Wikipedia scwiki https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Ispetziale Cuntierra Usuàriu Cuntierra usuàriu Wikipedia Cuntierra Wikipedia File Cuntierra file MediaWiki Cuntierra MediaWiki Template Cuntierra template Agiudu Cuntierra agiudu Categoria Cuntierra categoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 19998 190170 183358 2026-06-11T02:18:25Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 190170 wikitext text/x-wiki {{LSC}} {{Istòria de Sardigna}} Cun su tèrmine '''Sardigna megalìtica''' si tratat su fenòmenu de su [[Megalitismu]] chi at interessadu s'Ìsula partende dae su [[Neolìticu]] fintzas a s'[[Tziviltade nuraghesa|època nuràgica]]. A custu fenòmenu architetònicu enigmàticu s'atìbiant is istruturas in pedra cales [[Stonehenge]] e sos [[Nuraghe|nuraghes]], ambos monumentos intrados a fàghere parte de su [[Patrimòniu de s'umanidade|patrimòniu culturale europeu e mundiale]]. Mancari su fenòmenu abbratzet totu su Praneta, sa contzentratzione majore de sas istruturas megalìticas s'agatat in s'[[Europa otzidentale|Europa atlàntica]] e in totu su [[Mare Mediterràneu|lutone Mediterràneu]]. Pro more de s'ispaniadura carca e de sa variedade manna chi ant tentu in Sardigna custos fàbricos, is [[Sardigna prenuràgica|culturas prenuràgicas]] e sa sighidora tziviltade nuràgica, sunt cunsideradas intre sas prus importantes culturas megalìticas mai esìstidas. Su territòriu isulanu acasàgiat difatis unu nùmeru mannu de monolitos, siat isulados siat in neras retilìnias o fintzas in chircu, impreados dae sos antigos Sardos siat pro un'impreu petzi monumentale, comente sos [[menhir]], siat pro isvariadas tipologias de fàbricos definidos - difatis - de tècnica megalìtica. Sa tecnologia disconnota impreada pro segare sos monolitos, su fraigu de sos monumentos etotu e su significadu ispirituale issoro abarrat como che como un'enigma, comente a su misteriosu e imponente altare megalìticu de [[Altare preistoricu de Monte d'Accoddi|Monte d'Accoddi]], in Sardigna setentrionale, cunsideradu unu logu de cultu ùnicu in su gènere suo in su panorama de su megalitismu. == Orìgine == Is primos abisos de su fenòmenu de su Megalitismu in Sardigna sunt de refèrrere a su [[Neolìticu]] mèdiu-reghente, connotu fintzas che a proto-megalitismu; is chircas fatas dae is istudiosos dimustrant comente a issu siat ligadu in manera istrinta su megalitismu de s'[[Pireneos|àrea de sos Pireneos]]<ref name="Pagl">{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Giacomo|sambenadu=Paglietti|tìtulu=All&#39;origine del megalitismo nel mediterraneo occidentale: le tombe a circolo|rivista=|volume=|nùmeru=|limba=it|atzessu=2020-08-21|url=https://www.academia.edu/2442140/Allorigine_del_megalitismo_nel_mediterraneo_occidentale_le_tombe_a_circolo}}</ref> ==Architeturas megalìticas== A sighire sunt elencados is vàrios tipos de architetura megalìtica presentes in su territòriu isulanu: [[File:Statuamenhirlaconi.jpg|thumb|upright=0.8|[[Làconi]], istàtua menhir cun s'enigmàticu sìmbulu a fundu in subra. Segundu sos istudiosos custa simbologia rapresentat un'imàgine antropomorfa cun sa conca furriada cara a bàsciu: diat inditare su viàgiu de su mortu cara a s'àteru mundu.<ref name="Laconi">{{Tzita web|url=http://menhirmuseum.it/capovolto|tìtulu=Il Capovolto|sambenadu=Murru|nùmene=Giorgio|editore=menhirmuseum.it|limba=it|atzessu=8 santandria 2013|dataarchìviu=2019-11-15|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20191115200347/https://www.menhirmuseum.it/capovolto|urlmortu=eja}}</ref>]] ===Menhir=== {{Càstia fintzas|Menhir}} Is populatziones prenuràgicas aiant pintiniadu su territòriu isolanu de ''perdas fitas<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31516&v=2&c=28503&t=7|tìtulu=Sas pedras fitas|situ=Sardegna Cultura|atzessu=2021-08-06|dataarchìviu=2021-08-06|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210806001450/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31516&v=2&c=28503&t=7|urlmortu=eja}}</ref>'' (o fintzas ''perdas longas''), nùmene cun su cale in [[limba sarda]] si narant cussos monolitos in aterue connotos che a [[menhir]] ([[Limba brètone|dae su brètone]] ''men'' e ''hir'' est a nàrrere "pedra longa"). S'agatant assentados in neras retilìnias, a bortas in forma tzirculare, a s'ispissu fintzas isulados, semper cun funtzione sacrale, e agatant cunfrontos cun unas àteras manifestatziones de su megalitismu europeu in piessignu cun is de [[Inghilterra]] e [[Frantza]]. De difìtzile datadura e de crara simbologia fàllica, medas de issos sunt privos de intzisiones, est a nàrrere anicònicos, ma in unas cantas localidades, che a [[Làconi]], sunt istados decorados e isculpidos asciugàrios de armas a berus e cun singulares annotos de sa cara a forma de T, est a nàrrere cun un'ùnicu disinnu a descrìere nasos e chìgios, chentza de ogros nen buca.<ref name="E.Atzeni">{{Tzita libru|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_4_20060403120123.pdf|tìtulu=''Laconi - Il museo delle statue-menhir''|sambenadu=Atzeni|nùmene=Enrico|editore=Carlo Delfino|limba=it|atzessu=22 santugaine 2013|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20121113194310/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_4_20060403120123.pdf|dataarchìviu=13 santandria 2012|urlmortu=eja|pàgina=5}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31518&v=2&c=28503&t=7|tìtulu=Deos e òmines de pedra|situ=Sardegna Cultura|atzessu=2021-08-04|dataarchìviu=2021-08-06|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210806012249/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31518&v=2&c=28503&t=7|urlmortu=eja}}</ref> Medas de cussos si podent bìdere oe in su [[Museu de s'Istatuària Preistòrica Sarda]].<ref name=":0" /> S'istudiosu [[Enrico Atzeni]] partzit is menhir sardos in tres categorias in sa base de dillindados atributos figurativos: * menhir protoantropomorfos, de forma ogivale e cara prana, modellados cun marteddinadura fina; * menhir antropomorfos, cun primas elementares trassaduras de sa cara; * istàtuas-menhir, is cun annotos ischemàticos de sa cara a T, cun nasu e chìgios in unu blocu ùnicu.<ref name=E.Atzeni/> Is menhir sunt semper referidos a su perìodu prenuràgicu de chi costituint una testimonia ladina, e - segundu s'istudiosu Enrico Atzeni - documentant su complessu sistema èticu-religiosu chi esistit durante s'evolutzione econòmica caraterizada dae sa [[Edade de su Ràmene|metallurgia de su ràmene]], cun s'afirmadura in is sotziedades isulanas de gerarchias sotziales noas a isfundu ideològicu patriarcale, rapresentende is ''perdas fitas'', figuras de divinidades masculinas e feminininas, fortzis de antepassados, cabos, eroes e gherreris o unos àteros pessonàgios de rangu mìticos.<ref name=E.Atzeni/> [[File:Area archeologica di Pranu Muttedu - Menhir 02.jpg|thumb|left|[[Goni]] (SU), nera de menhir in [[Complessu archeològicu de Pranu Muttedu|Pranu Muttedu]].]] Fatu·fatu si confundent cun is [[Betile|bètiles]], chi però tenent forma ogivale o truncu-cònica: fintzas chi a bortas assotziados a su perìodu prenuràgicu, custos sunt comunemente atribiados a s'edade nuràgica. Sa funtzione issoro sacrale at sighidu a esìstere in is comunidades isulanas non petzi in època nuràgica, ma fintzas in cussa [[Imperu romanu|romana]] e [[Imperu bizantinu|bizantina]], costituende a pustis unu beru ostàculu a sa [[cristianizatzione]] de s'internu de s'Ìsula, tantis de induire paba [[Gregoriu su Mannu|Gregori su Mannu]], in [[su de 6 sèculos p.C.]], a un'aberta denuntzia de sos Sardos de [[Ospitone]], adoradores de ''ligna autem et lapides'' (linnas e pedras), cumbidende·ddos a iscagiare sos ìdolos issoro. Is agatamentos de dughentos menhir protoantropomorfos acontèssidos in su 2006 in [[Sòrgunu]], in sa regione istòrica de [[Barbagia]] de su [[Mandrolisai]], in localidade Biru 'e Concas, in majoria corcados ma medas golu in neras, torrant a portare a cussas iscagiaduras in massa<ref name="N.Bandinu">{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Nino|sambenadu=Bandinu|autore=|url=http://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2006/10/27/ST7PO_ST701.html|tìtulu=Sorgono, rivive la Stonehenge sarda con l'antico splendore dei menhir|publicatzione=La Nuova Sardegna|data=2006-10-27|atzessu=28 santugaine 2013|dataarchìviu=2020-06-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200613165602/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2006/10/27/ST7PO_ST701.html|urlmortu=eja}}</ref><ref name="L.Usai">{{Tzita web|url=http://www.archeologia.beniculturali.it/index.php?it/142/scavi/scaviarcheologici_4e048966cfa3a/39|tìtulu=''Sorgono (NU). Interventi di ricerca e valorizzazione nell'area archeologica di Biru 'e Concas''|sambenadu=Usai|nùmene=Luisanna|editore=www.archeologia.beniculturali.it/|data=2006|limba=it|atzessu=28 santugaine 2013|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131029201009/http://www.archeologia.beniculturali.it/index.php?it%2F142%2Fscavi%2Fscaviarcheologici_4e048966cfa3a%2F39|dataarchìviu=29 santugaine 2013|urlmortu=eja}}</ref>; s'ùrtimu agatamentu - nointames - est istadu su de Cùcuru 'e Lai, in su 2011 in [[Samugheu]], semper in su Mandrolisai, in ue sos menhir agatados incassiados in unu muru a sicu longu sunt istados una chentina arrogados in unos treghentos cantos.<ref name="U.Sarda">{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.unionesarda.it/fotogallery/fotogallery/2011/07/16/samugheo_ritrovate_300_statue_menhir-18-229046.html|tìtulu=Samugheo: Ritrovate 300 statue menhir|publicatzione=L'Unione Sarda|data=2011-07-16|atzessu=28 santugaine 2013}}</ref> ====Cromlech==== Is chircos megalìticos connotos fintzas che a ''stone circle'' in su mundu anglosàssone o ''[[cromlech]]'' in cuddu francòfonu, sunt presentes in Sardigna in su perìodu prenuràgico in vàrias partes de su territòriu. Su de Is Cirquittus, in sa comuna de Làconi, si suponet èsseret unu calendàriu pro contare durante sos [[Solstìtziu|solstìtzios]] s'artziada e sa calada de su sole. Sa forma sua est ellìtica cun unu diàmetru de 20 metros pro 30, e est formadu dae sete pedras de natura diferente, dispostas a aneddu e aproliadas de distàntzias larganas. Su cromlech est acostagiadu dae una nera de chimbe menhir protoantropomorfos, intre sos cales duos artos duos metros<ref name=Cirquittus/> Unos àteros menhir mannos s'agatant in is intòrrios e si suponet chi in s'àrea esistiat un'istrutura megalìtica meda de prus manna e cumplessa. Est atibiadu a gentes de [[Cultura de Otieri|cultura Otieri]] e [[Cultura de Abealzu-Filigosa|Abealzu-Filigosa]].<ref name="Cirquittus">{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=21283&v=2&c=2488&c1=2125&t=1ref|tìtulu=''Laconi, Cromlech e menhir di Is Cirquittus''|limba=it|atzessu=23 santugaine 2013|dataarchìviu=2020-06-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200613165539/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=21283&v=2&c=2488&c1=2125&t=1ref|urlmortu=eja}}</ref> Interèssiu mannu ischidant is neras de nuraghe is Scalas, in localidade ''Oliaspeciosa'' in [[Murera]] in su [[Sarrabus-Gerrei|Sàrrabus]], cun is barantatrès menhir suos de artària variàbile dae unu a duos metros; is iscumbatas fatas subra sa funtzione issoro portant a unu calendàriu de pedra fatu pro individuare sos tziclos istasonales, paris cun su cuntrollu fitianu de s'arbèschida e intrinada de su sole e de sa luna. Fintzas cussos de Cuile Piras, situados in su matessi territòriu e in nùmeru de chimbantatrès, semper cun funtzione calendariale, sunt atibiados a gentes de cultura Otieri, de su Neolìticu finale (3200-2800 a.C.).<ref name="IsScalas">{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=22263&v=2&c=2488&c1=&t=1|tìtulu=''Murera, Menhir di nuraghe Scalas e Cuile Piras''|limba=it|atzessu=31 santugaine 2013|dataarchìviu=2020-06-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200613165539/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=22263&v=2&c=2488&c1=&t=1|urlmortu=eja}}</ref> [[File:DOLMEN DI MORES.JPG|thumb|left|[[Mores]], [[dolmen]] de Sa Coveccada - o - S'Accoveccada, unu de sos dolmen prus grandiosos de su Mediterràneu.<ref name="GCaputa">{{Tzita web|url=http://www.museosannasassari.it/index.php?it/101/siti-e-monumenti/9/dolmen-di-sa-coveccada|tìtulu=''Dolmen di Sa Coveccada''|sambenadu=Caputa|nùmene=Graziano|editore=www.museosannasassari.it|data=2006|limba=it|atzessu=25 santugaine 2013|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131029194107/http://www.museosannasassari.it/index.php?it%2F101%2Fsiti-e-monumenti%2F9%2Fdolmen-di-sa-coveccada|dataarchìviu=29 santugaine 2013|urlmortu=eja}}</ref>.]] ===Dolmen=== {{Càstia fintzas|Dolmen}} Una àtera importante espressione de su megalitismu sardu sunt is [[dolmen]], caraterìsticas tumbas cumpostas dae un'aposentu a pranta retangulare o poligonale. Sa paràula est de orìgine brètone e signìficat "tàula de pedra" cun probabilidade in riferimentu a sa tècnica impreada pro ddos fraigare, est a nàrrere impreende tres (trilite) o prus pedras verticales infritzidas in su terrenu e unidas a pustis intre issas e issas dae una losa orizontale in subra (tàula). Custas istigas importantes s'agatant in manna cuntzentratzione in su chirru tzentru-setentrionale de s'Ìsula, in is territòrios de [[Luras]] cun istruturas comente cussas de [[Dolmen de Alzoledda|Alzoledda]], [[Dolmen de Ciuledda|Ciuledda]], [[Dolmen de Billella|Billella]] e [[Dolmen de Ladas|Ladas]], in su de [[Mores]] cun su [[dolmen de Sa Coveccada]], de [[Macumere]] cun Su Edrosu, ma galu prus numerosos s'agatant in su territòriu de [[Buddusò]] cun ùndighi istruturas, in su de [[Belchidda]] cun trèighi istruturas. Sunt presentas fintzas in sa parte tzentru-orientale, in [[Durgali]], cun su [[dolmen de Motorra]], unu de sos batòrdighi tzensidos in su territòriu. Is dolmen sunt modellos istruturales presentas in totue in ue fiat isparghinadu su megalitismu; in [[Còrsica]] e in [[Sitzìlia]] andant torra a unu perìodu sighidu a cussos presentes in Sardigna, cunfirmende s'ipòtesi de unu passàgiu in is costas otzidentales sìculas, cara a sa segunda metade de su de 3 millènnios a.C., de populatziones depositàrias de culturas tìpicas de s'otzidente europeu (a fatu ispaniadas in totu su lutone de su Mediterràneu)<ref>{{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Piccolo|tìtulu=Antiche Pietre. La Cultura dei Dolmen nella Preistoria della Sicilia sud-orientale|data=2007|editore=Morrone|limba=it|OCLC=406636852|ISBN=978-88-902640-7-8}}</ref>. [[File:Dorgali01.jpg|thumb|[[Durgali]], [[tumba de sos gigantes de S'Ena e Thomes]]: passaditzu e cobertura a pratabanda. In s'[[edade de su brunzu]] sos dolmen a galleria si fiant evòlvidos in is [[Tumba de sos zigantes|tumbas de sos gigantes]]<ref>{{Limbas|it}}Angelo Antona - Il complesso nuragico di Lu Brandali e i monumenti archeologici di Santa Teresa di Gallura pg.13-14</ref>.]] [[File:Dolmenmontebubbonia.jpg|left|thumb|Su dolmen de [[Monte Bubbonia]], in Sitzìlia<ref>Salvatore Piccolo, ''op. tzit.''</ref>.]] ====Dolmen a galleria==== Custos piessignos monumentos (narados fintzas cun su tèrmine [[Limba frantzesa|frantzesu]] de [[Allée couverte|allèes couvertes]]) sunt unos fàbricos megalìticos cumpostos dae aposentos sepulcrales longos; sunt istadas realizadas ammuntende duas neras parallelas de [[ortostatu|ortostatos]] cun lastras de pedra, generalmente in granitu, dispostas a pratabanda. Destinadas a is interros colletivos, fiant cuadas ammuntende·ddas cun terra e cun pedras. In s'ìsula si nde contant una ventina tzirca<ref>{{Limbas|it}}Giovanni Lilliu - La civiltà nuragica pg.20</ref>, una de sas mègius cunservadas est siguramente sa de ''Sa Corte Noa'' in [[Làconi]], o sa de ''Sa Tanca 'e sa Marchesa'' in territòriu de [[Bìroro]]. Segundu sos istudiosos custu tipu de fàbricu diat tènnere orìginas in sa [[Frantza]] [[Pireneos|pirenàica]] fortzis sa regione de sa [[Aude]]) dae in ue s'est isparghinada fintzas a Sardigna<ref>{{Limbas|it}}Giovanni Lilliu - La civiltà nuragica pg.21</ref>. {{Càstia fintzas|Tumba de sos zigantes}} [[File:Li Muri-5.JPG|thumb|left|Sardigna - Altzaghena (Li Muri) - tzìrculu megalìticu]] ===Tzìrculos dolmènicos=== {{Càstia fintzas|Cultura de Altzaghena}} Narados fintzas tumbas a tzìrculu, custos piessignos cumplessos megalìticos sunt istruturas in is cales su mortuu (o sos mortos) fiant sistemados in intro de aneddos lìticos costituidos dae pedras infritzidas in manera verticale in su terrinu cun a su tzentru una cascita lìtica de forma cuadrangulare.<ref name="A.A.Ruju">{{Tzita libru|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_4_20060402100512.pdf|tìtulu=Il nuraghe Albucciu e i9 monumenti di Arzachena|sambenadu=Ruju|nùmene=Angela Antona|editore=Carlo Delfino|limba=it|atzessu=24 santugaine 2013|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150924095116/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_4_20060402100512.pdf|dataarchìviu=24 cabudanni 2015|urlmortu=eja|pàginas=25-29|annu=1992}}</ref> In su territòriu de [[Altzaghena]], in localidade [[Necròpoli de Li Muri|Li Muri]], s'agatat su cumplessu mègius cunservadu, cumpostu in s'imparis de chimbe tumbas. Bator de custas sunt cumpostas dae unu dolmen inghiriadu dae aneddos de pedras su cale diàmetru vàriat dae sos 8,5 metros a sos 5,3 metros.<ref name=A.A.Ruju/> Originariamente unu tùmulu de terra e pedràmene ddas ammuntaiat in manera intrea dende·ddi sa forma de unu cùcureddu. Su dolmen postu a su tzentru fiat de su tipu a chista lìtica o cascione, ammuntadu dae una lastra de pedra chi in niuna tumba s'est cunservada. Acanta a s'aneddu lìticu esternu est istadu atzapadu unu menhir, mentras in internamente a su tzìrculu sunt istados atzapados duos menhir protoantropomorfos e rastas de ocra ruja, colore cun su chi fiant pintados is mortos, paris cun rastos de ossos umanos.<ref name=A.A.Ruju/> Non si connoschent is antigos rituales de interru ma si suponet chi sos tzìrculos dolmènicos siant istados impreados pro interros sìngulos o colletivas de corpos ispurpados. A sa de chimbe tumbas de su cumplessu megalìticu ammancat de sa tzella dolmènica e - segundu s'interpretatzione de s'archeòlogu Giovanni Lilliu - cussu tzìrculu funeràriu-rituale fiat impreadu pro s'ispurpadura de sos mortos depostos a longu de sas pedras iscanaladas chi costituiant sa tzircunferèntzia sua e lassados a su sole pro unu perìodu longu. A fatu sos ossos fiant regortos e arrimados in is casscitas in su tzentru de sos tzìrculos.<ref>{{Limbas|it}}Giovanni Lilliu - La civiltà dei Sardi - Edizioni Eri - 1988 - ''Scheda 30/b''</ref> Àteros esèmpros de tumbas a tzìrculu, fintzas prus monumentales e cun unu diàmetru de 19 metros, comente sa de Su corazzu de is Pillois, s'agatant in territòriu de [[Gùspini]]. In Gaddura, ultres a Li Muri, s'agatant in [[Logusantu]] (La Macciunitta, Li Casalini). [[File:Sassari - Complesso prenuragico di Monte d'Accoddi (27).JPG|thumb|[[Tàtari]], altare megalìticu de monte d'Accoddi]] === Altares megalìticos === {{Càstia fintzas|Altare preistoricu de Monte d'Accoddi}} Intre [[Tàtari]] e [[Portu Turre]] s'agatat un'ampru e singulare cumplessu megalìticu chi no agatat anàlogos cumproos in Europa.<ref name="A.Moravetti">{{Tzita libru|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_93_20070719113213.pdf|tìtulu=Gli altari a terrazza di Monte d’Accoddi|sambenadu=Moravetti|nùmene=Alberto|editore=www.sardegnacultura.it|limba=it|pàginas=6-19|annu=2005|atzessu=2020-08-14|dataarchìviu=2021-06-19|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210619091343/https://www.sardegnacultura.it/documenti/7_93_20070719113213.pdf|urlmortu=eja}}</ref> Si tratat de su santuàriu preistòricu de [[Altare preistoricu de Monte d'Accoddi|Monte de Accoddi]] chi cumprendet in s'imparis duos altares, unu bidditzolu e una necròpoli ipogèica, ocupende una superfìtzie cumplessiva de 2513 metros cuadrados e isvilupende unu volùmene de 7590 metros cubos. Custu cumplessu fàbricu megalìticu - segundu sos istudiosos - est carchi cosa de parìbile a su chi in àmbitu mesopotàmicu est definidu altare a terratzu o [[ziggurat]].<ref name=A.Moravetti/> Is isgavos archeològicos fatos in is annos chimbanta de su sèculu coladu ant aporridu a sa lughe un'imponente istrutura in sa cale subra de un'imprantu prus arcàicu de forma truncu-piramidale giai dotadu de artziada de atzessu trapezoidale chentza de gradas narada Templu A, is architetos megalìticos ant a pustis fraigadu un'àteru altare chi inserraiat in sese su pretzedente, dende·ddi sa matessi forma, torrende·ddu a fascare cun muros longos de cuntenimentu in blocos de carcare, dotende·ddu de arztiada de atzessu a gradas e fraighende in su cùcuru sua unu fàbricu templu. Sa prima istrutura est istada fraigada dae gentes de [[cultura de Otieri]] mentras cussa a sighire est istada pesada dae gentes de [[cultura de Abealzu-Filigosa]].<ref name=A.Moravetti/> Ambos altares sunt cunsiderados unos monumentos disconnotos in su panorama de su megalitismu otzidentale e - segundu sos istudiosos - is ùnicos cunfrontos possìbiles batint a Oriente, siat in s'antigu Egitu cun is [[mastaba|mastabas]] e sa piràmide a gradones de [[Saqqara]], siat in Mesopotàmia cun is ziggurat de cosa sua.<ref name=A.Moravetti/> Custos cunfrontos non sunt indicativos de cuntatos deretos pro cudd'època intre s'àrea sarda e s'Oriente pro ite galu non proados mancari - comente acontessiat in is ziggurat mesopotàmicas - fintzas sa piràmide trunca de Monte de Accoddi fiat destinada a sas festas sacras ligadas a su tziclu vegetativu agràriu e a sos ritos propitziatòrios de sa fertilidade pro òmines e animales.<ref name=A.Moravetti/> Segundu s'interpretatzione de s'archeòlogu [[Giovanni Lilliu]], in s'artu de su ziggurat su deus Sole calaiat a giachere cun sa Dea mama, imàgine terrena de sa fertilidade agrària e umana. [[File:Olmedo - Monte Baranta (04).JPG|thumb|left|S'ulumedu, cumplessu prenuràgicu de Monte Baranta]] === Muros megalìticos=== Su passàgiu dae su [[Neolìticu]] finale a s'[[Eneolìticu]] fiat istadu càusa - segundu sos chircadores - de brigas fortes intre sas comunidades prenuràgicas dèpidu cun probabilidade a s'iscoberta e isparghidura de sos metallos.<ref name=AMoravetti/> Segundu custas ipòtesis su fraigu de sos muros megalìticos fiat istadu una resposta a sa dimanda creschende de seguresa de sas populatziones tziviles e su fenòmenu no aiat interessadu esclusivamente a Sardigna ma fiat ispaniadu in totu su Mediterràneu e su chirru atlànticu de Europa. Custas poderosas òperas - difatis - si ponent a cunfrontu cun is de sos cuntemporàneos bidditzolos afortigados de su sud de [[Frantza]]<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Anna|sambenadu=Depalmas|data=1989|tìtulu=La Cultura di Monte Claro: considerazioni e aspetti tipologici|rivista=Antichità sarde|volume=2|pp=5–62|limba=it|atzessu=2020-08-21|url=http://eprints.uniss.it/5899/1/Depalmas_A_Cultura_di_Monte_Claro.pdf|dataarchìviu=2016-03-05|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160305051614/http://eprints.uniss.it/5899/1/Depalmas_A_Cultura_di_Monte_Claro.pdf|deadurl=yes}}</ref> e cun is afòrtios de sa [[Penìsula Ibèrica|penìsula ibèrica]] (Los Millares, Zambujal).<ref name="AMoravetti" /> Is esempros prus de signìficu mannu in Sardigna sunt is muros megalìticos de Monte Ossoni in territòriu de [[Casteddu Sardu]] e sos de [[Monte Baranta]] postos in unu pranu dominende sa badde de su Cuga e sa [[Nurra]] aligheresa, in sa comuna de S'Ulumedu: custa ùrtima est cunsiderada dae sos istudiosos intre sas prus imponentes in [[Europa]].<ref name="G.Caputa">{{Tzita web|url=http://www.museosannasassari.it/index.php?it/101/siti-e-monumenti/10/complesso-megalitico-di-monte-baranta|tìtulu=Il complesso megalitico di monte Baranta|sambenadu=Caputa|nùmene=Graziano|editore=www.museosannasassari.it|data=2006|limba=it|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131029191920/http://www.museosannasassari.it/index.php?it%2F101%2Fsiti-e-monumenti%2F10%2Fcomplesso-megalitico-di-monte-baranta|dataarchìviu=29 santugaine 2013|urlmortu=eja}}</ref> Is chircas fatas subra custa importante istrutura durante sos isgavos chi dd'ant interessada in su [[1979]], ant evidentziadu comente unu difusu istadu de inseguridade apat bogadu gentes de cultura Monte Claro a s'aposentare in pranos pro s'amparare mègius, integrende sas defensas naturales de su logu cun su fraigu de duas poderosas istruturas autas a isbarrare su passu a eventuales afracadores.<ref name=G.Caputa/> Custas òperas difensivas abbratzaiant ispàtzios ampros de manera de pòdere amparare - in paris tempus - siat s'abitadu de barracas siat sa zona cultuale de s'àrea sacra.<ref name="AMoravetti">{{Tzita libru|nùmene=Alberto|sambenadu=Moravetti|tìtulu=''Il complesso prenuragico di monte Baranta''|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20060502164703.pdf|atzessu=22 santugaine 2013|annu=2000|editore=Carlo Delfino Editore|limba=it|pàginas=32-35|dataarchìviu=2021-05-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210508202021/https://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20060502164703.pdf|urlmortu=eja}}</ref> Sighende sa traditzione de sos [[menhir]] e de sos tzìrculos megalìticos de sas gentes de [[cultura Othieri|cultura Otieri]], is de [[cultura Monte Claro]] ant individuadu e ant afortigadu pretzisas àreas postas in logos de pranos pro compidare mègius in manera istratègica su territòriu a suta, custas atziones parent comente chi preludent a solutziones architetònicas chi prus a tardu in su Brunzu antigu ant a èssere pròpias de sos primos protonuraghes e a pustis torra de sas imponentes istruturas polivalentes de su perìodu nuràgicu.<ref name="AMoravetti" /> === Protonuraghes === [[File:Particolare del Nuraghe Bruncu Madugui.JPG|thumb|243x243px|Protonuraghe Bruncu Madugui, [[Gèsturi]]]] Narados fintzas "pseudonuraghes" e "nuraghes a passaditzu", custos fàbricos megalìticos assummant in s'Ìsula a unos treghentos monumentos.<ref name="S.Cultura" /> Massimamente de planimetria definida dae sos nuragòlogos de tipu "reniforme" (est a nàrrere ca tenet is cuntornos clàssicos de unu arrigu), ma fintzas de forma chi carcat torra sa de una nae acavocada, non propassaiant s'artària de deghe metros (a s'imbesse de sos nuraghes artos prus de binti metros).<ref name="S.Cultura">{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20507&v=2&c=2717&t=7|1=https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31486&v=2&c=28494&t=7|tìtulu=Sos protonuraghes|situ=Sardegna Cultura|atzessu=2020-08-18|dataarchìviu=2021-09-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210922083645/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20507&v=2&c=2717&t=7|urlmortu=eja}}</ref> Is fraigos megalìticos de sos protonuraghes ant pretzèdidu de paritzos sèculos s'afirmadura de s'architetura nuràgica clàssica. Contriamente a sos nuraghes, non presentant in intro sos aposentos a tholos.<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31487&v=2&c=28494&t=7|tìtulu=Su nuraghe, monumentu sìmbulu|situ=Sardegna Cultura|atzessu=2021-09-02|dataarchìviu=2021-09-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210902081023/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31487&v=2&c=28494&t=7|urlmortu=eja}}</ref> Is muros perimetrales meda ispissos inserrant difatis nitzas abertas in un'ampru passaditzu, sa caraterìstica architetònica bera de cosa issoro.<ref name=S.Cultura/> Is aposentos a passaditzu fiant ammantados dae losas de pedra dispostas in manera orizontale e unu terratzu-cobertura ammuntaiat totu s'isterridura de su monumentu. Esempru de custa tipologia de fraigu est su protonuraghe Bruncu Madagui postuu in sa [[Giara de Gèsturi]] e sa cale datadura, otenta cun su Mètodu de su carbòniu-14 in s'anàlisi de restos de ortigu atzapados in istratigrafia, inditat tzirca su 1820 a.C. === Nuraghe === {{Càstia fintzas|Nuraghe}} ====Casteddos nuràgicos==== [[File:Nuraghe reconstruction.jpg|thumb|245x245px|Ricostrutzione de Bidditzolu nuràgicu de su 1600 a.C.]] Is fàbricos megalìticos formados dae nuraghes polilobados, connotos fintzas comente a fortilesas nuràgicas, casteddos nuràgicos o règias nuràgicas, ant incumentzadu a cumpàrrere in s'ìsula in su [[Edade de su Brunzu|Brunzu]] reghente. A su modellu base de su nuraghe monoturre sos architetos nuràgicos aiant acorpadu unas àteras turres minores unende·ddas intre issas e issas cun cortinas muràrias. Aiant fraigadu de custa manera imparis architetònicos de dimensiones a bortas colossales, dominados dae unu màstiu tzentrale inghiriadu dae unu nùmeru isvariadu de turres, comente in su cumplessu nuràgicu de [[Nuraghe Arrubiu|Arrubiu]] in ue de turres si nde contaiant pro fintzas bintunu, e fiat su resurtadu de unu disinnu unitàriu chi cumprendiat siat su màstiu siat is bastiones pentagonales, su totu pesadu in sa fase matessi in su de 14 sèculos a.C.<ref name="Arrubiu">{{Tzita web|url=http://www.museoarcheologiconuoro.beniculturali.it/index.php?it%2F32%2Fsiti-e-monumenti%2F14%2Fil-sarcidano-orroli-nuraghe-arrubiu|tìtulu=Il Sarcidano: Orroli, Nuraghe Arrubiu|situ=Museu Natzionale Archeològicu de Nùgoro|limba=it|atzessu=2020-08-21|dataarchìviu=2015-06-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150630132832/http://www.museoarcheologiconuoro.beniculturali.it/index.php?it%2F32%2Fsiti-e-monumenti%2F14%2Fil-sarcidano-orroli-nuraghe-arrubiu|urlmortu=eja}}</ref> Is nuraghes polilobados agiunghiant artàrias chi propassaiant is bintighimbe metros; a pustis de sos monumentos egìtzios fiant is fàbricos preistòricos prus artos tando connotos in su lutone de su [[Mare Mediterràneu|Mediterràneu]]. Is esempros prus nòdidos sunt is de: * [[Su Nuraxi]] in [[Barùmini]] (SU); * [[Nuraghe Santu Antine|Santu Antine]] in [[Turalva]] (SS); * [[Nuraghe Arrubiu|Arrubiu]] in sa comuna de [[Arrolli|Arroli]] (SU). == Riferimentos == <references /> ==Bibliografia== *{{Tzita libru |tìtulu = La Sardegna dei megaliti. Megalitismo, miti e simboli nell´area del Mediterraneo |autore = Marco Puddu |editore = Iris |tzitade = Oliena |annu = 2005 |ISBN = 8889187085 }} *{{Tzita libru |tìtulu = Megalitismo: architettura sacra della preistoria |autore = Alberto Pozzi |editore = Società archeologica comense |tzitade = Como |annu = 2009 |ISBN = 8885643442 }} {{Artìculu de su mese|cabudanni|2021}} [[Categoria:Istòria de Sardigna]] i7da1wy46i8ezges136hmwj2n2ecbl1 1 21148 190171 181765 2026-06-11T02:18:26Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 190171 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmenes esternos in [[Sardigna megalìtica]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=173006 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20160305051614/http://eprints.uniss.it/5899/1/Depalmas_A_Cultura_di_Monte_Claro.pdf annantu a http://eprints.uniss.it/5899/1/Depalmas_A_Cultura_di_Monte_Claro.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 04:11, 13 Aus 2021 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Sardigna megalìtica]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=178577 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200613165602/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2006/10/27/ST7PO_ST701.html annantu a http://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2006/10/27/ST7PO_ST701.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 15:07, 3 Stg 2022 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 8 ligàmene(s) esternu(os) in [[Sardigna megalìtica]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181764 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210806001450/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31516&v=2&c=28503&t=7 annantu a https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31516&v=2&c=28503&t=7 *Archìviu https://web.archive.org/web/20210806012249/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31518&v=2&c=28503&t=7 annantu a https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31518&v=2&c=28503&t=7 *Archìviu https://web.archive.org/web/20200613165539/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=21283&v=2&c=2488&c1=2125&t=1ref annantu a http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=21283&v=2&c=2488&c1=2125&t=1ref *Archìviu https://web.archive.org/web/20200613165539/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=22263&v=2&c=2488&c1=&t=1 annantu a http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=22263&v=2&c=2488&c1=&t=1 *Archìviu https://web.archive.org/web/20210619091343/https://www.sardegnacultura.it/documenti/7_93_20070719113213.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_93_20070719113213.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20210508202021/https://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20060502164703.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20060502164703.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20210922083645/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20507&v=2&c=2717&t=7 annantu a http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20507&v=2&c=2717&t=7 *Archìviu https://web.archive.org/web/20210902081023/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31487&v=2&c=28494&t=7 annantu a https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31487&v=2&c=28494&t=7 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:09, 4 Stg 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Sardigna megalìtica]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190170 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20191115200347/https://www.menhirmuseum.it/capovolto annantu a http://menhirmuseum.it/capovolto . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:18, 11 Làm 2026 (CEST) 3wedfaudxzopuj2z2e23nst94vjm2mq