Wikipedia
scwiki
https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Media
Ispetziale
Cuntierra
Usuàriu
Cuntierra usuàriu
Wikipedia
Cuntierra Wikipedia
File
Cuntierra file
MediaWiki
Cuntierra MediaWiki
Template
Cuntierra template
Agiudu
Cuntierra agiudu
Categoria
Cuntierra categoria
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Alia Bhatt
0
23477
190079
189841
2026-05-30T17:25:45Z
~2026-31955-08
29479
190079
wikitext
text/x-wiki
{{Biografia|nùmene=Alia Bhatt|immàgine=Alia Bhatt attends at the 2026 Cannes Film Festival (cropped) (cropped).jpg|immàgine_alt=Alia Bhatt is seen smiling at the camera|descritzione=Bhatt at the [[2022 Berlinale]]|nùmene_de_nàschida=|data_de_nàschida={{birth date and age|df=yes|1993|03|15}}|logu_de_nàschida=[[Bombay]], Maharashtra, India|tzitadinàntzia=British|nùmene_mama=[[Soni Razdan]]|nùmene_babbu=[[Mahesh Bhatt]]|parentes={{ubl|[[Bhatt family]]|[[Kapoor family]] (by marriage)}}|còjube={{marriage|[[Ranbir Kapoor]]|2022}}|fìgios=1|traballu=Actress|perìodu_de_atividade=2012–present|prèmios=[[List of awards and nominations received by Alia Bhatt|Full list]]}}
'''Alia Bhatt''' (/ˈɑːliə ˈbʌt/; nàschida su 15 de martzu de su 1993) est una [[attrice]] [[Ìndia|indiana]]. <ref name="thetimes">{{Tzita novas|nùmene=Nirpal|sambenadu=Dhaliwal|url=https://www.thetimes.com/culture/article/alia-bhatt-meet-the-most-famous-briton-youve-never-heard-of-hmmcrg03t|tìtulu=Alia Bhatt: meet the most famous Briton you've never heard of|publicatzione=[[The Times]]|data=4 September 2022|atzessu=19 January 2023|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230119091138/https://www.thetimes.co.uk/article/alia-bhatt-meet-the-most-famous-briton-youve-never-heard-of-hmmcrg03t|dataarchìviu=19 January 2023}}</ref><ref name="BritishCitizen">{{Tzita novas|nùmene=Prashant|sambenadu=Singh|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/alia-bhatt-can-t-vote-in-2014-encourages-youth-to-cast-their-votes/story-O0cEnVn13dMi85tnQIiJmK.html|tìtulu=Alia Bhatt can't vote in 2014, encourages youth to cast their votes|publicatzione=[[Hindustan Times]]|data=3 April 2014|atzessu=5 June 2016|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160713192416/http://www.hindustantimes.com/entertainment/alia-bhatt-can-t-vote-in-2014-encourages-youth-to-cast-their-votes/story-O0cEnVn13dMi85tnQIiJmK.html|dataarchìviu=13 July 2016}}</ref>
==References==
{{Reflist}}
{{Commons|Alia Bhatt}}
[[Categoria:Biografias|Bhatt, Alia]]
[[Categoria:Indianos|Bhatt, Alia]]
[[Categoria:Attores|Bhatt, Alia]]
0nvfof98gf36066w15cqzyiqs5muscf
Bitigultura in Sardigna
0
23504
190080
2026-05-31T08:15:49Z
~2026-32301-64
29481
Bitigultura in Sardigna
190080
wikitext
text/x-wiki
Sa '''bitigultura in Sardigna''' est s'inseme de sos traballos de [[bitigultura|cultivatzione de sa bide]] e de [[enologia|produtzione de su binu]] in s'isula italiana de [[Sardigna]]. S'isula tenet circa 26.000 [[eitare|eitares]] de bìngias,<ref name="Quattrocalici-SA">{{Tzita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tìtulu=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> divididas intre zonas de montagna (13%), de colinas (69%) e de pianura (18%).<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sa produtzione annuale est circa 638.000 [[etolitru|hl]], de sos cales su 56% est binu ruju e rosadu e su 44% binu biancu.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Su sistema normativu recognosit una [[Denominatzione de Origine Controllada e Garantida|DOCG]], ditzessete [[Denominatzione de Origine Controllada|DOC]] e quindighi [[Indicatzione Geogràfica Tìpica|IGT]].<ref name="SardAgr-denom">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tìtulu=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Istoria ==
Sa presèntzia de [[Vitis vinifera]] salbadia in s'isula est anteriore a sas primas tziviltades istòricas.<ref name="cibo360">{{Tzita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tìtulu=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sos pòpulos chi benèrunt in Sardigna — [[Fenìtzios|fenìtzios]], [[Cartaginescos|cartaginescos]], [[Impèriu Romanu|romanos]] — contibèrunt a su svilupu de sa cultivatzione de sa bide.<ref name="activsardegna">{{Tzita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tìtulu=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> A pustis de sas invasiones de sos barbaros, sa bitigultura tornat a bivere cun s'arrividu de sos [[Impèriu Bizantine|bizantinos]], chi introdusèrunt sa [[Malvasia|malvasia]] in sas zonas de [[Bosa]] e [[Casteddu]] e istabilèrunt normas pro sa produtzione.<ref name="cibo360" />
In su Mesuedadi sa bitigultura creschet gràtzias a sos monagos [[Monacadu basiliane|basilianus]], chi prantèrunt bìngias a pitentu de sos monastèrios issoro.<ref name="LeStrade">{{Tzita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tìtulu=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Cun sa formatzione de sos cuatru [[Giudicados de Sardigna|giudicados]] — [[Giudicadu de Casteddu|Casteddu]], [[Giudicadu de Arborea|Arborea]], [[Giudicadu de Torres|Torres]] e [[Giudicadu de Gaddura|Gaddura]] — sa produtzione fiat ampliada e regulada.<ref name="LeStrade" /> Sa [[Carta de Logu]], promulgada dae [[Elianora d'Arborea]] a fine de su sèculu XIV, proibiat de tènnere bìngias mala cultivadas<ref name="activsardegna" /> e imponiat sa prantatzione de bide in sas terras incultas.<ref name="activsardegna" />
Durante sa dominatzione [[Corona de Aragona|aragonesa]], intre su sèculu XIV e su XVIII, sa produtzione creschet gràtzias a sos cummèrtzios cun sas àteras regiones de su Mediterràneu.<ref name="LeStrade" /> Antis de s'arrividu de sa [[Filossera|filossera]], chi destrughesit meda bìngias europeas in su sèculu XIX, Sardigna teniat circa 80.000 eitares de bìngias.<ref name="LeStrade" /> A pustis de sa ricostitutzione de sos bìngios subra sos pòdrines americanos, sa bitigultura torrat a si difùndere e àtinghet su tzùmine de sa produtzione in s'ùrtimu de sos annos Settanta.<ref name="LeStrade" />
== Zonas biticolosas ==
Su territòriu sardu podet èssere divìdidu in sete zonas principais de produtzione.<ref name="Viniferare">{{Tzita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tìtulu=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Gaddura (nord-est): terrinos de origini granìtica, arenosos e pedrosos, espostos a su vente maestrale. Sede de s'ùnica DOCG de s'isula, su [[Vermentino di Gallura]].<ref name="Viniferare" />
* Nord-ovest (provìntzia de Sassari): terrinos marno-calcareos, DOC [[Vermentino di Sardegna]] e [[Alghero]] (Cagnulari).<ref name="Viniferare" />
* Ogliastra e zona tzentro-orientale: terrinos granìticos, cultivatzione de Cannonau, Monica e Pascale.<ref name="Wikipedia-it">{{Tzita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tìtulu=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Campidanu: pianura tzentrale e meridionale, zona printzipale de su [[Nuragus]] e de su [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref name="Quattrocalici-Vitigni">{{Tzita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tìtulu=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terrinos de arenas àntigas, argilas e calcare, adatos pro su [[Carignano del Sulcis]].<ref name="Bibes">{{Tzita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tìtulu=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Aristanis e bagnu de su Tirso: territòriu de sa [[Vernaccia di Oristano]] e de su [[Semidano]].<ref name="money-it">{{Tzita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tìtulu=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Mandrolisai e Barbagia: zona interna cun binos de uvàdzu de Cannonau, Bovale e Monica suta a sa DOC [[Mandrolisai]].<ref name="SardAgr-DOC">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tìtulu=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Clima ==
Su clima de Sardigna est de tipu [[clima mediterràneu|mediterràneu]], cun ibiernos mites e istàtes càlidas e secas.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sos ventos, in particulare su maestrale, diminuint s'umididade e su rìschiu de maladias criptogàmicas in sas bìngias.<ref name="mangiaresardo-vitigni">{{Tzita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tìtulu=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sas ippias sunt tziclonicas e si concentrant soprattodo in s'itòngiu e in s'ibernu.<ref name="DiscVerm">{{Tzita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tìtulu=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sa stagione de sa maturatzione longa permet un'equilibriu intre acididade e tzùcuru in sas racemas.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
== Terrinu ==
Sardigna presentat una variidade consideràbile de terrinos.<ref name="Quattrocalici-SA" /> In Gaddura predominant terrinos de origini granìtica, cun arena grussa e bona permeabilidade, chi favoressit s'aprofundimentu de sas radinas de sa bide.<ref name="Lavinium">{{Tzita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tìtulu=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> In su Sulcis at arenas àntigas, argilas e substrados calcareos.<ref name="Bibes" /> In su nord de Sassari predominant terrinos marno-calcareos,<ref name="Viniferare" /> mentres in su Campidanu sos terrinos sunt aluviales e prus profundos.<ref name="ss-camcom">{{Tzita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tìtulu=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Varietades ==
Sardigna tenet prus de 150 varietades autòctonas de bide, de sas cales 21 sunt iscritas in su Registru Natzionale Italianu de sas Varietades de Bide.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> Sa produtzione de binos biancus predominat in su tzentru e in su nord de s'isula, mentres sos binos rujus sunt prus concentratos in su sud.<ref name="Quattrocalici-SA" />
=== Varietades de racema ruja ===
* [[Cannonau]]: sa varietade ruja prus cultivada, circa 8.000 ha (29% de sa superfìtzie).<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> Genèticamente parente de su [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu e frantzesu,<ref name="money-it" /> creschet soprattodo in sas zonas internas de sa Barbagia e de s'Ogliastra.
* [[Carignano]]: soprattodo in su Sulcis, in terrinos arenosos ispesso a pede francu.<ref name="money-it" /> Sa sua introdutzione est atribuida a sa dominatzione aragonesa de su sèculu XIV.<ref name="money-it" />
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietade difusa in totu s'isula, circa 1.900 ha.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" />
* [[Bovale]]: include su Bovale Sardu e su Bovale Grande; faghet parte de sa DOC [[Mandrolisai]] e sa DOC [[Campidano di Terralba]].<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Cagnulari]]: ligadu a una zona restrinta in su nord-ovest de Sassari, DOC [[Alghero]].<ref name="SardAgr-Vitigni">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tìtulu=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* [[Girò]]: introduidu in su Campidanu durante sa dominatzione ispagnola.<ref name="SardAgr-Vitigni" />
* Nieddera: varietade autòctona de distributu limitadu.<ref name="Bevisardo">{{Tzita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tìtulu=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
=== Varietades de racema bianca ===
* [[Vermentino]]: sa varietade bianca prus difusa, circa 4.200 ha in totu s'isula.<ref name="LeStrade" /> Est arrivadu in Sardigna dae [[Còrsica]] a fine de su sèculu XIX.<ref name="impetodivino">{{Tzita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tìtulu=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietade ligada a su bagnu de su [[Tirso]], de sa cale si faghet un binu ossidativu simile a su [[Xeres]].<ref name="impetodivino" />
* [[Nuragus]]: consideradu unu de sos bitigios prus ànticos de s'isula, cultivadu soprattodo in su Campidanu e possibilmente introduidu dae sos fenìtzios.<ref name="money-it" />
* [[Malvasia]]: duas DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Malvasia.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
* [[Nasco]]: cultivadu in sas provìntzias de Casteddu e de Aristanis.<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Semidano]]: de sa Sardigna tzentrale, cun una subzona in [[Mogoro]].<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Torbato]]: varietade rara e aromàtica, soprattodo in Alguer.<ref name="Bevisardo" />
* [[Moscato]]: cultivadu in zonas calcareas de su Campidanu de sud e in sos granitos de Gaddura.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
* Arvisionadu: varietade rarìssima, presentada in areas minusculas de s'interiore.<ref name="money-it" />
=== Varietades internatzionales ===
In cussidu minore, sunt cultivadas [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generalmente impreadados in uvàdzu cun varietades locales.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" />
== Produtzione ==
=== Binos ===
Sos binos de Sardigna inclùdent binos rujus, biancus, rosados, ispiritados, [[passito|passitos]] e binos liquorosos.<ref name="sardiniamagazine">{{Tzita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tìtulu=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
==== Elencu de sos binos principales ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominatzionis e normativa ===
In su 2010, sa reforma de s'Organizzatzione Comùne de su Mercadu biticoloso at incorporadu sas categorias DOCG, DOC e IGT in sos sistemas europeos [[Denominatzione de Origine Protetta|DOP]] e [[Indicatzione Geogràfica Protetta|IGP]], ma sas denominatzionis natzionales podent cuntinuare a essere impreadas.<ref name="SardAgr-denom" /> Sos disciplinares de produtzione regulant sos bitigios ammìtidos, sas rendas màssimas, sas tècnicas de vinificatzione e sas caratterìsticas analìticas e organolèpticas de su binu.<ref name="CadiceDiVino">{{Tzita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tìtulu=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
==== DOCG ====
* [[Vermentino di Gallura]] DOCG (reconnoschida in su 1996): reservada a sos binos de Gaddura cun almenu su 95% de Vermentino. Includet sas tipologias Superiore, Frizzante e Spumante.<ref name="impetodivino" />
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
<ref name="SardAgr-DOC" />
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref name="SardAgr-IGT">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tìtulu=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Notas ==
<references />
1sck5cu39h4g3scanmudm3w3q0hucgx
190081
190080
2026-05-31T08:17:57Z
~2026-32301-64
29481
/* Produtzione */
190081
wikitext
text/x-wiki
Sa '''bitigultura in Sardigna''' est s'inseme de sos traballos de [[bitigultura|cultivatzione de sa bide]] e de [[enologia|produtzione de su binu]] in s'isula italiana de [[Sardigna]]. S'isula tenet circa 26.000 [[eitare|eitares]] de bìngias,<ref name="Quattrocalici-SA">{{Tzita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tìtulu=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> divididas intre zonas de montagna (13%), de colinas (69%) e de pianura (18%).<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sa produtzione annuale est circa 638.000 [[etolitru|hl]], de sos cales su 56% est binu ruju e rosadu e su 44% binu biancu.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Su sistema normativu recognosit una [[Denominatzione de Origine Controllada e Garantida|DOCG]], ditzessete [[Denominatzione de Origine Controllada|DOC]] e quindighi [[Indicatzione Geogràfica Tìpica|IGT]].<ref name="SardAgr-denom">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tìtulu=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Istoria ==
Sa presèntzia de [[Vitis vinifera]] salbadia in s'isula est anteriore a sas primas tziviltades istòricas.<ref name="cibo360">{{Tzita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tìtulu=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sos pòpulos chi benèrunt in Sardigna — [[Fenìtzios|fenìtzios]], [[Cartaginescos|cartaginescos]], [[Impèriu Romanu|romanos]] — contibèrunt a su svilupu de sa cultivatzione de sa bide.<ref name="activsardegna">{{Tzita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tìtulu=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> A pustis de sas invasiones de sos barbaros, sa bitigultura tornat a bivere cun s'arrividu de sos [[Impèriu Bizantine|bizantinos]], chi introdusèrunt sa [[Malvasia|malvasia]] in sas zonas de [[Bosa]] e [[Casteddu]] e istabilèrunt normas pro sa produtzione.<ref name="cibo360" />
In su Mesuedadi sa bitigultura creschet gràtzias a sos monagos [[Monacadu basiliane|basilianus]], chi prantèrunt bìngias a pitentu de sos monastèrios issoro.<ref name="LeStrade">{{Tzita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tìtulu=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Cun sa formatzione de sos cuatru [[Giudicados de Sardigna|giudicados]] — [[Giudicadu de Casteddu|Casteddu]], [[Giudicadu de Arborea|Arborea]], [[Giudicadu de Torres|Torres]] e [[Giudicadu de Gaddura|Gaddura]] — sa produtzione fiat ampliada e regulada.<ref name="LeStrade" /> Sa [[Carta de Logu]], promulgada dae [[Elianora d'Arborea]] a fine de su sèculu XIV, proibiat de tènnere bìngias mala cultivadas<ref name="activsardegna" /> e imponiat sa prantatzione de bide in sas terras incultas.<ref name="activsardegna" />
Durante sa dominatzione [[Corona de Aragona|aragonesa]], intre su sèculu XIV e su XVIII, sa produtzione creschet gràtzias a sos cummèrtzios cun sas àteras regiones de su Mediterràneu.<ref name="LeStrade" /> Antis de s'arrividu de sa [[Filossera|filossera]], chi destrughesit meda bìngias europeas in su sèculu XIX, Sardigna teniat circa 80.000 eitares de bìngias.<ref name="LeStrade" /> A pustis de sa ricostitutzione de sos bìngios subra sos pòdrines americanos, sa bitigultura torrat a si difùndere e àtinghet su tzùmine de sa produtzione in s'ùrtimu de sos annos Settanta.<ref name="LeStrade" />
== Zonas biticolosas ==
Su territòriu sardu podet èssere divìdidu in sete zonas principais de produtzione.<ref name="Viniferare">{{Tzita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tìtulu=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Gaddura (nord-est): terrinos de origini granìtica, arenosos e pedrosos, espostos a su vente maestrale. Sede de s'ùnica DOCG de s'isula, su [[Vermentino di Gallura]].<ref name="Viniferare" />
* Nord-ovest (provìntzia de Sassari): terrinos marno-calcareos, DOC [[Vermentino di Sardegna]] e [[Alghero]] (Cagnulari).<ref name="Viniferare" />
* Ogliastra e zona tzentro-orientale: terrinos granìticos, cultivatzione de Cannonau, Monica e Pascale.<ref name="Wikipedia-it">{{Tzita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tìtulu=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Campidanu: pianura tzentrale e meridionale, zona printzipale de su [[Nuragus]] e de su [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref name="Quattrocalici-Vitigni">{{Tzita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tìtulu=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terrinos de arenas àntigas, argilas e calcare, adatos pro su [[Carignano del Sulcis]].<ref name="Bibes">{{Tzita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tìtulu=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Aristanis e bagnu de su Tirso: territòriu de sa [[Vernaccia di Oristano]] e de su [[Semidano]].<ref name="money-it">{{Tzita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tìtulu=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Mandrolisai e Barbagia: zona interna cun binos de uvàdzu de Cannonau, Bovale e Monica suta a sa DOC [[Mandrolisai]].<ref name="SardAgr-DOC">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tìtulu=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Clima ==
Su clima de Sardigna est de tipu [[clima mediterràneu|mediterràneu]], cun ibiernos mites e istàtes càlidas e secas.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sos ventos, in particulare su maestrale, diminuint s'umididade e su rìschiu de maladias criptogàmicas in sas bìngias.<ref name="mangiaresardo-vitigni">{{Tzita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tìtulu=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sas ippias sunt tziclonicas e si concentrant soprattodo in s'itòngiu e in s'ibernu.<ref name="DiscVerm">{{Tzita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tìtulu=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sa stagione de sa maturatzione longa permet un'equilibriu intre acididade e tzùcuru in sas racemas.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
== Terrinu ==
Sardigna presentat una variidade consideràbile de terrinos.<ref name="Quattrocalici-SA" /> In Gaddura predominant terrinos de origini granìtica, cun arena grussa e bona permeabilidade, chi favoressit s'aprofundimentu de sas radinas de sa bide.<ref name="Lavinium">{{Tzita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tìtulu=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> In su Sulcis at arenas àntigas, argilas e substrados calcareos.<ref name="Bibes" /> In su nord de Sassari predominant terrinos marno-calcareos,<ref name="Viniferare" /> mentres in su Campidanu sos terrinos sunt aluviales e prus profundos.<ref name="ss-camcom">{{Tzita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tìtulu=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Varietades ==
Sardigna tenet prus de 150 varietades autòctonas de bide, de sas cales 21 sunt iscritas in su Registru Natzionale Italianu de sas Varietades de Bide.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> Sa produtzione de binos biancus predominat in su tzentru e in su nord de s'isula, mentres sos binos rujus sunt prus concentratos in su sud.<ref name="Quattrocalici-SA" />
=== Varietades de racema ruja ===
* [[Cannonau]]: sa varietade ruja prus cultivada, circa 8.000 ha (29% de sa superfìtzie).<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> Genèticamente parente de su [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu e frantzesu,<ref name="money-it" /> creschet soprattodo in sas zonas internas de sa Barbagia e de s'Ogliastra.
* [[Carignano]]: soprattodo in su Sulcis, in terrinos arenosos ispesso a pede francu.<ref name="money-it" /> Sa sua introdutzione est atribuida a sa dominatzione aragonesa de su sèculu XIV.<ref name="money-it" />
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietade difusa in totu s'isula, circa 1.900 ha.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" />
* [[Bovale]]: include su Bovale Sardu e su Bovale Grande; faghet parte de sa DOC [[Mandrolisai]] e sa DOC [[Campidano di Terralba]].<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Cagnulari]]: ligadu a una zona restrinta in su nord-ovest de Sassari, DOC [[Alghero]].<ref name="SardAgr-Vitigni">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tìtulu=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* [[Girò]]: introduidu in su Campidanu durante sa dominatzione ispagnola.<ref name="SardAgr-Vitigni" />
* Nieddera: varietade autòctona de distributu limitadu.<ref name="Bevisardo">{{Tzita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tìtulu=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
=== Varietades de racema bianca ===
* [[Vermentino]]: sa varietade bianca prus difusa, circa 4.200 ha in totu s'isula.<ref name="LeStrade" /> Est arrivadu in Sardigna dae [[Còrsica]] a fine de su sèculu XIX.<ref name="impetodivino">{{Tzita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tìtulu=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietade ligada a su bagnu de su [[Tirso]], de sa cale si faghet un binu ossidativu simile a su [[Xeres]].<ref name="impetodivino" />
* [[Nuragus]]: consideradu unu de sos bitigios prus ànticos de s'isula, cultivadu soprattodo in su Campidanu e possibilmente introduidu dae sos fenìtzios.<ref name="money-it" />
* [[Malvasia]]: duas DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Malvasia.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
* [[Nasco]]: cultivadu in sas provìntzias de Casteddu e de Aristanis.<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Semidano]]: de sa Sardigna tzentrale, cun una subzona in [[Mogoro]].<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Torbato]]: varietade rara e aromàtica, soprattodo in Alguer.<ref name="Bevisardo" />
* [[Moscato]]: cultivadu in zonas calcareas de su Campidanu de sud e in sos granitos de Gaddura.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
* Arvisionadu: varietade rarìssima, presentada in areas minusculas de s'interiore.<ref name="money-it" />
=== Varietades internatzionales ===
In cussidu minore, sunt cultivadas [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generalmente impreadados in uvàdzu cun varietades locales.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" />
== Produtzione ==
=== Binos ===
Sos [[binos de sa Sardigna]] inclùdent binos rujus, biancus, rosados, ispiritados, [[passito|passitos]] e binos liquorosos.<ref name="sardiniamagazine">{{Tzita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tìtulu=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
==== Elencu de sos binos principales ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominatzionis e normativa ===
In su 2010, sa reforma de s'Organizzatzione Comùne de su Mercadu biticoloso at incorporadu sas categorias DOCG, DOC e IGT in sos sistemas europeos [[Denominatzione de Origine Protetta|DOP]] e [[Indicatzione Geogràfica Protetta|IGP]], ma sas denominatzionis natzionales podent cuntinuare a essere impreadas.<ref name="SardAgr-denom" /> Sos disciplinares de produtzione regulant sos bitigios ammìtidos, sas rendas màssimas, sas tècnicas de vinificatzione e sas caratterìsticas analìticas e organolèpticas de su binu.<ref name="CadiceDiVino">{{Tzita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tìtulu=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
==== DOCG ====
* [[Vermentino di Gallura]] DOCG (reconnoschida in su 1996): reservada a sos binos de Gaddura cun almenu su 95% de Vermentino. Includet sas tipologias Superiore, Frizzante e Spumante.<ref name="impetodivino" />
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
<ref name="SardAgr-DOC" />
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref name="SardAgr-IGT">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tìtulu=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Notas ==
<references />
ki477vuj5xc71waq4hhvpokfqux5zxm
190082
190081
2026-05-31T08:18:49Z
~2026-32301-64
29481
/* Zonas biticolosas */
190082
wikitext
text/x-wiki
Sa '''bitigultura in Sardigna''' est s'inseme de sos traballos de [[bitigultura|cultivatzione de sa bide]] e de [[enologia|produtzione de su binu]] in s'isula italiana de [[Sardigna]]. S'isula tenet circa 26.000 [[eitare|eitares]] de bìngias,<ref name="Quattrocalici-SA">{{Tzita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tìtulu=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> divididas intre zonas de montagna (13%), de colinas (69%) e de pianura (18%).<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sa produtzione annuale est circa 638.000 [[etolitru|hl]], de sos cales su 56% est binu ruju e rosadu e su 44% binu biancu.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Su sistema normativu recognosit una [[Denominatzione de Origine Controllada e Garantida|DOCG]], ditzessete [[Denominatzione de Origine Controllada|DOC]] e quindighi [[Indicatzione Geogràfica Tìpica|IGT]].<ref name="SardAgr-denom">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tìtulu=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Istoria ==
Sa presèntzia de [[Vitis vinifera]] salbadia in s'isula est anteriore a sas primas tziviltades istòricas.<ref name="cibo360">{{Tzita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tìtulu=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sos pòpulos chi benèrunt in Sardigna — [[Fenìtzios|fenìtzios]], [[Cartaginescos|cartaginescos]], [[Impèriu Romanu|romanos]] — contibèrunt a su svilupu de sa cultivatzione de sa bide.<ref name="activsardegna">{{Tzita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tìtulu=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> A pustis de sas invasiones de sos barbaros, sa bitigultura tornat a bivere cun s'arrividu de sos [[Impèriu Bizantine|bizantinos]], chi introdusèrunt sa [[Malvasia|malvasia]] in sas zonas de [[Bosa]] e [[Casteddu]] e istabilèrunt normas pro sa produtzione.<ref name="cibo360" />
In su Mesuedadi sa bitigultura creschet gràtzias a sos monagos [[Monacadu basiliane|basilianus]], chi prantèrunt bìngias a pitentu de sos monastèrios issoro.<ref name="LeStrade">{{Tzita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tìtulu=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Cun sa formatzione de sos cuatru [[Giudicados de Sardigna|giudicados]] — [[Giudicadu de Casteddu|Casteddu]], [[Giudicadu de Arborea|Arborea]], [[Giudicadu de Torres|Torres]] e [[Giudicadu de Gaddura|Gaddura]] — sa produtzione fiat ampliada e regulada.<ref name="LeStrade" /> Sa [[Carta de Logu]], promulgada dae [[Elianora d'Arborea]] a fine de su sèculu XIV, proibiat de tènnere bìngias mala cultivadas<ref name="activsardegna" /> e imponiat sa prantatzione de bide in sas terras incultas.<ref name="activsardegna" />
Durante sa dominatzione [[Corona de Aragona|aragonesa]], intre su sèculu XIV e su XVIII, sa produtzione creschet gràtzias a sos cummèrtzios cun sas àteras regiones de su Mediterràneu.<ref name="LeStrade" /> Antis de s'arrividu de sa [[Filossera|filossera]], chi destrughesit meda bìngias europeas in su sèculu XIX, Sardigna teniat circa 80.000 eitares de bìngias.<ref name="LeStrade" /> A pustis de sa ricostitutzione de sos bìngios subra sos pòdrines americanos, sa bitigultura torrat a si difùndere e àtinghet su tzùmine de sa produtzione in s'ùrtimu de sos annos Settanta.<ref name="LeStrade" />
== Zonas biticolosas ==
[[File:Sella e Mosca.JPG|thumb|Bìnzas de Sella&Mosca, a nord de s'Alighera.]]
Su territòriu sardu podet èssere divìdidu in sete zonas principais de produtzione.<ref name="Viniferare">{{Tzita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tìtulu=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Gaddura (nord-est): terrinos de origini granìtica, arenosos e pedrosos, espostos a su vente maestrale. Sede de s'ùnica DOCG de s'isula, su [[Vermentino di Gallura]].<ref name="Viniferare" />
* Nord-ovest (provìntzia de Sassari): terrinos marno-calcareos, DOC [[Vermentino di Sardegna]] e [[Alghero]] (Cagnulari).<ref name="Viniferare" />
* Ogliastra e zona tzentro-orientale: terrinos granìticos, cultivatzione de Cannonau, Monica e Pascale.<ref name="Wikipedia-it">{{Tzita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tìtulu=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Campidanu: pianura tzentrale e meridionale, zona printzipale de su [[Nuragus]] e de su [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref name="Quattrocalici-Vitigni">{{Tzita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tìtulu=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terrinos de arenas àntigas, argilas e calcare, adatos pro su [[Carignano del Sulcis]].<ref name="Bibes">{{Tzita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tìtulu=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Aristanis e bagnu de su Tirso: territòriu de sa [[Vernaccia di Oristano]] e de su [[Semidano]].<ref name="money-it">{{Tzita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tìtulu=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* Mandrolisai e Barbagia: zona interna cun binos de uvàdzu de Cannonau, Bovale e Monica suta a sa DOC [[Mandrolisai]].<ref name="SardAgr-DOC">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tìtulu=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Clima ==
Su clima de Sardigna est de tipu [[clima mediterràneu|mediterràneu]], cun ibiernos mites e istàtes càlidas e secas.<ref name="Quattrocalici-SA" /> Sos ventos, in particulare su maestrale, diminuint s'umididade e su rìschiu de maladias criptogàmicas in sas bìngias.<ref name="mangiaresardo-vitigni">{{Tzita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tìtulu=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sas ippias sunt tziclonicas e si concentrant soprattodo in s'itòngiu e in s'ibernu.<ref name="DiscVerm">{{Tzita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tìtulu=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> Sa stagione de sa maturatzione longa permet un'equilibriu intre acididade e tzùcuru in sas racemas.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
== Terrinu ==
Sardigna presentat una variidade consideràbile de terrinos.<ref name="Quattrocalici-SA" /> In Gaddura predominant terrinos de origini granìtica, cun arena grussa e bona permeabilidade, chi favoressit s'aprofundimentu de sas radinas de sa bide.<ref name="Lavinium">{{Tzita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tìtulu=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref> In su Sulcis at arenas àntigas, argilas e substrados calcareos.<ref name="Bibes" /> In su nord de Sassari predominant terrinos marno-calcareos,<ref name="Viniferare" /> mentres in su Campidanu sos terrinos sunt aluviales e prus profundos.<ref name="ss-camcom">{{Tzita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tìtulu=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Varietades ==
Sardigna tenet prus de 150 varietades autòctonas de bide, de sas cales 21 sunt iscritas in su Registru Natzionale Italianu de sas Varietades de Bide.<ref name="mangiaresardo-vitigni" /> Sa produtzione de binos biancus predominat in su tzentru e in su nord de s'isula, mentres sos binos rujus sunt prus concentratos in su sud.<ref name="Quattrocalici-SA" />
=== Varietades de racema ruja ===
* [[Cannonau]]: sa varietade ruja prus cultivada, circa 8.000 ha (29% de sa superfìtzie).<ref name="Quattrocalici-Vitigni" /> Genèticamente parente de su [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu e frantzesu,<ref name="money-it" /> creschet soprattodo in sas zonas internas de sa Barbagia e de s'Ogliastra.
* [[Carignano]]: soprattodo in su Sulcis, in terrinos arenosos ispesso a pede francu.<ref name="money-it" /> Sa sua introdutzione est atribuida a sa dominatzione aragonesa de su sèculu XIV.<ref name="money-it" />
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietade difusa in totu s'isula, circa 1.900 ha.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" />
* [[Bovale]]: include su Bovale Sardu e su Bovale Grande; faghet parte de sa DOC [[Mandrolisai]] e sa DOC [[Campidano di Terralba]].<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Cagnulari]]: ligadu a una zona restrinta in su nord-ovest de Sassari, DOC [[Alghero]].<ref name="SardAgr-Vitigni">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tìtulu=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* [[Girò]]: introduidu in su Campidanu durante sa dominatzione ispagnola.<ref name="SardAgr-Vitigni" />
* Nieddera: varietade autòctona de distributu limitadu.<ref name="Bevisardo">{{Tzita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tìtulu=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
=== Varietades de racema bianca ===
* [[Vermentino]]: sa varietade bianca prus difusa, circa 4.200 ha in totu s'isula.<ref name="LeStrade" /> Est arrivadu in Sardigna dae [[Còrsica]] a fine de su sèculu XIX.<ref name="impetodivino">{{Tzita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tìtulu=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietade ligada a su bagnu de su [[Tirso]], de sa cale si faghet un binu ossidativu simile a su [[Xeres]].<ref name="impetodivino" />
* [[Nuragus]]: consideradu unu de sos bitigios prus ànticos de s'isula, cultivadu soprattodo in su Campidanu e possibilmente introduidu dae sos fenìtzios.<ref name="money-it" />
* [[Malvasia]]: duas DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Malvasia.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
* [[Nasco]]: cultivadu in sas provìntzias de Casteddu e de Aristanis.<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Semidano]]: de sa Sardigna tzentrale, cun una subzona in [[Mogoro]].<ref name="SardAgr-DOC" />
* [[Torbato]]: varietade rara e aromàtica, soprattodo in Alguer.<ref name="Bevisardo" />
* [[Moscato]]: cultivadu in zonas calcareas de su Campidanu de sud e in sos granitos de Gaddura.<ref name="mangiaresardo-vitigni" />
* Arvisionadu: varietade rarìssima, presentada in areas minusculas de s'interiore.<ref name="money-it" />
=== Varietades internatzionales ===
In cussidu minore, sunt cultivadas [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generalmente impreadados in uvàdzu cun varietades locales.<ref name="Quattrocalici-Vitigni" />
== Produtzione ==
=== Binos ===
Sos [[binos de sa Sardigna]] inclùdent binos rujus, biancus, rosados, ispiritados, [[passito|passitos]] e binos liquorosos.<ref name="sardiniamagazine">{{Tzita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tìtulu=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
==== Elencu de sos binos principales ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominatzionis e normativa ===
In su 2010, sa reforma de s'Organizzatzione Comùne de su Mercadu biticoloso at incorporadu sas categorias DOCG, DOC e IGT in sos sistemas europeos [[Denominatzione de Origine Protetta|DOP]] e [[Indicatzione Geogràfica Protetta|IGP]], ma sas denominatzionis natzionales podent cuntinuare a essere impreadas.<ref name="SardAgr-denom" /> Sos disciplinares de produtzione regulant sos bitigios ammìtidos, sas rendas màssimas, sas tècnicas de vinificatzione e sas caratterìsticas analìticas e organolèpticas de su binu.<ref name="CadiceDiVino">{{Tzita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tìtulu=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
==== DOCG ====
* [[Vermentino di Gallura]] DOCG (reconnoschida in su 1996): reservada a sos binos de Gaddura cun almenu su 95% de Vermentino. Includet sas tipologias Superiore, Frizzante e Spumante.<ref name="impetodivino" />
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
<ref name="SardAgr-DOC" />
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref name="SardAgr-IGT">{{Tzita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tìtulu=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |idiomu=it |data accèssu=2026-05-25}}</ref>
== Notas ==
<references />
aq4uj2wq363hah5ghruububbdw1hi7r