Wikipedia scwiki https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Media Ispetziale Cuntierra Usuàriu Cuntierra usuàriu Wikipedia Cuntierra Wikipedia File Cuntierra file MediaWiki Cuntierra MediaWiki Template Cuntierra template Agiudu Cuntierra agiudu Categoria Cuntierra categoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4311 190373 186011 2026-07-18T18:06:13Z ~2026-40289-86 29800 Itineràriu Genius Loci - S'Ànima de su logu - Lodè 190373 wikitext text/x-wiki {{coord|format=dms|display=title}} {{LSC}}{{Tmp|Bidda}} [[File:Lodè - Panorama (02).JPG|thumb|right|250px]] '''Lodè''' est una [[bidda]] de sa [[Provìntzia de Nùgoro]] in sa [[Baronia]], s'agatat a 345 metros subra su mare e giughet 2,164 bividores. == Su nùmene == Pro [[Giovanni Spano|Giuanne Spano]] Lodè at un’orìgine [[Fenìtzios|fenìtzia]] ca, paris cun Lodine, sunt nùmenes chi comintzant cun su sa raighina fenìtzia LOD, LOTT, chi cheret nàrrere cuadu, atracadu. Pro [[Massimo Pittau]] sa madrighe est imbetzes [[Limba nuraghesa|sardiana]] o [[Sardigna prenuràgica|prenuràgica]] e duncas lu ponet paris cun àteros topònimos: ''Lodei'' ([[Orgòsolo]]), ''Lodeis'' ([[Orune]]), ''lllodè'' ([[Benetutti|Benetuti]]), ''Lodiàsi'' ([[Mamujada]]), ''Lódulu'' ([[Lanusèi|Lanusè]]), ''Lodùnu'' ([[Orthullè|Urtzullè]]) e Lodine. S’orìgine diat èssere de collegare cun su nùmene sardianu lódu, lótzu chi cheret nàrrere ludu, arghidda. Pittau pensat chi siat in riferimentu a carchi cava de arghidda e a s’atividade de artesania de sos abitantes suos. In prus, semper Pittau, dat a ischire chi in su sèculu XIV, in su ''Compartiment de Sardenya, Repartimiento de Cerdeña'', sa bidda est numenada che a Lotde e Loede, mentres in sos archìvios de sa cùria de su Pìscamu de [[Nùgoro]] est numenada che a Lodej e Lodey. Dionigi Panedda pensat imbetzes chi sos documentos prus antigos chi pertocant sa bidda de Lodè siant de su 1135 e de su 1238, cando Innotzente lI e Onòriu III dant sa cunfirma de sa donatzione fata dae su Giùighe Antine de Gaddura a sos Vitorinos de [[Marsiglia|Marsìglia]] de sa Corte de Sant’Andria de Lata o Late, posta in territòriu de su [[Judicadu de Gaddura|giuigadu de Gaddura]]. Pro Panedda non b’at duda peruna a nàrrere chi custa corte est Lodè, ca fintzas a su XVII sèc. bi fiat sa crèsia de Sant’Andria. Tocat de ammontare, in prus, chi galu oe in carchi bidda Lodè est numenada Lotè. == Su sartu == Lodè est postu in sas costas de su monte "Su inueràgliu" (fenugràrgiu), est una comuna de sa [[Provìntzia de Nùgoro]] posta a s’artària de 345 m dae su livellu de su mare e su territòriu suo s’isterret pro 120,87 chilòmetros cuadrados e b’istant 1838 residentes. Su paesàgiu suo est mescamente fatu de cùcuros de macra mediterrànea, ma tenet fintzas cùcuros de monte chi arribant a 1057 m. e paritzos terrinos coltivados a bìngias, olia e mèndula. Sa bidda est a làcana cun [[Thiniscole]], [[Lùvula]], [[Onanie]], [[Bitzi]], [[Padru]] e [[Torpè]]. In su territòriu suo sunt su Cumplessu Forestale de Sant'Anna, su Montarvu cun litos de èlighes e lidone e una parte de sa Foresta Demaniale de Usinavà, numenada “Sa Ghiniperàglia” litos antigos de èlighes e macra mediterrànea. == S'istòria == In su sartu de Lodè sos insediamentos bi sunt giai dae sos [[Sardigna preistòrica|tempos preistòricos]]: a lu nàrrere a craru sunt sas testimonias archeològicas de su territòriu, unu signale craru de comente s'òmine at bìvidu in custos logos.Intre custas sas domos de gianas, chi in sa bidda de Lodè tenent un'àteru nùmene "calas de sos naneddos".<ref>{{Tzita web|url=https://www.locosdecultura.it/comune-di-lode/|tìtulu=Cala de sos naneddos de Janna Oriavula|sambenadu=Piga|nùmene=Mariantonietta|wkautore=Mariantonietta Piga|situ=Locos de Cultura|editore=Unione de sos Comunes de su Monte Arvu|curadore=Angelo Canu|data=2024-08-22|limba=sc|atzessu=2025-04-03}}</ref> S'istùdiu fata dae su dot. Paolo Melis, de su Dipartimentu de [[Istòria]] de s’[[Universidade de Tàtari]] in su 2005, dat a ischire chi sas testimonias sunt a su mancu de su [[Neolìticu]] Reghente (IV millènniu a. C.), in s'època narada “[[Cultura de Otieri]]”, mancari si potzat pensare chi bi siant insediamentos galu prus antigos de iscobèrrere. A como sunt istados rilevados 29 sitos archeològicos, dae s'època prenuràgica a su [[Edade mèdia|tempus de mesu]], chi mustrant una continuidade de tempus ispantosa, tenende fintzas contu chi sos primos documentos seguros de Lodè sunt de su 1358: a oe, duncas, sa presèntzia de s'òmine in su territòriu est de prus de 6000 annos. == Sa cultura == [[Massimo Pittau]] narat de Lodè chi est una de sas biddas prus cunservativas de totu s'ìsula, siat in àmbitu linguìsticu, siat in àmbitu etnològicu. Fintzas a sos primos annos de su '900 in Lodè bi fiat su ritu de sa "covata": su maridu si poniat in unu letu in su matessi aposentu de sa partòrgia - posta in un'àteru letu - e si poniat a istòrchere sas ghèmidas e sos lamentos de sa fèmina chi si fiat illierende. Podet dare chi lu faghiat pro nde batire a su derre sa fèmina, pro la ispuntzonare a manera psicològica e simpatètica. Ma sena andare meda a in segus in su tempus, podimus nàrrere chi galu oe Lodè apat mantesu bene sas traditziones, in sas festas e in sos màndigos mescamente. Fintzas in contu de durches Lodè si distinghet pro una variedade manna. Pro su chi pertocat imbetzes sos màndigos prus tìpicos tocat de ammentare sas "seatas", sas "casatinas", sa "manicatura" (petza de porcu, s'ispinu o costilla de porcu, cota a boddidu cun lardu e, cunforma a s'istajone, fae, "asolu pithutu", càule gupu, fenugru, "ammuratha" e gasi a sighire), su "pane cotu" e su "pane vratatu". Ma tocat de ammentare totu sos benes chi sa bidda podet mustrare: unu tzentru istòricu de importu, cun istrutura architetònica de su [[Edade mèdia|tempus de mesu]] e domos de su comintzu de su 1800, chimbe crèsias antigas, fraigadas intre de su 1500 e de su 1700 (che a sa Crèsia de sa Purìssima<ref>{{Tzita web|url=https://www.locosdecultura.it/comune-di-lode-2023/|tìtulu=Sa crèsia de sa Purìssima de Lodè|sambenadu=Piredda|nùmene=Mauro|situ=Locos de Cultura|editore=Unione de sos Comunes de su Monte Arvu|curadore=Angelo Canu|data=2023-02-27|atzessu=2024-08-02}}</ref>), arredos sagrados de importu mannu, cun istàtuas de su 1400 e de su 1500, [[oro]] e [[prata]] de sas iscolas [[Gènova|genovesa]] e [[Nàpoli|partenopea]] (de su 1500), chi dant s'idea de comente Lodè e totu sa [[Sardigna]] fiat in intro de s'istòria europea prus de su chi fintzas a como nos ant contadu. == S'economia == In su territòriu comunale resurtat chi b'at 19 atividades industriales e chi bi traballant 42 persones, 32 atividades de servìtziu e 49 persones chi bi traballant, 26 atividades de servìtziu cun 58 persones chi bi traballant e 7 atividades amministrativas cun 26 traballadores. Galu meda sunt sas atividades ligadas a su mundu agro-pastorale. == Sas festas == De seguru sa festa prus sentida dae sos lodeinos est “Sant’Antoni ‘e su ‘ocu”, chi si festat su 16 de [[ghennàrgiu]].<ref>{{Tzita web|url=https://lode.qr-museum.com/POI/punto.asp?ID=104&lingua=sar|tìtulu=Su murale de Sant'Antoni 'e su 'ocu|situ=Itineràriu Genius Loci - S'Ànima de su logu - Lodè|atzessu=2026-07-18}}</ref> A su tocu de sas campanas de mesudie sos pitzinnos andant dae domo in domo cun unu sacheddu in palas, pio collire sos donos chi sas fèminas ant aprontadu: calistros, arantzos e dinari. In su mentres sos pitzinnos prus mannos, partzidos in “cumpanzias” sunt pro torrare dae “s’èrimu”, dae collire frascas chi s'ant a pònnere in tundu a un’àrbore postu in sa pratza de Sant’Antoni. A pustis de sa missa, si allughent sas frascas, su preìderu beneighet su fogu e sonat una campanedda, pro chi sos pitzinnos de sas “cumpanzias” àrtzient a s'àrbore, pro “nde falare sa pompia”. Àteras festas de importu sunt su Carrasegare (cun sas Mascaras Netas, Mascaras Brutas e Marratzàios); sa Chida Santa (particulares sunt mescamente sos sos cantos -“Gotzos”-, sa rapresentatzione de “s’Iscravamentu” e de “s’Interru”, sa professone a sonu de “tauleddos” o “matràculas” e cun sas “orriajolas”); Babbu Mannu (su “Corpus Domini”, cun una caraterìstica prepissione cun sas carreras prenas de nuscu de “erva de Santa Maria”); pro Santu Giuanne, mancares festadu su 24 de [[làmpadas]], su 23, a pustis de sos Vèsperos, si faghet unu fogu de fèrula in foras de sas domos e cadaunu depet brincare su fogu narende “in nùmene de Deus, de Nostru Segnore e de Santu Juanne”. Sant’Anna si festat s'ùrtima domìniga de [[trìulas]] in s'omònima fratzione in su monte<ref>{{Tzita web|url=https://lode.qr-museum.com/POI/punto.asp?ID=123&lingua=sar|tìtulu=Sa fratzione de Sant'Anna e sa crèsia|situ=Itineràriu Genius Loci - S'Ànima de su logu - Lodè|atzessu=2026-07-18}}</ref>: novena, pellegrinàgiu dae Lodè a pee; sa domìniga, a pustis de sa missa, su comitadu cumbidat a totus unu pràngiu cun màndigos locales. Su comitadu ordimìngiat fintzas sas festas tziviles, tres dies de festa, de ispetàculos e mùsica. Su 5 de austu b'est sa festa de su Remèdiu, cun una bella prepissione in sos giassos antigos de su tzentru istòricu. Àtera festa de importu, ammaniada dae sos giòvanos chi crompent bintighimbe annos, est sa festa de Santa Luchia, su primu agabbu de chida de [[Cabidanni|cabudanni]], cun sonos e ballos e tres dies de festa. Particulare est sa prepissione cun su costùmene antigu e cadderis. == Riferimentos == <references /> == Bibliografia == * {{Tzita libru|nùmene=Ànzelu|sambenadu=Canu|tìtulu=Biddas de sa provìntzia de Nùgoro|annu=2014|editore=Ufìtziu Limba Sarda de sa Provìntzia de Nùgoro|pp=45-46|capìtulu=Lodè}} * {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Spano|tìtulu=Vocabolario sardo geografico patronimico ed etimologico.|url=https://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042213001500126.pdf|atzessu=2021-12-28|data=1872|tzitade=Casteddu|limba=sc,it|OCLC=504087043}} * {{Tzita libru|nùmene=Massimo|sambenadu=Pittau|tìtulu=I nomi di paesi, città, regioni, monti, fiumi della Sardegna: significato e origine|data=1997|editore=Ettore Gasperini editore|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=231730413}} * {{Tzita libru|nùmene=Dionigi|sambenadu=Panedda|tìtulu=Il giudicato di Gallura: curatorie e centri abitati|data=1978|editore=Editrice Libreria Dessì|tzitade=Tàtari|limba=it}} * {{Tzita libru|curadore=Paolo Melis|tìtulu=Lodè: testimonianze archeologiche|url=https://www.academia.edu/558451/Lod%C3%A8_testimonianze_archeologiche_Stampacolor_Muros_SS_2009|atzessu=2021-12-28|data=2009|editore=Nuova Stampa Color|tzitade=Muros|limba=it|OCLC=934318404|ISBN=978-88-904409-1-5}} *{{Tzita publicatzione|nùmene=Angelo|sambenadu=Canu|annu=2012|tìtulu=Lodè - Luoghi e cultura|editore=Edizioni Solinas|tzitade=Golòthene|limba=it|atzessu=2021-12-28|url=http://www.ceamontalbolode.it/wp-content/uploads/2012/11/Brochure-Lode1.pdf|nùmene2=Agnese|sambenadu2=Farris}} == Ligàmenes esternos == * {{Tzita web|url=https://www.comune.lode.nu.it|tìtulu=Situ istitutzionale|limba=it}} {{Template:Provìntzia de Nùgoro}} [[Category:Comunes de sa provìntzia de Nùgoro]] [[Category:Baronia]] l6ejvt0l930hj95vem021knqtgt59fm