Wikipedia scwiki https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Ispetziale Cuntierra Usuàriu Cuntierra usuàriu Wikipedia Cuntierra Wikipedia File Cuntierra file MediaWiki Cuntierra MediaWiki Template Cuntierra template Agiudu Cuntierra agiudu Categoria Cuntierra categoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Richard Stallman 0 18656 190098 190025 2026-06-03T03:14:32Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 190098 wikitext text/x-wiki {{Variant|LSC}}{{Bio|Nome=|Cognome=Stallman|ForzaOrdinamento=|Sesso=M|LuogoNascita=New York|GiornoMeseNascita=16 marzo|AnnoNascita=|LuogoMorte=|GiornoMeseMorte=|AnnoMorte=|Epoca=1900|Attività=|Attività2=|Attività3=|Nazionalità=|Immagine=Richard Stallman - Fête de l'Humanité 2014 - 010.jpg|Didascalia=Richard Stallman in su 2014|Nòmene=Richard Matthew Stallman|Natzionalidade=istadunidensu|AnnuNascita=1953|Faìna=programmadore|Faìna2=informàticu|Faìna3=ativista|DieMeseNascita=16 martzu|LoguNascita=New York|Imàzine=Richard_Stallman_-_Fête_de_l'Humanité_2014_-_010.jpg}} Est unu de sos esponentes printzipales de su movimentu de sa programmera lìbera. In su cabudanni de su 1983 at incumentzadu su [[GNU|progetu GNU]] cun s'intentu de creare unu [[sistema operativu]] pretzisu a [[UNIX|Unix]], ma assentadu in manera intrea de programma lìberu<ref name=":0">{{Tzita web|1=https://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html|2=Annuncio iniziale del progetto GNU|data=27 cabudanni 1983|limba=it|5=16 martzu 2013|atzessu=2019-08-10|dataarchìviu=2009-03-05|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20090305002259/http://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html|urlmortu=eja}}</ref>: de custu at pigadu vida su movimentu de su programma lìberu. In su santugaine de su 1985 at fundadu sa [[Free Software Foundation]] (FSF). Pioniere de su cuntzetu de copyleft, in su [[1983|1989]] at creadu sa [[Lissèntzia GPL|GNU Generale Public License]], una de is lissèntzias lìberas prus difùndidas.<ref>{{Tzita web|url=https://www.fsf.org/about/what-is-free-software|tìtulu=What is free software and why is it so important for society?|editore=fsf.org|limba=en|atzessu=16 martzu 2013}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.free-soft.org/gpl_history/|The History of the GPL|limba=en|9 làmpadas 2016}}</ref><ref>{{Tzita web|https://www.debian.org/legal/licenses/|License information for Debian|limba=en|9 làmpadas 2016}}</ref><ref>{{Tzita web|https://gitlab.com/fdroid/fdroiddata/blob/master/stats/licenses.txt|Litzèntzias impreadas in F-Droid|9 làmpadas 2016}}</ref> === Orìgine e formatzione === Stallman est nàschidu dae Daniel Stallman e Alice Lippman in su 1953 in New York. Sa prima esperièntzia sua cun sos elaboradores est istada in s'IBM New York Scientific Center: Stallman at passadu s'istiu a pustis de su diploma de iscola superiora iscriende su primu programma suo, unu protzessore pro su limbàgiu de programmatzione PL/I in s'IBM 360. In custu perìodu, Stallman est istadu fintzas un'assistente de laboratòriu voluntàriu in su dipartimentu de biologia a sa Rockefeller University. === Sa carriera acadèmica === Mancari si esseret indiritzende a una carriera de matemàticu o fìsicu, su professore suo a sa Rockefeller at pensadu chi diat àere tentu unu benidore comente a biòlogu. In su làmpadas de su [[1971]] a su primu annu de istudiante a s'universidade de Harvard, Stallman est essidu programmadore a su laboratòriu de Abistesa artifitziale de su MIT. Inoghe at fatu parte de sa comunidade de sos hacker, ue fiat connotu cun sa sigla "rms" (in sa prima editzione de su ditzionàriu de s'Hacker at iscritu: Richard Stallman est solu su nùmene meu mondanu; tue mi podes nàrrere "rms").<ref name="codicelibero-cap3">{{Cita libro|1=Sam|2=Williams|3=Codice Libero. Richard Stallman e la crociata per il software libero|4=2003|5=Apogeo|6=|ISBN=978-88-503-2108-7|url=http://www.theopencd.it/live/extras/books/CodiceLibero/index.html|capìtulu=Capitolo 3. Un ritratto dell'hacker da giovane|atzessu=2019-08-10|dataarchìviu=2013-06-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130613211939/http://www.theopencd.it/live/extras/books/CodiceLibero/index.html|urlmortu=eja}}</ref><ref name="own-bio">{{Tzita web|url=https://stallman.org/biographies.html|tìtulu=Biography|situ=stallman.org|limba=en|atzessu=2016-12-28}}</ref> Stallman s'est laureadu cun lode (magna cum laude) in Fìsica in s'universidade de Harvard in su 1974. A pustis s'est iscritu a unu corsu post-làurea in [[fìsica]] a su MIT, ma at abbandonadu is istùdios, abarrende programmadore a su laboratòriu de abistesa artifitziale de su MIT. Mentras fiat istudiante a su MIT, Stallman at publicadu una relatzione subra “Truth Maintenance System” intitulada “dependency-directed backtracking” cun Gerald Jay Sussman. Custa relatzione est istada unu primu traballu in su problema de su ”Intelligent backtracking” in sa satisfatzione de sos vìnculos.<ref name=":1">{{Tzita publicatzione|autore=Richard M. Stallman, Gerald Jay Sussman|tìtulu=Forward Reasoning and Dependency-Directed Backtracking in a System for Computer-Aided Circuit analysis|rivista=|volume=|nùmeru=|limba=en|url=https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/6255/AIM-380.pdf?sequence=4}}</ref> Cando in su [[1974|1977]] su laboratòriu de informàtica (Laboratory for Computer Science, LCS) de su MIT at installadu unu sistema de atzessu limitadu, amparadu dae paràula de intrada, Stallman at agatadu su modu pro decritare sas paràulas e at imbiadu a cada impitadore unu messàgiu continente sa crae sua, cun s'impòsitu de dda cambiare lassende·dda bòida pro torrare a permìtere s'atzessu anònimu a su sistema. Belle su 20% de sos impitadores at sighidu su cussìgiu suo, mancari chi sos atzessos cun paràula de intrada a sa fine ant prevàlidu. Stallman s'est bantadu de sa resèssida in sa campagna sua pro medas annos a pustis.<ref name="own-bio"></ref><ref>{{Tzita web|url=https://dspace.mit.edu/handle/1721.1/6255|tìtulu=Forward Reasoning and Dependency-Directed Backtracking in a System for Computer-Aided Circuit Analysis|limba=en}}</ref> === Su cuntrastu a su ''copyright'' === In sos tardos annos setanta e primos annos otanta, sa cultura hacker chi Stallman portaiat a in antis at cumintzadu a si isòrvere. Pro evitare chi sa programmera esseret impreada in sos elaboradores de sos cuncurrentes, sa majoria de sos produtores at acabadu de distribuire su còdighe de orìgine e at cumintzadu a impreare Copyright e lissèntzias restritivas pro is programmas, pro nde limitare o nde proibire sa còpia e sa ridistributzione. Custa propiedade de sos programmas giai esistiat in antis, e est devènnidu craru chi diat èssere essida sa norma. Custu càmbiu in is piessìnnios legales de is programmas podet èssere cunsideradu comente a una cunsighèntzia de una lege (Copyright Act) de su 1976, comente decraradu dae Brewster Kahle, cumpàngiu de Stallman a su MIT. Cando Brian Reid in su 1979 at postu “bombas a tempu” in Scribe pro limitare s'atzessu sena lissèntzia a su programma, Stallman l'at cunsideradu “unu crìmine contra a s'umanidade”. Issu at craridu, annos a pustis, chi su chi issu cunsìderat unu crìmine no est a fàghere pagare sos programmas, ma limitare sa libertade de s'impitadore. In su 1980, a Stallman e a unos àteros hacker de su laboratòriu de abistesa artifitziale est istadu refudadu su còdighe de su programma pro s'imprentadora laser Xerox 9700 (“Dover”). Stallman aiat modificadu su programma in una betza imprentadora (sa XGP, Xerographic Printer); cun sa muda sua s'impitadore retziat de s'imprentadora unu messàgiu eletrònicu chi li signalaiat s'agabbu de s'imprenta chi aiat pedidu. Totu sos impitadores in coa de imprenta fiant avèrtidos in casu de cungestiones, de manera chi poderent abetare unu ritardu, e retziant s'informatzione netzessària pro evitare unas àteras cungestiones. Bìdere impedidu custu servìtziu agiuntivu, pro sa farta de su còdighe de orìgine de s'imprentadora, no fiat un'incumbeniente trascuràbile, sende chi, comente capitaiat a s'ispissu, s'imprentadora fiat ùnica pro medas impitadores in diversos pranos, e acanta a s'imprentadora finiant pro pasare diversas persones, perdende tempus pretziosu in isetu, o chirchende intre imprentas non ritiradas de àteros impitadores. Custa esperièntzia at aconcadu a Stallman chi sas persones bisòngiant de èssere lìberas de mudare su programma chi impreant. In su 1980, Richard Greenblatt, unu cumpàngiu hacker de su laboratòriu Al, at fundadu Lisp Machines, Inc. (LMI) pro cummertziare Lisp machines, chi issu e Tom Knight aiant creadu in laboratòriu. Greenblatt at refudadu investimentos esternos, creende chi sos profetos de su fàbbricu e de sa bèndida de unas màchinas poderent èssere torrados a imbestire cun profetu pro sa crèschida de sa sotziedade. A su contràriu, is àteros hacker reteniant chi esseret mègius s'acurtziamentu de una venture capital finantziadora. Is segundos, cando no est istadu possìbile segudare perunu acòrdiu, ant fundadu Symbolics, cun s'agiudu de Russ Noftsker, un'amministradore de su laboratòriu Al (Al Lab). Symbolics at reclutadu sa majoria de sos hacker abarrados, inclùdidu s'hacker nòdidu Bill Gosper. Symbolics at costrintu Greenblatt fintzas a si dimitire tzitende sas polìticas de su MIT. Mentras ambas cumpangias produiant programma propietàriu, Stallman creiat chi LMI, a diferèntzia de Symbolics, aeret proadu a evitare de iscalabrare sa comunidade de su laboratòriu. Pro duos annos, de su 1982 a sa fine de su 1983, Stallman at traballadu a solu pro clonare is programmas de Symbolics, cun s'intentu de non ddi lassare su monopòliu in sos computer de su laboratòriu. At refudadu unu benidore ue diat àere dèpidu firmare acòrdios de non divulgatzione pro non cumpartzire còdighes de orìgine o informatziones tècnicas cun unos àteros programmadores e acumprire unas àteras atziones chi cunsideraiat traitorias de sos printzìpios suos. At seberadu imbetzes de cumpartzire su traballu suo cun totus is àteros, in su chi cunsideraiat unu clàssicu ispìritu de collaboratzione. Mancari chi Stallman non partetziparet in sos annos sessanta a s'era de sa contra-cultura, est istadu ispiradu dae su refudu suo de sa chirca de sa richesa comente a primu obietivu de vida. Stallman sustentat chi sos impitadores de programmas diant dèpere tènnere sa libertade de “cumpartzire cun sos serentes issoro” e de pòdere istudiare e fàghere mudas a is programmas chi impreant. At naradu medas bortas chi is tentativos de sos bendidores de programma propietàriu de proibire custos autos sunt “anti-sotziales” e “no èticos”. Sa frase “su programma bolet èssere lìberu” dd'est s'ispissu atribuida a manera non curreta, e Stallman sustentat chi custa est una descritzione farsa de sa filosofia sua. Issu sustentat chi sa libertade est vitale pro su bene de sos impitadores e de sa sotziedade comente a unu balore morale, e no a manera pura pro resones pragmàticas comente a isvilupare in carchi modu unu programma tecnicamente superiore. Pro evitare influèntzias dae su MIT in su ghennàrgiu 1984, Stallman at lassadu su traballu suo pro si dedicare a tempus prenu a su [[GNU|progetu GNU]], chi aiat annuntziadu in su cabudanni de su 1983. === Su Progetu GNU === [[File:Heckert_GNU_white.svg|right|thumb|Su logu GNU.]] Stallman at annuntziadu su progetu pro su sistema operativu [[GNU]] in su cabudanni 1983 subra medas mailing list [[ARPAnet]] e [[Usenet]]. In su [[1983|1985]], Stallman at publicadu su manifestu GNU, chi descriiat sas motivatziones suas pro creare unu sistema operativu lìberu, naradu GNU, chi diat èssere istadu cumpatìbile cun [[UNIX|Unix]]. Su nùmene GNU est un'acrònimu ricorsivu pro "GNU's Not Unix (GNU no est Unix)". Pagu a pustis, at dadu chintu a una corporatzione sena profetu mutida [[Free Software Foundation]] pro impreare programmadores de programmera lìbera e frunire una base legale pro su movimentu de su programma lìberu.<ref name=":0"></ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/gnu/manifesto.html|tìtulu=The GNU Manifesto|atzessu=2019-08-10|dataarchìviu=2020-05-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200511025028/http://www.gnu.org/gnu/manifesto.html|urlmortu=eja}}</ref> In su 1985, Stallman at imbentadu e ispainadu su cuntzetu de '''permissu de autore''' (''copyleft''), unu mecanismu legale pro amparare sos deretos de muda e redistribuzione de sa programmera lìbera. In comintzu, est istadu impreadu in sa GNU Emacs Generale Public License, e in su 1989 est istadu distribuidu su primu programma indipendente in suta de lissèntzia [[Lissèntzia GPL|GPL]]. Dae tando, sa majoria de su sistema GNU est istadu cumpletadu. Stallman at contribuidu cun medas trastos netzessàrios, inclùdidos un'editor de testu, unu [[compiladore]], unu ''debugger'', unu ''build automator'' (unu mètodu automàticu de cumpiladura de còdighe de orìgine a còdighe binàriu).<ref>{{Tzita web|url=http://www.free-soft.org/gpl_history/|tìtulu=The History of the GNU General Public License|situ=www.free-soft.org|limba=en|atzessu=2016-12-28}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.free-soft.org/gpl_history/emacs_gpl.html|tìtulu=Emacs General Public License|situ=www.free-soft.org|limba=en|atzessu=2016-12-28|dataarchìviu=2018-06-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20180612143537/http://www.free-soft.org/gpl_history/emacs_gpl.html|urlmortu=eja}}</ref> === Is annos '90: GNU/Hurd e Linux === {{Torra a|HURD|Linux (nùcleu)}}Su chi ancora mancaiat fiat su [[Sistema operativu#Nùcleu|nùcleu]]. In su 1990, unos membros de su progetu GNU ant cumintzadu s'isvilupu de unu nùcleu, [[HURD|GNU Hurd]], chi depet ancora segudare su livellu de maturidade rechertu pro s'impreu difùndidu. In su 1991, [[Linus Torvalds]], un'istudiante finlandesu, at impreadu sos trastos de isvilupu GNU pro prodùere su [[Linux (nùcleu)|kernel Linux]]. Is programmas de su progetu GNU sunt istados adatados luego pro funtzionare cun su nùcleu Linux e como medas impitadores e programmadores impreant su nùmene “[[Linux]]” pro si referire a su sistema operativu cumpletu. In sa comunidade de su programma lìberu nd'est resurtada una contierra: Stallman sustentat chi no impreare “GNU” mènguat in manera ingiusta su balore de su progetu GNU e noghet a sa sostenibilità de su movimentu de su programma lìberu seghende su collegamentu tra su programma e sa filosofia de su programma lìberu de su progetu GNU. Sas influèntzias de Stallman in sa cultura hacker includent su nùmene [[POSIX]] e s'editor Emacs. In sos sistemas [[UNIX]], sa popularidade de GNU Emacs at fatu cuncurrèntzia a s'àteru editor [[vi]], provochende una gherra intre editor. Stallman at pigadu positzione in custu canonizende·si a manera brullana comente a "St. IGNUcius" de sa Crèsia de [[Emacs]] e reconnoschende chi "vi est s'editor de su diàulu", mentras "impreare una versione lìbera de vi no est unu pecadu, est una penitenza". Unu nùmeru de isvilupadores at bidu a Stallman comente a unu pessonàgiu difìtzile cun su cale traballare in paris de unu puntu de annotu polìticu, intra-personale o tècnicu. A inghìriu a su 1992, isvilupadores de sa Lucid Inc. traballende subra Emacs s'ant brigadu cun Stallman e a sa fine ant fatu unu fork de su programma. Su [[Fork (isvilupo programma)|fork]] issoro prus tardos est divenidu [[XEmacs]]. Un'archìviu de messàgios eletrònicos publicadu dae Jamie Zawinski documentat sas crìticas issoro e sas rispostas de Stallman. Ulrich Drepper, chi Stallman aiat nominadu pro traballare a sa libreria GNU libc pro su Progetu GNU, at publicadu chèscias contra a Stallman in sas notas pro sa distributzione de glibc 2.2.4. Drepper acusat Stallman de àere intentadu un'"iscalada ostile" de su progetu, referende·si a issu comente a unu "manìacu de su controllu e macu de ligare." Eric S. Raymond, chi a bias proclamat de faeddare a nùmene de un'ala de sos membros de su movimentu ''open source'', at iscritu medas artìculos in tonos crìticos meda, in ue acrarat su disacòrdiu de su movimentu cun Stallman e su movimentu pro su programma lìberu. In su 1999, Stallman at sollitzitadu s'isvilupu de un'entziclopedia lìbera on-line cumbidende su pùblicu a contribuire cun artìculos. S'entziclopedia, in sa bisura sua, diat àere dèpidu èssere de-tzentralizada, aberta a totus pro sa còpia e sa tradutzione; e sende aberta a sa contributzione de chie si siat, diat àere dèpidu cramare prus che totu s'atentu de sos insegnantes e de sos istudiantes<ref>{{En}} Richard Stallman, ''[https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040155/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2018-10-25 }}'', 1999</ref>. Stallman bisada una durada de su progetu de s'òrdine de 20-30 annos pro pòdere tènnere cobertura de totu sos argumentos in totu sas limbas de su mundu.<ref>{{En}} Geert Lovink, ''[http://www.cybersociology.com/files/6_geertlovink_richardstallman.html An interview with Richard Stallman, Founder of the Free Software Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929180018/http://www.cybersociology.com/files/6_geertlovink_richardstallman.html |date=2018-09-29 }}'', in ''Wizards of OS'', Berlinu, 17 trìulas 1999.</ref> <br /> === Is annos 2000 === [[File:Wikimania_stallman_keynote2.jpg|right|thumb|Stallman durante s'interventu suo a [[wm2005:Main_Page|Wikimania 2005]] (''Frankfurt am Main'')]] [[File:Jadwisin_2009_Richard_Stallman.jpg|right|thumb|Stallman durante s'interventu suo a [[wm2009:Main_Page|Wikimania 2009]] ([[Buenos Aires]])]] In s'austu de su 2006, durante sos incontros cun su guvernu de s'Istadu indianu de su Kerala, at aconcadu sos funtzionàrios a lassare su programma propietàriu, comente a cuddu de Microsoft, in sas iscolas istatales. Custu at batidu a su detzisu de batire totu sos elaboradores iscolàsticos de 12.500 iscolas superioras de Windows a unu sistema operativu lìberu. A pustis de incontros personales, Stallman at otentu decraros positivos in su movimentu de su programma lìberu de su presidente de s'Ìndia de issara, Dr. A.P.J. Abdul Kalam, de sa candidada a sa presidèntzia frantzesa in su 2007 Ségolène Royal, e de su presidente de s'Ecuadòr [[Rafael Correa]]. In su 2006 e in su 2007, durante su de degheoto meses de sa consultatzione pùblica pro sa prima istèrrida de sa versione 3 de sa GNU Generale Public Licence, at agiuntu su de bator temas pro ispiegare sas mudadas propostas. Sa defensa detzisa de Stallman pro una programmera lìbera at ispiradu “Virtual Richard M. Stallman" ([[vrms]]), programma chi analizat sos pachetes installados in unu sistema Debian GNU/Linux, e sinnalat sos chi derivant de un'àrbore non lìberu. Cun unu cummentu<ref>{{En}} [[The Guardian]], ''[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/dec/17/anonymous-wikileaks-protest-amazon-mastercard The Anonymous WikiLeaks protests are a mass demo against control] - The actions against MasterCard and Amazon are not 'hacking'. People are just finding a way to protest in a digital space'', 17 nadale 2010.</ref> acasagiadu dae su cuotidianu britànnicu [[The Guardian]] in su nadale [[2010]] Stallman at pigadu ispunto de sos eventos ligados a su casu de sa [[WikiLeaks|publicatzione de cablogrammas diplomàticos istadunidensos]] dae [[WikiLeaks|Wikileaks]] pro torrare a afirmare carchi cumbinchimentu suo subra sa natura ''non lìbera'' de sa retze [[Ìnternet|Internèt]] (definidu comente a unu "logu virtuale" in manera sustantziale privu de [[Diritos tziviles|deretos tziviles]], chi esistint imbetzes in su mundu beru) e s'importu de sa programmera lìbera pro isfugire a su controllu fatu in retze a sos indivìduos a banda de aziendas mannas e Istados. In prus de definire sos atacos [[Denial of service|DDoS]] ispirados dae [[Anonymous]] contra aziendas importantes in lìnia comente a [[Amazon.com|Amazon]] e [[MasterCard]] s'ecuivalente informàticu de una protesta de massa, Stallman at afirmadu:{{Tzitatzione|limba=en|limba2=sc|2=Richard Stallman, ''The Anonymous WikiLeaks protests are a mass demo against control''|3=I started the free software movement to replace user-controlling non-free software with freedom-respecting free software. With free software, we can at least control what software does in our own computers.|1=Apo aviadu su movimentu de su programma lìberu pro remplasare cun programmas lìberos rispetosos de sa libertade, is programmas non lìberos chi controllant a s'impitadore. Cun su programma lìberu, podimus nessi tènnere su controllu de su chi su programma faghet in sos elaboradores nostros.}} Su 16 cabudanni de su 2019 s'est dimìtidu dae sa càrriga de presidente de sa Free Software Foundation e dae sa positzione sua in su MIT, abarrende però a su cumandu de su [[GNU|progetu GNU]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.fsf.org/news/richard-m-stallman-resigns|tìtulu=Richard M. Stallman resigns|autore=Free Software Foundation|nùmene=|situ=www.fsf.org|limba=en|atzessu=2019-09-28}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.fsf.org/news/fsf-and-gnu|tìtulu=FSF and GNU — Free Software Foundation — working together for free software|situ=www.fsf.org|atzessu=2019-11-02}}</ref> Is dimissiones sunt dèpidas a s'iscàndalu pesadu dae is decraratziones suas in contu de Jeffrey Epstein, impresàriu incurpadu de abusos sessuales contra a minores e mortu suitzida in presone.<ref>{{Tzita web|url=https://stallman.org/archives/2019-jul-oct.html#16_September_2019_(Resignation)|tìtulu=2019: July - October Political Notes - Richard Stallman|nùmene=|situ=stallman.org|limba=en|atzessu=2019-09-28}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.repubblica.it/tecnologia/2019/09/17/news/caso_epstein_richard_stallman_lascia_il_mit-236217278/|tìtulu=Caso Epstein, il guru del software libero Richard Stallman lascia il MIT|nùmene=|situ=Repubblica.it|data=2019-09-17|limba=it|atzessu=2019-09-28}}</ref> At annuntziadu de torrare in su cussìgiu de amministratzione de sa FSF in martzu de su [[2021]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.punto-informatico.it/richard-stallman-free-software-foundation-ritorno/|tìtulu=Richard Stallman torna nella Free Software Foundation|situ=www.punto-informatico.it|limba=it|atzessu=2022-03-22}}</ref> A pustis de s'annùntziu sunt cumpartas duas petitziones in GitHub: una pro pedire a sa FSF de torrare a bogare a Stallman<ref>{{Tzita web|url=https://rms-open-letter.github.io/|tìtulu=An open letter to remove Richard M. Stallman from all leadership positions|situ=rms-open-letter.github.io|limba=en|atzessu=2022-03-22}}</ref> e una pro ddu sustènnere<ref>{{Tzita web|url=https://rms-support-letter.github.io/|tìtulu=An open letter in support of Richard M. Stallman|situ=An open letter in support of RMS.|limba=en|atzessu=2022-03-22}}</ref>. S'organizatzione at cunfirmadu s'intentzione de acollire a Stallman in su cussìgiu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.fsf.org/news/statement-of-fsf-board-on-election-of-richard-stallman|tìtulu=Statement of FSF board on election of Richard Stallman — Free Software Foundation — Working together for free software|situ=www.fsf.org|limba=en|atzessu=2022-03-22}}</ref> Issu at intentadu de ispricare is faeddos suos a pitzus de sa chistione Epstein e s'est iscusadu pro is malintèndidas chi ant causadu<ref>{{Tzita web|url=https://www.fsf.org/news/rms-addresses-the-free-software-community|tìtulu=RMS addresses the free software community — Free Software Foundation — Working together for free software|situ=www.fsf.org|limba=en|atzessu=2022-03-22}}</ref>, ma unas cantu organizatziones ant detzìdidu de non suportare prus is fainas de sa Free Software Foundation.<ref>{{Tzita web|url=https://rms-open-letter.github.io/statements.html|tìtulu=Statements by other organizations on the reappointment of RMS to the FSF board|situ=rms-open-letter.github.io|limba=en|atzessu=2022-03-22}}</ref> == Su pensamentu == Stallman at dedicadu sa majoria de is energias suas a s'ativismu polìticu e in su campu de su programmera. Manifestende de si curare pagu de sos benes materiales, ispiegat chi at "semper bìvidu a sa grussera... comente a un'istudiante, in manera sustantziale. E mi gèniat custu, pro ite bolet nàrrere chi su dinari non mi narat ite fàghere". Pro medas annos Stallman no at tentu una residèntzia permanente a foras de s'ufìtziu suo a su laboratòriu Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory (CSAIL) de su Massachusetts Institute of Technology (MIT), defininde·si unu ''squatter'' (ocupante abusivu) in su campus. Sa positzione sua de ''research affiliate'' a su MIT non fiat pagada.<ref>{{Tzita web|url=http://news.mit.edu/2001/stallman-1017|tìtulu=Stallman shares Takeda award of nearly $1M|nùmene=|situ=MIT News|tzitatzione=He worked as a computer programmer at the AI Lab from 1971-84, when he resigned to develop free software, continuing to work at the lab as an unpaid MIT research affiliate.|atzessu=2019-09-28}}</ref> In contu de sos cumbinchimentos religiosos suos, in una nota a pee de pàgina de un'artìculu chi at iscritu in su [[1999]], afirmat: "Comente a [[Ateismu|àteu]], deo non sigo peruna [[religione]]-ghia, ma carchi borta mi agato a ammirare carchi cosa de su chi narant." Stallman at seberadu de non festare sa Paschighedda, tzelebrende imbetzes su 25 [[nadale]] una festa de imbentu suo, ''Grav-mass'' (unu giogu de paràulas referidu a ''Christ-mas'', Paschighedda in [[limba inglesa]]). Su nùmene e sa data sunt referidos a [[Isaac Newton]], chi est nàschidu in cussa die. Cando ddi benint fatas preguntas in contu de sas figuras chi l'ant ispiradu, rispondet chi ammirat [[Mohandas Karamchand Gandhi|Mahatma Gandhi]], [[Martin Luther King]], [[Nelson Mandela]], [[Aung San Suu Kyi]], [[Ralph Nader]], e [[Dennis Kucinich]], cummentende annotamala: "Deo ammiro Franklin Delano Roosevelt e Winston Churchill, mancari chi crìticu carchi cosa chi ant fatu". Stallman est unu sustenidore de su ''Green Party'' istadunidensu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.stallman.org/|tìtulu=Richard Stallman's Personal Home Page|editore=stallman.org|limba=en|atzessu=13 làmpadas 2011}}</ref> Stallman afirmat de non tènnere unu telèfonu tzellulare, ca creet chi sas rastas de sos telèfonos tzellulares creent problemas pro sa privatesa de sos datos personales.<ref>{{Tzita web|url=https://stallman.org/rms-lifestyle.html|tìtulu=RMS lifestyle|limba=en|atzessu=22 freàrgiu 2017}}</ref> Adorat una manna variedade de istiles musicales, de [[Conlon Nancarrow]] a su folk: sa ''Cantzone de su Programma Lìberu'' est iscrita mudende is faeddos de sa dantza folk bùlgara [[Sadi Moma]]. Prus de reghente at iscritu un'imitatzione de sa cantzone folk [[Cuba|cubana]] ''[[Guantanamera]]'', chi faeddat de unu presoneri in sa base navale de [[Guantanamo Bay]], e dd'at registrada a Cuba cun mùsicos cubanos. Stallman est un'apassionadu de fantascièntzia, inclùdidas is òperas de s'iscritore [[Greg Egan]]. In manera ocasionale andat a cunvegnos de fantascièntzia (at iscritu sa Cantzone de su Programma Libero mentras arreaiat su turnu suo pro cantare a unu de custos cunvegnos). At iscritu duos contos de [[Fantasientzia|fantascièntzia]], ''Su deretu de lèghere'' (''The Right to Read'')<ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/philosophy/right-to-read.html|tìtulu=The right to read|sambenadu=Stallman|nùmene=Richard|atzessu=2019-08-13|dataarchìviu=2014-04-20|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140420074747/http://www.gnu.org/philosophy/right-to-read.html|urlmortu=eja}}</ref> e ''Ingegneria geniètica'' (''Jinnetic Engineering'')<ref>{{Tzita web|url=https://www.stallman.org/articles/jinnetic.it.html|tìtulu=Ingegneria genietica|sambenadu=Stallman|nùmene=Richard|limba=it}}</ref>. De limba-mama inglesa, Stallman faeddat in manera bastante fluente fintzas frantzesu e ispagnolu e est capassu de tènnere is arresonos suos de duas oras in custas limbas. Bantat una padronia incumprida de [[Limba indonesiana|indonesianu]] puru. Tra sos hobby suos ddoe at s'istùdiu de sas [[Danza populare|dantzas populares]] internatzionales, bolare, coghinare, sonare su [[flàutu durche]], sa [[fìsica]], su fandom fantascientìficu e, craramente, sa programmatzione informàtica. === Su lèssicu === Stallman donat importu mannu a is faeddos e is etichetas chi sa gente impreat pro faeddare de su mundu, inclùdidas sas relatziones tra sa programmera e sa libertade. Pedit a sas persones de nàrrere “programmera lìbere”, “GNU/Linux”, e de evitare su tèrmine “propiedade intelletuale” o “piratesa” in chistiones informàticas. Sas rechertas suas chi sas persones impreent tzertos tèrmines, e sos isfortzos continos suos pro aconcare a sa gente de s'importu de sa terminologia, sunt fonte de disintesa regulare e cuntrastu cun alas de sa comunidade pro su programma lìberu e ''open source''. Unu de sos critèrios suos pro cuntzèdere un'intervista a unu giornalista est chi su giornalista atzetet de impreare sa terminologia sua de su cumintzu a sa fine de s'artìculu. Carchi bortas at fintzas rechertu a sos giornalistas de lèghere alas de sa filosofia GNU in antis de un'intervista, pro “motivos de atòliu”. Stallman refudat su tèrmine alternativu “programma open-source” ca non faghet bènnere in mente su chi Stallman cunsìderat comente a balore de su programma: sa libertade. De cunsighèntzia no at a informare sas persones in sas chistiones de sa libertade, e no at a batire sa gente a abbalorare e amparare sa libertade sua. Duas alternativas chi Stallman atzetat sunt "''libre software'' e "''unfettered software''" (programma sena restritziones). Comente si siat, "''free software''" (programmera lìbera) est su tèrmine chi pedit a is persones de impreare in inglesu. Pro resones pretzisas, sustentat su tèrmine "programma propietàriu" masaprestu chi “programma ''closed source''", cando nche si referit a unu programma chi no est lìberu. Stallman pedit chi su tèrmine "GNU/Linux", chi pronùntziat "GNU Slash Linux", bèngiat impreadu pro si referire a su sistema operativu creadu dae sa cumbinatzione de su sistema GNU e su kernel Linux. Stallman si referit a custu sistema operativu comente a “una variante GNU, e su progetu GNU est su printzipale isvilupadore suo”. Reclamat chi sa connessione tra sa filosofia de su progetu GNU e su programma suo benit segada cando sas persones si referint a sa cumbinatzione in manera simple comente a "[[Linux]]". A cumintzare belle dae su 2003, at cumintzadu a impreare fintzas su tèrmine “GNU+Linux” chi pronùntzia "GNU plus Linux". Stallman sustentat chi su tèrmine “Propiedade Intelletuale” est istadu pensadu pro confùndere sas persones, e benit impreadu pro evitare una discussione intelligente in sas dillindadas de copyright, brevetos, e leges in su semu, de pare a pare, tratende sena distintzione àreas de leges chi sunt prus dissimili chi prètzisas. Issu sustentat fintzas chi referinde·si a custas leges comente a leges “de propiedades”, su tèrmine influentzat sa discussione cando si pensat a comente a tratare custas chistiones.{{Tzitatzione|Custas leges ant tentu orìgine a manera separada, si sunt isvilupadas a manera diferente, cugùgiant fainas diferentes, tenent règulas diversas, e pesant chistiones polìticas pùblicas diversas. Sa lege subra su copyright est istada creada pro promòvere sa faina de s'iscritore e s'arte, e tratat a manera cumpleta sas minudas de unu traballu de iscritore o arte. Sa lege subra su brevetu teniat s'intentzione de incoragire sa publicatzione de ideas, a su prètziu de limitados monopòlios in custas ideas, unu prètziu chi diat pòdere bàlere sa pena de pagare in carchi campu e no in àteros. Sa lege subra su marcu non si proponiat de promòvere carchi faina de afares, ma isceti de permìtere a sos comporadores de ischire ite fiant comporende.<ref>{{Tzita web |url=https://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.it.html |tìtulu=Hai detto "proprietà intellettuale"? È un miraggio seducente |atzessu=2019-08-10 |dataarchìviu=2019-07-22 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20190722191946/http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.it.html |urlmortu=eja }}</ref>}}Un'esèmpiu de avertimentu pro evitare àtera terminologia oferende fintzas impòsitos pro possìbiles alternativas, benit de unu messàgiu de Stallman a una mailing list pùblica:{{Tzitatzione|Deo penso chi siat faina bona pro sos autores (pro praghere non ddos narade “creadores”, non sunt deus) pedire dinari pro sas còpias de sos traballos issoro (pro praghere non suta-valutade custos traballos narade·ddos "contenutu") in modu de balangiare (su tèrmine "cumpenso" ìmplicat a manera farsa chi si chistionet de indennizare carchi tipu de disacatos).<ref>{{en}} [http://mail.fsfeurope.org/pipermail/wsis-pct/2006-April/001115.html Email: "IP Justice Comment to IGF on Top Policy Issues for Athens"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108235001/http://mail.fsfeurope.org/pipermail/wsis-pct/2006-April/001115.html |date=8 santandria 2017 }}</ref>}} == Su contributu a s'informàtica == Stallman at iscritu medas sàgios subra sa libertade de sa programmera e de sos primos annos noranta est un'ativista polìticu a favore de su movimentu de sa programmera lìbera. Is arresonos chi at pronuntziadu sunt intitulados “Su progetu GNU e su movimentu de sa programmera lìbera” (''The GNU project and the Free Software movement''), “Is perìgulos de sos brevetos subra is programmas” (''The Dangers of Programmas Patents'') e “Copyright e comunidades in s'era de sas retzes de elaboradores” (''Copyright and Community in the age of computer networks''). De sa metade de sos annos '90 at impreadu meda de su tempus suo sustentende su programma lìberu e promovende campagnas contra sos programmas propietàrios, e su chi a issu pariat un'estensione esagerada de sas leges subra su copyright. Stallman at fintzas isvilupadu medas [[Software|programmas]] famados: [[Emacs]], sa [[GNU Compiler Collection]]<ref name="gcc">{{Tzita web|url=https://gcc.gnu.org/onlinedocs/gcc/Contributors.html|tìtulu=Contributors to GCC|editore=gnu.org|limba=en|atzessu=16 martzu 2013}}</ref> e su [[GNU Debugger]]<ref name="debug">{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/philosophy/stallman-kth.html|tìtulu=RMS lecture at Royal Institute of Technology (Sweden), 30 October 1986|editore=gnu.org|limba=en}}</ref>. In su 2009, sa tècnica introduida dae Stallman e Sussman in sa relata issoro est ancora su mètodu prus generale e balente de “Intelligent backtracking”<ref>{{Tzita libru|autore=Stuart Russell, Peter Norvig|tìtulu=Artificial Intelligence: A Modern Approach|annu=2009|editore=3|p=229}}</ref>. In custa relatzione est istada fintzas introduida sa tècnica “constraint recording” (ammentu de sos vìnculos) in ue is resurtados partziales de una chirca sunt registrados pro un'impreu nou<ref name=":1" />. Comente a hacker a su laboratòriu de abbistesa artifitziale de su MIT, Stallman at traballadu subra progetos de programmas comente a TECO, Emacs, e su sistema operativu pro Lisp Machine. Est istadu crìticu meda in contu de sa polìtica de limitatzione de s'atzessu a is elaboradores de is laboratòrios de su MIT. Stallman at partetzipadu a protestas contra a is brevetos subra is programmas, [[Digital rights management|DRM]], e programmera propietària. Protestende contra su programma propietàriu in s'abrile 2006, Stallman teniat unu cartellu cun iscritu “Non comporeis dae [[ATI Technologies|ATI]], inimiga de sa libertade bostra” durante un'arresonu de unu rapresentante de s'ATI in s'edifìtziu in ue Stallman traballat, cun su resurtadu chi est istada tzarrada sa politzia. ATI dae tando s'est fùndida cun AMD e at fatu passos piticos pro lassare sa documentatzione pro s'hardware issoro disponìbile a s'impreu de sa comunidade de su programma lìberu. Stallman at fintzas agiudadu e suportadu su tentativu de torrare a abèrrere su progetu de una biblioteca in lìnia de partiduras musicales internatzionales (''International Music Score Library Project''), a pustis chi fiat istada bogada su 19 santugaine 2007, a pustis de una lìtera de difida de s'Universal Edition. == Prèmios e reconnoschimentos == Stallman at retzidu medas reconnoschimentos pro su traballu suo: * [[1986]] – Assòtziu onoràriu a vida a sa Computer Society de s'Universidade de tecnologia Chalmers<ref name="CUT">{{Tzita web|url=http://www.ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748|tìtulu=Event details: Talk by Richard rms Stallman|editore=Chalmers University of Technology|limba=en|atzessu=8 abrile 2012|dataarchìviu=2018-11-06|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181106195703/https://ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748|deadurl=yes}}</ref> * [[1990]] – MacArthur Fellowship ("genius grant")<ref>{{Tzita web|url=https://www.macfound.org/grantees/8628/|tìtulu=Stallman, Richard|situ=MacArthur Fellowship|limba=en}}</ref> * [[1990]] – Prèmiu Grace Murray Hopper de sa Association for Computing Machinery "Pro su traballu visionàriu in s'isvilupu de s'editor de testu estensibile Emacs"<ref>{{Tzita web|url=https://awards.acm.org/citation.cfm?id=9380313&srt=alpha&alpha=S&aw=145&ao=GMHOPPER|tìtulu=Grace Murry Hopper award citation|limba=en|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120402212815/http://awards.acm.org/citation.cfm?id=9380313&srt=alpha&alpha=S&aw=145&ao=GMHOPPER|dataarchìviu=2 abrile 2012|urlmortu=eja}}</ref> * [[1996]] – làurea ''honoris causa'' de su Istitutu Règiu de Tecnologia de s'[[Isvetzia|Isvètzia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.kth.se/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974|tìtulu=Hedersdoktorer vid KTH|limba=sv|atzessu=2019-08-11|dataarchìviu=2019-08-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20190811134921/https://www.kth.se/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974|urlmortu=eja}}</ref> * [[1998]] – Prèmiu "Pioneer award" de sa Electronic Frontier Foundation<ref>{{Tzita web|url=https://www.eff.org/pioneer/past-winners|tìtulu=Pioneer Awards: Past Winners|situ=Electronic Frontier Foundation|limba=en}}</ref> * [[1999]] – Prèmiu Yuri Rubinsky<ref>{{Tzita web|url=http://www.ahref.com/guides/industry/199907/0727piou2.html|tìtulu=Richard Stallman Wins Microsoft's Money|limba=en|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20000816100041/http://www.ahref.com/guides/industry/199907/0727piou2.html|dataarchìviu=16 austu 2000|urlmortu=eja}}</ref> * [[2001]] – Prèmiu "Takeda Techno-Entrepreneurship Award for Social/Economic Well-Being" de sa Fondatzione Takeda ({{Lim|ja|武田研究奨励賞}})<ref>{{En}} [http://www.takeda-foundation.jp/en/aboutus/topics/p20010911.html The Takeda Foundation announces winners of the Takeda Award 2001 to honor achievements in engineering] The Takeda Foundation</ref> * [[2001]] – làurea ''honoris causa'' de sa Universidade de Glasgow<ref>{{En}} [http://www.gla.ac.uk/news/archive/2001/february/headline_29920_en.html University announces honorary degrees to celebrate 550th anniversary] University of Glasgow</ref> * [[2002]] – Assòtziu a sa United States National Academy of Engineering<ref>{{En}} [https://www.nae.edu/MembersSection/Directory20412/30606.aspx Members Directory - Dr. Richard M. Stallman] National Academy of Engineering</ref> * [[2003]] – làurea ''honoris causa'' de sa Vrije Universiteit Brussel<ref>{{En}} [http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html Honorary Doctorates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140640/http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html |date=2015-04-02 }} Vrije Universiteit Brussel</ref> * [[2004]] – làurea ''honoris causa'' de s'Universidade Natzionale de Salta.<ref>{{Tzita web|url=http://bo.unsa.edu.ar/cs/R2004/R-CS-2004-0204.html|tìtulu=RESOLUCIÓN CS N° 204/04|editore=Bo.unsa.edu.ar|data=25 làmpadas 2004|limba=es|atzessu=12 martzu 2010}}</ref> * [[2004]] – Professore onoràriu de s'Universidade Natzionale de Ingegneria de su [[Perù]].<ref name="UNI">{{Tzita web|url=http://www.uni.edu.pe/sitio/novedades/2008/np_081114_stallman.htm|tìtulu=Richard Matthew Stallman ofrecerá conferencia orientada al uso del software libre|situ=Nota de Prensa|editore=Universidad Nacional de Ingeniería del Perú|limba=es|atzessu=8 abrile 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120707171139/http://www.uni.edu.pe/sitio/novedades/2008/np_081114_stallman.htm|dataarchìviu=7 trìulas 2012|urlmortu=eja}}</ref> * [[2007]] – Professore onoràriu de sa [http://www.uigv.edu.pe/ Universidad Inca Garcilaso de la Vega].<ref name="UIGV">{{Tzita web|url=http://www.uigv.edu.pe/relaciones-publicas/3108_conferenciastallman.php|tìtulu=Universidad Garcilaso realizó Conferencia Magistral a cargo del Dr. Richard Stallman|situ=Noticias Garcilasinas|editore=Universidad Inca Garcilaso de la Vega|limba=es|atzessu=8 abrile 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120623143602/http://www.uigv.edu.pe/relaciones-publicas/3108_conferenciastallman.php|dataarchìviu=23 làmpadas 2012|urlmortu=eja}}</ref> * [[2007]] – Primu Prèmiu Internacional Extremadura al Conocimiento Libre<ref>{{Es}} [[20 Minutos]], [http://www.20minutos.es/noticia/197555/0/richard/stallman/linux/ ''El padre del software libre, Premio Internacional Extremadura''], 1º febbraio 2007.</ref> * [[2007]] – làurea ''honoris causa'' de sa Universidad de Los Angeles de Chimbote * [[2007]] – làurea ''honoris causa'' de sa Università di Pavia<ref>{{Tzita web|url=http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html|tìtulu=Laurea in Ingegneria Informatica a Richard Stallman.|autore=Università di Pavia|limba=it|atzessu=2019-08-10|dataarchìviu=2011-10-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20111004234138/http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html|deadurl=yes}}</ref> * [[2008]] – làurea ''honoris causa'' de sa Università Nazionale di Trujillo, [[Perù]] * [[2009]] – làurea ''honoris causa'' de sa Lakehead University<ref>{{Tzita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TRVzZogu3qU|tìtulu=YouTube&nbsp;— RMS Given Honorary Degree at Lakehead}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://agora.lakeheadu.ca/agora.php?st=327|tìtulu=Agora Online&nbsp;— Honorary Degree Recipients|limba=en|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130821115904/http://agora.lakeheadu.ca/agora.php?st=327|dataarchìviu=21 austu 2013|urlmortu=eja}}</ref> * [[2011]] – làurea ''honoris causa'' de sa Universidad Nacional de Córdoba<ref>{{Tzita web|url=http://www.unc.edu.ar/seccion/novedades/2011/agosto/honoris-causa-para-richard-stallman-el-guru-del-software-libre|tìtulu=''Honoris Causa para Richard Stallman, el gurú del software libre''|autore=National University of Córdoba|data=16 austu 2011|limba=es|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20111024041223/http://www.unc.edu.ar/seccion/novedades/2011/agosto/honoris-causa-para-richard-stallman-el-guru-del-software-libre|dataarchìviu=24 santugaine 2011|urlmortu=eja}}</ref> * [[2012]] – professore onoràriu de sa Universidad César Vallejo de Trujillo, Perù<ref>{{Tzita web|url=http://cebexpo.net/richard-stallman/|tìtulu=Richard Stallman|situ=CEBE: Central European Bitcoin Expo|data=2014-03-30|limba=en-US|atzessu=2022-03-23}}</ref> * [[2012]] – laurea ''honoris causa'' de sa Universidad Latinoamericana Cima de Tacna, Perù<ref name="own-bio" /> * [[2012]] – laurea ''honoris causa'' de sa Universidad José Faustino Sánchez Carrió, Perù<ref name="own-bio" /> * [[2014]] – laurea ''honoris causa'' de sa Concordia University de [[Montreal|Montréal]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.concordia.ca/content/shared/en/news/main/stories/2014/10/01/concordia-awardshonorarydoctoratestoaquebecbusinessleaderaninter.html|tìtulu=Concordia awards 3 new honorary doctorates|situ=www.concordia.ca|limba=en|atzessu=2022-03-23}}</ref> * [[2015]] – ACM Software System Award "Pro s'isvilupu e su cumandu de GCC"<ref>{{Tzita web|url=https://awards.acm.org/award_winners/stallman_9380313.cfm|tìtulu=Richard Stallman|situ=awards.acm.org|limba=en|atzessu=2022-03-23}}</ref> * [[2016]] – laurea ''honoris causa'' de sa Université Pierre et Marie Curie<ref>{{Tzita web|url=http://www.upmc.fr/en/university/history_and_famous_people/doctors_honoris_causa/the_dhc_ceremony_at_the_sorbonne/the_2016_dhc.html|tìtulu="Cérémonie des docteurs honoris causa 2016"|limba=fr}}</ref> * [[2016]] – Social Medicine award, de GNU Solidario<ref>{{Tzita web|url=http://www.gnuhealthcon.org/2016-las_palmas/awards.html|tìtulu=GNU Health CON 2016 - I International GNU Health Conference|situ=web.archive.org|data=2018-12-08|limba=en|atzessu=2022-03-23|dataarchìviu=2018-12-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181208001924/http://www.gnuhealthcon.org/2016-las_palmas/awards.html|urlmortu=eja}}</ref> * [[2017]] – dotoradu ''honoris causa'' de sa Universidad Nacional, [[Argentina]]<ref name="own-bio" /> * [[2018]] – dotoradu ''honoris'' ''causa de sa'' Universidad de Tucumán, Argentina<ref name="own-bio" /> * [[2018]] – professore onoràriu de sa Universidad Tecnológica Nacional, in Mendoza, Argentina<ref name="own-bio" /> In su [[2007]] est istadu iscurtadu, in paris cun su prof. [[Arturo De Corinto]] e [[Bruce Perens]]<ref>{{Tzita web|url=http://www.dicorinto.it/wp-content/uploads/2007/06/rassegna-stampa-rep-sw.pdf|tìtulu=Rassegna stampa|limba=it|atzessu=28 làmpadas 2007|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110810224851/http://www.dicorinto.it/wp-content/uploads/2007/06/rassegna-stampa-rep-sw.pdf|dataarchìviu=10 austu 2011|urlmortu=eja}}</ref> in un'auditzione ufitziale de sa cummissione cultura de sa Càmera de sos deputados italiana. == Òperas == (parziale) === Publicatziones sientìficas === * Stallman, Richard M; Sussman, Gerald J (November 1975). ''[https://web.archive.org/web/20111119141505/http://mit.dspace.org/bitstream/handle/1721.1/5803/AIM-328.pdf Heuristic Techniques in Computer-Aided Circuit Analysis]''. CAS-22 (11). IEEE Transactions on Circuits and Systems. * Stallman, Richard M; Sussman, Gerald J (1977). ''Forward Reasoning and Dependency-Directed Backtracking In a System for Computer-Aided Circuit analysis''. Artificial Intelligence 9. pp. 135–196. * Richard Stallman, Reevaluating Copyright: The Public Must Prevail, Oregon Law Review 75(1) 1996. * Stallman, Richard M (2009). Viewpoint: Why "open source" misses the point of free programmas. Communications of the ACM 52(6). pp. 31–33. <nowiki>http://doi.acm.org/10.1145/1516046.1516058</nowiki>. * Stallman, Richard M (2010). ''Is digital inclusion a good thing? How can we make sure it is?''. 48. Communications Magazine, IEEE. pp. 112–118. <nowiki>https://dx.doi.org/10.1109/MCOM.2010.5402673</nowiki>. === Libros de divulgatzione === * ''Free Software, Free Society: The Selected Essays of Richard M. Stallman, 2002'' == Notas == <references /> == Bibliografia == *{{Tzita libru|sambenadu=Williams, Sam.|tìtulu=Codice libero : Richard Stallman e la crociata per il software libero|url=https://www.worldcat.org/oclc/848734286|atzessu=2019-08-13|data=2003|editore=Apogeo|limba=it|OCLC=848734286|ISBN=8850321082}} * {{En}} The Guardian, ''[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/dec/17/anonymous-wikileaks-protest-amazon-mastercard The Anonymous WikiLeaks protests are a mass demo against control]'' ''- The actions against MasterCard and Amazon are not 'hacking'.'' ''People are just finding a way to protest in a digital space'', 17 nadale 2010. {{Controllu de autoridade}} {{Artìculu de su mese|martzu|2021}} [[Categoria:BioBot]] [[Categoria:Informàtica]] mshf5t4m5ck8u6atmzs7irp29y6jlf0 Request for Comments 0 20618 190096 170494 2026-06-03T03:10:58Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 3 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 190096 wikitext text/x-wiki {{LSC}} '''Request for Comments''' - in acrònimu '''RFC''' - est un' espressione de sa [[limba inglesa]] (chi si podet furriare in [[Limba sarda|sardu]] comente "pedida de cummentos") impreada in [[Telecomunicatzione|telecomunicatziones]] e [[informàtica]] chi indicat unu documentu publicadu dae s'Internet Engineering Task Force e cuntenet informatziones o dislindadas chi pertocant chircas noas, innovatziones e metodologias in tema [[Informàtica|informàticu]] e prus che totu de [[Internet]].<ref>{{Tzita noas|limba=en-US|nùmene=Stephen D.|sambenadu=Crocker|url=https://www.nytimes.com/2009/04/07/opinion/07crocker.html|tìtulu=Opinion {{!}} How the Internet Got Its Rules (Published 2009)|publicatzione=The New York Times|data=2009-04-07|atzessu=2021-03-07}}</ref> Pro mèdiu de s'Internet Society, is ingennieris o is espertos informàticos podent publicare ''memorandum'', in forma de RFC, pro espònnere ideas noas o fintzas informatziones chi una borta averiguados dae s'IETF podent essire ''istandard'' Internet. == Istòria == Sa prima RFC de s'istòria est istada iscrita dae Steve Crocker in su [[1969]]<ref>{{En}}Stephen D. Crocker, ''The Beginning of the Network Working Group from the Origins of RFCS'', RFC 1000 di J. Reynolds e J. Postel.</ref>, comente a parte de su progetu ARPANET. Crocker fiat unu collaboradore de Leonard Kleinrock in s'Universidade de California, Los Angeles, e dd'at iscritu in su bànniu de un'apartamentu chi cumpartziat cun àteros chircadores e istudiantes. Cussu documentu, "host software", descriat is funtzionalidades de su carculadore Honeywell DDP-516 e is protocollos de comunicatzione intre su matessi carculadore e s'Interface Message Processor (aparatu cun is pròpiu funtziones de unu [[Incaminadori de arretza|incaminadore de retze]] de oe)<ref name="Libro">{{Tzita libru|autore2=Angelo Raffaele Meo|tìtulu=Informatica solidale 2. Libertà di software, hardware e conoscenza|annu=2006|editore=[[Bollati Boringhieri]]|tzitade=[[Torino]]|ISBN=978-8-83-391646-0}}</ref>. == RFC Editor == Sa fonte ufitziale pro is RFC in su [[World Wide Web|Web]] est su [https://www.rfc-editor.org/rfc.html RFC Editor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031202025318/http://www.rfc-editor.org/rfc.html |date=2003-12-02 }}. Agiumai ònnia RFC publicada, pro esempru sa RFC 5000, tenet s'URL suo: http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc5000.txt Totu is RFC sunt imbiadas in còdighe ASCII simpre e sunt publicadas custu formadu, ma esistent unas cantas etzetziones. Comente si siat, dae su 2008, sa versione definitiva de cada standard RFC est in còdighe ASCII. Pro fàghere prus fàtzile s'atzessu a is meta-datos de una RFC (paràulas crae, autore/s, data de publicatzione, errores, status e ùrtimos annoamentos) su situ de su RFC Editor oferit unu [https://www.rfc-editor.org/rfcsearch.html motore de chirca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929064715/http://www.rfc-editor.org/rfcsearch.html |date=2015-09-29 }}. == Status == Is documentos chi sunt acanta a essire istandard mudant segundu is passos chi sighint:<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc2026.html|tìtulu=The Internet Standards Process -- Revision 3|autore=S. Bradner|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-07}}</ref><ref>{{Tzita publicatzione|autore=IETF|data=13 onniasantu 2011|tìtulu=Document Lifecycle Tutorial|limba=en|url=https://www.rfc-editor.org/materials/lifecycle.pdf}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc1796.html|tìtulu=Not All RFCs are Standards|autore=J. Postel, S. Crocker, C. Huitema|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-07}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.rfc-editor.org/faq/#allstds|tìtulu=Are all RFCs Internet standards documents? - Frequently Asked Questions|situ=RFC Editor|limba=en|atzessu=2021-03-07|dataarchìviu=2021-03-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210309000004/https://www.rfc-editor.org/faq/#allstds|urlmortu=eja}}</ref> *'''Standard track'''. Custos sunt partzidos in Internet Standard e Proposed Standard. <br><br>Unu '''Proposed Standard''' est una proposta bastante istàbile, at retzidu cummentos sufitzientes dae is isvilupadores e sa comunidade Internet at ammustradu interessu però podet èssere fatu calicunu càmbiu si s'agatant problemas o mègius solutziones.<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc7127.html|tìtulu=Characterization of Proposed Standards|autore=Sean Turner, Olaf Kolkman, Scott Bradner|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-07}}</ref> <br>Cando sa proposta est istada posta in òpera unu nùmeru sinnificativu de bortas e is isvilupadores ant ammustradu un'esperièntzia manna in custu istandard, duncas podet essire '''Internet''' '''Standard''', chi tenet unu nùmeru progressivu in sa lista de is istandard (STD).<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc7127#page-4|tìtulu=Characterization of Internet Standards|autore=Sean Turner, Olaf Kolkman, Scott Bradner|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-07}}</ref> <br>Fintzas a su 2011 ddoe fiat unu livellu mèdiu, su '''Draft standard'''. Pro lòmpere a custu status serbiat chi da proposta esseret istada posta in òpera duas bortas e is duos esempros depiant pòdere operare in pari. Indicaiat chi s'IESG cunsìderaiat s'istandard bastante cumpridu.<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc6410.html|tìtulu=Reducing the Standards Track to Two Maturity Levels|autore=Eric W. Burger, Russell Housley, Dave Crocker|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-07}}</ref> Is documentos chi non sunt cunsiderados adatos a èssere Internet Standard sunt etichetados comente: * '''Experimental:''' documentu relatadu a carchi cosa ancora in fase de chirca; est publicada comente informatzione sena chi ddoe apat sa pretesa de ddu fàghere essire istandard a curtzu. Podet èssere su resurtadu prodùidu dae unu grupu de traballu Internet (siat IETF chi IRTF), opuru unu contributu individuale; * '''Informational:''' documentu de tipu informativu a pitzus de un'argumentu ispetzìficu; est possìbile chi no tèngiat cunsensu mannu in sa comunidade Internet e non rapresentat una racumandatzione; * '''Historic:''' istandard chi sunt oramai de su totu remplasados dae dislindadas noas opuru no sunt prus impreados oe in die; * '''Best Current Practice (BCP):''' documentos chi cussìgiant carchi manera de cumportamentu/configuratzione chi non sunt istandard ma una mègius pràtica. Depet esìstere cunsensu fintzas pro custos, ma su protzessu de aprovatzione est prus lestra. == Riferimentos == <references /> == Ligàmenes esternos == * {{Tzita web|https://www.ietf.org/|IETF (Internet Engineering Task Force)}} * {{Tzita web|https://www.rfc-editor.org/|RFC Editor}} * {{Tzita web|https://www.ietf.org/rfc/rfc2026.txt|The Internet Standards Process (RFC2026)}} [[Categoria:Internet]] d6t44qy1zhsdpdm15vepm5npvnlj8qi Cuntierra:Richard Stallman 1 21069 190099 190026 2026-06-03T03:14:32Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 190099 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmenes esternos in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=172663 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20181106195703/https://ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748 annantu a http://www.ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748 *Archìviu https://web.archive.org/web/20111004234138/http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html annantu a http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 23:56, 9 Aus 2021 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=179477 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20150402140640/http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html annantu a http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:08, 27 Nad 2022 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Ghennàrgiu 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=179645 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20190811134921/https://www.kth.se/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 annantu a https://www.kth.se/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:37, 20 Ghe 2023 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181118 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20130613211939/http://www.theopencd.it/live/extras/books/CodiceLibero/index.html annantu a http://www.theopencd.it/live/extras/books/CodiceLibero/index.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:26, 17 Aus 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Martzu 2024) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=183290 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20180929180018/http://www.cybersociology.com/files/6_geertlovink_richardstallman.html annantu a http://www.cybersociology.com/files/6_geertlovink_richardstallman.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:08, 6 Mar 2024 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2024) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=184043 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20180612143537/http://www.free-soft.org/gpl_history/emacs_gpl.html annantu a http://www.free-soft.org/gpl_history/emacs_gpl.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:48, 29 Maj 2024 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=189979 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20090305002259/http://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html annantu a https://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:55, 13 Maj 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 3 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190025 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20181025040155/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html annantu a https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20140420074747/http://www.gnu.org/philosophy/right-to-read.html annantu a https://www.gnu.org/philosophy/right-to-read.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20190722191946/http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.it.html annantu a https://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.it.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:12, 16 Maj 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Richard Stallman]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190098 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200511025028/http://www.gnu.org/gnu/manifesto.html annantu a https://www.gnu.org/gnu/manifesto.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:14, 3 Làm 2026 (CEST) c4sz94mlfq94xzqsk4en4drmgs2tlvk 2024 0 22640 190094 189972 2026-06-03T00:07:36Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 190094 wikitext text/x-wiki {{Annu|XX sèculu|10=2021|16=2027|15=2026|14=2025|13=2024|12=2023|11=2022|9=2020|XXI sèculu|8=2040|7=2030|6=2020|5=2010|4=2000|XXII sèculu|17=2028}}{{Variant|LSC}} Su '''2024''' (MMXXIV in nùmeros romanos) est un'annu de su de XXI sèculos incumintzadu in sa die de lunis. S'[[ONU]] dd'at decraradu annu de is ''camelidae''<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://www.fao.org/camelids-2024/es|tìtulu=Inicio {{!}} Año Internacional de los Camélidos {{!}} Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura|situ=IY-Camelids|limba=es|atzessu=2024-01-01}}</ref>. Sa [[Organizatzione de sas Natziones Unidas pro sa Massaria e su Nudriamentu|FAO]] dd'at decraradu ''annu de atzione antitzipatòria'' in [[Amèrica Tzentrale]]<ref name=":1">{{Tzita web|url=https://www.fao.org/honduras/noticias/detail-events/es/c/1661602/|tìtulu=Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura: Declaran el 2024 como el “año de la acción anticipatoria” en Centroamérica {{!}} FAO en Honduras {{!}} Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura|situ=www.fao.org|limba=es|atzessu=2024-01-01}}</ref>. == Acuntessimentos == === Ghennàrgiu === * 1 ghennàrgiu: ** [[Egitu]], [[Etiòpia]], [[Iran]], [[Aràbia Saudita]] e is [[Emirados Àrabos Unidos]] s'unint a sa BRICS<ref name=":2">{{Tzita web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/brics-2023-summit-new-members-saudi-uae-iran-b2398553.html|tìtulu=Brics countries agree major expansion as six countries invited to join|situ=The Independent|data=2023-08-24|limba=en|atzessu=2024-01-01}}</ref>. ** Sa [[Repùblica de Nagorno-Karabakh|Repùblica d'Artsakh]] est isòrvida in manera ufitziale pro s'èssere unida a s'[[Azerbaigián]]<ref name=":3">{{Tzita noas|limba=en-US|nùmene=Francesca|sambenadu=Ebel|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/09/28/nagorno-karabakh-dissolved-azerbaijan-armenia/|tìtulu=For three decades, Nagorno-Karabakh sought statehood. That quest is dead.|publicatzione=Washington Post|data=2023-09-28|atzessu=2024-01-01}}</ref>. ** Incumentzat su turnu de su [[Bèlgiu]] de presidèntzia de s'[[Unione Europea]]<ref name=":4">{{Tzita web|url=https://www.iltirreno.it/ultimora-adnkronos/2024/01/01/news/ue-belgio-assume-la-presidenza-di-turno-sfide-e-obiettivi-1.100448233|tìtulu=Ue, Belgio assume la presidenza di turno: sfide e obiettivi|situ=Il Tirreno|limba=it|atzessu=2024-01-01}}</ref>. *2 ghennàrgiu: eletziones generales me is Ìsulas Marshall. Hilda Heine est eleta a presidente pro sa segunda borta non consecutiva<ref>{{Tzita web|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/505980/hilda-heine-sworn-in-as-president-of-the-marshall-islands|tìtulu=Hilda Heine sworn in as President of the Marshall Islands|situ=RNZ|data=2024-01-03|limba=en-nz|atzessu=2024-04-05}}</ref>. *3 ghennàrgiu: in sa tzitade de Kemàn, [[Iran]], in s'ìnteri de s'ammentu de s'ochidòrgiu de Qasem Soleimani, un'atentadu [[Terrorismu|terrorista]] islàmicu ochiet a 94 persones<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/iran-bombing-ringleader-tajikistan-4dec3cf4b1479a0222b2853bbb2f72bb|tìtulu=Iran identifies alleged bomb-maker behind last week's IS twin suicide attack that killed dozens|situ=AP News|data=2024-01-11|limba=en|atzessu=2024-04-05}}</ref>. *7 ghennàrgiu: eletziones generales in [[Bangladesh]]. Binchet sa Lega Populare Bengalesa pro sa de cuàturu bortas consecutivas.<ref>{{Tzita web|url=https://bdnews24.com/bangladesh/5ps4txfm44|tìtulu=Bangladesh Election Commission schedules parliamentary polls for Jan 7|autore=Senior Correspondent|situ=bdnews24.com|limba=en|atzessu=2024-04-05}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67889387|tìtulu=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote|data=2024-01-07|atzessu=2024-04-05}}</ref> *8 ghennàrgiu: su presidente de [[Ecuadòr|Ecuador]] decrarat s'istadu de emergèntzia a pustis chi José Adolfo Macías Villamar, cabu de unu cartellu de sa droga, fuet de presone<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=Alexandra Valencia|url=https://www.reuters.com/world/americas/ecuador-declares-state-emergency-amid-prison-chaos-2024-01-08/|tìtulu=Ecuador declares state of emergency amid prison chaos|publicatzione=Reuters|data=2024-08-01}}</ref>. *10 ghennàrgiu: in [[Pàpua Noa Guinea]], incumentzat unu sumbùgiu, nàschidu dae sa protesta pro sa ridutzione de su salàriu de is guàrdias de seguresa (atribuida a una faddina), chi at a causare 22 mortos e 44 ingortos<ref>{{Tzita noas|limba=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2024-01-12/png-government-attempts-to-restore-essential-services/103312786|tìtulu=Discovery of six bodies lifts death toll in PNG riots to 22|publicatzione=ABC News|data=2024-01-12|atzessu=2024-04-05}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html|tìtulu='Waves of casualties' : Troops restore order after riots in Papua New Guinea|situ=today.rtl.lu|limba=en|atzessu=2024-04-05|dataarchìviu=2024-01-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240112054158/https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html|urlmortu=eja}}</ref>. *12 ghennàrgiu: ''Operatzione Bardianu de sa Prosperidade'': una coalitzione conduida dae is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] bombardat fortzas Houti in [[Jemen]] comente a risposta a is atacos a is naves in su [[Mare Ruju]] de su mese de ledàmene [[2023]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-US|nùmene=Alex|sambenadu=Horton|nùmene2=Dan|sambenadu2=Lamothe|nùmene3=Missy|sambenadu3=Ryan|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/01/11/us-strike-yemen-houthis-red-sea/|tìtulu=U.S.-led coalition strikes Iran-aligned Houthi militants in Yemen|publicatzione=Washington Post|data=2024-01-20|atzessu=2024-04-05}}</ref>. *13 ghennàrgiu: eletziones presidentziales in [[Taiwan]]. Binchet Lai Ching-te (Partidu Progressista Democràticu) cun su 40% de is votos<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Helen|sambenadu=Davidson|nùmene2=Amy|sambenadu2=Hawkins|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/13/taiwan-ruling-partys-lai-ching-te-wins-presidential-election|tìtulu=Taiwan elects Lai Ching-te, from incumbent pro-sovereignty party, as president|publicatzione=The Observer|data=2024-01-13|atzessu=2024-07-19}}</ref>. *14 ghennàrgiu: **Margarita II de [[Danimarca]] abdicat in su de 52 anniversàrios de rennu, lassende sa càrriga a fìgiu suo, Federicu X<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67854395|tìtulu=Queen Margrethe II: Danish monarch announces abdication live on TV|data=2023-12-31|atzessu=2024-07-19}}</ref>. **Eletziones presidentziales me is [[Comoras]]. Pro more de sa boicotadura de s'opositzione, Azali Assoumani est torradu a elègere cun su 62,9 de is votos, ma cun s'acudida de su 16,3% isceti de is chi teniant deretu de votu<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/afrique/20240117-unrest-grips-comoros-opposition-rejects-president-re-election|tìtulu=Unrest grips Comoros as opposition rejects president's re-election|situ=France 24|data=2024-01-17|limba=en|atzessu=2024-07-19}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.barrons.com/news/comoros-to-hold-presidential-vote-on-january-14-671cffbe|tìtulu=Comoros To Hold Presidential Vote On January 14|autore=AFP-Agence France Presse|situ=www.barrons.com|limba=en-US|atzessu=2024-07-19}}</ref>. *15 ghennàrgiu: **a pustis de una crisi polìtica curtza a pustis de is eletziones de su 2023, Bernardo Arévalo essit su de 52 presidentes de [[Guatemala]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/guatemala-election-torres-arevalo-d5bffc895c90570aafa77a0b2056a640|tìtulu=Progressive Arévalo is 'virtual winner' of Guatemala election after corruption angered voters|situ=AP News|data=2023-08-20|limba=en|atzessu=2024-07-19}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|tìtulu=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|situ=AP News|data=2024-01-14|limba=en|atzessu=2024-07-19}}</ref>. **[[Nauru]] bogat su connoschimentu ufitziale a su [[Taiwan]]<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/taiwan-loses-first-ally-post-election-nauru-goes-over-china-2024-01-15/|tìtulu=Taiwan loses ally Nauru, accuses China of post-election ploy|publicatzione=Reuters|data=2024-01-15}}</ref>. **[[Iran]] bombardat "tzentros de ispia anti-Iran" in Erbil ([[Iraq]]), acanta de su consoladu [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidensu]], s'arioportu locale e residèntzias tziviles<ref>{{Tzita web|url=https://www.elconfidencial.com/mundo/2024-01-15/iran-bombardea-la-embajada-de-estados-unidos-en-irak_3811793/|tìtulu=Irán bombardea "centros de espionaje antiiraní" en Irak, cerca del consulado de EEUU|autore=Alicia Alamillos;Óscar Hernández|situ=elconfidencial.com|data=2024-01-15|limba=es|atzessu=2024-07-19}}</ref>. **Kim Jong Un, ghia de sa [[Corea de su Norte|Corea de su Nord]], abbandonat s'idea de unificare su paisu cun sa [[Corea de su Sud]], e domandat de cambiare sa costitutzione pro dda cunsiderare paisu inimigu<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/01/16/corea-del-nord-kim-jong-un-riunificazione|tìtulu=Corea del Nord, Kim Jong Un abbandona le prospettive d riunificazione|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-01-16|limba=it|atzessu=2024-07-19}}</ref>. *16 ghennàrgiu: S'Iran ghetat una sèrie de atacos cun mìssiles e drones in sa provìntzia [[Pakistan|pakistana]] de su Balochistan, narende chi boliat corpire su grupu militante iranianu Baloch Jaish ul-Adl.<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67999465|tìtulu=Iran admits carrying out deadly strike on Pakistan territory|data=2024-01-16|atzessu=2024-07-19}}</ref> *18 ghennàrgiu: su Pakistan ghetat atacos aèreos de vindita contras sa provìntzia iraniana de Sistan e Baluchestan<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68014882|tìtulu=Pakistan launches retaliatory strikes into Iran, killing nine people|data=2024-01-18|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *19 ghennàrgiu: su [[Giapone]] est su de chimbe paisos chi renessent a aterrare a subra de sa [[Luna]], cun sa missione SLIM<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/science-environment-68019846|tìtulu=Japan makes contact with 'Moon Sniper' on lunar surface|situ=BBC News|data=2024-01-19|limba=en-gb|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *24 ghennàrgiu: unu bòlidu [[Rùssia|russu]] cun 65 presoneris de gherra [[Ucraina|ucràinos]], ses membros de echipàgiu e tres guàrdias ruet sena lassare subrabìvidos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-us-canada-68079336|tìtulu=Russian plane crash: Ministry says 65 Ukrainian prisoners of war on plane that crashed|situ=BBC News|data=2024-01-24|limba=en-gb|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *26 ghennàrgiu: **S'ONU pedit a [[Israele]] totu is mesuras possìbiles pro evitare atos de [[genotzìdiu]] in [[Fròngia de Gaza|Gaza]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-68097640|tìtulu=ICJ ruling: UN top court orders Israel to prevent genocidal acts in Gaza but not to end war|situ=BBC News|data=2024-02-13|limba=en-gb|atzessu=2024-07-21}}</ref>. Aberit fintzas un'imbìstigu in contu de unos cantos impreados suos, suspetados de àere leadu parte a is atentados de su 7 de su mese de ledàmene passadu<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/es/medio-oriente/20240126-unrwa-investiga-presunta-colaboraci%C3%B3n-de-su-personal-en-ataques-del-7-de-octubre-ee-uu-suspende-financiaci%C3%B3n|tìtulu=UNRWA investiga presunta colaboración de su personal en los ataques del 7 de octubre en Israel|situ=France 24|data=2024-01-26|atzessu=2024-07-21}}</ref>. **Eletziones generales in [[Tuvalu]]. Feleti Teo est eletu primu ministru<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Agence|sambenadu=France-Presse|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/26/tuvalu-election-feleti-teo-named-pm-prime-minister-kausea-natano|tìtulu=Tuvalu names Feleti Teo prime minister after pro-Taiwan leader Kausea Natano ousted|publicatzione=The Guardian|data=2024-02-26|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *27 ghennàrgiu: s'[[Iran]] ponet unu satèllite a 275 km de artària, sa màssima in ue siat mai lòmpida, moende oriolos in contu de sa capatzidade sua de ghetare atacos de mìssiles cun pretzisione<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/es/medio-oriente/20240120-ir%C3%A1n-lanza-exitosamente-un-sat%C3%A9lite-y-acrecienta-las-preocupaciones-por-el-programa-de-misiles|tìtulu=Irán lanza exitosamente un satélite y acrecienta las preocupaciones por el programa de misiles|situ=France 24|data=2024-01-20|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *28 ghennàrgiu: [[Niger]], [[Mali]] e [[Burkina Faso]] annùntziant de bòlere lassare sa Comunidade Econòmica de is Istados de s'Africa Otzidentale, acusende·dda de àere traidu is ideales de is fundadores suos<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mali-niger-burkina-faso-ecowas-west-africa-5a5dc2180e39223c91b1820067db4011|tìtulu=Mali, Niger and Burkina Faso withdraw from West Africa regional bloc ECOWAS as tensions deepen|situ=AP News|data=2024-01-28|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. === Freàrgiu === * 2 freàrgiu: in [[Cile]], me is comunas de [[Viña del Mar]] e [[Valparaiso]] e àteras s'isvilupat unu fogu chi isperdet àreas mannas de padente, urbanas e industriales, ochiende fintzas a 131 persones, su prus nùmeru artu de vìtimas in eventos de custu tipu in su sèculu XXI<ref>{{Tzita web|url=https://www.meganoticias.cl/nacional/438432-incendio-en-valparaiso-se-transforma-en-el-segundo-mas-letal-del-mundo-en-el-siglo-xxi-05-02-2024.html|tìtulu=Incendio en Valparaíso se transforma en el segundo más letal del mundo en el siglo XXI|situ=meganoticias.cl|data=2024-02-05|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://cooperativa.cl/noticias/pais/desastres-naturales/incendios-forestales/bomberos-centra-trabajo-en-busqueda-de-victimas-y-control-de-amagos-de/2024-02-04/175909.html|tìtulu=Bomberos centra trabajo en búsqueda de víctimas y control de amagos de incendio|autore=Cooperativa.cl|situ=Cooperativa.cl|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 6 freàrgiu: s'ex-presidente de Cile Sebastián Piñera morit in sa ruta de un'[[elicòteru]]. * 4 freàrgiu: eletziones generales in [[El Salvadòr|El Salvador]]. Nayib Bukele (de Nuevas Ideas, partidu de tzentru-dereta) est torradu a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://www.treccani.it/magazine/atlante/geopolitica/nayib-bukele-rieletto-presidente-di-el-salvador.html|tìtulu=Nayib Bukele rieletto presidente di El Salvador|situ=Treccani|limba=it|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 8 freàrgiu: eletziones parlamentares in [[Pakistan]]. Sa majoria de is iscannos andat a polìticos indipendentes, chi benint in parte manna dae su partidu natzionalista bandidu de tzentru Movimentu pro sa Giustìtzia de Pakistan<ref>{{Tzita web|url=https://www.ft.com/content/35a6dd5b-2924-40ad-a650-004ec6379e00|tìtulu=Imran Khan loyalists win shock victory in Pakistan election|situ=www.ft.com|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 10 freàrgiu: sa presidente de [[Ungheria]] Katalin Novák renùntziat a sa càrriga a pustis de un'iscàndalu nàschidu pro àere fatu gràtzia a un'òmine cundennadu pro pedofilia<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2024/02/10/ungheria-la-presidente-katalin-novak-si-e-dimessa-concesse-la-grazia-a-un-uomo-che-voleva-insabbiare-processo-a-un-pedofilo/7442228/|tìtulu=Ungheria, la presidente Katalin Novak si è dimessa. Concesse la grazia a un uomo che voleva insabbiare processo a un pedofilo|situ=Il Fatto Quotidiano|data=2024-02-10|limba=it-IT|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 11 freàrgiu: segundu turnu de is eletziones generales in [[Finlàndia]]. Su cunservadore Alexander Stubb est torradu a elègere a presidente<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-02-11/finlandia-acude-a-las-urnas-en-la-segunda-vuelta-de-las-elecciones-presidenciales.html|tìtulu=El conservador Alexander Stubb gana las elecciones presidenciales de Finlandia|autore=Agencias, El País|situ=El País|data=2024-02-11|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 14 freàrgiu: ** In [[Kansas City (Missouri)]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], morit una persone e 21 sunt ingortas in un'isparadòrgiu in s'ìnteri de sa festa pro sa bìnchida de su Super Bowl<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cd17gl36pz3o|tìtulu=Kansas City Chiefs: al menos un muerto y 21 heridos en un tiroteo en las celebraciones de los campeones del Super Bowl en EE.UU.|situ=BBC News Mundo|data=2024-02-14|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref>. ** Eletziones presidentziales in [[Indonèsia]]. Binchet Prabowo Subianto de su Movimentu Gran Indonesia (dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://www.thejakartapost.com/election-2024|tìtulu=Indonesia Decides: 2024 Elections|autore=The Jakarta Post|situ=The Jakarta Post|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 18 freàrgiu: in su cuntestu de sa [[Crisi russu-ucraina (2014-sighende)|Gherra Russu-Ucraina]], sa tzitade ucràina Avdíivka ruet in manu a is fortzas armadas russas a pustis de meses de cumbatas<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366|tìtulu=Avdiivka: Ukraine troops leave embattled eastern town|data=2024-02-17|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 21 freàrgiu: a su mancu 60 sordados russos morint a pustis chi duos mìssiles ucràinos corpint unu tzentru de annestru in sa regione de Donetsk, [[Ucraina|Ucràina]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68358008|tìtulu=Ukraine war: Dozens of Russian troops 'die in air strike'|data=2024-02-21|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 22 freàrgiu: ** [[Fogu de València de su 2024|Unu fràigu de 138 apartamentos de brùsiat]] in sa tzitade de [[Valentzia|València]]. Morint 10 persones e 15 sunt fertas<ref>{{Tzita web|url=https://www.levante-emv.com/comunitat-valenciana/2024/03/12/incendio-campanar-policia-confirma-electrodomestico-cocina-piso-86-origen-fuego-99356036.html|tìtulu=La Policía confirma que un electrodoméstico de la cocina del piso 86 originó el incendio de Campanar|autore=Teresa Domínguez|situ=Levante-EMV|data=2024-03-12|limba=es|atzessu=2024-04-05}}</ref>. ** Nova-C lander, de s'azienda americana Intuitive Machines est su primu veìculu cummertziale a aterrare a subra de sa Luna<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Maanvi|sambenadu=Singh|nùmene2=Martin|sambenadu2=Belam|nùmene3=Maanvi|sambenadu3=Singh (now)|url=https://www.theguardian.com/science/live/2024/feb/22/nasa-odysseus-moon-landing-intuitive-machines|tìtulu=Odysseus spacecraft lands on the moon as Nasa hails ‘giant leap forward’ – as it happened|publicatzione=the Guardian|data=2024-02-23|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *24 freàrgiu: sa Comunidade Econòmica de is Istados de s'Africa Otzidentale santzionat su [[Niger]] e sighit a pedire sa liberatzione de s'ex presidente Mohamed Bazoum e sa famìlia sua<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/24/ecowas-lifts-sanctions-on-niger-amid-tensions-in-west-africa-bloc|tìtulu=ECOWAS lifts sanctions on Niger amid tensions in West Africa bloc|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *28 freàrgiu: [[Haiti]] decrarat s'istadu de emergèntzia a pustis chi bandas atzòchiant in suas presones e esigint is dimissiones de su primu ministru Ariel Henry<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/haiti-prison-break-2788f145b0d26efc2aa199e923724e0f|tìtulu=Haiti declares a curfew as it tries to restore order after weekend jailbreak, explosion of violence|situ=AP News|data=2024-03-03|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *29 freàrgiu: sordados de is fortzas armadas de [[Israele]] ochient a prus de chentu persones in sa Tzitade de [[Gaza]]. Su contu de is vìtimas palestinesas de sa gherra passat is 30000 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-hamas-war-aid-convoy-gaza-city-dead-idf-opened-fire-rcna141195|tìtulu=More than 100 killed as Israeli troops accused of opening fire on Gazans crowded around aid convoy|situ=NBC News|data=2024-02-29|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. === Martzu === * 7 martzu: s'[[Isvètzia]] intrat in sa [[Organizatzione de su Tratadu de s'Atlànticu Norte|NATO]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_223446.htm|tìtulu=Sweden officially joins NATO|autore=NATO|situ=NATO|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 8 martzu: s'ex presidente de [[Honduras]] Juan Orlando Hernández est decraradu culpàbile de tràficu de droga dae una corte federale de [[Noa York]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/honduras-president-juan-orlando-hernandez-corruption-trial-7c43423f12ff71859c370be2fc6ac5b0|tìtulu=Former president of Honduras convicted in US of aiding drug traffickers|situ=AP News|data=2024-03-08|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 10 martzu: eletziones legislativas in [[Portogallu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.politico.eu/article/portugual-election-above-average-participation/|tìtulu=Portugal election sees above-average turnout in very tight contest|situ=POLITICO|data=2024-03-10|limba=en-GB|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 11 martzu: su primu ministru e presidente de [[Haiti]] Ariel Henry annùntziat is dimissiones cando unu guvernu de transitzione at a essere formadu, pro neghe de s'ispainadura de sa violèntzia de sa gherra de bandas in sa capitale de s'istadu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/haiti-henry-resignation-prime-minister-violence-28acaecc1d80d993c99fe43a5e1e1f7f|tìtulu=Haiti is preparing itself for new leadership. Gangs want a seat at the table|situ=AP News|data=2024-03-12|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 13 martzu: s'[[Unione Europea]] aprovat sa Lege a subra de s'Inteligèntzia Artifitziale, su primu regulamentu de su mundu in contu de custos trastos<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnbc.com/2024/03/13/european-lawmakers-endorse-worlds-first-major-act-to-regulate-ai.html|tìtulu=World’s first major act to regulate AI passed by European lawmakers|autore=Karen Gilchrist,Ruxandra Iordache|situ=CNBC|data=2024-03-13|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 14 martzu: Tres sordados morint e 27 persones sunt feridas in un'atacu de 5 terroristas de s'organizatzione [[Al Shabaab]] contra a s'Hotel Syl de [[Mogadìsciu]], capitale de [[Somàlia]], frecuentadu dae funtzionàrios de su guvernu e legisladores. Is 5 terroristas sunt istados ochidos dae agentes de seguresa<ref>{{Tzita web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/3-soldiers-dead-27-civilians-injured-in-somalia-attack-4557340|tìtulu=3 soldiers dead, 27 people injured in Somalia's Al Shabaab attack|situ=The East African|data=2024-03-15|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 15-17 martzu: eletziones presidentziales in [[Rùssia]]. [[Vladimir Putin]] est torradu a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://www.teleborsa.it/News/2024/03/18/russia-putin-rieletto-presidente-con-l87-5percento-3.html|tìtulu=Russia, Putin rieletto presidente con l'87,5%|situ=www.teleborsa.it|limba=it|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 22 martzu: in [[Krasnogorsk]], [[Rùssia]], terroristas de s'ISIS-K ochient a su mancu a 145 persones e nde ferrent a àteras 551 in un'atacu in una sala de cuntzertos<ref>{{Tzita web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-from-concert-hall-attack-in-russia-s-moscow-region-rises-to-144/3178519|tìtulu=Death toll from concert hall attack in Russia’s Moscow region rises to 144|situ=www.aa.com.tr|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 24 martzu: ** Unu [[terremotu]] in [[Pàpua Noa Guinea]] ochiet a su mancu a 160-2000 persones<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=TSJ Reporter 3|url=https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|tìtulu=Death toll in Papua New Guinea landslide climbs to 2000|publicatzione=The Street Journal|data=2024-05-27|atzessu=2024-07-22|dataarchìviu=2024-05-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240527144220/https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|urlmortu=eja}}</ref>. ** Eletziones presidentziales in [[Senegal]]. Binchet Bassirou Diomaye Faye cun su 54,28% de is votos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/afrique/articles/cnek82d12jeo|tìtulu=Bassirou Diomaye Faye : Il est élu au premier tour avec 54,28 % selon les résultats provisoires|situ=BBC News Afrique|data=2024-03-24|limba=fr|atzessu=2024-07-22}}</ref>. * 25 martzu: 4 persones morint in un'esplosione in un'albergu in sa tzitade de Mandera, [[Kenya]], causada dae s'organizatzione [[Terrorismu|terrorista]] Al Shabaab<ref>{{Tzita web|url=https://www.africanews.com/2024/03/26/kenya-four-people-killed-in-blast-near-police-station/|tìtulu=Kenya: Four people killed in blast near police station|autore=AfricaNews|situ=Africanews|data=2024-03-26CET08:27:40+01:00|limba=en|atzessu=2024-07-22}}</ref>. * 26 martzu: in [[Baltimora]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], sa nave porta-cuntenidores MV Dali atumbat cun su ponte Francis Scott Key, iscialochende ·ddu<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/03/26/puente-francis-scott-key-baltimore-derrumbe-barco-trax/|tìtulu=Un puente en Baltimore se derrumba tras ser golpeado por un gran barco|autore=Gonzalo Jimenez|situ=CNN|data=2024-03-26|limba=es|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *28 martzu: in [[Mèssicu]], una martza pro pedire giustìtzia pro s'ochidòrgiu de una pipia de 8 acabbat cun s'ochidòrgiu de una persone chi si creiat responsàbile de su fatu<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/mexico/2024/03/28/caso-camila-habitantes-de-taxco-intentan-linchar-a-presuntos-asesinos-de-nina-de-8-anos/|tìtulu=Caso Camila: habitantes de Taxco linchan a presuntos asesinos de niña de 8 años|autore=Por Brenda Terreros|situ=infobae|data=2024-03-28|limba=es-ES|atzessu=2024-07-22}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/mexico/2024/03/29/reportan-supuesto-fallecimiento-del-hijo-de-ana-rosa-diaz-presunta-asesina-de-camila-gomez-nina-secuestrada-en-taxco/|tìtulu=Reportan supuesto fallecimiento del hijo de Ana Rosa Díaz, presunta asesina de Camila Gómez, niña secuestrada en Taxco|autore=Por Ulises Flores Hernández|situ=infobae|data=2024-03-29|limba=es-ES|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *31 martzu: [[Romania]] e [[Bulgaria]] intrant in s'Àrea Schengen<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67834837|tìtulu=Romania and Bulgaria to join Schengen border-free zone by air and sea|data=2023-12-28|atzessu=2024-07-30}}</ref>. === Abrile === * 1 abrile: [[Israele]] atacat s'ambasciada [[Iran|iraniana]] de [[Damasco]], ochiende a 16 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/04/01/siria-attacco-ambasciata-iran-damasco/|tìtulu=C'è stato un bombardamento contro l'ambasciata iraniana in Siria|situ=Il Post|data=2024-04-01|limba=it|atzessu=2024-07-30}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/mediooriente/2024/04/03/media-sale-a-16-bilancio-dei-morti-in-raid-israeliano-a-damasco_2ccd067f-dd0e-47cf-8120-01de7bdc6103.html|tìtulu=Media, sale a 16 bilancio dei morti in raid israeliano a Damasco - Medio Oriente - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-04-03|limba=it|atzessu=2024-07-30}}</ref>. * 3 abrile: unu [[terremotu]] de magnitudo 7,4 iscùtinat [[Taiwan]], ochiende a 19 persones e lassende·nde fertas a àteras 1145<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/04/05/terremoto-taiwan-lecciones-prevencion-construccion-trax/|tìtulu=El mayor terremoto en décadas que sacudió Taiwán no la doblegó y puso en relieve su preparación. Estas son las lecciones aprendidas|autore=Melissa Velásquez Loaiza|situ=CNN|data=2024-04-05|limba=es|atzessu=2024-07-30}}</ref>. * 4 abrile: ** Eletziones generales in [[Kuwait]]<ref name=":0" />. ** Sa [[Somàlia]] nch'at bogadu a s'ambasciadore de s'[[Etiòpia]] in su cuntestu de sa cuntierra pro s'acòrdiu portuale de s'Etiòpia cun Somalilàndia, territòriu chi ''de iure'' apartenet a sa Somàlia, mancari siat indipendente ''de facto''. Sa Somàlia at fintzas tzerriadu a s'ambasciadore suo in Etiòpia pro "consultas cumpletas"<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68734631|tìtulu=Somalia expels Ethiopian ambassador amid row over Somaliland port deal|data=2024-04-04|atzessu=2024-07-31}}</ref>. ** Unu traballadore umanitàriu [[Turkia|turcu]] e un'àteru sòmalu morint in un'atacu de s'organizatzione terrorista Al Shabaab, cando is furgones in ue fiant biagende sunt corpidos dae un'esplosione in [[Mogadìsciu]], Somàlia<ref>{{Tzita web|url=https://www.voanews.com/a/turkish-aid-worker-killed-in-attack-in-somalia-/7557831.html|tìtulu=Turkish aid worker killed in attack in Somalia|situ=Voice of America|data=2024-04-04|limba=en|atzessu=2024-07-31}}</ref>. *5 abrile: **Unu terremotu de magnitudo 4,8 iscùtinat sa tzitade de [[Noa York]] sena fàghere dannos de importu o vìtimas<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c51j18r83e5o|tìtulu=Nueva York sufre un inusual temblor de 4,8, el peor en los últimos en 40 años|situ=BBC News Mundo|data=2024-04-05|limba=es|atzessu=2024-07-31}}</ref>. **In [[Quito]], s'ex-visu-presidente de [[Ecuadòr|Ecuador]] Jorge Glas est arrestadu in s'ambasciada de su [[Mèssicu]]. Su fatu càusat sa truncadura de is relatziones diplomàticas intre is duos paisos<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/04/06/policia-de-ecuador-detiene-al-jorge-glas-en-la-embajada-de-mexico-y-amlo-declara-que-suspendera-relaciones-diplomaticas/|tìtulu=Gobierno de México anuncia ruptura de relaciones diplomáticas con Ecuador tras detención del exvicepresidente Jorge Glas en su embajada en Quito|autore=Ángela Reyes Haczek|situ=CNN|data=2024-04-06|limba=es|atzessu=2024-07-31}}</ref>. *6 abrile: **Segundu turnu de is eletziones presidentziales in [[Islovàchia]]. Peter Pellegrini (de Hlas, tzentru-manca) est eligidu a presidente<ref>{{Tzita web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-presidential-election-second-round/|tìtulu=Slovak presidency goes to PM Fico’s proxy|situ=POLITICO|data=2024-04-06|limba=en-GB|atzessu=2024-08-18}}</ref>. **Sa [[Somàlia]] proibit sa pisca a bulìgiu pro amparare s'[[Otzèanu Indianu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/somalia-bans-fishing-trawlers-from-its-waters-4586890|tìtulu=Somalia bans fishing trawlers from its waters|situ=The East African|data=2024-04-11|limba=en|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *8 abrile: eclisse totale solare, chi si bidiat in [[Mèssicu]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] e [[Canada]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cw0zydzyj1jo|tìtulu=Eclipse solar total: las impactantes imágenes del "anillo de diamante" creado por el fenómeno astronómico|situ=BBC News Mundo|data=2024-04-08|limba=es|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *9 abrile: a pustis de is dimissiones de Leo Varadkar, Simon Harris (de Fine Gael, tzentru-dereta) essit ''Taoiseach'' (primu ministru) de [[Repùbrica de s'Irlanda|Irlanda]]. Est su prus giòvanu de semper<ref>{{Tzita publicatzione|data=2024-04-09|tìtulu=Cabinet members receive seals of office after reshuffle|limba=en|atzessu=2024-08-18|url=https://www.rte.ie/news/politics/2024/0409/1442464-harris-politics/}}</ref>. *10 abrile: eletziones legislativas in [[Corea de su Sud]]. S'Alleàntzia Democràtica (tzentru-manca) binchet 176 iscannos contras a is 108 iscannos de s'unione de tzentru-dereta<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Victor|sambenadu=Cha|data=2024-04-10|tìtulu=South Korea’s 2024 General Election: Results and Implications|limba=en|atzessu=2024-08-18|url=https://www.csis.org/analysis/south-koreas-2024-general-election-results-and-implications|nùmene2=Jinwan|sambenadu2=Park|nùmene3=Andy|sambenadu3=Lim}}</ref>. *13 abrile: **S'[[Iran]] ghetat un'atacu contras [[Israele]], comente a vindita pro s'atacu a s'ambasciada de [[Damasco]] de su 1 abrile<ref>{{Tzita web|url=https://nypost.com/2024/04/13/world-news/iran-launches-wave-of-drone-attacks-at-israel-report/|tìtulu=Iranians celebrate after attacking Israel from all sides with suicide drones, missiles and rockets|autore=Chris Harris, Matthew Sedacca, Patrick Reilly|data=2024-04-13|limba=en-US|atzessu=2024-08-18}}</ref>. **Piratas Sòmalos lassant lìbera una nave cun bandera de su [[Bangladesh]] a pustis de unu mese de secuestru<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68811930|tìtulu=Somali pirates free Bangladesh-flagged vessel, MV Abdullah|data=2024-04-14|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *16 abrile: a su mancu 32 persones morint pro neghe de su tempus malu in s'[[Oriente Mèdiu]], chi càusat inundamentos e interrutziones de servìtziu in s'arioportu de [[Dubai]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68831408|tìtulu=Dubai airport chaos as UAE and Oman reel from deadly storms|data=2024-04-16|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *17 abrile: **Eletziones generales me is [[Ìsulas Salomone]]. Su partidu Propiedade, Unidade e Responsabilidade de su primu ministru Manasseh Sogavare binchet 15 de is 50 iscannos, sena lòmpere a sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/24/solomon-islands-pro-china-pm-manasseh-sogavare-fails-to-secure-majority|tìtulu=Solomon Islands pro-China PM Manasseh Sogavare fails to secure majority|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-08-18}}</ref>. **Eletziones parlamentares de [[Croàtzia]]. Su partidu Unione Democràtica Croata (tzentru-dereta) de su presidente Andrej Plenković binchet su prus de is iscannos<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Jon|sambenadu=Henley|nùmene2=Jon Henley Europe|sambenadu2=correspondent|url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/18/croatia-election-results-hdz-democratic-union-pm-andrej-plenkovic-without-majority-sdp-homeland-movement|tìtulu=Political uncertainty in Croatia as ruling party wins most seats but no majority|publicatzione=The Guardian|data=2024-04-18|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *19 abrile: Israele ghetat atacos aèreos contras a s'Iran comente a vindita pro is atacos de su 13 abrile<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2024/04/18/middleeast/isfahan-iran-explosion-intl-hnk|tìtulu=Israel has carried out a strike inside Iran, US official tells CNN, as explosions reported near military base|autore=Alex Marquardt, Helen Regan, Hamdi Alkhshali, Artemis Moshtaghian, Adam Pourahmadi|situ=CNN|data=2024-04-19|limba=en|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *25 abrile: a pustis de is dimissiones de su presidente e primu ministru, in Haiti leat su podere unu cussìgiu presidentziale de transitzione<ref>{{Tzita web|url=https://lenouvelliste.com/article/247858/les-membres-du-conseil-presidentiel-de-transition-ont-prete-serment-tot-jeudi-25-avril-2024-au-palais-national|tìtulu=Les membres du Conseil présidentiel de transition ont prêté serment au Palais national|situ=lenouvelliste.com|limba=fr|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *29 abrile: **unos cantos inundamentos in s'istadu [[Brasile|brasilianu]] de [[Rio Grande do Sul]] càusant deghinas de mortos e lassant a mìgias de persones sena domo<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-68935249|tìtulu=Brazil floods: Residents stranded on rooftops in Rio Grande do Sul|data=2024-05-01|atzessu=2024-09-22}}</ref>. **50 persones morint e 84 sunt pèrdidas cando unu terraprenu ferroviàriu ruet acanta de Mai Mahiu, [[Kenya]]. Custu s'agiunghet devastazione a su degòlliu causadu dae is indundamentos in Kenya e [[Tanzània]], chi ant causadu sa morte de 488 persones e s'isfollamentu de àteros 503.000<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68896456|tìtulu=Kenya flooding: Around 50 killed in villages near Mai Mahiu town|data=2024-04-29|atzessu=2024-09-22}}</ref>. *30 abrile: is paisos de su [[G7]] si ponent de acòrdiu pro non impreare prus su carbone comente fonte de energia a intro de su 2030-2035<ref>{{Tzita publicatzione|data=2024-04-30|tìtulu=STATEMENT: G7 Leaders Agree to Shut Down Coal Plants|limba=en|atzessu=2024-09-22|url=https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants|dataarchìviu=2024-05-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240508145930/https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants|urlmortu=eja}}</ref>. === Maju === * 5 maju: eletziones generales in [[Panamá|Pànama]]. Binchet José Raúl Mulino (''Realizando Metas'', dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/resultado-panama-lecciones-presidente-en-vivo-orix/|tìtulu=Resultados de la elección presidencial de Panamá, en vivo|situ=CNN|limba=es|atzessu=2024-10-08}}</ref>. * 6 maju: eletziones presidentziales in [[Ciàd|Ciad]]. Binchet Mahamat Déby (''Mouvement Patriotique du Salut'', dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html|tìtulu=Présidentielle au Tchad: premières réactions au lendemain de la victoire annoncée de Mahamat Idriss Déby|situ=Yahoo! News|data=2024-05-10|limba=fr|atzessu=2024-10-08|dataarchìviu=2024-05-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240510080527/https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html|urlmortu=eja}}</ref>. * 8 maju: segundu turnu de is eletziones presidentziales in [[Matzedònia de su Norte|Matzedònia de su Nord]]. Binchet Gordana Siljanovska-Davkova (''ВМРО–ДПМНЕ'', Organizatzione Rivolutzionària Matzèdone Interna – Partidu Democràticu pro s'Unidade de Matzedònia, tzentru-dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4|tìtulu=North Macedonia elects first woman president as center-left incumbents suffer historic losses|situ=AP News|data=2024-05-08|limba=en|atzessu=2024-10-08}}</ref>. * 10 maju: ** S'Assemblea generale de is [[ONU|Natziones Unidas]] detzidet chi sa [[Istadu de Palestina|Palestina]] podet sètzere intra is istados membros a incumentzare dae s'assemblea de su 10 de cabudanni de su 2024<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68983650|tìtulu=UN general assembly calls on Security Council to admit Palestine as member|data=2024-05-10|atzessu=2024-10-08}}</ref>. ** Una sèrie de traschias solares e erutziones solares de livellu G5 (estremu) ingendrant auroras polares a latitùdines diferentes dae su sòlitu. Est sa prima traschia G5 a pustis de su 2003<ref>{{Tzita web|url=https://www.nytimes.com/2024/05/10/science/solar-storm-earth.html|tìtulu=Solar Storm Intensifies, Making Northern Lights Visible: What to Know…|situ=NY Times|data=2024-05-11|limba=en|atzessu=2024-10-08|dataarchìviu=2024-05-11|urlarchìviu=https://archive.today/20240511063252/https://www.nytimes.com/2024/05/10/science/solar-storm-earth.html|urlmortu=eja}}</ref>. *11 maju: s'istadu [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidensu]] de su [[Minnesota]] càmbiat sa bandera de manera ufitziale<ref>{{Tzita web|url=https://www.nmas.com.mx/internacional/estados-unidos/minnesota-estrena-bandera-quejas-ofensa-racial/|tìtulu=Minnesota Estrena Bandera tras Quejas por Ofensa Racial del Estandarte Anterior|situ=N+|data=2023-12-21|limba=es-MX|atzessu=2024-10-09}}</ref>. *15 maju: **Lawrence Wong leat s'incàrrigu de primu ministru de [[Singapore]] in logu de Lee Hsien Loong concas e is eletziones de su 2025<ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/esteri/24_maggio_15/nuova-era-singapore-dopo-vent-anni-cambia-premier-e761ff55-226b-4cf8-b0db-22579ab55xlk.shtml|tìtulu=Nuova era a Singapore: dopo vent’anni cambia il premier (e non è un altro Lee)|situ=Corriere della Sera|data=2024-05-15|limba=it-IT|atzessu=2024-10-09}}</ref>. **Su primu ministru de [[Islovàchia]] est ricoveradu in ispidale pro neghe de un'isparu retzidu in un'eventu guvernativu in Handlovà<ref>{{Tzita web|url=https://www.politico.eu/article/slovakia-prime-minister-robert-fico-shot-head-chest/|tìtulu=Slovak PM Robert Fico ‘will survive,’ deputy says|situ=POLITICO|data=2024-05-15|limba=en-GB|atzessu=2024-10-09}}</ref>. *19 maju: **Eletziones generales in sa [[Repùblica Dominicana]]. Luis Abinader (''Partido Revolucionario Moderno'', tzentru-manca), giai presidente, torrat a bìnchere<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c899gzw3pero|tìtulu=Luis Abinader logra un contundente triunfo en las elecciones de República Dominicana y será presidente 4 años más|situ=BBC News Mundo|data=2024-05-20|limba=es|atzessu=2024-10-09}}</ref>. **Su presidente de s'[[Iran]] Ebrahim Raisi e su ministru de is afàrios èsteros Hossein Amir-Abdollahianmorint in sa ruta de s'elicòteru in ue fiant biagende<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-69035051|tìtulu=Iran's President Ebrahim Raisi killed in helicopter crash|publicatzione=BBC News|atzessu=2024-10-09}}</ref>. **Unu tentadu [[Corpu de Istadu|corpu de istadu]] in sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]] creat abbolotu in sa capitale [[Kinshasa]]. Is sordados de su guvernu intervenent e torrant a istabilèssere sa calma<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/05/19/shooting-in-kinshasa-is-a-failed-coup-d-etat-says-congolese-army_6671940_124.html|tìtulu=Shooting in Kinshasa is a failed coup d'état, says Congolese army|data=2024-05-19|atzessu=2024-10-09}}</ref>. *20 maju: sa Corte Criminale Internatzionale emitet unu mandadu de arrestu pro su primu ministru de [[Israele]] [[Benjamin Netanyahu]] e sa ghia de [[Hamas]] in [[Fròngia de Gaza|Gaza]] Yahya Sinwar pro [[Crìmene de gherra|crìmines de gherra]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ggpe3qj6wo|tìtulu=Israel Gaza war: ICC prosecutor seeks arrest warrants for Netanyahu and Hamas leaders|situ=BBC News|data=2024-05-20|limba=en-GB|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *24 maju: sa Corte de Giustìtzia Internatzionale de s'[[ONU]] òrdinat a Israele de firmare s'ofensiva militare in Rafah, Gaza de su sud<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-69055989|tìtulu=UN's top court orders Israel to halt military operations in Rafah|situ=BBC News|data=2024-05-24|limba=en-gb|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *26 maju: eletzione presidentziales in [[Lituània]]. Torrat a bìnchere su presidente Gitanas Nausėda<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/05/26/lituania-ballottaggio-presidenziali-nauseda-simonyte/|tìtulu=Il presidente della Lituania Gitanas Nauseda farà un secondo mandato|situ=Il Post|data=2024-05-26|limba=it|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *29 maju: **eletziones generales in [[Sudàfrica]]. Pro sa prima borta in s'istòria democràtica de su paisu, su partidu Cungressu Natzionale Africanu non lompet a sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cjll8nr6962o|tìtulu=ANC on course to lose majority in South Africa election|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-10-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.africanews.com/2021/11/06/historic-losses-for-anc-open-new-era-in-south-african-politics/|tìtulu=Historic losses for ANC open new era in South African politics|autore=AfricaNews|situ=Africanews|data=2021-11-06CET11:46:50+01:00|limba=en|atzessu=2024-10-10}}</ref>. **eletziones parlamentares in [[Madagascàr|Madagascar]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.yahoo.com/news/madagascar-votes-parliamentary-elections-022625086.html|tìtulu=Madagascar votes in parliamentary elections|situ=Yahoo News|data=2024-05-30|limba=en-US|atzessu=2024-10-10}}</ref>. Su partidu chi tenet su podere, Giòvanos Determinados de Madagascar torrat a bìnchere. *30 maju: **s'ex presidente de is Istados Unidos, [[Donald Trump]], est giuigadu culpàbile de vàrios reatos, comente su de farsare registros de azienda e de pagare a àteras persones pro su silèntziu issoro. Est sa prima borta chi unu presidente istadunidensu est giuigadu culpàbile de unu crìmine<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/donald-trump-verdict-hush-money-trial-rcna152492|tìtulu=Donald Trump found guilty in historic New York hush money case|situ=NBC News|data=2024-05-30|limba=en|atzessu=2024-10-10}}</ref>. **16 ativistas pro-[[democratzia]] in [[Hong Kong]] sunt giugados culpàbiles de "trama cun sa punna de creare abbolotu pro s'organizatzione de primàrias pre-eletorales", segundu sa lege se seguresa de su 2020<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Helen|sambenadu=Davidson|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/30/hong-kong-47-trial-verdict-pro-democracy-campaigners-national-security|tìtulu=‘Hong Kong 47’ trial: 14 activists found guilty of conspiracy to commit subversion|publicatzione=The Guardian|data=2024-05-30|atzessu=2024-10-10}}</ref>. === Làmpadas === * 1 làmpadas: ** agabbant is eletziones generales in [[Ìndia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2024/04/18/india/india-general-election-polls-open-intl-hnk/index.html|tìtulu=India heads to the polls in world’s biggest election. Here’s what to know|autore=Helen Regan, Rhea Mogul|situ=CNN|data=2024-04-19|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. Su Partidu de su Pòpulu Indianu (dereta) perdet sa majoria assoluta, ma dda cunservat sa coalitzione sua, s'Alleàntzia Natzionale Democràtica<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/india-election-results-narendra-modi-rcna154839|tìtulu=India hands PM Modi a surprise setback, with his majority in doubt|situ=NBC News|data=2024-06-04|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. ** eletziones generales in [[Islanda]]. Binchet s'imprendidora Halla Tómasdóttir<ref>{{Tzita web|url=https://www.ruv.is/english/414491|tìtulu=Presidential Election 2024: Halla Tómasdóttir will be the next president of Iceland|situ=www.ruv.is|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. * 2 làmpadas: eletziones generales in [[Mèssicu]]. Claudia Sheinbaum Pardo (Morena, manca) est sa presidente noa<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/06/03/claudia-sheinbaum-proxima-presidenta-gana-presidencia-elecciones-mexico-orix/|tìtulu=Claudia Sheinbaum gana las elecciones a la Presidencia de México, según resultados oficiales preliminares|autore=Por CNN Español|situ=CNN|data=2024-06-03|limba=es|atzessu=2024-10-25}}</ref>. * 9 làmpadas: ** su Partidu Populare Europeu, ghiadu dae Ursula von der Leyen abarrat su grupu prus mannu in su [[Parlamentu Europeu]] a pustis de is eletziones, mancari is votos balangiados dae sa dereta estrema<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/eu-election-right-migration-climate-polls-vote-0fbfcb7bd987008e802d70f759fa870b|tìtulu=Far-right gains in the EU election deal stunning defeats to France's Macron and Germany's Scholz|situ=AP News|data=2024-06-09|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. ** eletziones generales in [[Santu Marinu]]. Binchet sa coalitzione Democratzia e Libertade (tzentru)<ref>{{Tzita web|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2024/06/10/news/san_marino_risultati_elezioni_democrazia_cristiana-423206554/|tìtulu=A San Marino c’è ancora la Dc e vince le elezioni con il 34%|situ=la Repubblica|data=2024-06-10|limba=it|atzessu=2024-10-26}}</ref>. ** eletziones federales in [[Bèlgiu]]. S'Alleàntzia Fiamminga Noa (dereta) mantenet sa majoria in sa Càmera de is Rapresentantes, mentres Open Vld, su partidu de su presidente in essida, perdet iscannos<ref>{{Tzita noas|autore=Philip Blenkinsop|url=https://www.reuters.com/world/europe/flemish-nationalists-set-retain-lead-belgian-parliament-2024-06-09/|tìtulu=Flemish nationalists to retain lead in Belgian parliament, far right gains|publicatzione=Reuters|data=2024-06-10}}</ref>. ** eletziones generales in [[Bulgaria]]: sa coalitzione GERB–SDS /tzentru-dereta) de Boyko Borisov binchet ma non renesset a formare unu guvernu istàbile<ref>{{Tzita web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/06/10/centre-right-bags-victory-in-bulgaria-national-and-eu-elections|tìtulu=Centre right bags victory in Bulgaria national and EU elections|situ=euronews|data=2024-06-10|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref>. * 10 làmpadas: sa ruta de un'[[aparèchiu]] acanta de Chikangawa, [[Malawi]], ochiet a noe persones, inclùdidu su visu-presidente, Saulos Chilima<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/malawi-missing-plane-vice-president-chilima-c071c832931d7cfeae92f9bb1c199075|tìtulu=Malawi's vice president and 9 others are confirmed dead after their plane's wreckage is found|situ=AP News|data=2024-06-11|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. * 12 làmpadas: sa cummissione de s'[[ONU]] in contu de is atacos de [[Hamas]] de su mese de ledàmine de su [[2023]] e is cunflitos de a pustis giùigat chi siat [[Israele]] siat Hamas ant cummìtidu [[Crìmene de gherra|crìmines de gherra]]<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-06-12-24-intl/index.html|tìtulu=June 12, 2024 Israel-Hamas war|autore=Jessie Gretener,Antoinette Radford,Elise Hammond,Tori B. Powell,Maureen Chowdhury|situ=CNN|data=2024-06-12|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Emma|sambenadu=Graham-Harrison|nùmene2=Peter|sambenadu2=Beaumont|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/12/israel-hamas-gaza-un-ceasefire-plan|tìtulu=Israel and Hamas have both committed war crimes since 7 October, says UN body|publicatzione=The Guardian|data=2024-06-12|atzessu=2024-10-27}}</ref>. * 13 làmpadas: incumentzat sa cunferèntzia de su [[G7]] in Fasano, [[Itàlia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.g7italy.it/it/vertice/|tìtulu=Il Vertice {{!}} G7 Italia|situ=G7 Italia 2024|limba=it|atzessu=2024-10-27}}</ref>. * 15 làmpadas: incumentzat un'addòbiu pro sa paghe in [[Ucraina|Ucràina]] in Bürgenstock, [[Isvìtzera]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.eda.admin.ch/eda/en/home/das_eda/aktuell/dossiers/konferenz-zum-frieden-ukraine.html|tìtulu=Summit on Peace in Ukraine|situ=www.eda.admin.ch|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref>. * 23 làmpadas: ** su Gran Duca de [[Lussemburgu]] Erricu annùntziat cun s'ocasione de is annos suos, su fìgiu s'at a incarrigare de is deveres reales a incumentzare de su mese de ledàmine, preparende·si a s'abdicatzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/grand-duke-paves-way-for-abdication-with-surprise-announcement/14509987.html|tìtulu=Grand Duke paves way for abdication with surprise announcement|situ=Luxembourg Times|data=2024-10-27|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref>. ** prus de 1300 persones morint de basca in s'ìnteri de su pellegrinàgiu traditzionale concas a sa Meca, [[Aràbia Saudita]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8000dgk9gzo|tìtulu=At least 1,301 people died during Hajj - Saudi Arabia|situ=BBC News|data=2024-06-23|limba=en-GB|atzessu=2024-10-27}}</ref>. ** duos [[Terrorismu|atacos terroristas]] coordinados in Makhachkala e Derbent, Repùblica de Dagestan, [[Rùssia]], ochient a 28 persones e nde lassant a àteras 46 fertas<ref>{{Tzita noas|autore=Guy Faulconbridge|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-dagestan-mourns-priest-police-killed-attack-by-gunmen-2024-06-24/|tìtulu=Death toll rises to 20 after gunmen attack Russia's Dagestan|publicatzione=Reuters|data=2024-06-24}}</ref>. *24 làmpadas: su fundadore de [[WikiLeaks]] [[Julian Assange]] est liberadu dae presone e lassat su [[Rennu Unidu]] pro furriare a s'[[Austràlia]], in un'acòrdiu de culpabilidade cun is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-69145409|tìtulu=Julian Assange back in Australia after leaving US court a free man|publicatzione=BBC News|atzessu=2024-11-01}}</ref>. *26 làmpadas: in [[Bolìvia]], su militare Juan José Zúñiga intentat unu corpu de istadu, chi faddit<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c2jj33v45m7o|tìtulu=Bolivia: cómo fue el "intento de golpe de Estado" que denunció el presidente Arce después de que militares tomaran el centro de La Paz y entraran en la sede de gobierno|situ=BBC News Mundo|data=2024-06-26|limba=es|atzessu=2024-11-01}}</ref>. *28 làmpadas: **eletziones parlamentares in [[Mongòlia]]. Binchet su Partidu de su Pòpulu de Mongòlia (tzentru-manca)<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mongolia-election-coalition-government-b42d1ada84dbbbf52595a015bed35041|tìtulu=Mongolia may return to coalition government after official results confirm setback for ruling party|situ=AP News|data=2024-07-01|limba=en|atzessu=2024-11-01}}</ref>. **primu turnu de is eletziones presidentziales in [[Iran]], in antìtzipu pro sa morte de su presidente Ebrahim Raisi<ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2024/06/28/al-via-in-iran-le-elezioni-presidenziali-anticipate_6bff69b0-b14c-4ab4-b304-d959283e5f7f.html|tìtulu=Al via in Iran le elezioni presidenziali anticipate - Notizie - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-06-28|limba=it|atzessu=2024-11-01}}</ref>. **unu terremotu de magnitudo 7,2 iscùtinat su dipartimentu de Arequipa, [[Perù]]. In s'incumentzu si timit fintzas unu tsunami<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/06/28/americas/peru-earthquake-intl-hnk/index.html|tìtulu=Powerful 7.2 magnitude earthquake hits southern Peru, no risk of tsunami|autore=Helen Regan|situ=CNN|data=2024-06-28|limba=en|atzessu=2024-11-01}}</ref>. *29 làmpadas: **eletziones presidentziales in [[Mauritània]]. Mohamed Ould Ghazouani, giai presidente, otenet is votos pro unu segundu mandadu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c9e9r7k8jdlo|tìtulu=Mauritania election: President Mohamed Ould Ghazouani wins re-election|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-11-02}}</ref>. **a su mancu 32 persones morint e 110 sunt fertas in unu atacu suitzida in Gwoza, [[Nigèria]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2024/07/01/sale-a-32-il-numero-dei-morti-nellattacco-kamikaze-in-nigeria_e6914c39-5b1e-4ce5-a2f9-d45cb1fef0a8.html|tìtulu=Sale a 32 il numero dei morti nell'attacco kamikaze in Nigeria - Notizie - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-07-01|limba=it|atzessu=2024-11-02}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=Ndahi Marama, Maiduguri|url=https://www.vanguardngr.com/2024/06/30-feared-dead-100-injured-in-borno-as-female-suicide-bombers-hit-wedding-funeral/|tìtulu=30 feared dead, 100 injured in Borno as female suicide bombers hit wedding, funeral|publicatzione=Vanguard|data=2024-06-30}}</ref>. === Argiolas/Trìulas === * 4 argiolas/trìulas: eletziones generales in su [[Rennu Unidu]]. Binchet su Partidu Laburista, chi torrat a su guvernu a pustis de 14 annos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crge8g9qxj3o|tìtulu=Keir Starmer vows to serve whole UK as new Labour PM|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-11-02}}</ref>. * 5 argiolas/trìulas: segundu turnu de is eletziones presidentziales in [[Iran]]. Masoud Pezeshkian, riformista, est eletu a presidente<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/07/06/massoud-pezeshkian-chi-e|tìtulu=Chi è Massoud Pezeshkian, il nuovo presidente dell'Iran|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-07-06|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 7 argiolas/trìulas: segundu turnu de is eletziones legislativas in [[Frantza]]. Su Fronte Populare Nou (tzentru-manca) binchet su prus de is iscannos in s'Assemblea Natzionale ma non lompet a una majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.lefigaro.fr/politique/dissolution-assemblee-nationale-emmanuel-macron-elysee-coulisses-europennes-20240610|tìtulu=Dissolution de l’Assemblée : à l’Élysée, dans les coulisses de la décision surprise d’Emmanuel Macron|situ=Le Figaro|data=2024-06-10|limba=fr|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 9 argiolas/trìulas: incumentzat su de 33 addòbios de sa [[Organizatzione de su Tratadu de s'Atlànticu Norte|NATO]] in [[Washington]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/9/nato-leaders-gather-for-75th-anniversary-summit-heres-what-to-know|tìtulu=NATO leaders gather for 75th anniversary summit. Here’s what to know|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 13 argiolas/trìulas: mentres [[Donald Trump]] est impinnadu in sa campànnia pro is eletziones, dd'isparant corpende·ddu a s'origra dereta<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/live/election-biden-trump-campaign-updates-07-13-2024|tìtulu=Trump survives assassination attempt at campaign rally, as it unfolded|situ=AP News|limba=en|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 15 argiolas/trìulas: eletziones generales in [[Ruanda]]. Su presidente atuale Paul Kagame (Fronte Patriòticu de Ruanda) est eletu pro sa de bator bortas<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilfoglio.it/esteri/2024/07/17/news/l-eterno-kagame-vince-le-elezioni-in-ruanda-di-nuovo-con-un-plebiscito-6756811/|tìtulu=L'eterno Kagame: vince le elezioni in Ruanda (di nuovo) con un plebiscito|situ=www.ilfoglio.it|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 19 argiolas/trìulas: unu guastu informàticu de unu programma de s'azienda de seguresa informàtica CrowdStrike càusat su blocu de [[Computer|elaboradores]] cun sistema [[Microsoft Windows|Windows]] in totu su mundu creende problemas in totu is setores<ref>{{Tzita web|url=https://www.repubblica.it/tecnologia/blog/strategikon/2024/07/19/news/caso_crowdstrike_chi_paghera_il_conto_per_il_disastro_informatico-423403972/|tìtulu=Caso Crowdstrike, chi pagherà il conto per il disastro informatico?|situ=la Repubblica|data=2024-07-19|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 21 argiolas/trìulas: su presidente de is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] [[Joe Biden]] arrimat sa candidadura a is eletziones de su 2024<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/07/21/america-2024-joe-biden-ritiro-casa-bianca|tìtulu=America 2024, Joe Biden si ritira dalla corsa alla Casa Bianca|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-07-22|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 23 argiolas/trìulas: sa [[Tzina]] promovet un'acòrdiu de unidade tra Fatah e Hamas pro formare unu guvernu in [[Palestinesos|Palestina]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-fatah-hamas-beijing-declaration-d3cc29dd3748c77aeeda9294be6522d5|tìtulu=Hamas and Fatah agree to form a government. What does it mean and who are these Palestinian groups?|situ=AP News|data=2024-07-23|limba=en|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 26 argiolas/trìulas: incumentzant is Olimpìades de istade in [[Parigi]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-2028-olympics-deal-20170731-story.html|tìtulu=Details emerge in deal to bring 2028 Summer Olympics to Los Angeles|autore=X, Instagram, Email, Facebook|situ=Los Angeles Times|data=2017-07-31|limba=en-US|atzessu=2024-11-07}}</ref>. Sa tzerimònia de abertura e is addòbios de boxe de Imane Khelif ant a ingendrare cuntierras in totu su mundu<ref>{{Tzita web|url=https://www.money.it/parigi-2024-successo-o-fallimento-per-le-olimpiadi-della-controversia|tìtulu=Parigi 2024: successo o fallimento per le Olimpiadi della controversia?|situ=Money.it|data=2024-08-13|limba=it-IT|atzessu=2024-11-07}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.adnkronos.com/sport/imane-khelif-denuncia-motivo-cio-abusi-offese-social_4lmbhsLCWznutQorDOtEMF|tìtulu=Imane Khelif denuncia, ecco le accuse. Cio: "La nostra posizione è chiara"|autore=Adnkronos|situ=Adnkronos|data=2024-11-06|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 28 argiolas/trìulas: eletziones presidentziales in [[Venezuela]]. Torrat a bìnchere su presidente Nicolás Maduro, mancari ddoe siat suspetu de irregularidades. Pro neghe de custas si nde pesant protestas e medas istados [[Amèrica de su Sud|sudamericanos]] domandant prus trasparèntzia<ref>{{Tzita web|url=https://www.rainews.it/articoli/2024/08/lopposizione-promette-di-andare-fino-in-fondo-di-fronte-a-un-governo-sicuro-della-propria-forza-c227e40e-6048-484c-b08a-4224efd682dd.html|tìtulu="Venezuela libero", cortei anti-Maduro in tutto il mondo, proteste in 380 città|autore=Redazione di Rainews|situ=RaiNews|data=2024-08-18|limba=it|atzessu=2024-11-08}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.fanpage.it/esteri/cosa-sta-succedendo-in-venezuela-dopo-le-elezioni-e-la-conferma-di-maduro/|tìtulu=Cosa sta succedendo in Venezuela dopo le elezioni e la conferma di Maduro|situ=Fanpage|data=2024-07-30|limba=it|atzessu=2024-11-08}}</ref>. * 30 argiolas/trìulas: ** un'isteremamentu in su distretu de Wayanad, Kerala, Ìndia, ochiet a 334 persones, nde ferit a 200 e medas àteras sunt pèrdidas<ref>{{Tzita web|url=https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/07/30/wayand-landslide-kerala-rain-live.html|tìtulu=Wayanad landslides: 133 dead, 481 saved, at least 98 still missing|situ=Onmanorama|limba=en|atzessu=2024-11-08|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html|tìtulu=Wayanad landslides: 296 dead, volunteers temporarily halt search op|situ=Onmanorama|limba=en|atzessu=2024-11-08|dataarchìviu=2024-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240921091848/https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html|urlmortu=eja}}</ref>. ** in vàrias partes de su [[Rennu Unidu]] si nde pesant protestas de sa dereta estrema a pustis chi unu tzitadinu Britànnicu de orìgine ruandesa ochiet a tres pipios e ferit a àteras 10 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2024/08/05/uk/uk-far-right-protests-explainer-gbr-intl/index.html|tìtulu=Violent, racist attacks have gripped several British cities. What happened, and what comes next?|autore=Rob Picheta|situ=CNN|data=2024-08-05|limba=en|atzessu=2024-11-08}}</ref>. === Austu === * 1 austu: 26 persones sunt liberadas in s'aeroportu de [[Ankara]], in su cuncàmbiu de presoneris prus mannu intra [[Istados Unidos de Amèrica|USA]] e [[Rùssia]] dae sa gherra fria<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.nytimes.com/live/2024/08/01/world/russia-prisoner-swap-us|tìtulu=Prisoners Are Back on U.S. Soil After Release by Russians|publicatzione=[[New York Times]]|data=2024-08-01}}</ref>. * 2 austu: un'inundamentu dèpidu a pròidas fortes in [[Mèssicu]] càusat dannos mannos in Chalco, [[Mèssicu (istadu)|Istadu de Mèssicu]]. At a sighire un'emergèntzia umanitària e sanitària<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/mexico/2024/08/28/por-que-se-inundo-chalco-estas-son-las-razones-detras-de-la-emergencia-en-edomex/|tìtulu=¿Por qué se inundó Chalco? Éstas son las razones detrás de la emergencia en Edomex|autore=Por Olivia Vázquez Herrera|situ=infobae|data=2024-08-28|limba=es-ES|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 3 austu: su [[Venezuela|Venetzuela]] ameletzat is Istados Unidos de no ddis bèndere petròliu e gas, in su cuntestu de su connoschimentu internatzionale de sa bìnchida de Nicolás Maduro a is eletziones de su mese passadu<ref>{{Tzita web|url=https://as.com/actualidad/politica/amenaza-de-maduro-a-eeuu-y-sus-asociados-si-cometen-el-error-de-su-vida-n/|tìtulu=Amenaza de Maduro a EEUU y sus “asociados”: “Si cometen el error de su vida...”|autore=Rafael Escobar|situ=Diario AS|data=2024-08-03|limba=es|atzessu=2024-11-27|urlmortu=eja}}</ref>. * 5 austu: ** si registrat una ruta de balores de mercadu, sa peus dae su [[1987]], faghende chistionare de "lunis nieddu"<ref>{{Tzita web|url=https://www.wired.it/article/che-cosa-sta-succedendo-alle-borse-mondiali/|tìtulu=Che cosa sta succedendo alle borse mondiali?|autore=Alessandro Patella|situ=Wired Italia|data=2024-08-06|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/24_agosto_05/borse-oggi-5-agosto-crollano-i-mercati-asiatici-tokyo-12-308f49e4-f9a1-4f19-909f-31366b4f1xlk.shtml|tìtulu=Tonfo a Wall Street (che poi recupera), giù Big Tech. Milano la peggiore in Europa, Tokyo crolla: cosa è successo in Borsa il 5 agosto|situ=Corriere della Sera|data=2024-08-05|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** sa prima ministra de [[Bangladesh]], Sheikh Hasina, lassat s'incàrrigu e si trasladat a s'[[Ìndia]] a pustis de chèscias mannas in totu su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.ultimavoce.it/dimissioni-di-sheikh-hasina-passo-bangladesh/|tìtulu=Dimissioni di Sheikh Hasina: passo epocale per il Bangladesh|data=2024-08-05|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 6 austu: s'[[Ucraina|Ucràina]] incumentzat un'ofensiva in s'Oblast de Kursk, Rùssia<ref>{{Tzita web|url=https://www.themoscowtimes.com/2024/08/06/moscow-rushes-troops-to-kursk-region-as-3-killed-in-ukrainian-attacks-a85947|tìtulu=Moscow Rushes Troops to Kursk Region as 3 Killed in Ukrainian Attacks|autore=The Moscow Times|situ=The Moscow Times|data=2024-08-06|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. Est s'avantzamentu prus mannu de un'esèrtzitu istràngiu in terra Russa a pustis de sa [[segunda gherra mundiale]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/esteri/24_agosto_13/putin-arrabbiato-kursk-guerra-b57f9be9-7bce-45b6-ac53-f7d6c3effxlk.shtml|tìtulu=Putin «non era così arrabbiato da tempo». Ora deve decidere: minimizzare l'invasione ucraina di Kursk o mobilitare una guerra totale?|situ=Corriere della Sera|data=2024-08-13|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 7 austu: su Partidu [[Tailàndia|tailandesu]] Kao Klai (''andare a in antis'') est isortu e sa Corte Costitutzionale bandit a sa ghia Pita Limjaroenrat e àteros membros dae sa polìtica pro àere propostu de cambiare sa lege a subra de sa ''lesa maestade'', una de is prus severas in su mundu<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/08/07/corte-costituzionale-scioglimento-partito-opposizione/|tìtulu=La Corte costituzionale thailandese ha ordinato lo scioglimento del principale partito di opposizione|situ=Il Post|data=2024-08-07|limba=it|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 8 austu: ** unu terremotu de magnitudo 7,1 iscutinat in su mare Hyūga, Giapone. 16 persones sunt fertas, vàrios fràigos sunt dannificados e si ghetat un'allarme tzunami<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/08/08/sismo-japon-kyushu-shikokuy-alertas-tsunami-reux/|tìtulu=Sismo de magnitud 7,1 sacude Japón y se emiten alertas de tsunami|autore=Reuters|situ=CNN|data=2024-08-08|limba=es|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** su prèmiu Nobel Muhammad Yunus est su cabu de guvernu nou de Bangladesh a pustis de sa rinùntzia de Sheikh Hasina<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/8/muhammad-yunus-takes-oath-as-head-of-bangladeshs-interim-government|tìtulu=Muhammad Yunus takes oath as head of Bangladesh’s interim government|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 9 austu: un'aparèchiu de Voepass Linhas Aéreas ruet in Vinhedo, Santu Pàulu, [[Brasile]], ochiende a totu is 62 biagiadores<ref>{{Tzita web|url=https://g1.globo.com/sp/campinas-regiao/noticia/2024/08/09/acidente-aviao-vinhedo.ghtml|tìtulu=Avião com 62 pessoas a bordo cai em Vinhedo e não há sobreviventes {{!}} Campinas e Região|situ=G1|data=2024-08-09|limba=pt-br|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 11 austu: [[Volodymyr Zelens'kyj]], presidente de s'Ucràina, cunfirmat s'ofensiva in s'Oblast de Kursk. Sa Rùssia faghet ischire chi ddoe sunt 76000 disterrados dae sa regione<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cze5n6w06j3t|tìtulu=Moscow promises 'tough response' to Ukraine's offensive inside Russia|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 13 austu: s'azienda Avon decrarat bancarota de manera voluntària me is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.biobiochile.cl/noticias/economia/negocios-y-empresas/2024/08/13/avon-se-declara-en-bancarrota-y-se-acoge-a-la-ley-de-quiebras-en-eeuu.shtml|tìtulu=Avon se declara en bancarrota y se acoge a la ley de quiebras en EEUU para revertir su situación|autore=Verónica Reyes|situ=BioBioChile - La Red de Prensa Más Grande de Chile|data=2024-08-13|limba=es|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 14 austu: ** s'[[Organizatzione Mundiale de sa Salude]] decrarat sa [[pigota de sa martinica]] emergèntzia de salude pùblica pro sa segunda borta in duos annos, pro neghe de s'ispainadura de su virus in [[Àfrica]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/canale_saluteebenessere/notizie/medicina/2024/08/14/loms-stato-di-emergenza-internazionale-per-il-vaiolo-delle-scimmie_9c24f241-de93-4278-a93d-cb52a64a2143.html|tìtulu=L'Oms, stato di emergenza internazionale per il vaiolo delle scimmie - Medicina - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-08-14|limba=it|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** sa Corte Costitutzionale Tailandesa rèvocat s'incàrrigu a su primu ministru Srettha Thavisin pro àere numenadu a unu ministru chi fiat istadu in presone. Paetongtarn Shinawatra leat su logu suo<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/16/paetongtarn-shinawatra-becomes-thailands-youngest-prime-minister.html|tìtulu=Paetongtarn Shinawatra becomes Thailand's youngest prime minister|situ=CNBC|data=2024-08-16|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 23 austu: in Solingen, [[Germània]], unu tzitadinu [[Sìria|Sirianu]] ochiet a 3 persones. Dae neghe de custu fatu, sa dibata in contu de s'immigratzione si faghet prus intensu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/germany-knife-attack-solingen-islamic-state-1095235a9dadf6e1005e8adff52d05b4|tìtulu=The suspect in the Germany attack was motivated by Islamic State group ideology, prosecutors say|situ=AP News|data=2024-08-25|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 24 austu: in Barsalogho, [[Burkina Faso|Burkina Faso,]] 600 persones sunt vìtimas de un'atacu de Al-Qaeda<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/10/04/africa/burkina-faso-massacre-600-dead-french-intel-intl/index.html|tìtulu=Massacre in Burkina Faso left 600 dead, double previous estimates, according to French security assessment|autore=Saskya Vandoorne, Nick Paton Walsh, Gianluca Mezzofiore|situ=CNN|data=2024-10-04|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 25 austu: s'esèrtzitu de [[Israele]] ghetat un'atacu in su sud de su [[Lìbanu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr40dz5524qo|tìtulu=UN calls for calm after Israel and Hezbollah trade strikes|situ=BBC News|data=2024-08-26|limba=en-GB|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 30 austu: ** sa parte manna de su Venetzuela abarrat sena lughe e su presidente Maduro ghetat sa neghe a una posta de manos de s'opositzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.dw.com/en/venezuela-claims-sabotage-in-widespread-power-outage/a-70094747|tìtulu=Venezuela claims 'sabotage' in widespread power outage – DW – 08/30/2024|situ=dw.com|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** su Brasile bandit sa retza sotziale X e Starlink in totu su paisu pro no àere cumpridu sa lege chi pertocat is sotziedades istràngias<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/08/30/brasile-blocco-x-twitter-musk-corte-suprema/|tìtulu=La Corte Suprema del Brasile ha ordinato il blocco di X nel paese|situ=Il Post|data=2024-08-30|limba=it|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 31 austu: un'elicòteru ruet in Kamchatka Krai, [[Rùssia]], ochiende a is 22 biagiadores<ref>{{Tzita web|url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/419142|tìtulu=CFIT Accident Mil Mi-8T RA-25656, Saturday 31 August 2024|autore=Harro Ranter|situ=asn.flightsafety.org|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. === Cabudanni === * 7 cabudanni: eletziones presidentziales in Algeria. Su presidente Abdelmadjid Tebboune (Fronte de Liberatzione Natzionale, tzentru-manca) est eletu torra cun su 94,7% de is votos<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/8/algerias-abdelmadjid-tebboune-re-elected-president-with-94-7-percent-vote|tìtulu=Algeria’s Tebboune re-elected president with 94.7 percent vote|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 4 cabudanni: su presidente de Venetzuela, Nicolás Maduro, detzidet chi ocannu sa [[Pasca de Nadale]] s'at a festare in su mese de ledàmene<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/christmas-october-venezuela-maduro-moves-holiday-disputed-election-rcna169493|tìtulu=Christmas in October? Venezuela's leader moves holiday to boost support after disputed election|situ=NBC News|data=2024-09-04|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 12 cabudanni: s'imprendidore istadunidensu Jared Isaacman conduit sa prima passigiada cummertziale in s'ispàtziu, comente parte de sa missione Polaris Dawn chi portat fintzas echipàgiu umanu a s'òrbita prus arta dae su tempus de su programma Apollo<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/crkmgvzl70yt#player|tìtulu=SpaceX Polaris Dawn spacewalk live: Jared Isaacman becomes first non-professional astronaut to walk in space|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 17 cabudanni: 32 persones militantes de [[Hezbollah]] sunt ochidas e àteras 3200 fertas in s'iscòpiu de is busca-persones e [[Camina-e-faedda|ràdios portàtiles]] issoro comente parte de unu tziber-atacu giutu dae [[Israele]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753|tìtulu=Israel’s war on Gaza updates: Nine killed as Hezbollah pagers explode|autore=Lyndal Rowlands,Alastair McCready,Federica Marsi,Usaid Siddiqui,Farah Najjar|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>, chi sighit finas sa die a pustis. * 18 cabudanni: s'azienda Tupperware, famada pro is cuntenidores pro màndigu, aviat una protzedura de fallimentu<ref>{{Tzita web|url=https://www.repubblica.it/economia/2024/09/18/news/tupperware_fallimento_marchio_contenitor_rosso_fino_a_10_miliardi-423507069/?ref=RHLF-BG-P5-S1-T1|tìtulu=Tupperware, via al fallimento dello storico marchio di contenitori: conti in rosso fino a 10 miliardi di dollari|situ=la Repubblica|data=2024-09-18|limba=it|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 20 cabudanni: Israele faghet ischire de àere ochidu a Ibrahim Aqil, ghia de Hezbollah in [[Beirut]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.axios.com/2024/09/20/israel-strikes-hezbollah-military-commanders-beirut|tìtulu=Israel killed top Hezbollah military commander in Beirut strike|autore=Barak Ravid|situ=Axios|data=2024-09-20|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 21 cabudanni: eletziones presidentziales in [[Sri Lanka]]. Binchet Anura Kumara Dissanayake (Podere Natzionale de su Pòpulu, tzentru-manca)<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/clyznjz3d78o|tìtulu=Anura Kumara Dissanayake: Left-leaning leader wins Sri Lanka election|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 23 cabudanni: ** est sa die cun prus mortos a pustis de su [[2006]] in su cunflitu intra Hezbollah e Israele. 569 persones morint e 1835 sunt fertas in unu bombardamentu in [[Lìbanu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c5y32qew9z2t|tìtulu=Lebanon strikes are preparation for ground incursion, Israel army chief tells troops|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-28}}</ref>. ** unu terremotu de magnitudo 5,9 iscùtinat is ìsulas [[Giapone|giaponesas]] de Izu e Ogasawara sena fàghere dannos graes<ref>{{Tzita web|url=https://www.gaeta.it/tsunami-e-terremoto-in-giappone-allerta-per-le-isole-di-izu-e-ogasawara|tìtulu=Tsunami e terremoto in Giappone: allerta per le isole di Izu e Ogasawara|situ=www.gaeta.it|data=2024-09-24|limba=it-IT|atzessu=2024-11-28}}</ref>. ** s'[[Organizatzione Mundiale de sa Salude]] comùnicat chi finas a custu momentu ddoe at àpidu agiumai 30000 casos de suspeta pigota de sa martinica in [[Àfrica]], prus che totu in sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]]. Is mortos sunt prus de 800<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.reuters.com/world/africa/almost-30000-suspected-mpox-cases-africa-this-year-who-says-2024-09-23/|tìtulu=Almost 30,000 suspected mpox cases in Africa this year, WHO says|publicatzione=Reuters|data=2024-09-23}}</ref>. ** unu tribunale de s'[[Argentina]] òrdinat s'arrestu de Nicolás Maduro, presidente de su [[Venezuela|Venetzuela]], pro crìmines contras a s'umanidade<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/judiciales/2024/09/23/la-justicia-argentina-ordeno-la-inmediata-captura-de-nicolas-maduro-y-diosdado-cabello-por-graves-crimenes-en-venezuela|tìtulu=La Justicia argentina ordenó la inmediata captura de Nicolás Maduro y Diosdado Cabello por graves crímenes en Venezuela|autore=Por Patricia Blanco|situ=infobae|data=2024-09-23|limba=es-ES|atzessu=2024-11-28}}</ref>. ** su tribunale supremu de su Venetzuela òrdinat s'arrestu de su presidente argentinu Javier Milei pro àere issucutadu un'aparèchiu venetzuelanu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/argentina-court-maduro-arrest-c9eb994d71c4f58744e7c74137ac5768|tìtulu=A court in Argentina orders the arrest of Venezuela's president and his right-hand man|situ=AP News|data=2024-09-24|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 26 cabudanni: s'uraganu Helene passat a subra de su sud-est de is Istados Unidos lassende prus de 230 mortos, essende su peus a pustis de s'uraganu Katrina de su [[2005]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage|tìtulu=Helene death toll rises to over 90 as millions remain without power : NPR|situ=web.archive.org|data=2024-09-30|atzessu=2024-11-29|dataarchìviu=2024-09-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240930130151/https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage|urlmortu=eja}}</ref>. * 27 cabudanni: Israele ochiet a Hassan Nasrallah, ghia de Hezbollah e àteras persones in unu bombardamentu de [[Beirut]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/27/several-explosions-in-beirut-as-israel-says-it-attacked-hezbollah-hq|tìtulu=Waves of explosions rock Beirut as Israel says it attacked Hezbollah HQ|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c981g8mrl8lt|tìtulu=Joe Biden repeats call for ceasefire in Lebanon as strikes continue|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-29}}</ref>. * 29 cabudanni: eletziones legislativas in [[Àustria]]. Mancari no arribet a sa majoria de su Cussìgiu Natzionale, binchet sa dereta estrema pro sa prima borta a pustis de sa segunda gherra mundiale<ref>{{Tzita noas|limba=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2024-09-30/austria-far-right-first-election-win-since-second-world-war/104412948|tìtulu=Austria's far-right wins first national election since WWII|publicatzione=ABC News|data=2024-09-30|atzessu=2024-11-29}}</ref>. * 30 cabudanni: su [[Rennu Unidu]] est su primu paisu de su [[G7]] a abbandonare su carbone comente a fonte de energia elètrica, a pustis de dd'àere impreadu pro 142 annos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y35qz73n8o|tìtulu=UK to close last coal power station after 142 years|situ=BBC News|data=2024-09-30|limba=en-GB|atzessu=2024-11-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://interactive.carbonbrief.org/coal-phaseout-UK/index.html|tìtulu=Q&A: How the UK became the first G7 country to phase out coal power|autore=Molly Lempriere, Simon Evans, Verner Viisainen, Joe Goodman|situ=Carbon Brief|data=2024-09-27|limba=en|atzessu=2024-11-29}}</ref>. === Ledàmene/Santugaine === * 1 ledàmene/santugaine: ** s'esèrtzitu [[Israele|israelianu]] invadet su sud de su [[Lìbanu]], ammanniende sa gherra sua contras Hezbollah<ref>{{Tzita web|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-israel-lanza-ofensiva-militar-terrestre-selectiva-sur-libano-20241001010303.html|tìtulu=Israel lanza una ofensiva militar terrestre "selectiva" en el sur de Líbano|autore=Europa Press|situ=www.europapress.es|data=2024-10-01|limba=es|atzessu=2024-11-29}}</ref>. ** su parlamentu giaponesu eligit a Shigeru Ishiba comente a primu ministru nou<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilsole24ore.com/art/shigeru-ishiba-diventa-primo-ministro-giappone-paese-un-cambio-rotta-elezioni-anticipate-AG4T1uJ|tìtulu=Shigeru Ishiba diventa Primo Ministro del Giappone: il Paese verso un cambio di rotta con elezioni anticipate|situ=Il Sole 24 ORE|data=2024-10-01|limba=it|atzessu=2024-11-29}}</ref>. ** s'[[Iran]] atacat Israele cun mìssiles balìsticos comente a risposta a is fainas contras a Hezbollah in Lìbanu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-10-01-2024-eb175dff6e46906caea8b9e43dfbd3da|tìtulu=Iran fires at least 180 missiles into Israel as regionwide conflict grows|situ=AP News|data=2024-10-01|limba=en|atzessu=2024-11-29}}</ref>. *2 ledàmene/santugaine: comitados contras s'''ispeculatzione energètica'' in [[Sardigna]] depòsitant 210729 firmas pro sa lege Pratobello 24 cun sa punna de amparare su territòriu<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/cagliari/pratobello-24-da-tutta-lisola-a-cagliari-consegna-delle-firme-e-grande-festa-di-popolo-nb0lehr7|tìtulu=Il popolo di Pratobello 24 “assedia” il Consiglio regionale: a Cagliari da tutta la Sardegna contro la speculazione energetica|situ=L'Unione Sarda.it|data=2024-10-02|limba=it|atzessu=2024-12-26}}</ref>. Sa punna fiat de a su mancu 50000 firmas<ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/pratobello-24-firmas-contra-a-sispeculatzione-energetica/|tìtulu=Pratobello 24, firmas contra a s'ispeculatzione energètica|autore=gianni.muroni|situ=Limba Sarda 2.0|data=2024-08-21|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *6 ledàmene/santugaine: **cun unu referendum s'aprovat sa costrutzione de una tzentrale nucleare in [[Kazachistàn|Kazàchistan]]<ref>{{Tzita web|url=https://thediplomat.com/2024/10/nuclear-power-referendum-passes-in-kazakhstan/|tìtulu=Nuclear Power Referendum Passes in Kazakhstan|situ=thediplomat.com|limba=en-US|atzessu=2024-12-16}}</ref>. **eletziones presidentziales in [[Tunisia]]. Su presidente Kais Saied est torra eletu<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/7/tunisias-saied-wins-presidential-election-electoral-commission-says|tìtulu=Tunisia’s Saied wins presidential election|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-16}}</ref>. **Alejandro Arcos, sìndigu de [[Chilpancingo de los Bravo|Chilpancingo]], [[Guerrero]], [[Mèssicu]], est ochidu una chida a pustis de leare s'incàrrigu<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/mexico/2024-10-07/asesinado-al-alcalde-de-chilpancingo-una-semana-despues-de-asumir-el-cargo.html|tìtulu=Decapitado el alcalde de Chilpancingo una semana después de asumir el cargo|autore=David Marcial Pérez|situ=El País México|data=2024-10-07|limba=es-MX|atzessu=2024-12-16}}</ref>. *7 ledàmene/santugaine: s'uraganu Milton essit su de chimbe uraganos prus intensos de s'[[Otzèanu Atlànticu]] e sa segunda traschia prus intensa de su [[Golfu de su Méssicu|Golfu de su Mèssicu]] a pustis de s'uraganu Rita de su 2005. Milton est fintzas su primu uraganu a lòmpere a una pressione prus bàscia de 900 millibar in unos 20 annos<ref>{{Tzita web|url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2024/al14/al142024.discus.012.shtml?|tìtulu=Hurricane MILTON|situ=www.nhc.noaa.gov|limba=en|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *9 ledàmene/santugaine: eletziones generales in [[Mozambicu]]. Daniel Chapo est eletu a presidente e su ''Frente de Libertação de Moçambique'' (FRELIMO, Fronte de liberatzione de su Mozambicu) tenet sa majoria in s'Assemblea de sa Repùblica<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c14lzy75355o|tìtulu=Mozambique election: Frelimo's Daniel Chapo wins disputed presidential poll|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *12 ledàmene/santugaine: sa cometa C/2023 A3 (Tsuchinshan–ATLAS), definida "sa cometa de su sèculu" lompet a sa distàntzia sua mìnima dae sa [[Terra]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=P. A.|sambenadu=Media|url=https://www.theguardian.com/science/2024/oct/11/comet-a3-last-seen-in-neanderthal-times-could-be-sighted-from-uk-this-weekend|tìtulu=Comet last seen in Neanderthal times could be sighted from UK this weekend|publicatzione=The Guardian|data=2024-10-11|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *13 ledàmene/santugaine: **SpaceX renesser pro sa prima borta a faghere torrare unu ''Super Heavy'' de ''Starship''<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c8xe7exjy1go|tìtulu=Elon Musk's Starship rocket achieves record-breaking feat|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-24}}</ref>. **Hezbollah ghetat una sèrie de atacos contras a su nord de Israele, lassende 4 mortos e a su mancu 67 fertos<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/13/live-israeli-siege-of-north-gaza-kills-200-lebanon-death-toll-hits-1645?update=3244829|tìtulu=Updates: Hezbollah drone attack kills 4 Israeli soldiers, injures 7|autore=Virginia Pietromarchi|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *14 ledàmene/santugaine: sa NASA ghetat sa nave ispatziale Europa Clipper pro esplorare Europa, satèllite astradu de Giove<ref>{{Tzita web|url=https://www.latimes.com/science/story/2024-10-14/nasa-jupiter-probe-launches-aboard-spacex-rocket|tìtulu=NASA launches Europa Clipper to see if Jupiter’s icy moon has ingredients for life|autore=X, Email, LinkedIn, Bluesky, X, Instagram, Email, Facebook|situ=Los Angeles Times|data=2024-10-14|limba=en-US|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *16 ledàmene/santugaine: **Yahya Sinwar, ghia de [[Hamas]], morit in un'isparadòrgiu cun s'esèrtzitu [[Israele|Israelianu]] in Rafah<ref>{{Tzita web|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-825018|tìtulu=Officials to 'Post': Hamas leader Yahya Sinwar killed in Rafah, Gaza Strip|situ=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|data=2024-10-17|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **unu terremotu de magnitudo 5,9 iscùtinat Malatya in [[Turkia|Turchia]], ingendrende pànicu<ref>{{Tzita web|url=https://www.primerahora.com/noticias/mundo/notas/terremoto-de-magnitud-59-estremece-turquia/|tìtulu=Terremoto de magnitud 5.9 estremece Turquía|situ=Primera Hora|data=2024-10-16|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *18 ledàmene/santugaine: in [[Cuba]], una de is prus tzentrales elètricas mannas si firmat lassende a unos deghe milliones de persones sena lughe<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/10/20/cuba-senza-elettricita-foto/|tìtulu=Cuba senza elettricità, con le foto|situ=Il Post|data=2024-10-20|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *20 ledàmene/santugaine: sa [[Moldàvia]] votat pro intrare in s'[[Unione Europea]] cun unu Referendum, mancari cun paga diferèntzia intre eja e no<ref>{{Tzita web|url=https://a.cec.md/ro/rezultatele-referendumului-republican-constitutional-17041.html|tìtulu=Rezultatele referendumului republican constituțional|situ=a.cec.md|limba=ro|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *21 ledàmene/santugaine: **s'Assemblea Natzionale de su Vietnam eleghet a Lương Cường comente a presidente, a pustis de meses de abbolotu<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/10/21/asia/vietnam-new-president-luong-cuong-intl-hnk/index.html|tìtulu=Vietnam appoints fourth president in nearly two years after months of political turmoil|autore=Associated Press|situ=CNN|data=2024-10-22|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **in Cali, [[Colòmbia]], incumentzat sa de XVI Cunferèntzias de is [[ONU|Natziones Unidas]] subra sa [[Biodiversidade]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.cbd.int/article/agreement-reached-cop-16|tìtulu=Biodiversity COP 16: Important Agreements Reached Towards making Peace with Nature|situ=Convention on Biological Diversity|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *23 ledàmene/santugaine: morint 5 persones e àteras 22 sunt fertas in un'atacu terrorìsticu in sa sede de Turkish Aerospace Industries (TAI) in Kahramankazan, [[Ankara]], ​[[Turkia|Turchia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/23/dead-and-wounded-in-attack-near-ankara-turkish-minister-says|tìtulu=At least five killed in attack on aerospace firm near Turkey’s Ankara|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. Is duos atentadores sunt istados ochidos<ref>{{Tzita web|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/live-ankara-tusasta-teror-saldirisi-5-sehit-22-yarali-7216557|tìtulu=SON DAKİKA TERÖR SALDIRISI HABERLERİ: Ankara TUSAŞ'ta terör saldırısı: 5 şehit, 22 yaralı|situ=Milliyet|data=2024-10-24|limba=tr|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *24 ledàmene/santugaine: in sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]] si sinnalat su primu atopu de s'epidemia de malària in provìntzia de Kwango<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/congo-unknown-disease-kwango-11c96d7073ae4a0bc8ef9b2575f8d226#|tìtulu=Health officials investigate mystery disease in southwest Congo after 143 deaths|situ=AP News|data=2024-12-03|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *26 ledàmene/santugaine: **[[Israele]] ghetat un'atacu contras a s'[[Iran]], rispondende a is atacos de su 1 de su mese<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-10-26/israel-bombardea-iran-en-represalia-por-el-ataque-con-misiles.html|tìtulu=Israel bombardea Irán en represalia por el ataque con misiles|autore=Antonio Pita, Luis de Vega|situ=El País|data=2024-10-26|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones parlamentares in Georgia. Mancari s'ancu chi ddoe esserent interferèntzias, su partidu pro-Rùssia binchet sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.chathamhouse.org/2024/10/ruling-party-claims-victory-georgias-disputed-election-western-condemnation-no-longer|tìtulu=As the ruling party claims victory in Georgia’s disputed election, Western condemnation is no longer enough {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank|situ=www.chathamhouse.org|data=2024-10-29|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *27 ledàmene/santugaine: **primu turnu de is eletziones generales in Uruguay. Passant a su segundu turnu Yamandu Orsi (Frente Amplio, tzentru-manca) cun su 43,4% de is votos e Álvaro Delgado (Partido Nacional, tzentru-dereta) cun su 27,2%<ref>{{Tzita web|url=https://www.escenariomundial.com/2024/10/28/la-izquierda-lidera-la-primera-vuelta-de-las-elecciones-presidenciales-en-uruguay/|tìtulu=La izquierda lidera la primera vuelta de las elecciones presidenciales en Uruguay|autore=Indiana Ubelhartt|situ=Escenario Mundial|data=2024-10-28|limba=es-AR|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones generales in [[Giapone]]. Su partidu liberaldemocràticu a su guvernu perdet sa majoria in parlamentu pro sa primu borta dae su [[2009]] ma sighit a tènnere sa majoria de is iscannos. Su Partidu Democràticu Costitutzionale tenet su mègius resurtadu de semper<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20241026-japan-votes-with-new-pm-on-shaky-ground|tìtulu=Japan's ruling party fails to win majority in snap election|situ=France 24|data=2024-10-26|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones generales in [[Bulgaria]]. Est sa de sete bortas in bator annos<ref>{{Tzita web|url=https://it.euronews.com/2024/10/27/elezioni-in-bulgaria-urne-aperte-per-la-settima-volta-in-quattro-anni|tìtulu=Seggi chiusi in Bulgaria: per gli exit poll in testa i conservatori|situ=euronews|data=2024-10-27|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. Is cunservadores de su partidu "Tzitadinos pro s'isvilupu europeu de sa Bulgaria" tenet sa majoria, mancari is analistas creent chi at a èssere difìtzile a formare unu guvernu istàbile<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/10/27/elezioni-bulgaria-2024-risultati|tìtulu=Bulgaria, i conservatori di Gerb hanno vinto le elezioni parlamentari|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-10-28|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones parlamentares in [[Lituània]]. Su Partidu sotzialdemocràticu binchet sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.dw.com/en/lithuania-opposition-social-democrats-win-election/a-70611400|tìtulu=Lithuania: Opposition Social Democrats win election – DW – 10/28/2024|situ=dw.com|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **sa vetura de s'ex presidente de [[Bolìvia]] retzit 14 isparos<ref>{{Tzita web|url=https://www.ondacero.es/noticias/mundo/atentado-evo-morales-disparan-14-veces-coche-que-viajaba_20241027671e845c2914190001e32b12.html|tìtulu=Atentado contra Evo Morales: disparan 14 veces al coche en el que viajaba|situ=OndaCero|data=2024-10-27|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *29 ledàmene/santugaine: pro neghe de una pròida istraordinària in [[Ispagna|Ispànnia]], unas cantas tzitades [[Inundamentu in Ispànnia de su 2024|sunt inundadas]] causende numerosos mortos e dannos graes. Est unu de is peus disacatos in s'istòria de su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/espana/comunidad-valenciana/2024-10-29/el-temporal-se-ceba-con-el-interior-de-valencia-con-un-desaparecido-y-grandes-crecidas-de-rios-y-barrancos.html|tìtulu=El temporal deja muertos y desaparecidos en Valencia y en Albacete se busca a al menos otras seis personas|autore=Cristina Vázquez, José M. Abad Liñán|situ=El País|data=2024-10-28|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *30 ledàmene/santugaine: eletziones generales in [[Botswana]]. Binchet su "Paracu pro su càmbiu democràticu" (tzentru-manca) agabbende 58 annos de guvernu de su Partidu Democràticu de Botswana (tzentru-dereta)<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-31/botswana-election-early-tallies-point-to-shock-loss-for-ruling-party|tìtulu=Early Botswana Vote Tallies Point to Shock Loss For Ruling Party|publicatzione=Bloomberg.com|data=2024-10-31|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *31 ledàmene/santugaine: **su super-tifone Kong-Rey lassat unu mortu e fertos vàrios in [[Taiwan]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.unotv.com/internacional/supertifon-kong-rey-deja-un-muerto-y-73-heridos-en-taiwan/|tìtulu=Supertifón Kong-rey deja un muerto y 73 heridos en Taiwán|autore=guadalupe.murillo|situ=UnoTV|data=2024-10-31|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **sa [[Rùssia]] ponet una multa a [[Google]] impossìbile de pagare pro àere blocadu cuntènnidos russos vàrios in su cuntestu de sa [[Crisi russu-ucraina (2014-sighende)|gherra Russu-Ucràina]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.fanpage.it/innovazione/tecnologia/la-russia-ha-chiesto-a-google-di-pagare-una-cifra-con-33-zeri/|tìtulu=La Russia ha chiesto a Google di pagare una cifra con 33 zeri|situ=Innovazione Fanpage|data=2024-10-30|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. === Onniasantu/Santandria === [[File:WOH G64 VLTI.jpg|thumb|S'isteddu WOH G64 fotografadu dae su Very Large Telescope.]] * 3 onniasantu/santandria: eletziones presidentziales in [[Moldàvia]]. Sa presidente Maia Sandu est torrada a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/11/04/pro-eu-incumbent-maia-sandu-re-elected-to-second-term-as-president-of-moldova|tìtulu=Pro-EU Maia Sandu re-elected as president of Moldova|situ=euronews|data=2024-11-04|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 5 onniasantu/santandria: ** eletziones presidentziales in is [[Istados Unidos de Amèrica]]. [[Donald Trump]] est eletu pro sa segunda borta<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/live/trump-harris-election-updates-11-5-2024|tìtulu=2024 Election highlights|situ=AP News|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** eletziones generales in [[Palau (istadu)|Palau]]. Su presidente Surangel Whipps Jr. est torradu a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://focustaiwan.tw/politics/202411070028|tìtulu=Taiwan congratulates Palau President Whipps on reelection - Focus Taiwan|situ=Focus Taiwan - CNA English News|data=2024-11-07|limba=en-US|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** su cantzellieri de [[Germània]] Olaf Scholz dispidit a su ministru de is finàntzias Christian Lindner ingendrende una crisi de guvernu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c7v3r046pzzo|tìtulu=Germany coalition: Government on brink of collapse after key minister fired|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 9 onniasantu/santandria: a su mancu 26 persones morint in un'atacu terrorìsticu suitzida in s'istatzione de is trenos de Quetta, Balochistan, [[Pakistan]]. Responsàbile de s'atacu est s'Armada de Liberatzione de Balochistan<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/bloodbath-railway-station-bombing-in-quetta-pakistan-leaves-26-dead|tìtulu=‘Bloodbath’: Railway station bombing in Quetta, Pakistan leaves 26 dead|autore=Saadullah Akhter|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 10 onniasantu/santandria: ** eletziones generales in sa [[Maurìtzius|Repùblica de Maurìtzius]]. Binchet s'Alleàntzia pro su Cambiamentu (tzentru-manca)<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mauritius-election-results-opposition-victory-landslide-af70d3a8810f7992cef4d1d75bbef769|tìtulu=Mauritius opposition wins country's election by a landslide|situ=AP News|data=2024-11-12|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** duos terremotos iscùtinant [[Cuba]] faghende dannos graes<ref>{{Tzita web|url=https://www.14ymedio.com/cuba/sismo-magnitud-5-9-sacude_1_1108139.html|tìtulu=Un sismo de magnitud 6, seguido por otro mayor, sacude el oriente cubano|autore=14ymedio|situ=14ymedio|data=2024-11-10|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** in [[Lima]], [[Perù]], incumentzat s'addòbiu annuale de sa Cooperatzione Econòmica Àsia-Patzìficu<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/peru/2024/11/11/apec-2024-que-significa-por-que-se-celebra-en-peru-y-que-paises-participan/|tìtulu=APEC 2024: ¿qué significa, por qué se celebra en Perú y qué países participan?|autore=Por Renzo Gonzales|situ=infobae|data=2024-11-11|limba=es-ES|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** In [[Noa Zelanda]] si nde pesat un'undada de protestas de is [[Māoris]] contras a unu progetu de lege chi punnaiat a cambiare su Tratadu de Waitangi, chi dae su 1840 regulat sa relatzione intra issos e su guvernu<ref>{{Tzita web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/miles-de-manifestantes-en-n.-zelanda-contra-un-proyecto-de-ley-que-perjudica-a-los-maor%C3%ADes/88160346|tìtulu=Miles de manifestantes en N. Zelanda contra un proyecto de ley que perjudica a los maoríes|autore=S. W. I. swissinfo.ch|situ=SWI swissinfo.ch|data=2024-11-15|limba=es-ES|atzessu=2024-12-25}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/11/19/asia/new-zealand-maori-treaty-bill-protest-explainer-intl-hnk/index.html|tìtulu=Massive crowds march on New Zealand parliament protesting Māori bill. Here’s what to know|autore=Helen Regan|situ=CNN|data=2024-11-19|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 11 onniasantu/santandria: ** in [[Zhuhai]], [[Tzina]], un'òmine invadet cun sa vetura una pista de annestru in unu tzentru isportivu ochiende a 35 persones e ingollende·nde a àteras 43<ref>{{Tzita web|url=https://www.cbsnews.com/news/car-rams-crowd-china-zhuhai-dozens-dead/|tìtulu=Dozens killed in Zhuhai, China, by driver who rammed car into crowd ahead of army air show, police say - CBS News|situ=www.cbsnews.com|data=2024-11-12|limba=en-US|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** incumentzat sa Cunferèntzia a subra de su càmbiu climàticu de su 2024 ([[COP28|COP29]])<ref>{{Tzita web|url=https://cop29.az/en/media-hub/news/cop29-opens-in-baku-with-breakthrough-on-global-carbon-markets|tìtulu=COP29 Opens in Baku with Breakthrough on Global Carbon Markets|situ=cop29.az|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 13 onniasantu/santandria: in sa tzitade de [[Brasìlia]], Praça dos Três Poderes est corpida dae un'atacu terrorìsticu<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/11/14/la-policia-de-brasil-confirmo-que-las-explosiones-cerca-de-la-corte-suprema-fueron-causadas-por-un-ataque-suicida/|tìtulu=La Policía de Brasil confirmó que las explosiones cerca de la Corte Suprema fueron causadas por un ataque suicida|situ=infobae|data=2024-11-14|limba=es-ES|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 14 onniasantu/santandria: ** eletziones parlamentares in [[Sri Lanka]]. Su partidu Potere Natzionale de su Pòpulu (tzentru-manca) binchet cun majoria ampra<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2024/11/15/el-partido-del-presidente-lidera-el-escrutinio-de-las-elecciones-legislativas-en-sri-lanka/|tìtulu=El partido del presidente lidera el escrutinio de las elecciones legislativas en Sri Lanka|autore=Por Newsroom Infobae|situ=infobae|data=2024-11-15|limba=es-ES|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** s'incìngiat su mega-portu de Chancay, [[Perù]]<ref>{{Tzita noas|limba=es-PE|nùmene=Gladys|sambenadu=Pereyra Colchado|url=https://elcomercio.pe/peru/megapuerto-de-chancay-desde-dentro-la-inauguracion-que-abre-la-ruta-de-la-seda-china-dina-boluarte-xi-jinping-marcha-blanca-noticia/|tìtulu=Megapuerto de Chancay desde dentro: la inauguración que abre la “ruta de la seda”|publicatzione=El Comercio|data=2024-11-19|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 16 onniasantu/santandria: in [[Gabòn]] s'aprovat sa costitutzione noa cun unu referendum<ref>{{Tzita web|url=https://www.voaafrique.com/a/gabon-la-cour-constitutionnelle-valide-le-oui-au-r%C3%A9f%C3%A9rendum/7881446.html|tìtulu=Gabon: la Cour constitutionnelle valide le "oui" au référendum|situ=Voice of America|data=2024-11-29|limba=fr|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 17 onniasantu/santandria: ** eletziones parlamentares in [[Senegal]]. Bassirou Diomaye Faye de su partidu de manca Patriotes Africains du Sénégal pour le Travail, l'Éthique et la Fraternité (PASTEF, Patriotas Africanos de su Senegal pro su traballu, s'ètica e fradia)<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1wj4dwvj1po|tìtulu=Senegal election: Pastef claims large victory in legislative polls|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** [[Joe Biden]] autorizat s'[[Ucraina|Ucràina]] a atacare sa [[Rùssia]] cun mìssiles [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidensos]] a distàntzia longa pro su restu de sa [[Crisi russu-ucraina (2014-sighende)|gherra]]<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/11/17/biden-autoriza-ucrania-utilizar-armas-atacms-rusia-trax|tìtulu=Biden autoriza a Ucrania a utilizar armas estadounidenses de largo alcance en Rusia|autore=Kevin Liptak|situ=CNN|data=2024-11-17|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 21 onniasantu/santandria: ** sa Corte Penale Internatzionale ghetat òrdines de arrestu contras a su primu ministru israelianu [[Benjamin Netanyahu]], s'ex ministru de sa defensa Yoav Gallant e sa ghia militare de [[Hamas]], Mohammed Deif, cun acusa de [[Crìmene de gherra|crìmines de gherra]]. ** chircadores impreende su [[Very Large Telescope]] annùntziant su primu "primu pranu" de semper de un'[[isteddu]] a foras de su [[Camminu de paza|Caminu de Pàgia]], WOH G64<ref>{{Tzita web|url=https://www.space.com/star-outside-milky-way-wohg64|tìtulu=Star imaged in detail outside the Milky Way for the 1st time (image, video)|autore=Robert Lea published|situ=Space.com|data=2024-11-21|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** terroristas in Peshawar, [[Pakistan]], un'apostamentu a unu grupu de veìculos chi portaiant a musulmanos sciitas ochiet a 46 persones e nde ferit a àteras 20<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/pakistan-gunmen-opened-fire-convoy-vehicles-northwest-42c8fb3cf1f720de49efebd306d76fa1|tìtulu=Gunmen fire on vehicles carrying Shiites in northwest Pakistan, killing at least 42|situ=AP News|data=2024-11-21|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 23 onniasantu/santandria: ** in [[Colòmbia]] si nde pesant protestas vàrias contras a su guvernu<ref>{{Tzita web|url=https://www.latimes.com/espanol/internacional/articulo/2024-11-24/miles-de-colombianos-descontentos-vuelven-a-las-calles-para-protestar-contra-el-gobierno-de-petro|tìtulu=Miles de colombianos descontentos vuelven a las calles para protestar contra el gobierno de Petro|autore=Por Associated Press Associated Press|situ=Los Angeles Times en Español|data=2024-11-24|limba=es-US|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** 12 persones morint e prus de àteras 30 sunt fertas in un'intzidente acontèssidu a unu bus in [[Moyobamba]] ([[Perù]]) chi fiat portende unu grupu de istudiantes a [[Tarapoto]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/peru/2024/11/23/viaje-de-promocion-escolar-termina-en-tragedia-siete-fallecidos-en-moyobamba-al-caer-bus-a-un-abismo/|tìtulu=Tragedia en Moyobamba: el fatídico viaje de promoción escolar que cobró 12 vidas|autore=Por Valeria Mendoza TalledoyCarlos Espinoza|situ=infobae|data=2024-11-23|limba=es-ES|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 24 onniasantu/santandria: segundu turnu de is eletziones in Uruguay. Binchet Yamandú Orsi<ref>{{Tzita web|url=https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm|tìtulu=SEGUNDA ELECCION 2024|situ=segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy|limba=es|atzessu=2024-12-26|dataarchìviu=2024-12-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20241214010015/https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm|urlmortu=eja}}</ref>. * 26 onniasantu/santandria: su primu ministru de Israele annùntziat un'acòrdiu de firmare su fogu in Lìbanu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/live/cnvjl42g9m1t|tìtulu=First day of truce appears to hold as UN chief hails 'ray of hope'|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 27 onniasantu/santandria: eletziones generales in Namìbia. Netumbo Nandi-Ndaitwah de s'Organizatzione Populare de s'Àfrica de su Sud-Ovest (tzentru-manca) est sa prima presidente fèmina de su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yx0r14jrmo|tìtulu=Namibia election: Swapo's Netumbo Nandi-Ndaitwah elected first female president|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 29 onniasantu/santandria: eletziones generales in [[Repùbrica de s'Irlanda|Irlanda]]. Su partidu Fianna Fáil (tzentru-dereta) abarrat su primu partidu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/ireland-election-fianna-fail-fine-gael-coalition-a51f5a4b8b7a102b974c650c740352d5|tìtulu=With election decided, Ireland faces weeks of talks to form a government|situ=AP News|data=2024-12-02|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 30 onniasantu/santandria: ** eletziones parlamentares in [[Islanda]]. S'Alleàntzia Sotzialdemocràtica tenet sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20241201-social-democrats-set-to-overtake-ruling-party-in-iceland-snap-election|tìtulu=Social Democrats overtake PM's party in Iceland vote|situ=France 24|data=2024-12-01|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** in su cuntestu de sa gherra tzivile siriana, is fortzas de s'opositzione leant su controllu de su bonu de Alepu, provochende is primos atacos aèreos russos a subra de sa tzitade dae su [[2016]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cy5l50y76k3t|tìtulu=More Russian strikes as Syrian rebels advance further after taking Aleppo|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. === Idas/Nadale === [[File:Chancel of Notre-Dame de Paris, 2024 (12).jpg|thumb|Notre-Dame de Parigi a pustis de s'abertura noa]] * 1 idas/nadale: ** [[Joe Biden]] cuntzedet sa gràtzia a su fìgiu Hunter pro evasione fiscale e possedimentu illegale de armas<ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/esteri/24_dicembre_02/joe-biden-concede-la-grazia-al-figlio-hunter-che-rischiava-il-carcere-b2c5c82e-d7d3-4552-bc21-1c27ad812xlk.shtml|tìtulu=Joe Biden concede la grazia al figlio Hunter (che rischiava il carcere): «Contro di lui persecuzione mirata per colpire me»|situ=Corriere della Sera|data=2024-12-02|limba=it-IT|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** eletziones parlamentares in [[Romania]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/romania-elections-far-right-parliament-europe-russia-08a89b2ea35ee2dca14a8a17235f8993|tìtulu=Romania's pro-Western parties win parliamentary election as far-right makes gains|situ=AP News|data=2024-12-02|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 3 idas/nadale: a pustis de meses de istallu pro disacòrdios cun su Parlamentu, su Presidente de sa [[Corea de su Sud]] Yoon Suk Yeol declarat sa lege martziale, acusende s'opositzione de simpatizare cun sa [[Corea de su Norte|Corea de su Nord]] e de traballare contras a s'istadu. S'òrdine previdiat sa proibitzione de cada faina polìtica e sa suspensione de sa [[libertade de imprenta]], ma nch'est istadu tiradu pagas oras a pustis<ref>{{Tzita web|url=https://www.elindependiente.com/internacional/2024/12/03/el-presidente-de-corea-del-sur-da-un-golpe-de-estado-y-acusa-a-la-oposicion-de-colaborar-con-pyongyang/|tìtulu=El presidente de Corea del Sur levantará la ley marcial después de que la rechace el Parlamento|autore=Ana Alonso|situ=El Independiente|data=2024-12-03|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 4 idas/nadale: ** incumentzat una crisi polìtica in [[Frantza]], ca su primu ministru Michel Barnier perdet sa cunfiàntzia<ref>{{Tzita noas|limba=fr-FR|url=https://www.lemonde.fr/politique/live/2024/12/07/en-direct-nouveau-premier-ministre-les-ecologistes-rencontreront-emmanuel-macron-a-l-elysee-lundi-au-contraire-des-insoumis_6424825_823448.html?_staled_|tìtulu=Crise politique : revivez la censure et la chute du gouvernement Barnier dans notre direct|publicatzione=Le Monde.fr|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** Brian Thompson, amministradore de sa seguràntzia mèdica UnitedHealthcare, est ochidu in [[Noa York]] dae Luigi Nicholas Mangione chi acusaiat is seguràntzias de pònnere su balàngiu a in antis a su bene de sa gente<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cnv3dnm64vlo|tìtulu=Brian Thompson: United Healthcare CEO fatally shot outside Manhattan hotel|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/live-updates-man-questioned-unitedhealthcare-ceo-brian-thompsons-shoot-rcna183160|tìtulu=UnitedHealthcare CEO shooting: Suspect charged with murder had writings with 'motivation'|situ=NBC News|data=2024-12-10|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 5 idas/nadale: unu terremotu de magnitudo 7 iscùtinat sa costa nord de sa [[Califòrnia]], sena fàghere dannos de importu. Si ghetat un'allarme tzunami, cantzelladu pagu a pustis<ref>{{Tzita web|url=https://www.cbsnews.com/sacramento/news/northern-california-earthquake-tsunami-warning-humboldt-county-eureka/|tìtulu=7.0 earthquake hits off Northern California coast; tsunami warning canceled - CBS Sacramento|autore=Cecilio Padilla|situ=www.cbsnews.com|data=2024-12-05|limba=en-US|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 6 idas/nadale: eletziones presidentziales in [[Romania]]. Su Tribunale Costitutzionale aiat annulladu su resurtadu de su primu turnu, cun sa resone chi ddoe esserent interferèntzias russas a pustis de s'avantzamentu de su candidadu pro-Rùssia Călin Georgescu a su segundu turnu<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-12-06/el-constitucional-de-rumania-anula-la-primera-vuelta-de-las-presidenciales-tras-revelarse-la-campana-de-ataques-hibridos-rusos.html|tìtulu=El Constitucional de Rumania anula la primera vuelta de las presidenciales tras revelarse una campaña de “ataques híbridos rusos”|autore=Raúl Sánchez Costa|situ=El País|data=2024-12-06|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 7 idas/nadale: ** sa Catedrale de Notre-Dame de [[Parigi]] torrat a abèrrere a pustis de su fogu de su 2019<ref>{{Tzita web|url=https://www.vaticannews.va/pt/igreja/news/2024-02/anuncio-reabertura-catedral-notre-dame-paris-08-dezembro-2024.html|tìtulu=Em dezembro, a Catedral de Notre-Dame será reaberta. A Igreja de Paris anuncia uma série de eventos - Vatican News|situ=www.vaticannews.va|data=2024-02-05|limba=pt|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** eletziones generales in Ghana. John Mahama de su Cungressu Natzionale Democràticu (tzentru-manca) est eletu presidente una segunda borta<ref>{{Tzita web|url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie/2024/12/09/ghana-mahama-vince-presidenziali|tìtulu=Il candidato dell’opposizione John Mahama vince le presidenziali in Ghana|situ=Internazionale|data=2024-12-09|limba=it|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * [[File:Parker Solar Probe.jpg|thumb|Rapresentatzione artìstica de sa sonda Parker acostende·si a su Sole.]]8 idas/nadale: su presidente de sa [[Sìria]] Bashar al-Assad fuet a pustis de sa ruta de su regìmene suo a pustis de 61 annos. Si format unu guvernu de transitzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20241209/10181909/conflicto-siria-caida-regimen-bashar-el-asad-ultima-hora-hoy-en-directo.html|tìtulu=Conflicto en Siria y la caída del régimen de El Asad, hoy en directo {{!}} Última hora de los rebeldes en Damasco|situ=La Vanguardia|data=2024-12-09|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 14 idas/nadale: ** eletziones presidentziales in [[Georgia|Geòrgia]]. Míjeil Kavelashvili de Bisu Georgianu ([[Populismu|populista]]) balàngiat agiumai su totale de is votos, ingendrende dudas de manipulatzione de is comìtzios e peorende is tensione sotziales in su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.dw.com/es/georgia-aumenta-la-violencia-en-medio-de-elecciones-presidenciales/a-71056675|tìtulu=Georgia: aumenta la violencia frente a elección presidencial – DW – 14/12/2024|situ=dw.com|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-12-14/el-prorruso-mikheil-kavelashvili-elegido-presidente-de-georgia-en-una-votacion-boicoteada-por-la-oposicion.html|tìtulu=El prorruso Míjeil Kavelashvili, elegido presidente de Georgia en una votación boicoteada por la oposición|autore=Javier G. Cuesta|situ=El País|data=2024-12-14|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** su presidente de sa [[Corea de su Sud]] Yoon Suk-yeol, est dispididu dae s'incàrrigu suo a pustis de unu votu de su parlamentu, a pustis chi sa decraratzione de sa lege martziale de sa chida in antis nd'aiat pesadu protestas in su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cx2vq0dy8veo|tìtulu=Corea del Sur: El Parlamento de Corea del Sur aprueba destituir al presidente por declarar la ley marcial|situ=BBC News Mundo|data=2024-12-14|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** su tziclone Chido tocat terra in [[Mayotte]], in ue càusat 20 mortos e dannos graes<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mayotte-cyclone-chido-climate-weather-43890b2cee0d90e67b6263f278782334|tìtulu=France rushes aid to Mayotte after Cyclone Chido leaves hundreds feared dead|situ=AP News|data=2024-12-16|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *17 idas/nadale: unu [[terremotu]] de magnitudo 7,3 iscùtinat [[Port Vila]], capitale de [[Vanuatu]], lassende 14 mortos, 210 fertos e vàrios fràigos isciusciados<ref>{{Tzita web|url=https://www.excelsior.com.mx/global/rescatistas-supervivientes-sismo-vanuatu-muertos-video/1690233|tìtulu=Rescatistas buscan supervivientes tras sismo en Vanuatu; hay 14 muertos. VIDEO|autore=Oswaldo Rojas|situ=Excélsior|data=2024-12-17|limba=es-MX|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *20 idas/nadale: 5 persones morint e àteras 205 sunt fertas cando una vetura si nche iscudit a subra de una truma de gente in unu mercadeddu de Paschixedda in [[Magdeburg|Magdeburgo]], [[Germània]]<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.nytimes.com/2024/12/20/world/europe/germany-christmas-market-crash.html|tìtulu=Driver Rams Into Christmas Market in Germany, Killing at Least 2 and Injuring Dozens|data=2024-12-20|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *21 idas/nadale: a su mancu 41 persones morint in sa tzacarrada de prus veturas in su caminu BR-116 highway in Teófilo Otoni, Minas Gerais, [[Brasile]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|tìtulu=Death toll in Brazil bus crash rises to 41|autore=AFP|situ=NonStop Local Tri-Cities/Yakima|data=2024-12-22|limba=en|atzessu=2024-12-26|dataarchìviu=2024-12-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20241225151255/https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|urlmortu=eja}}</ref>. *25 idas/nadale: **in [[Kazachistàn|Kazachistan]] ruet su bòlidu 8243 de Azerbaijan Airlines. 38 persones morint e 29 subrabivint<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/12/25/mundo/avion-pasajeros-se-estrella-kazajstan-trax#:~:text=El%20vuelo%20J2-8243%20de%20Azerbaijan%20Airlines%20se%20estrell%C3%B3%20cerca,25%20de%20diciembre%20de%202024.&text=El%20video%20del%20accidente%20mostraba,el%20aer%C3%B3dromo%20antes%20de%20estrellarse.|tìtulu=Avión de Azerbaijan Airlines se estrella en Kazajstán: hay 38 muertos y 29 supervivientes, según las autoridades|autore=Hassan Tayir, Aruzhan Zeinulla, Kara Fox|situ=CNN|data=2024-12-25|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. **sa sonda solare Parker balàngiat su record de bighinàntzia a su [[Sole]] pro un'ogetu fatu dae s'òmine, acostende·si a 6,1 milliones de chilòmetros<ref>{{Tzita web|url=https://www.space.com/nasa-parker-solar-probe-christmas-flyby|tìtulu=NASA's Parker Solar Probe celebrates Christmas with record smashing 'kiss' of the sun|autore=Robert Lea published|situ=Space.com|data=2024-12-24|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *29 idas/nadale: su bòlidu Jeju Air Flight 2216, chi portaiat passegeros tziviles dae s'Arioportu Internatzionale Suvarnabhumi de [[Bangkok]], [[Tailàndia]] a s'Arioportu Internatzionale de Muan, [[Corea de su Sud]], essit dae sa pista in s'arioportu de arribu e tzacarrat contras a una barriera, ochiende a 179 persones. Ddoe sunt 2 subrabividos<ref>{{Tzita noas|limba=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-29/live-blog-plane-crashes-south-korean-muan-airport/104769186?future=true&|tìtulu=Plane carrying 181 crashes in South Korea, with only two confirmed survivors — as it happened|publicatzione=ABC News|data=2024-12-29|atzessu=2025-01-01}}</ref>. == Riferimentos == <references responsive="" />{{Artìculu de su mese|ghennàrgiu|2025}} 69h9h75rnj8t9yzr8rnk3vrfejuzc7a TRIX (sistema operativu) 0 22846 190100 190030 2026-06-03T03:39:53Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 190100 wikitext text/x-wiki {{LSC}}{{Programma}} '''TRIX''' est unu [[sistema operativu]] de chirca orientadu a sa retza isvilupadu a sa fine de is annos 1970 in su Laboratòriu de Informàtica de su MIT dae su professore Steve Ward e su grupu suo de chirca. Funtzionaiat in un'elaboradore [[NuMachine]] e su [[Sistema operativu#Nùcleu|nùcleu]] suo incluiat sa funtzione de tzerriada de protzedura remota, ma in su restu fiat unu sistema chi si simigiaiat a [[UNIX|Unix]] Versione 7. == Progetu e posta in òpera == Aviende·si, sa NuMachine carrigaiat su matessi programma in cada [[Micro-protzessore|CPU]] de su sistema, passende a cada istàntzia s'ID numèrica de sa CPU in ue fiat in esecutzione. TRIX gràtzias a custu cumportamentu podiat fàghere a manera chi sa primu CPU assetiaret is istruturas de datos globales e in fines impostare una variàbile pro nàrrere chi is operatziones initziales fiant fatas.<ref name="Multiple Processor Implementation"/> A pustis de custu, cada istantza de su nùcleu teniat atzessu a is datos globales.<ref name="Multiple Processor Implementation" /> Su sistema fruniat fintzas suportu pro datos privados a cada CPU.<ref name="Multiple Processor Implementation" /> S'atzessu a su sistema de is archìvios ddu fruniat unu programma in s'ispàtziu de s'impitadore.<ref name="Multiple Processor Implementation" /><ref name="Communications Oriented">{{Tzita web|url=http://www.bitsavers.org/pdf/mit/trix/TRIX_A_Communications_Oriented_OS_Aug83.pdf|tìtulu=TRIX: A Communications Oriented Operating System|atzessu=2012-07-02}}</ref> Unu collidore de àliga (''garbage collector'') fatu-fatu averiguaiat e liberaiat domìnios no impreados.<ref name="Multiple Processor Implementation"/> Su mollu de memòria cumpartzida impreadu pro coordinare su traballu intre is vàrios protzessores causaiat cunflitos de bus de memòria e fiat connotu pro èssere una fonte de mala efitzèntzia.<ref name="Multiple Processor Implementation">{{Tzita web|url=http://www.bitsavers.org/pdf/mit/trix/Multiple_Proc_Impl_Of_TRIX_Sep83.pdf|tìtulu=A Multiple Processor Implementation of the TRIX Operating System|atzessu=2012-07-02}}</ref><ref name="Communications Oriented"/> Is progetistas connoschiant maneras pro arrangiare custu problema.<ref name="Communications Oriented" /> In realidade, su disinnu originale de TRIX impreaiat unu mecanismu de trasmissione de messàgios sena blocu,<ref name="Communications Oriented" /> ma "in custa solutzione sunt istados agatados problemas a s'ispissu trascurados in sa literadura",<ref name="Communications Oriented" /> comente su de ofèrrere prestatziones pòberas.<ref name="Communications Oriented" /> Mancari su sistema operativu TRIX esseret istadu postu in òpera pro sa prima borta in sa NuMachine, sa resone fiat da disponibilidade s'elaboradore in su MIT, e non pro carchi piesìnniu de s'architetura.<ref name="Multiple Processor Implementation"/> Su sistema est istadu progetadu pro èssere fàtzile a trasportare.<ref name="Communications Oriented"/> Est istadu iscritu in parte manna in C cun pagu còdighe de assembler. Sa primitiva de esclusione mùtua diat pòdere èssere portada a cale si siat architetura cun un'istrutzione atòmica ''averìgua e assètia'' (''test-and-set'').<ref name="Multiple Processor Implementation" /> == Proas de impreu in su Progetu GNU == [[Richard Stallman]] at remonadu in su Manifestu [[GNU]] de su [[1985]] chi "esistit unu printzìpiu de nùcleu" pro su sistema operativu GNU, "ma sunt netzessàrias medas àteras funtziones pro agualare Unix".<ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/gnu/manifesto.html|tìtulu=The GNU Manifesto|atzessu=2010-08-05|dataarchìviu=2020-05-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200511025028/http://www.gnu.org/gnu/manifesto.html|urlmortu=eja}}</ref> Custu fiat unu riferimentu a su nùcleu de TRIX, chi is autores aiant detzisu de distribuire comente a programma lìberu.<ref name="GB1-2">{{Tzita publicatzione|autore=Stallman|nùmene=Richard M.|data=January 1987|tìtulu=Status of the GNU Project|rivista=GNU's Bulletin|editore=Free Software Foundation|volume=1|nùmeru=2|atzessu=2018-05-12|url=https://www.gnu.org/bulletins/bull2.txt|dataarchìviu=2018-11-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181104161406/https://www.gnu.org/bulletins/bull2.txt|urlmortu=eja}}</ref> In un'arresonu in su mese de ledàmene de su [[1986]], Stallman at ispricadu chi "su nùcleu TRIX funtzionat e est cumpatìbile, mancari in manera limitada, cun Unix, ma ddi faghet bisòngiu meda prus. A oe, tenet unu sistema de archìvios chi impreat sa matessi istrutura in su discu de su sistema betzu de Unix. Custu at fatu prus fàtzile a arrangiare is faddinas, ca faghiat a preparare is archìvios cun Unix, e poi a esecutare TRIX, ma cussu sistema de archìvios non tenet nissuna de is funtziones chi creo chi siant netzessàrias".<ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/philosophy/stallman-kth.html|tìtulu=RMS lecture at KTH|data=1986-10-30|atzessu=2018-05-12}}</ref> In su mese de idas de su 1986, is isvilupadores ant impreadu su nùcleu de TRIX comente base in sa prima proa de creare unu nùcleu pro GNU, ma su progetu at leadu in fines una diretzione diferente, ca: * custu sistema funtzionaiat isceti in "unu sistema 68000 caru e misteriosu"<ref name="GB1-2"/>, e duncas diat dèpere èssere portadu a àteras architeturas; * su progetu GNU fiat interessadu a fraigare su nùcleu comente a sistema multi-protzessu a subra de su micro-nùcleu Mach<ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/bulletins/bull8.html|tìtulu=GNU's Bulletin, vol. 1 no. 8, January, 1990|autore=Progetu GNU|limba=en|tzitatzione=We hope to use the Mach message-passing kernel being developed at CMU. [...] Should Mach not become available, then we will start the kernel with either MIT's TRIX kernel or Berkeley's Sprite system.|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/bulletins/bull10.html|tìtulu=GNU's Bulletin, vol. 1 no. 10, January, 1991|autore=Progetu GNU|limba=en|tzitatzione=We are still interested in a multi-process kernel running on top of Mach|urlmortu=eja}}</ref>. Custu segundu tentativu s'est isvilupadu comente a [[HURD|GNU Hurd]]. == Riferimentos == <references /> == Pro nd'ischire de prus == * Ward, S.A. TRIX: unu sistema operativu orientadu a sa retza. COMPCON, Primavera de su 1980, pag. 344-349. == Ligòngios esternos == * [http://www.bitsavers.org/bits/MIT/trix.tar.gz Còdighe de orìgine de TRIX] (faghet fintzas a dd'[http://www.bitsavers.org/bits/MIT/trix/ isfogiare in lìnia]) * [https://www.gnu.org/software/hurd/history.html Istòria de GNU Hurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240705152046/https://www.gnu.org/software/hurd/history.html |date=2024-07-05 }} in su situ de su [[GNU|progetu GNU]] [[Categoria:Unix]] 5fhdfmmf1cxw1z10p34mdgfg8q0y3av Cuntierra:2024 1 23052 190095 187757 2026-06-03T00:07:37Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 190095 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Abrile 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=186172 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240527144220/https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/ annantu a https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:50, 26 Abr 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=186202 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20241225151255/https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html annantu a https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:50, 5 Maj 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187084 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20241214010015/https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm annantu a https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 06:51, 22 Aus 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Cabudanni 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187256 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240508145930/https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants annantu a https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:07, 12 Cab 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187756 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240112054158/https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html annantu a https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:52, 11 Nad 2025 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190094 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240921091848/https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html annantu a https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:07, 3 Làm 2026 (CEST) 3knm8ld2hr6ui9p0ktts8cw5ind0x46 Luigi Mangione 0 23107 190102 188128 2026-06-03T08:34:39Z ~2026-32979-89 29514 /* */ 190102 wikitext text/x-wiki {{Biografia|nùmene= Luigi Mangione|immàgine=|connotu_pro= suspittau po sa morti de Brian Thompson|data_de_nàschida= 6 de Maju 1998|logu_de_nàschida= Towson, [[Maryland]], [[Istados Unidos]]|tzitadinàntzia= istadunidensa|Alma mater= Universidadi de sa Pennsylvania}} '''Luigi Nicholas Mangione''' (6 de [[Maju]] [[1998]], Towson, [[Maryland]]) est unu [[italianus-americanus|americanu de orìgini italiana]], chi est istadu identificau cumenti su primu suspittu de sa [[Boccidura de Brian Thompson|boccidura de Brian Thompson]], su CEO de sa sienda istadunidensa [[UnitedHealthcare]] (UHC), de su 4 de Nadali 2024 in [[Noa York]]. <ref>https://www.axios.com/2024/12/09/luigi-mangione-unitedhealthcare-ceo-shooting-altoona</ref> == Riferimentos == <references/> [[Categoria:Italosamericanos]] fm7bhvju3rsjs9rkyzf6vn8gwu4u1ru 190103 190102 2026-06-03T08:36:10Z ~2026-32979-89 29514 /* */ 190103 wikitext text/x-wiki {{Biografia|nùmene= Luigi Mangione|immàgine=|connotu_pro= suspittau po sa morti de Brian Thompson|data_de_nàschida= 6 de maju 1998|logu_de_nàschida= Towson, [[Maryland]], [[Istados Unidos]]|tzitadinàntzia= istadunidensa|Alma mater= Universidadi de sa Pennsylvania}} '''Luigi Nicholas Mangione''' (6 de [[maju]] [[1998]], Towson, [[Maryland]]) est unu [[italianus-americanus|americanu de orìgini italiana]], chi est istadu identificau cumenti su primu suspittu de sa [[Boccidura de Brian Thompson|boccidura de Brian Thompson]], su CEO de sa sienda istadunidensa [[UnitedHealthcare]] (UHC), de su 4 de Nadali 2024 in [[Noa York]]. <ref>https://www.axios.com/2024/12/09/luigi-mangione-unitedhealthcare-ceo-shooting-altoona</ref> == Riferimentos == <references/> [[Categoria:Italosamericanos]] k12ll1776ib8okar23rxxbr9tr3vd46 Cuntierra:TRIX (sistema operativu) 1 23497 190101 190031 2026-06-03T03:39:53Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 190101 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[TRIX (sistema operativu)]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190030 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20181104161406/https://www.gnu.org/bulletins/bull2.txt annantu a https://www.gnu.org/bulletins/bull2.txt *Archìviu https://web.archive.org/web/20240705152046/https://www.gnu.org/software/hurd/history.html annantu a https://www.gnu.org/software/hurd/history.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:40, 16 Maj 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[TRIX (sistema operativu)]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190100 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200511025028/http://www.gnu.org/gnu/manifesto.html annantu a https://www.gnu.org/gnu/manifesto.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:39, 3 Làm 2026 (CEST) izjpm9igfyabtcxissd1u8jxd6uklol Cuntierra:Request for Comments 1 23508 190097 2026-06-03T03:10:58Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 190097 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 3 ligàmene(s) esternu(os) in [[Request for Comments]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190096 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20031202025318/http://www.rfc-editor.org/rfc.html annantu a https://www.rfc-editor.org/rfc.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20150929064715/http://www.rfc-editor.org/rfcsearch.html annantu a https://www.rfc-editor.org/rfcsearch.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20210309000004/https://www.rfc-editor.org/faq/ annantu a https://www.rfc-editor.org/faq/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:10, 3 Làm 2026 (CEST) swvwjym3zwdlv6bleydh3bibwzj7kk3