvatu lu Crucifissu miraculusu # La cresia da Nunziata # Lu museu cìvicu # Lu museu Minà Palumbo (c'arricogghi tistimunianzi, reperti e biològgici) # La turri dû roggiu # La chiazzannintra # L'Arcu di Sant'Anna # La cresuzza da Matri a Catina # La cresia da Santissima Trinitati # La cresia di Sant'Austinu # La cresia dû Munti Carvani # La cresia di li cappuccini (Matruzza di l'Àncilu) # La cresia di Santa Vinira o Batia (ntisa di l'Addulurata) # La funtana di Santu Paulu # Lu ponti di Panarieddi == Festi principali == # Festa patrunali dâ matri Sant'Anna [[17 di sittèmmiru|17]]-[[27 di giugnettu]] # Festa dû Crucifissu [[13 di sittèmmiru|13]]-[[14 di sittèmmiru]] # Simana di Pasqua e Vènniri Santu, Casazze ducumentati<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 155}}.</ref> # Bamminedda - [[8 di sittèmmiru]] # Santa Luciuzza di Campagna - prima duminica di sittèmmiru # Santa Luciuzza di paisi - [[13 di dicèmmiru]] # Matri dû Rusariu - ùrtima duminica di uttùviru # San Juvanni - [[24 di giugnu]] # Cannilivari # Santa Rita - [[22 di maiu]] # Santu Piu - [[23 di sittèmmiru]] # Lu Signuri- jornu ca cancia == Lu Castiddu di Vintimigghia == Lu castiddu è custruitu ncapu ô Poggiu di Santu Petru. Si dici ca lu vosi fari lu Conti Franciscu ntô [[1313]] (accabbatu ntô [[1316]]) picchì sintìa friddu ntû castiddu di Iragi e picchì nun vulìa fari stari lu sò amuri, Custanza, mmenzu a tutta dda nivi e ddu malu tempu. Prima di lu castiddu cc'era sulu na turri d'avvistamentu ca mittìa n cumunicazzioni li paisi di mari cu chiddi di terra. Stu sistema di difesa juncìa videmma Anci, Spirlinga e Nicusia cu Cifalù e Termini e a comu si stannu studiannu li cosi, macari cumunicava cu bona parti di la Sicilia. Ntô [[1454]] lu marchisi Giuvanni I Vintimigghia, fici di Castiddubbonu lu centru dû so fìudu. Di tannu accuminzò nu piriudu filici ca purtò lu castiddu a èssiri cchiù granni e riccu. S'acchiana di dui sulari, si ncoccia tuttu lu casirmatu e si cria la bedda cappedda antica cu tantu di cupula. Si mpruvulazza e addiventa torva la sò storia ntô [[1603]], quannu pi Castiddubbonu accuminzò lu luttu pi dudici anni pi l'arrubatina di l'accussiddittu Teschiu. Sulu ntô [[1615]], lu [[22 di jinnaru]], ssu ripirtu fu asciatu ntâ cresia di Matri Sant'Anna n [[Palermu]]. Ntô [[1692]] li frati Serpotta finisciunu di sistimari la nova Cappedda di Sant'Anna di l'àutra banna di lu castiddu. Ntô [[1820]] nu forti tirrimotu fa càdiri l'ùrtimu chianu dû castiddu. Li Vintimigghia a picca a picca careru n disgrazzia e s'àppiru a livari lu castiddu. Accussì ntô [[1920]] li citatini di Castiddubonu ficiru na culletta p'accattari lu castiddu ca pi li paisani avìa addivintatu lu Casteddu dâ Matri Sant'Anna. == Tradizzioni == * Riti pasquali e rapprisintazzioni.<ref>{{Cita|Giuseppe Pitrè|pp. 20}}.</ref> * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa patrona. == Bibliografia == * {{Cita libro |titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''" |autore = |url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C? |editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62 |città = Palermo |anno = 1876 |volume = ANNO I, FASCICOLO I |cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO }} * {{Cita libro |titolo = "''DELLE SACRE RAPPRESENTAZIONI POPOLARI IN SICILIA MEMORIA DI GIUSEPPE PITRE' ''" |autore = Giuseppe Pitrè |url = https://www.google.it/books/edition/Delle_sacre_rappresentazioni_popolari_in/Ije64-yk-vEC |editore = Stabilimento Tipografico di B, Virzì |città = Palermo |anno = 1876 |volume = Unico |cid = Giuseppe Pitrè }} == Noti == <references/> == Lijami di fora == *{{it}}[http://sicilia.indettaglio.it/ita/comuni/pa/castelbuono/castelbuono.html Castiddubbonu ntû situ di Sicilia.inDettaglio] *{{it}}[https://web.archive.org/web/20101129143545/http://sicilyweb.com/castelbuono/ Castiddubbonu n Sicilyweb] *{{it}}[http://www.castelbuono.com/ www.Castelbuono.com] *{{it}}[http://www.castelbuono.org/ Jurnali online dî fatti dintra e fora Castiddubbonu] {{Pruvincia di Palermu}} [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] 710r67cltvr726v1m2xdcgw9ufz53ld Lìpari 0 9872 783219 779165 2026-07-28T22:35:13Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783219 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Lìpari| mmaggini=Lipari-Stemma.png| muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Lipari| pruvincia=[[Pruvincia di Missina|Missina]] (ME)| superfici=37| abbitanti=10.240| dinsita=116| cumunilimitrofi= -| cap= 98055| prifissutelefonicu=+39-090 }} '''Lìpari''' è un cumuni di 10.240 abbitanti dâ [[pruvincia di Missina]]. Lu cumuni di Lìpari cumprenni na menza duzzina d'ìsuli, di cui la cchiù granni [[porta]] lu stissu nomu. Midemma, Lìpari è lu nomu di st'[[archipìlagu]] d'ìsuli: viditi [[ìsuli Lìpari]]. == Architetturi riliggiusi == * Basilica concattidrali di San Bartulumeu (1094), situata ô Casteḍḍu e Munasteru dû Santissimu Salvaturi (1094). * Chiesa di Santa Caterina d'Alessandria (XVI seculu), Casteḍḍu. * Chiesa di Maria Santissima Addulurata (XVII seculu), Casteḍḍu. * Chiesa di Maria Santissima 'Mmaculata (XVIII seculu), Casteḍḍu. * Chiesa di Maria Santissima dî Grazie (XVIII seculu), Casteḍḍu. * Chiesa dû Rusariu (o Chiesa dû Puzzu), situata 'ntô centru dû paisi di Lìpiri. * Chiesa di San Petru, centru dû paisi. * Chiesa dill'Animi dû Purgatoriu (XIII seculu), situata a Marina Curta. * Chiesa di San Giuseppi, Marina Curta. * Chiesa di Maria Santissima di Portusalvu, zona di Marina Longa * Chiesa di San Bartulumeu Extra-moenia (o Chiesa di Sant'Agatuni Extra-moenia) (838). * Chiesa di Sant'Antonio di Paduva e cunventu dill'Ordini dî frati minuri osservanti, quest'ultima struttura è distinata a sidi dû palazzu comunali. * Chiesa dell'Assunzione dâ Biata Vergini Maria e conventu dill'Ordini dî frati minuri cappuccini, cimiteru. * Chiesa di Santa Lucia. * Chiesa dill'Ecce Homu. * Chiesa di Santa Margarita, situata 'ntâ l'omonima cuntrada. * Chiesa di Maria Santissima dâ Purità, ditta puru Chiesa Nuova in località Quattropani. * Santuariu di Maria Santissima dâ Catina. * Chiesa di San Vincenzu, 'ntâ l'omonima cuntrada 'ntâ frazzioni di Cannetu di Lìpiri. * Chiesa di San Gaetanu, 'ntâ frazzioni di Acquacalda. * Convento dî frati minuri franciscani di San Bartulumeu â Maddalena, situatu tra â Chiesa di San Giuseppi e â Chiesa di San Bartulumeu extra-Moenia. * Chiesa di Sant'Antonio Abati. * Chiesa di Sant'Anna. * Chiesa dâ Maddalena. * Chiesa di San Leonardu (1750 circa). * Chiesa di San Girolamu (1770 circa), ducumintata pressu â chiesa di San Giuseppi. * Chiesa dû Santissimu Nome di Maria in Pirrera. [[Image:Lipari1.JPG|thumb|250px|left|Mmàggini di Lìpari.]] == Tradizzioni == * 13 giugnu, Festa di Sant'Antoniu di Pàduva. Fistiggiamenti. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. * [[24 di austu]], San Vartulumeu, Festa dû patronu. Fisteggiamenti. [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Missina]] [[Catigurìa:Ìsuli dâ pruvincia di Missina]] cz56mgiyldzjcdpwn6asu7npp22lvo4 Fluresta 0 11323 783208 783051 2026-07-28T22:24:36Z Effems 13365 783208 wikitext text/x-wiki {{Cumuni |nomucumuni=Fluresta |mmaggini= Floresta-Stemma.png |muttu=&nbsp; |nomuufficiali=Floresta |pruvincia=[[Pruvincia di Missina|Missina]] (ME) |superfici=31 |abbitanti=637 |dinsita=21 |cumunilimitrofi=[[Muntarbanu]], [[Raccuja]], [[Rannazzu]] (CT), [[Santa Dumìnica (ME)]], [[Turturici]], [[Ucria]] |cap=98030 |prifissutelefonicu=+0941 }} '''Fluresta''' (o '''Furesta''' o '''Ciuresta''' ) è nu cumuni di 637 abbitanti dâ [[pruvincia di Missina]]. E' lu cumuni chiù àutu dâ [[Sicilia]]. == Tradizzioni == * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa patrona. [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Missina]] [[Catigurìa:Sicilia]] ck3ht5kfq56ecarx3ju13nv6pfguyul Ciazza (Enna) 0 12020 783216 775292 2026-07-28T22:32:57Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783216 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Ciazza| mmaggini=Piazza Armerina stemma.gif| muttu=Urbs Opulentissima| nomuufficiali=Piazza Armerina| pruvincia=[[Pruvincia di Enna|Enna]]| superfici=302| abbitanti=21.040| dinsita=70| cumunilimitrofi=[[Aiduni]], [[Àsaru]], [[Barrafranca]], [[Caltaggiruni]], [[Castruggiuvanni]], [[Mazzarinu]], [[Miniu]], [[Mirabbedda|Mirabbeḍḍa]], [[Petrapirzia]], [[Raddusa]], [[Santu Conu]], [[San Micheli di Ganzaria]], [[Carrapipi]]| cap=94015| prifissutelefonicu=+0935 |riggiuni=Sicilia}} '''Ciazza''' (zoè '''Chiazza''' n sicilianu) è nu cumuni di 21.040 abbitanti dâ [[pruvincia di Enna]]. È cèlibbri nni tutt'u munnu pâ sò [[Villa dû Casali di Chiazza|Villa dû Casali]] d'[[Sicilia (ébbica rumana)|ébbica rumana]] dicurata di [[musàicu|musaichi]] di na biḍḍizza straurdinaria. [[File:Piazza Armerina vue.jpg|thumb|left|250px|Chiazza]] == Giografìa == Ciazza è situata nnâ [[Sicilia]] cintrali supr'i [[Munti Erei]] miridiunali. Lu sò centru stòricu, duminatu dû Domu, rijungi 700 metri di altitùdini. La cità è circunnata di fitti boschi di caliptu e jè lu secunnu centru dâ pruvincia pi astinsiuni. == Storia == Ntornu ô 1076, dê pupulazzioni di l'Aut'Italia, chi scinneru nnâ Sicilia ô sèquitu dî [[Nurmanni]], si stanziaru nnî pressi di na cità abbitata di cumunità islamichi e chiamata n'àrabbu ''Iblâtasa'', nnû grecu ''Platza'' e nnû latinu ''Placia'' o ''Platia''. Nnû 1161, li cristiani di ''Placia'' si arribbillaru a lu re [[Gugghiermu I di Sicilia|Gugghiermu lu Malu]], accusatu di favuriri li mussulmani, facennu stragi dâ pupulazziuni islamica. Gugghiermu misi fini a la rivulta distrujennu ''Placia,'' la quali vinni ricustrujuta nnû 1163 nnâ pusizziuni attuali di Ciazza. Nnû 1282 Ciazza participò a la [[Storia dû Vèspiru|Guerra dû Vespru]] sutta la guida di Gualteru di Cartaggiruni. Nnû 1517 la cità rijungìu lu màssimu chiaruri tantu di essiri numinata di [[Carlu V, Sacru Rumanu Mpiraturi|Carlu V]] ''“Urbs Opulentissima",'' zoè ''cità assai ricca''. Nnû 1950 nnî pressi di Ciazza vinni scuperta la Villa dû Casali chi dû 1997 fà parti dû Patrimoniu munniali di l'umanità di l'[[UNESCO]]. == Econumìa == Ciazza campa suprattuttu di agricultura e turismu. L'attrazzioni turistica principali è la Villa dû Casali, ma macari lu [[Paliu dê Nurmanni]], na manifistazzioni 'n custumi ca si svolgi tutti l'anni lu 12, 13 e 14 aùstu, attira migghiara di turisti di tuttu lu munnu. == La parrata == Doppu la cunquista nurmanna pi ripupulari la Sicilia vinni favurita la mmigrazziuni di pupulazziuna di l'Aut'Italia. Chisti pupulazziuni, pruvinenti pâ majurìa dû Munfirratu, si stanziaru 'n vari zoni, suprattuttu dâ Sicilia Cintrali, ed è accussì ca si schica picchì a Ciazza si parra n'idioma dittu [[gallu-itàlicu di Sicilia]]. Cû passari dû tempu a Ciazza si sviluppàu na situazziuni di bilinguisimu: lu gallu-italicu, chiamatu dî chiazzisa ''ciaccès 'ncaucà'' (zoè "chiazzisi ncarcatu"), parratu nnâ campagna e lu sicilianu parratu nnâ cità. Â fini di l’ottucentu dû gallu-italicu si nni facìa n'usu marginali (supracchiantatu dû sicilianu lucali e dû talianu), oji supravvivi a stentu e soprattuttu nnê puisî di arcuni autura lucali. == Pirsunalitati nasciuti a Ciazza == * Antoniu lu Versu (1565-1621), cumpusituri * [[Pròspiru Inturcetta]] (1626-1696), gisuita, primu europeu a tradùciri li òpiri di Cunfuciu * Àitanu Maria Juseppi Binidittu Placitu Vicenzu Triguna e Parisi (1767-1837), cardinali * Antuninu Cascinu (1862-1917), ginirali dâ Prima Guerra Munniali * Gaitanu Fuardu (1878-1962), ngigneri e nvinturi * Salvaturi Principatu (1892-1944), partiggianu membru dâ 33ª Brigata Matteotti * Ndrìa Lu Jacunu (1911-2001), àutu funziunariu statali e primu Prisidenti dû Tar (Tribbunali Amministrativu Riggiunali) dû Piamunti * Giorgiu Boris Giulianu (1930-1979), capu dâ Squatra Mòbbili di Palermu, assassinatu dâ mafia == Tradizzioni == * 26 dicèmmiru, Festa 'rî Santu Stefanu, fisteggiamenti citàdini. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. == Lijami di fora == * [http://www.piazza-armerina.it/ Guida Ciaccisa pi Piazza Armerina e pi mosaici da villa romana du Casale] [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Enna]] 7j7mnr08veqd7ukcjha45qj64w4l2uk Sicciara 0 12450 783225 765532 2026-07-28T22:39:28Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783225 wikitext text/x-wiki {{Cumuni| nomucumuni=Sicciara| mmaggini=balestrate.JPG | muttu=&nbsp;| nomuufficiali=Balestrate | pruvincia=[[Pruvincia di Palermu|Palermu]] (PA)| superfici=3,84 | abbitanti=5.686 | dinsita=1895 | cumunilimitrofi=[[Àrcamu]], [[Partinicu]] e [[Trappitu (cumuni sicilianu)|Trappitu]] | cap=90041 | prifissutelefonicu=+091 | situufficiali=[http://www.comune.balestrate.pa.it/ www.comune.balestrate.pa.it] }} '''Sicciara''' (ca veni chiamata '''Balistrati''' dî siciliani di fora di Sicciara; [[Lingua taliana|talianu]]: '''''Balestrate''''') è nu cumuni situatu nta la costa nord siciliana, a 44 chilòmitri di [[Palermu]]. È na vivaci stazziuni balniari comu videmma nu centru agrìculu, mpurtanti pi la pruduzzioni di urtaggi, alivi, acrumi e frutta e pâ sò serricurtura. Anticamenti lu nomu ufficiali di la citati era Sicciara, dû sicilianu Siccia, pi l'abbunnanza di sicci nta lu sò mari. Ntô [[1307]] lu reghi Fidiricu III d'Arauna ([[Fidiricu II di Sicilia]]) cidìu a lu cumuni di Partinicu lu tirritoriu di Balistrati, arrisirvannu a la munarchìa li diritti dimaniali di la zona liturania pi na prufunnitati para a nu tiru di balestra; di ccà vinni l'attuali nomu. Ntô [[1762]] [[Rosalia Leto]] cidìu li terri nculti a li culoni cu l'òbbligu di cultivàrili, accussì lu burgu accuminzò a furmàrisi: addivintò cumuni autònumu doppu di lu [[1829]]. Nta l'anni succissivi si sviluppò sempri chiossai, grazzî puru a lu mpiantu di stabbilimenti enulòggichi di li famigghî Ingham, Woodhouse e Florio. L'abbitanti sunnu chiamati "[[sicciaroti]]" n [[lingua siciliana|sicilianu]] e "balestratesi" n [[lingua taliana|italianu]]. == Tradizzioni == * Riti pasquali e Casazze ducumintati.<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 161}}.</ref> * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. == Bibliografia == * {{Cita libro |titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''" |autore = |url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C? |editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62 |città = Palermo |anno = 1876 |volume = ANNO I, FASCICOLO I |cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO }} == Noti == <references/> == Lijami di fora == *{{it}}[http://sicilia.indettaglio.it/ita/comuni/pa/balestrate/balestrate.html Sicciara ntû situ di Sicilia.inDettaglio] *{{it}}[http://sicilyweb.com/balestrate/ Sicciara n Sicilyweb] *{{it}}[http://www.balestratesi.it/ Balestratesi.it] E' lu jurnali allitrònicu di Sicciara. {{Pruvincia di Palermu}} [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Palermu]] [[Catigurìa:Sicilia]] hyy34zocqerqt11bloke4z4o8a5s8st Cartanissetta 0 15141 783214 777146 2026-07-28T22:30:47Z Effems 13365 /* Manifistazzioni */ 783214 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Nissa|nomuufficiali=Caltanissetta |mmaggini=Caltanissetta-Stemma.svg |riggiuni=Sicilia |pruvincia=[[Pruvincia di Caltanissetta|Caltanissetta]] |superfici=416 |abbitanti=60.878 |dinsita=146 |cumunilimitrofi=[[Caniattì]], [[Delia]], [[Castrugiuvanni]], [[Li Manchi]], [[Mazzarinu]], [[Mussumeli]], [[Naru]], [[Pitralia Suttana]], [[Pietraperzia]], [[San Cataldu]], [[Santa Catarina (Caltanissetta)|Santa Catarina]], [[Serradifarcu]], [[Summatinu]] |cap=93100 |prifissutelefonicu=0934 }} '''Cartanissetta''' (quarchi vota ''Nissa'') è un cumuni di 60.878 abbitanti. È lu capulocu dâ [[pruvincia di Cartanissetta]]. Lu santu patronu di la cità è San Micheli. == Lu nomu == L'etimoluggìa diriva di l'[[àrabbu]] ''Q'al'at Nissa'' (appoi trasfurmatu n ''Kalat Nissa''), ca signìfica "Casteddu dî fìmmini", villaggiu [[sicanu]] nicu, surgiutu ntâ zona di Sabbucina. La cità nissena è canusciuta macari sutta li noma siciliani siquenti: '''Cattanisetta''', '''Cattanissetta''', '''Cartanisetta''' o '''Cartanissitta''' o '''Caltanissitta'''. è chiamata macari ''la capitali dô [[Surfuru sicilianu|sùrfuru sicilianu]]'' == Giografìa == [[File:Caltanissetta.svg|thumb|left|Lu tirritoriu dû cumuni ntâ pruvincia]] == Storia == D'urìggini antica, addirittura pri-greca, sicuramenti sicana (li [[Sicani]] forsi custrueru lu [[casteddu di Petrarussa]]), situata ntâ zona dû munti [[Gibel Habib]] ("la muntagna filici"), comu attesta n'epìgrafi ntâ quali si leggi pâ prima vota lu nomu ''Nissa'', ntô [[123 a. C.]] vinni cunquistata dî [[Rumani]], guidati dû cònzuli [[Luciu Petiliu]], ca funnau na culonia chiamata n sò onuri "Petiliana". Succissivamenti arrivaru l'[[Àrabbi]], attornu a l'831 d.C., c'agghiunceru ô nomu urigginariu lu prifissu Q'al'at (''casteddu'') ca liggemu ntô nomu ''Qalat-an-Nissa'', lu casteddu dî fìmmini. Ntô [[1087]], vinni strappata a l‘[[Àrabbi]] e addivintau pussidimentu nurmannu di [[Ruggeru I di Sicilia]], la citati accuminza a chiamàrisi Calatanesat, succissivamenti canciatu n Caltanixettum, e veni trasfumata n fèudu pi vari mèmmira dâ sò famigghia. Cundividìu li sorti dâ [[Sicilia]] e particularmenti ntô [[pirìudu spagnolu]] duranti lu quali patìu spissu la caristìa. Ntô [[1407]] passau a li [[Moncada]] di [[Patarnò]] e a iddi ristau nzinu â supprissioni dâ fiudalitati n [[Sicilia]], ntô [[1812]]. Ntô [[frivaru]] dû [[1567]] lu [[casteddu di Petrarussa]] sdirrubbau a càusa d'un tirrimotu e ristaru n pedi sulu li rasti di dui turri, visìbbili ancora oi. Ntô [[1718]] Caltanissetta fu unu dî centri dâ rivolta antisavuiarda n [[Sicilia]], custrincennu l'asèrcitu savuiardu a abbannunari la citati. Ntô [[1818]], n pirìudu burbònicu, Caltanissetta fu elivata a capulocu di pruvincia. Ntô [[1820]] si rifiutau di participari a li moti libbirali [[Sicilia|siciliani]], subbennu pi chistu li rapprisagghi dî ribbelli. Ma ntô [[1848]]-[[1849]] adirìu â rivuluzzioni, siquìu li sorti dâ Sicilia, e vinni annessa ô [[Regnu d'Italia]] ntô [[1860]], quannu fu ntirissata d'un granni boom econòmicu duvutu suprattuttu a n'attivitati miniraria ntenza. [[File:Caltanissetta Sabucina Graeber.jpg|thumb|left|200px|Situ archiològgicu di Sabbucina]] == Univirsitati == Già dû [[1996]] Caltanissetta havi addivintatu sedi di svariati cursi làuria univirsitari attivati di l'atinei di [[Palermu]], [[Catania]] e dâ Lumsa di [[Roma]]. == Manifistazzioni == * [[Coppa nissena]] - cumpitizzioni autumubbilìstica vàlida pi lu Campiunatu Talianu vilucità muntagna == Tradizzioni == * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. == La [[Simana santa]] a Caltanissetta == [[File:Addolorata Caltanissetta.jpg|thumb|La piatà, una dî "vari" dû Jovidìa santu (custruuta di Vicenzu e [[Franciscu Biangardi]] ntô [[1888]].)]] Duranti la simana ca pricedi la [[Pasqua]], si svorgi pi li vìi dû centru stòricu di Caltanissetta la manifistazzioni dinuminata " 'A simana Santa". Riti, usi e custumanzi dirivunu dê primitivi rapprisintazioni ditti Casazze.<ref>{{Cita|ARCHIVIO STORICO SICILIANO|pp. 155}}.</ref><ref>{{Cita|Giuseppe Pitrè|pp. 20}}.</ref> Visitatura di tutta l'[[Italia]] jùncinu lu locu p'ammirari lu spittàculu suggistivu uffertu dâ Real Maestranza e di tutti chiddi ca partìcipanu a manifistazzioni e rapprisintazzioni. ==== Dumìnica dî Parmi ==== Li fistivitati si gràpinu la matina dâ [[Dumìnica dî Parmi]] quannu n chiazza Garibaldi (chiazza principali dû centru stòricu) lu [[vìscuvu]] dâ [[diòcisi]] nissena binidici li parmi ntrizzati (ntâ tradizzioni di Caltanissetta li parmi vèninu ntrizzati n svariati furmi di l'artiggiani e sunnu vinnuti n mircatini allistuti ntâ stissa chiazza o davanti l'àutri parrocchi dâ citati) e li ramusceddi d'[[alivu]]. Ntô pumiriggiu c'è la [[prucissioni]] pi li vìi dû centru dû Gesù Nazzarenu, un simulacru di [[Cristu]] (o "vara" ntâ [[lingua siciliana]]) postu susu na varca custruuta cu tanti [[ciuri]] di campu. === Mercuridìa Santu === ==== Jornu ==== Na rapprisintanza dî deci misteri artiggiani chiù antichi chiamata Real Maestranza e guidata d'un capitanu eliggiutu annuarmenti tra li catigurìi (iddu, duranti la prucissioni, è vistutu secunnu la tradizzioni dû 1700: cappeddu nìuru a furma di spicchiu cu pinna e spatuzza â cintura) sfila n prucissioni la matina dû Mercuridìa Santu, grapennu ufficiarmenti la manifistazzioni. Li deci misteri artiggiani o catigurìi dâ Real Maestranza sunnu: * Varveri (li prutittura dâ catigurìa sunnu li [[Santi Cosma e Damianu]]) * Scarpara-Piddizzara-Tappizzeri (li prutittura dâ catigurìa sunnu li [[Santi Crispinu e Crispianu]]) * Carpinteri (la prutittrici dâ catigurìa è la [[Madonna di Loretu]]) * Firrara (lu prutitturi è Sant'Adrianu di Nicumedia) * Fallignami-Ebbanisti (lu prutitturi è [[San Giuseppi (patri putativu di Gesù)|San Giuseppi]]) * Idràulici-Lattuneri (lu prutitturi è [[Sant'Eliggiu]]) * Marmuristi (lu prutitturi è [[San Petru apòstulu|San Petru]]) * Muratura (lu prutitturi è [[San Vicenzu Ferreri]]) * Panificatura (lu prutitturi è [[San Micheli Arcàncilu]]) * Gissisti-Pittura, dicuratura (lu prutitturi è [[San Luca evancilista|San Luca]]) Ntô 1500 li pirati [[saracini]] sacchìavanu li costi dû [[Mari Miditirràniu]] e ogni citati dâ [[Sicilia]] s'avìa criatu na milizzia urbana p'addifinnìrisi di st'attacchi. Puru Caltanissetta avìa una di sti milizzi furmati sulu di cristiani ca si putìanu accattari l'armatura, cosa ca putìanu fari sulu l'artiggiani. Sta milizzia fu chiamata Maistranza (ca l'armi principali èranu l'[[archibuggiu]] e la [[picca]]) e avìa a rènniri l'onuri di l'armi ô S.S. Sacramentu (na granni [[ostia]] cunzacrata cuntinuta nta nu càlici-cuntinituri n oru) ca vinìa ammustratu ô pòpulu sulu â matina dû Mercuridìa santu (di st'onuri di l'armi appi urìggini la prucissioni dâ Real Maestranza ca videmu oi). Ntô [[1820]] l'armi foru sustituuti dî cannili. Ntô [[1806]] lu rè [[Firdinannu IV di Burboni]] juncìu n vìsita a Caltanissetta e pi l'accasioni la Maistranza sfilau n sò prisenza. Lu rè, mprissiunatu dâ grannizza di stu curteu, detti â Maistranza lu tìtulu di Riali. [[File:CathedralCaltanisetta.jpg|thumb|La Cattidrali]] La prucissioni dâ Real Maistranza avveni ntô modu siquenti: attornu a l'uri 9.00 dâ matina, lu [[sìnnacu]] cunzegna ô capitanu li chiavi dâ citati (iddu è accumpagnatu dâ banda musicali e di tutti li curpurazzioni dâ Maistranza). Appoi tutti vannu nta l'atriu dâ bibblioteca cumunali "Luciu Scarabelli" e tutti li curpurazzioni, cumprisu lu capitanu, ndòssanu càusi di sita, nguanti e cravattinu nìuri, n nzinga di luttu pâ morti di Nostru Signuri Gesù Cristu. Lu capitanu, ca porta n vrazzu un crucifissu vilatu, e tutta la Rial Maistranza nèscinu n prucissioni attornu a l'11.00. Ogni catigurìa artiggiana porta na cannila longa câ ciamma prutiggiuta d'un parallelipìpidu di carta cu susu disignata na cruci e scrittu lu nomu dâ catigurìa â quali apparteni (varveri, pittura, fallignami, scarpara, ecc...). Lu curteu trasi ntâ Cattidrali (situata n chiazza Garibaldi) e tutti si lèvanu li càusi, li nguanti e lu cravattinu nìuri e ndòssanu chiddi janchi, n nzinga ca Nostru Signuri arriviscìu e lu capitanu nun porta cchiù lu crucifissu vilatu ma la cannila. Appoi nèscinu dâ Cattidrali e sfìlanu arrè n prucissioni, siquuti dû [[vìscuvu]], cummigghiatu di nu bardacchinu e ca porta lu S.S. Sacramentu. ==== Sira ==== La sira dû Mercuridìa è lu turnu dî "variceddi": stàtui n cartapesta e gissu, rapprisintanti la passioni di Cristu. La storia dî variceddi accuminza a li nizzi dû 1900, quannu arcuni garzuna, a li quali vinìa mpiduta la participazzioni ntâ prucissioni dî "vari" dû Jovidìa santu, accuminzaru a custruìrisi dî miniaturi n gissu e cartapesta dî vari. Sulu tra l'anni '30, '40 e '50 dû 1900, grazzi ô nterventu dî scultura Capizzi e Emma, s'arrivau a aviri li variceddi attuali. Li "variceddi" ca sfìlanu lu Mercuridìa santu sunnu: # La Cena (rializzata ntô [[1958]]) # L'Orazzioni nta l'Ortu (rializzata ntô [[1952]]) # La Cattura (rializzata ntô [[1939]]) # Lu Sinedriu (rializzatu ntô [[1947]]) # La Flaggillazzioni (rializzata di [[Sarvaturi Emma]], sculturi) # l'Ecci Homu (rializzatu ntô [[1933]]) # La Cunnanna (rializzata ntô [[1950]]) # La Prima Caduta (rializzata ntô [[1885]] dî scultura napulitani Biangardi, autura dî "vari" ca sfìlanu la sira dû Jovidìa santu) # Gesù ncontra la matri (rializzata ntô [[1987]]) # Lu Cirinèu (rializzatu ntô [[1924]]) # La Virònica (rializzata ntô [[1949]]) # Lu Spogghiu (rializzatu ntô [[1955]]) # Gesù nchiuvatu â cruci (rializzatu ntô [[1995]]) # Lu Calvariu (dittu macari "Lu Crucifissu", rializzatu ntô [[1924]]) # La Dipusizzioni (rializzata ntô [[1965]]) # La Piatà (rializzata ntô [[1924]]) # La Traslazzioni (rializzata ntô [[1924]]) # L'Urna (rializzata ntô [[1948]]) # La Disulata o Addulurata (rializzata ntô [[1934]]). ==== Jovidìa Santu ==== Quasi sìmili ê "variceddi" sunnu li vari, aguali pi scena rapprisintata ma di diminzioni assai maiuri. È la prucissioni di st'ùrtima, ca avveni la sira dû Jovidìa Santu, lu puntu fucali di tutta la simana santa. Li vari sfilaru pâ prima vota ntô [[1780]] quannu di nùmmaru èranu cincu, àuti circa cinquanta cintìmitri e purtàbbili n prucissioni a parmu di manu. La prucissioni fu nterrumputa ntô [[1801]] e ripigghiata sulu ntô [[1840]]. Ma ntô [[1881]] arcuni upirara dâ minera di [[sùrfaru]] di Gissulongu sfujeru miraculusamenti a na splusioni ntê gallarìi (pirò nun arrinisceru a supravvìviri circa sissanta upirara) e cummissiunaru ê scultura [[Nàpuli|napulitani]] Vicenzu e [[Franciscu Biangardi]], patri e figghiu, la custruzzioni dî vari novi. Grazzi a lu nterventu dî dui scultura li simulacri addivintaru mpunenti comu li videmu oi e junceru lu nùmmaru attuali di sìdici. Li vari si riunìscinu n Chiazza Garibaldi ntô prestu pumiriggiu dû Jovidìa santu e si mèttinu n circhiu urdinatamenti. Doppu lu discursu dû [[vìscuvu]] e dû [[sìnnacu]] versu l'uri 21.00, li simulacri enormi si mèttinu n fila e accuminza la [[prucissioni]] pi li vìi antichi e stritti dû centru stòricu. Li vari sunnu accumpagnati di bandi musicali c'òffrinu la sò mùsica â festa. Versu l'1.00 o li 3.00 di notti li vari arritòrnanu n chiazza Garibaldi e si sipàranu, riturnannu ntô magasenu unni vèninu tinuti tuttu l'annu nzinu ô jovidìa santu pròssimu (sta siparazzioni è chiamata n [[lingua siciliana]] "'a spartenza"). ==== Venniridìa Santu ==== L'ùnica tra li prucissioni ca ancora trasmetti sinzazzioni forti di misticismu è chidda dû Cristu Nìuru. Tradizzioni voli ca un gruppu di "fogliamari", zoè « fugghiamara » (chiddi ca cògghinu ervi sarvaggi e virduri) attruvau un crucifissu n lignu nìuru; nudda succissiva pittura arriniscìu a canciari ddu culuri macabbru. Sunnu li stissi fugghiamara ca accumpàgnanu la particulari raffiurazzioni dû Cristu n cruci pî vìi cchiù digradati dâ citati, la sira dû Venniridìa Santa, abbruciannu assai [[ncenzu]] e accumpagnati dâ Rial Maistranza, vistuta a luttu. ==== Sàbbatu Santu ==== La sira dû Sàbbatu santu, nta na scalunata assai suggistiva, accuminza la rapprisintazzioni dâ "scinnenza" (è na rapprisintazzioni sacra nterpritata di attura nisseni giùvini e vèninu cuntati lu prucessu a [[Gesù]], la [[Via Crucis]] pi li vìi dû centru stòricu nissenu, la [[crucifissioni]] di [[Cristu]] a lu [[Calvariu]], ricustruutu n chiazza Garibaldi, e la [[Risurrezzioni]]). ==== Dumìnica di Pasqua ==== La [[Simana Santa]] a Caltanissetta si cunchiudi la matina dâ dumìnica di [[Pasqua]], quannu lu [[sìnnacu]], lu [[vìscuvu]] e tutta la Rial Maistranza sfìlanu pi li vìi dû centru stòricu e, arrivati n chiazza Garibaldi, fannu avvulari li palummi janchi pirchì [[Gesù]] arriviscìu e pirchì c'è la paci ntô munnu. == Punti di ntiressi == * Munti San Giulianu e santuariu dû Ridinturi (eriggiutu ntô [[1900]], n accasioni dû [[Giubbileu]]) * Badìa di Santu Spìritu (eriggiuta forsi ntô [[1086]]) e a latu lu Museu Archiològgicu * Situ archiològgicu di Gibil Gab-ib * Cattidrali (custruuta ntô [[1539]] e ngrannuta ntô [[1570]], ntê sò [[navata|navati]] ci sunni l'affrischi di [[Gugghiermu Borremans]]), cresia di San Sibbastianu (eriggiuta ntô [[1542]] e ricustruuta ntô [[1711]], s'attrova di frunti la cattidrali, n chiazza Garibaldi) e cresia dû Culleggiu (S. Àgata) * Palazzu cumunali (Palazzu dû Càrmini) * Palazzu Moncada * [[Casteddu di Petrarussa]] * Coddi Sant'Anna e lu Nchiantu di Trasmissioni Radiu dâ [[RAI]] * Maccalubbi di Terrapelata (nomu n [[lingua siciliana]] dû villaggiu [[Santa Barbara (Cartanissetta)|Santa Barbara]], frazzioni di Cartanissetta). === Citatini illustri === * [[Micheli Tripiscianu]] sculturi. * [[Rossu di San Secondu]] littiratu. * [[Sarvaturi Sciascia]] edituri. * [[Sergiu D'Antoni]] [[pulìtica|pulìticu]], ex sinnacalista. * [[Antuninu Caponnettu]] maggistratu [[antimafia]]. * [[Agustinu Lu Pianu Pomar]] [[pulìtica|pulìticu]], funnaturi dî fasci dî travagghiatura e dû partitu sucialista rifurmista, suttasicritariu di statu. * [[Mimmu Turoni]] [[chianuforti|chianista]]. === Trasmittituri === Lu nchiantu radiutrasmittituri servi pâ [[radiudiffusioni]] n [[unni longhi]], [[unni medi|medi]] e [[unni curti|curti]]. Lu sò elementu principali è n'[[antinna]] [[antinna omnidirizziunali|omnidirizziunali]] di 282 metri d'autizza, ca diteni lu primatu pâ struttura cchiù àuta d'[[Italia]]. La struttura è situata supra lu Coddi Sant'Anna, e è custituuta di na turri autupurtanti a tralicciu, pruvvista di tiranti. Lu trasmittituri n unni longhi ci havi na putenza di 10 kW. Lu nchiantu, di prupitati dâ [[RAI]], fu utilizzatu pâ trasmissioni n unni longhi supra li 189 kHz. Gistutu nta l'ùrtimu pirìudu di [[Rai Way]], fu astutatu nta l'austu dû [[2004]], a càusa di l'arrassamentu prugrissivu di l'audience dâ [[radiu AM]] e dû costu di mantinimentu dî nchianti, c'ammuttau nummarusi emittenti a abbannunari li trasmissioni nta sti bandi. Lu nchiantu a unni curti, custituitu di antinni siparati dâ struttura principali, upirava ntê friquenzi di 6060 kHz cu 3 kW di putenza, mentri ntê 7175 e 9515 kHz cu 5 kW. N pricidenza, lu nchiantu ntê 6060 kHz era usatu cu na putenza di 25 kW. Fu utilizzatu midemma pî trasmissioni d'un nutizziariu n [[lingua àrabba]] trasmittutu n unni medi (Caltanissetta 1 - 567 kHz). == Sport == La squatra di càuciu citatina è la [[Nissa Football Club]] militanti ntô campiunatu di [[seri D]] La squatra di '''paddavolu''' maschili è la [[Look Nissa Volley]] militanti ntô campiunatu di [[seri C]] Li squatri di '''paddacannistru''' maschili sunnu: l'[[Invicta 93cento]] militanti ntô campiunatu di seri C2; la [[Polisportiva ROGE]] militanti ntô campiunatu di seri C1 La squatra di paddamanu è l'[[ASD Nova Audax]] militanti ntô campiunatu di [[seri B]] == Citati giamillati == Nissa è giamillata cu li citati siquenti: *[[Image:Flag of United States.svg|20px|border]] '''[[Rochester (New York)|Rochester]]''' - [[Stati Uniti di Mèrica]] *[[Image:Flag of Italy.svg|20px|border]] '''[[Sestu]]''' - [[Talia]] *[[Image:Flag of Spain.svg|20px|border]] '''[[Sivigghia]]''' - [[Spagna]] == Bibbliugrafia == * {{Cita libro |titolo = "''ARCHIVIO STORICO SICILIANO - SOCIETA' SICILIANA DI STORIA PATRIA''" |autore = |url = https://www.google.it/books/edition/Archivio_storico_siciliano/GPZ_dmVh4m8C? |editore = Stabilimento Tipografico di B. Virzì, via Cintorinai, n° 62 |città = Palermo |anno = 1876 |volume = ANNO I, FASCICOLO I |cid = ARCHIVIO STORICO SICILIANO }} * {{Cita libro |titolo = "''DELLE SACRE RAPPRESENTAZIONI POPOLARI IN SICILIA MEMORIA DI GIUSEPPE PITRE' ''" |autore = Giuseppe Pitrè |url = https://www.google.it/books/edition/Delle_sacre_rappresentazioni_popolari_in/Ije64-yk-vEC |editore = Stabilimento Tipografico di B, Virzì |città = Palermo |anno = 1876 |volume = Unico |cid = Giuseppe Pitrè }} == Noti == <references/> == Talìa puru == *[[Parlata nissena]] *[[Carmelo Pitronaci]] *[[Mario Amico]] *[[Michele Zagarella]] *[[Emiliu Milan]] *[[Kalat]] == Lijami di fora == *[https://web.archive.org/web/20060818131426/http://www.provincia.cl.it/ Purtali dâ Pruvincia Riggiunali] *[http://www.nissa.it/brigate Purtali dê tifusi dâ squatra di calciu] *[http://www.comune.caltanissetta.it Cumuni di Nissa] *[http://www.regione.sicilia.it/beniculturali/dirbenicult/musei/musei2/mucaltanissetta.htm Situ dû Museu Archiològgicu] La Simana Santa a [[Nissa]] (puisìi, canti, e prijeri scritti 'n [[dialetto nisseno|dialettu nissenu]]): *[https://web.archive.org/web/20070725231823/http://www.settimanasantacl.it/articoli/Poesia%20-%20Crucifissu/ Crucifissu] *[https://web.archive.org/web/20070725231841/http://www.settimanasantacl.it/articoli/Poesia%20-%20Pinsera%20di%20Capitanu/ Pinsera di Capitanu] *[https://web.archive.org/web/20080917181028/http://www.settimanasantacl.it/curiosita.php?pagina=cantidetti Canti, ditti e prijeri, diziunariu nissenu-italianu, ecc.] [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Caltanissetta]] [[Catigurìa:Nissa]] lyikrjxe98v7pe49dmyyovl29v4z1gs Venèticu 0 30919 783227 774979 2026-07-28T22:40:34Z Effems 13365 /* Tradizzioni */ 783227 wikitext text/x-wiki {{Cumuni|nomucumuni=Venèticu|nomuufficiali=Venetico |mmaggini=Venetico-Stemma.svg |pruvincia=[[Pruvincia di Missina|Missina]] (ME) |superfici=4 |abbitanti=3.691 |dinsita=923 |cumunilimitrofi= [[Roccavaldina]], [[Spadafora]], [[Valdina]] |cap= 98040 |prifissutelefonicu=090 }} '''Venèticu''' è nu cumuni di 3.691 abbitanti dâ [[pruvincia di Missina]]. == Tradizzioni == * 06 dicèmmuru, Festa dî San Nicola, festa dû santu patronu. * [[26 di giugnettu]], Festa 'rî Sant'Anna, festa dâ santa prutittrici. [[Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Missina]] dd9lh81rvy9j2hoeb2s1aq4uvvm8ngh Sant'Uliva di Palermu 0 38881 783186 749397 2026-07-28T14:01:33Z ~2026-42127-75 51541 783186 wikitext text/x-wiki [[Mmàggini:S.Uliva.jpg|thumb|Quatru di Sant’Uliva, chi Santi Elia, Vennira e Rusulia nò Museu Diucisanu di Palermu, sec.XIII]] '''Uliva''' ([[Palermu]], [[448]] – [[Tunisi]], [[10 di giugnu]] [[463]]) è na [[santa]] dâ [[chiesia cattolica]]. Lu nomu diriva du latinu Oliba, documintatu sulu in avanzata età [[cristianesimu|cristiana]] e tradizionalmenti iunciutu cu u termini aliva, varianti di olea,ca in latinu innica sia l’arbulu ca u so fruttu, a [[uliva|aliva]]. <br /> A Santa unn’è ricordata di nuddu Martirologiu latinu ca puru riportanu i martiri da persecuzioni vandalica e mancu da Cresia Grecu-Sicula unni nun c’è memoria du su cultu. Un canusciutu studiusu da Agiografia Sicula, u binidittinu Duminicu Gaspari Lancia di Brolo scrissi: “ Tanti scritturi siciliani vonnu u martiriu di S. Uliva quannu ci fu a pirsicuzioni [[vandali]]ca ma senza funnamentu, picchì nun ci su cchiù l’Atti du so martiriu e picca notizii sunnu nò anticu Lizionariu Gallu-Siculu senza nota crunulogica, accussì ponni iri bonu a pirsicuzioni di Vandalicomu a chidda di Saracini. Sia i primi ca i secunni deportavano nt’all’Africa; a li voti obbrigavanu l’arristati a conciari a religioni e ammazzavanu chiddi ca circavanu di fari seguaci. Ma a Liggenna di Sant’Uliva nunn’avi nenti di straniu pi nun s’arriciviri: avi straurdinarii sumighanzi cu u martiriu di avutri Santi “. <br> Sacunnu Mons. Paulu Cuddura “ U nucliu assinziali di nostri antichi Liggenni avi un sutta stratu ca nun s’havi a scurdari e picchì a duminazioni araba ( 827-1092 ) pulizziò tutti i ducumenti scritti sacri e profani, a memoria di tanti santi fu tramannata sulu cu u filu da memoria.<br> A notizia chiù antica d’idda a [[Palermu]] risali o [[1310]], quannu u so corpu s’attruvava a Tunisi nta na [[muschea|Muschitta]] nica, ca era vicinu a chidda granni ditta in arabu “ Gamie Azzaytun " ( di l’alivu e d’Uliva ), addivintata poi basilica cristiana. Nò 1402 u Re [[Martinu I di Sicilia|Martinu I]] u addumannò o Califfu Abû Azir, ma chistu s’arrifiutò, picchì ancora oj i tunisini, ca ancora aduranu, accridinu ca a religioni d’iddi avi a finiri quannu avi accumpariri u corpu da Virgini Uliva.<br> A memoria da santa è arricurdata nun sulu nò anticu Briviariu Gallu-Siculu du seculu XII ca si trova a Palermu, ma pur unta una antichissima tavula unni è addipinta cu S. Alia i i Santi Rusulia e Vennira, ntô Museu Diucisanu di Palermu.<br> E’ ammuntuata du Patri Gaetani, ca scrissi u Martirulogiu Siculu e du Mongitori nto Martirulogiu Palirmitanu du 1742:<br> ” A Tunisi u martiriu di S. Uliva, virgini e matiri, citatina palermitana e patrona principali ca nasciu di famigha nobili e picciridda nta pirsicuzioni vandalica pa fidi di Gesù Cristu fa mannata in esiliu a Tunisi, unni chiamò assai pirsuni a fidi cattolica; <br> poi ci desiru u cavallittu, l’ugna di ferru e u focu. Libirata di Diu di l’oghu fumanti ci tagharu a testa e ebbi a cruna du martiriu; a so anima vulau ‘ncelu l’annu 463 “.<br> Puru u Briviariu Gallu-Siculu parra d’idda e u Briviariu di Cifalù.<br> Tutti dui scrivunu ca:<br> ” A Virgini Uliva si cridi nata a [[Palermu]] di famigha nobili vicinu a Cresia Catidrali e di quannu era nica fu istruita nta religioni cristiana.<br> Quannu avia 13 anni a mannaru in esiliu i [[Barbari]] nt’all’[[Africa]] picchì era cristiana e a punieru atrocementi. Quannu arrivau a [[Tunisi]], pi ordini du Guvernaturi campò mmenzu e puvureddi ca addumannavanu a limosina e patiu a fami, u friddu, fu nura, guariu dui ciunchi e i vattiò no Nomi di [[Gesù Cristu]]. Quannu sti cristiani novi accuminciarunu a pridicari, fuoru arristati di suldati e ammazzati; i so animi vularu ‘ncelu ca cruna du martiriu.<br> Uliva doppu sti fatti fu purtata cu disprezzu in giru pi tutta a Citati e a purtaru nta furesta pi essiri manciata di bestie. Na puocu di cacciatura a vittiru e fuoru cunvirtuti a fidi di Cristu e vattiati puru iddi. A fidi di Uliva fu pruvata cu cavallittu e l’ugna di ferru; fu calata nta l’oghu fumanti, ma salvata di Diu ci tagghiaru a testa e acchianau ‘ncelu comu na palumma. U so corpu fu purtatu di Cristiani a Palermu e sippillutu riligiosamenti ntô un postu scanusciutu “.<br> Stu postu i storici dissiru, comu l’Inveges , vicinu a Casa Prufessa o avutri dicinu nta Cresia a idda didicata du 1310 dintra a Cresia di san Franciscu di Paula. <br> U so cultu a fini du 1500 fu diffusu di Francescani ca ni circarunu u Corpu.<br> U Populu e u Sinatu Palirmitanu u 5 Giugnu 1606 acclamaru Sant’Uliva Patrona da Citati cu Santa Ninfa e Sant’Aita.<br> Fu scitta no Calinnariu Palirmitanu du Cardinali Giannittinu Doria o 1611 e cilibrata da Cresia Palermitana fino o 1980 comu Memoria obbligatoria; a partiri du 1981 fu cancellata du Calinnariu Liturgicu Rigionali, ma nta Citati di Palermu si po’ sempri cilibrari comu Memoria facultativa. Una Parrocchia da Citati di Palermu fu intitolata a idda, mentri u cultu è vivu a Pittineu (ME ) a Raffadali ( AG ) unni è Patrona Principali e nta Cresia Catidrali di Tunisi intitulata a idda. == Liami == * [[Catigurìa:Biografìi|Uliva di Palermu]] [[Catigurìa:Santi|Uliva di Palermu]] gqgc3z6s7nb9oxzi3da794itlvk8sc7 783187 783186 2026-07-28T14:02:20Z NDG 48557 All dead, removed headline 783187 wikitext text/x-wiki [[Mmàggini:S.Uliva.jpg|thumb|Quatru di Sant’Uliva, chi Santi Elia, Vennira e Rusulia nò Museu Diucisanu di Palermu, sec.XIII]] '''Uliva''' ([[Palermu]], [[448]] – [[Tunisi]], [[10 di giugnu]] [[463]]) è na [[santa]] dâ [[chiesia cattolica]]. Lu nomu diriva du latinu Oliba, documintatu sulu in avanzata età [[cristianesimu|cristiana]] e tradizionalmenti iunciutu cu u termini aliva, varianti di olea,ca in latinu innica sia l’arbulu ca u so fruttu, a [[uliva|aliva]]. <br /> A Santa unn’è ricordata di nuddu Martirologiu latinu ca puru riportanu i martiri da persecuzioni vandalica e mancu da Cresia Grecu-Sicula unni nun c’è memoria du su cultu. Un canusciutu studiusu da Agiografia Sicula, u binidittinu Duminicu Gaspari Lancia di Brolo scrissi: “ Tanti scritturi siciliani vonnu u martiriu di S. Uliva quannu ci fu a pirsicuzioni [[vandali]]ca ma senza funnamentu, picchì nun ci su cchiù l’Atti du so martiriu e picca notizii sunnu nò anticu Lizionariu Gallu-Siculu senza nota crunulogica, accussì ponni iri bonu a pirsicuzioni di Vandalicomu a chidda di Saracini. Sia i primi ca i secunni deportavano nt’all’Africa; a li voti obbrigavanu l’arristati a conciari a religioni e ammazzavanu chiddi ca circavanu di fari seguaci. Ma a Liggenna di Sant’Uliva nunn’avi nenti di straniu pi nun s’arriciviri: avi straurdinarii sumighanzi cu u martiriu di avutri Santi “. <br> Sacunnu Mons. Paulu Cuddura “ U nucliu assinziali di nostri antichi Liggenni avi un sutta stratu ca nun s’havi a scurdari e picchì a duminazioni araba ( 827-1092 ) pulizziò tutti i ducumenti scritti sacri e profani, a memoria di tanti santi fu tramannata sulu cu u filu da memoria.<br> A notizia chiù antica d’idda a [[Palermu]] risali o [[1310]], quannu u so corpu s’attruvava a Tunisi nta na [[muschea|Muschitta]] nica, ca era vicinu a chidda granni ditta in arabu “ Gamie Azzaytun " ( di l’alivu e d’Uliva ), addivintata poi basilica cristiana. Nò 1402 u Re [[Martinu I di Sicilia|Martinu I]] u addumannò o Califfu Abû Azir, ma chistu s’arrifiutò, picchì ancora oj i tunisini, ca ancora aduranu, accridinu ca a religioni d’iddi avi a finiri quannu avi accumpariri u corpu da Virgini Uliva.<br> A memoria da santa è arricurdata nun sulu nò anticu Briviariu Gallu-Siculu du seculu XII ca si trova a Palermu, ma pur unta una antichissima tavula unni è addipinta cu S. Alia i i Santi Rusulia e Vennira, ntô Museu Diucisanu di Palermu.<br> E’ ammuntuata du Patri Gaetani, ca scrissi u Martirulogiu Siculu e du Mongitori nto Martirulogiu Palirmitanu du 1742:<br> ” A Tunisi u martiriu di S. Uliva, virgini e matiri, citatina palermitana e patrona principali ca nasciu di famigha nobili e picciridda nta pirsicuzioni vandalica pa fidi di Gesù Cristu fa mannata in esiliu a Tunisi, unni chiamò assai pirsuni a fidi cattolica; <br> poi ci desiru u cavallittu, l’ugna di ferru e u focu. Libirata di Diu di l’oghu fumanti ci tagharu a testa e ebbi a cruna du martiriu; a so anima vulau ‘ncelu l’annu 463 “.<br> Puru u Briviariu Gallu-Siculu parra d’idda e u Briviariu di Cifalù.<br> Tutti dui scrivunu ca:<br> ” A Virgini Uliva si cridi nata a [[Palermu]] di famigha nobili vicinu a Cresia Catidrali e di quannu era nica fu istruita nta religioni cristiana.<br> Quannu avia 13 anni a mannaru in esiliu i [[Barbari]] nt’all’[[Africa]] picchì era cristiana e a punieru atrocementi. Quannu arrivau a [[Tunisi]], pi ordini du Guvernaturi campò mmenzu e puvureddi ca addumannavanu a limosina e patiu a fami, u friddu, fu nura, guariu dui ciunchi e i vattiò no Nomi di [[Gesù Cristu]]. Quannu sti cristiani novi accuminciarunu a pridicari, fuoru arristati di suldati e ammazzati; i so animi vularu ‘ncelu ca cruna du martiriu.<br> Uliva doppu sti fatti fu purtata cu disprezzu in giru pi tutta a Citati e a purtaru nta furesta pi essiri manciata di bestie. Na puocu di cacciatura a vittiru e fuoru cunvirtuti a fidi di Cristu e vattiati puru iddi. A fidi di Uliva fu pruvata cu cavallittu e l’ugna di ferru; fu calata nta l’oghu fumanti, ma salvata di Diu ci tagghiaru a testa e acchianau ‘ncelu comu na palumma. U so corpu fu purtatu di Cristiani a Palermu e sippillutu riligiosamenti ntô un postu scanusciutu “.<br> Stu postu i storici dissiru, comu l’Inveges , vicinu a Casa Prufessa o avutri dicinu nta Cresia a idda didicata du 1310 dintra a Cresia di san Franciscu di Paula. <br> U so cultu a fini du 1500 fu diffusu di Francescani ca ni circarunu u Corpu.<br> U Populu e u Sinatu Palirmitanu u 5 Giugnu 1606 acclamaru Sant’Uliva Patrona da Citati cu Santa Ninfa e Sant’Aita.<br> Fu scitta no Calinnariu Palirmitanu du Cardinali Giannittinu Doria o 1611 e cilibrata da Cresia Palermitana fino o 1980 comu Memoria obbligatoria; a partiri du 1981 fu cancellata du Calinnariu Liturgicu Rigionali, ma nta Citati di Palermu si po’ sempri cilibrari comu Memoria facultativa. Una Parrocchia da Citati di Palermu fu intitolata a idda, mentri u cultu è vivu a Pittineu (ME ) a Raffadali ( AG ) unni è Patrona Principali e nta Cresia Catidrali di Tunisi intitulata a idda. [[Catigurìa:Biografìi|Uliva di Palermu]] [[Catigurìa:Santi|Uliva di Palermu]] bhvyxmk1yq4vyr7s2gxd7u6nqvo2quo Sant'Anna 0 42908 783188 774008 2026-07-28T17:34:25Z Effems 13365 783188 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Santa Flavia]], [[Floresta]], [[Enna]] bassa. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aci Catena]], [[Aidone]], [[Arcamu]], [[Balestrate]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Geraci Siculo]], [[Lipari]], [[Modica]], [[Monreale]], [[Palermu]], [[Piazza Armerina]], [[Salemi]], [[Sperlinga]], [[Veneticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] 65pm8ftf6yplhtitqirmhzpzo878gw0 783189 783188 2026-07-28T17:38:01Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783189 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] basciu, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aci Catena]], [[Aidone]], [[Arcamu]], [[Balestrate]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Geraci Siculo]], [[Lipari]], [[Modica]], [[Monreale]], [[Palermu]], [[Piazza Armerina]], [[Salemi]], [[Sperlinga]], [[Veneticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] fchwscn96izx3ti2koan8zlblqnzm06 783190 783189 2026-07-28T17:38:52Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783190 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] basciu, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Jaci Catina]], [[Aiduni]], [[Arcamu]], [[Balestrate]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Geraci Siculo]], [[Lipari]], [[Modica]], [[Monreale]], [[Palermu]], [[Piazza Armerina]], [[Salemi]], [[Sperlinga]], [[Veneticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] dyys7alerzrzmdpqwwv6qugldlyli3l 783191 783190 2026-07-28T17:39:49Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783191 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] basciu, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Jaci Catina]], [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Sicciara]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Geraci Siculo]], [[Lipari]], [[Modica]], [[Monreale]], [[Palermu]], [[Piazza Armerina]], [[Salemi]], [[Sperlinga]], [[Veneticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] q601ubhfhcn5yhse1b5n1gc44f2295c 783192 783191 2026-07-28T17:40:39Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783192 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] basciu, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Jaci Catina]], [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Sicciara]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Modica]], [[Monreale]], [[Palermu]], [[Piazza Armerina]], [[Salemi]], [[Sperlinga]], [[Veneticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] 0n1bglbgrgikf659ugrphfmhwi7yl8c 783193 783192 2026-07-28T17:41:32Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783193 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] basciu, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Jaci Catina]], [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Sicciara]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Piazza Armerina]], [[Salemi]], [[Sperlinga]], [[Veneticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] 8qg6gsacuhydjudss0dijaoh2g4twwe 783194 783193 2026-07-28T17:42:50Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783194 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] basciu, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Jaci Catina]], [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Sicciara]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Salemi]], [[Spillinga]], [[Veneticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] gymp2l4jhmhyimze6q4ur33c2kvncp1 783195 783194 2026-07-28T17:44:45Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783195 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] basciu, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Missina]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] 9sfi07z2thp3v0abfb8onbaq8bjo5uc 783196 783195 2026-07-28T17:50:10Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783196 wikitext text/x-wiki Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] bascia, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[*]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] 243iie8g0u4wxvtreganemseg3uyj26 783197 783196 2026-07-28T17:53:01Z Effems 13365 783197 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Castrugiuvanni]] bascia, [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[*]]. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] l330ufx2b39kbjuu8lkeii8drispl25 783198 783197 2026-07-28T21:23:55Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783198 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. {{Commonscat|Sant'Anna}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] j542hg43oqdt9ux41j8zv6h1dyi65cf 783199 783198 2026-07-28T21:25:00Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783199 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. {{Commonscat|Saint Anne}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] i5smo0ukrloo152wrow34zdwgx3q5rc 783200 783199 2026-07-28T21:33:36Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783200 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Caltabellotta]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Mascali]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. {{Commonscat|Saint Anne}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] f83iowql87hjkiclv9je62qj6k6wwti 783201 783200 2026-07-28T21:35:11Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783201 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cataviddotta]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Màscali]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. {{Commonscat|Saint Anne}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] r763ch5ywsvb3yiy418g5lftt6j1ryh 783202 783201 2026-07-28T21:39:19Z Effems 13365 /* Patrucini 'n Sicilia */ 783202 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Biugrafìa == == Iconografia == == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cataviddotta]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Màscali]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. == Usi e custumi == {{Commonscat|Saint Anne}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] rnds1nlvnm3cdbc1pohiddg4bsg0npx 783203 783202 2026-07-28T21:43:06Z Effems 13365 /* Usi e custumi */ 783203 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Biugrafìa == == Iconografia == == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cataviddotta]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Màscali]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. == Usi e custumi == * Parturienti, fimmini disiddirusi di maternità, matri di famigghia, [[Napuli]]. {{Commonscat|Saint Anne}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] 24au1hkd0tgi0jjhf53vb8zs24k1sfg 783204 783203 2026-07-28T21:53:51Z Effems 13365 /* Biugrafìa */ 783204 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Biugrafìa == A Castiddubbonu è custuduta â crozza di Sant'Anna 'ntâ Cappeḍḍa Palatina dû Casteḍḍu dî [[Ventimiglia]]. Â riliquia fu puttata 'ntô paisi 'ntô 1454 dô marchisi Giovanni I Ventimiglia, da chiesetta di Sant'Anna di Jiraci. Fu trafugata 'ntô 1605, e riattruvata 'ntô 1615, annu in cui Sant'Anna fu proclamata patruna di Castiddubbonu. == Iconografia == == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cataviddotta]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Màscali]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. == Usi e custumi == * Parturienti, fimmini disiddirusi di maternità, matri di famigghia, [[Napuli]]. {{Commonscat|Saint Anne}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] h7wdtheg8efado3m0x47r9hctuif2tc 783205 783204 2026-07-28T22:06:29Z Effems 13365 /* Iconografia */ 783205 wikitext text/x-wiki [[File: Vara Sant'Anna (Floresta) 26 07 2026 12.jpg|thumb|Sant'Anna di Floresta.]] Matri di Maria, spusa i San Jachinu. Sant'Anna è a nanna du Signuri. è nvucata comu ajutu pi partorienti e contra li tirrimoti. n'arcuni paisi chiamanu a Sant'Anna pi fari chioviri. == Biugrafìa == A Castiddubbonu è custuduta â crozza di Sant'Anna 'ntâ Cappeḍḍa Palatina dû Casteḍḍu dî [[Ventimiglia]]. Â riliquia fu puttata 'ntô paisi 'ntô 1454 dô marchisi Giovanni I Ventimiglia, da chiesetta di Sant'Anna di Jiraci. Fu trafugata 'ntô 1605, e riattruvata 'ntô 1615, annu in cui Sant'Anna fu proclamata patruna di Castiddubbonu. == Iconografia == Matruna in età matura, libru o Bibbia simbulu dill'insegnamentu dî Sacri Scritturi impartutu â figghia Maria, mantellu virdi rapprisenta â firtilità, â primavera e â spiranza dâ salvizza, û velu biancu signu di matruna matura e mudesta, û tilaru o strumenti di travagghiu richiamu â vita dumestica e uperusa dâ santa. == Patrucini 'n Sicilia == Sant'Anna patruna principali di: * [[Aliminusa]], [[Castiddubbuonu]], [[Fluresta]], [[Santa Flavia]]. Compatruna di: * [[Castrugiuvanni]] bascia. Autri citàdi di cultu, vinnirazzioni e patrucini vari: * [[Aiduni]], [[Àrcamu]], [[Cataviddotta]], [[Cartanissetta]], [[Catania]], [[Ciazza (Enna)|Ciazza]], [[Jaci Catina]], [[Jiraci]], [[Lìpari]], [[Màscali]], [[Muòrica]], [[Murriali]], [[Palermu]], [[Salemi]], [[Sicciara]], [[Spillinga]], [[Venèticu]]. == Usi e custumi == * Parturienti, fimmini disiddirusi di maternità, matri di famigghia, [[Napuli]]. {{Commonscat|Saint Anne}} [[Catigurìa:Santi|Anna]] 0leh2rvc04sn4d5guhhff4tbihz1rxs