Wikipedia scwiki https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Ispetziale Cuntierra Usuàriu Cuntierra usuàriu Wikipedia Cuntierra Wikipedia File Cuntierra file MediaWiki Cuntierra MediaWiki Template Cuntierra template Agiudu Cuntierra agiudu Categoria Cuntierra categoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 21928 190614 183379 2026-08-20T00:11:38Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 190614 wikitext text/x-wiki {{LSC}} [[File:Change in Average Temperature.svg|thumb|321x321px|Is càmbios de temperaduras fintzas a oe sunt istados prus fortes in is ladiores setentrionales e subra is territòrios continentales. ]] [[File:Global Temperature Anomaly-es.svg|thumb|321x321px|Curva de sa temperadura mèdia de is otzèanos, dae su 1880 a su presente (2013).]] [[File:Greenhouse-gas-emission-scenarios-01.png|thumb|320x320px|Iscenàrios possìbiles de emissiones de gasos serra in su benidore]] Cun '''callentamentu globale''' o '''callentamentu mundiale''' s'inditat in [[climatologia]] s'aumentu de durada longa de sa [[temperadura atmosfèrica]] mèdia de su [[Clima|sistema climàticu]] de sa [[Terra]] pro neghe de su rafortzu de s'[[efetu serra]]. Est un'aspetu de su comintzu de su càmbiu climàticu atuale, dimustradu dae sa medida direta de sa temperadura, su registru de temperaduras de s'ùrtimu millènniu e de efetos vàrios de su callentamentu globale giai visìbiles.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Richard Pallardy|data=22 de abrile 2022|tìtulu=IPCC Report Analysis: The Top Five Measures to Halve Emissions by 2030|p=4|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climatechange/myths-vs-facts-denial-petitions-reconsideration-endangerment-and-cause-or-contribute_.html|tìtulu=Myths vs. Facts: Denial of Petitions for Reconsideration of the Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases under Section 202(a) of the Clean Air Act|limba=inglesu}}</ref>​ In su passadu, ddoe funt istadas variatziones istòricas de su clima de sa Terra cun proas batidas dae istùdios in [[paleoclimatologia]], ma is chi sunt acontessende in die de oe ddu sunt faghende a unu ritmu chentza de pretzedentes chi non podet èssere ispricadu dae càusa naturale peruna, pro custu, segundu s'evidèntzia sientìfica de su callentamentu globale, custu càmbiu dràsticu podet èssere dèpidu petzi a s'atividade umana desmesurada de is ùrtimos tempos, sa cale est una de is càusas printzipales de su callentamentu globale.<ref>{{Tzita web|url=https://climate.nasa.gov/evidencia.amp|tìtulu=Cambio climático: ¿Cómo sabemos lo que sabemos?|limba=ispagnolu}}</ref>​ Is trèmenes callentamentu globale e càmbiu climàticu fatu·fatu s'usant chentza de ddos distìnghere,​ ma de forma prus pretzisa callentamentu globale est s'acreschimentu globale de is temperaduras de superfìtzie e s'aumentu projetadu causadu in manera dominante dae is atividades umanas intensas (antròpicu), mentras chi cùmbiu climàticu incluet tantis su callentamentu globale comente sos efetos suos subra su [[clima]].​ Mancari ddoe siant istados perìodos preistòricos de callentamentu globale, is càmbios vàrios osservados dae metade su sèculu XX no ant tentu pretzedentes dae dècadas a millènnios.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Richard Pallardy|data=22 de abrile 2022|tìtulu=IPCC Report Analysis: The Top Five Measures to Halve Emissions by 2030|p=4|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita publicatzione|autore=Richard Pallardy|data=22 de abrile 2022|tìtulu=IPCC Report Analysis: The Top Five Measures to Halve Emissions by 2030|p=2|limba=inglesu}}</ref> In su [[2013]], su De chimbe Raportos de Valutatzione (AR5) de su [[Grupu Interguvernamentale de Espertos subra su Càmbiu Climàticu]] (IPCC) aiat conclùidu chi «est meda dàbile chi s'influèntzia umana siat istada sa càusa dominante de su callentamentu osservadu dae sa metade de su sèculu XX».<ref>{{Tzita web|url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/|tìtulu=Climate Change 2013: The Physical Science Basis|limba=inglesu}}</ref>​ Sa influèntzia umana prus manna est istada s'emissione de [[gasos de efetu serra]] comente su [[diòssidu de carbòniu]], [[metanu]] e [[òssidos de azotu]]. Is projetziones de modellos climàticos resumidos in s'AR5 aiant inditadu chi durante su sèculu presente sa temperadura superfitziale globale at a artziare fortzis intre 0,3 a 1,7 °C in iscenàrios de emissiones prus bàscias e 2,6 a 4,8 °C pro is prus mannos.<ref>{{Tzita web|url=http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_TS_FINAL.pdf|tìtulu=climatechange2013.org|limba=tedescu}}</ref>​ Custas congruidas sunt istadas apoderadas dae sas acadèmias natzionales de sièntzia de is paisos industrializados printzipales<ref>{{Tzita web|url=https://skepticalscience.com/joint-statements-on-climate-change-from-nas-around-world.html|tìtulu=Joint Statements on Climate Change from National Academies of Science Around the World|data=27 de ghennàrgiu 2017|limba=inglesu}}</ref>​ e non sunt cuntierradas dae peruna organizatzione sientìfica de prestìgiu natzionale o internatzionale.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=DiMento, Joseph F; Doughman, Pamela|annu=2007|tìtulu=Climate change : what it means for us, our children, and our grandchildren|rivista=Cambridge, Mass. : MIT Press|limba=inglesu}}</ref>​ Su càmbiu climàticu benidore e sos efetos assotziados ant a èssere diferentes dae una regione a un'àtera de su mundu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_FGD_TS.pdf|tìtulu=Technical Summary - IPCC AR6 WGI|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-5-3.html|tìtulu=TS.5.3 Regional-Scale Projections|limba=inglesu|atzessu=2022-08-18|dataarchìviu=2022-08-18|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220818082539/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-5-3.html|urlmortu=eja}}</ref>​ Is efetos antitzipados includent un'aumentu de is temperaduras globales, un'artziada de su livellu de su mare, unu càmbiu de is regìmenes de propiduras e un'ispainadura de is [[Desertu|desertos]] subtropicales.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Jian Lu,Gabriel A. Vecchi,Thomas Reichler|data=24 de martzu 2007|tìtulu=Expansion of the Hadley cell under global warming|rivista=Atmospheric Science|limba=inglesu}}</ref>​ S'isetat chi su callentamentu siat prus mannu in sa terra prus chi non in is [[Otzèanu|otzèanos]] e chi su prus grae interesset a s'[[Àrticu]], cun su retiru dae sas [[Niera|nieras]], su [[permafrost]] e sa [[banchisa]]. Àteros efetos dàbiles includent fenòmenos meteorològicos estremos prus fitianos, comente undadas de calore, sicàngias, abbas de trainu e niadas fortes;<ref>{{Tzita web|url=https://phys.org/news/2011-03-global-snowstorms-scientists.html|tìtulu=Global warming means more snowstorms: scientists|data=1 de martzu 2011|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://skepticalscience.com/Record-snowfall-disproves-global-warming.htm|tìtulu=Does record snowfall disprove global warming?|limba=inglesu}}</ref>​ atzidificatzione de s'otzèanu e estintzione de ispètzies pro neghe de règimenes de temperadura variàbiles. Intre sos efetos umanos significativos suos s'includet sa minetza a sa seguresa alimentare pro sa mèngua de rendimentu de is regortas e sa pèrdida de hàbitat pro neghe de allagamentos.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=David S. Battisti and Rosamond L. Naylor|data=9 de ghennàrgiu 2009|tìtulu=Historical Warnings of Future Food Insecurity with Unprecedented Seasonal Heat|rivista=Science|volume=323|limba=inglesu}}</ref>​ Pro su fatu chi su sistema climàticu tenet una inèrtzia manna e is gasos de efetu de serra ant a sighire in s'atmosfera pro tempus longu, medas de custos efetos ant a sighire non petzi pro dècadas o sèculos, si nono pro deghes de millis de annos.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Peter U. Clark, Jeremy D. Shakun, Shaun A. Marcott, Alan C. Mix, Michael Eby, Scott Kulp, Anders Levermann, Glenn A. Milne, Patrik L. Pfister, Benjamin D. Santer, Daniel P. Schrag, Susan Solomon, Thomas F. Stocker, Benjamin H. Strauss, Andrew J. Weaver, Ricarda Winkelmann, David Archer, Edouard Bard, Aaron Goldner, Kurt Lambeck, Raymond T. Pierrehumbert & Gian-Kasper Plattner|data=8 de freàrgiu 2016|tìtulu=Consequences of twenty-first-century policy for multi-millennial climate and sea-level change|rivista=Nature Climate Change|limba=inglesu}}</ref>​ Is rispostas possìbiles a su callentamentu globale includent sa mitigatzione mediante sa reduida de sas emissiones, s'adatamentu a sos efetos suos, sa fraigadura de sistemas resilientes a sos efetos suos e una possìbile ingegneria climàtica benidora. Sa majoria de is paisos sunt parte de sa [[Cunventzione Marco de is Natziones Unidas subra su Càmbiu Climàticu]] (CMNUCC),<ref>{{Tzita web|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-convention/status-of-ratification/status-of-ratification-of-the-convention|tìtulu=Status of Ratification of the Convention|limba=inglesu}}</ref>​ s'obietivu ùrtimu de su cale est prevènnere unu càmbiu climàticu antròpicu perigulosu.<ref>{{Tzita web|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-convention/what-is-the-united-nations-framework-convention-on-climate-change|tìtulu=What is the United Nations Framework Convention on Climate Change?|limba=inglesu}}</ref>​ Sa CMNUCC at adotadu una sèrie de polìticas destinadas a minimare sas emissiones de gasu de efetu serra<ref>{{Tzita web|url=https://unfccc.int/resource/docs/2005/sbi/eng/18.pdf|tìtulu=Sixth compilation and synthesis of initial national communications from Parties not included in Annex I to the Convention|data=25 de santuaine 2005|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/ch13s13-2-1.html|tìtulu=Climate Change 2007: Working Group III: Mitigation of Climate Change|limba=inglesu|atzessu=2022-08-18|dataarchìviu=2013-03-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130309012120/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/ch13s13-2-1.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.iea.org/topics/world-energy-outlook|tìtulu=The world’s most authoritative source of energy-market analysis and projections|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://unfccc.int/resource/docs/2011/sbi/eng/inf01.pdf|tìtulu=Compilation and synthesis of fifth national communications|data=20 maju 2011|limba=inglesu}}</ref>​ e agiudare in s'adatamentu a su callentamentu globale.<ref>{{Tzita web|url=https://unfccc.int/resource/docs/2005/sbi/eng/18.pdf|tìtulu=Sixth compilation and synthesis of initial national communications from Parties not included in Annex I to the Convention|data=25 de santuaine 2005|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://unfccc.int/resource/docs/2011/sbi/eng/inf01.pdf|tìtulu=Compilation and synthesis of fifth national communications|data=20 de maju 2011|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17.html|tìtulu=Climate Change 2007: Working Group II: Impacts, Adaptation and Vulnerability|limba=inglesu|atzessu=2022-08-18|dataarchìviu=2018-11-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181103172451/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17.html|urlmortu=eja}}</ref>​ Is membros de sa CMNUCC ant cuncordadu chi si recherent reduidas mannas de sas emissiones<ref>{{Tzita web|url=https://unfccc.int/resource/docs/2010/cop16/eng/07a01.pdf#page=2|tìtulu=The Cancun Agreements: Outcome of the work of the Ad Hoc Working Group on Long-term Cooperative Action under the Convention|limba=inglesu}}</ref>​ e chi su callentamentu globale benidore si depet limitare meda a suta de 2,0 °C respetu a su livellu preindustriale<ref>{{Tzita web|url=https://nap.nationalacademies.org/read/12781/chapter/2|tìtulu=America's Climate Choices|limba=inglesu}}</ref>​ cun isfortzos pro ddu limitare a 1,5 °C.<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2015/12/12/world/global-climate-change-conference-vote/|tìtulu=Obama: Climate agreement 'best chance we have' to save the planet|data=14 de nadale 2015|limba=inglesu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.theguardian.com/environment/2015/dec/12/paris-climate-deal-key-points|tìtulu=Paris climate deal: key points at a glance|data=12 de nadale 2015|limba=inglesu|atzessu=2022-08-18|dataarchìviu=2016-08-01|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160801074432/https://www.theguardian.com/environment/2015/dec/12/paris-climate-deal-key-points|urlmortu=eja}}</ref> A parre de s'[[ONU]], si is temperaduras s'ant a pesare de prus de 1,5 °C su protzessu diat creare dannos irreversìbiles.<ref>{{Tzita noas|url=https://www.istorias.it/16/08/2021/6461/clima-segundu-sonu-is-dannos-a-sambiente-sunt-irreversibiles/|tìtulu=Clima, segundu s'Onu is dannos a s'ambiente sunt irreversìbiles|nùmene=Ivan|sambenadu=Marongiu|publicatzione=Istorias|data=2021-08-15|atzessu=2022-08-31}}</ref>​ Sa reatzione de su pùblicu a su callentamentu globale e su pensamentu subra de sos efetos suos puru sunt aumentende. Unu raportu globale de 2015 de [[Pew Research Center]] aiat agatadu chi una mèdia de 54% ddu cunsìderat «unu problema sèriu meda». Esistent diferèntzias regionales significativas, cun is [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidenses]] e [[Cina|tzinesos]], sas economias de sos cales sunt responsàbiles de sas emissiones annuales de CO₂ majores, intre de is prus pagu apensamentados.<ref>{{Tzita web|url=https://www.pewresearch.org/global/2015/11/05/global-concern-about-climate-change-broad-support-for-limiting-emissions/|tìtulu=Global Concern about Climate Change, Broad Support for Limiting Emissions|data=5 de onniasantu 2015|limba=inglesu}}</ref>​ == Riferimentos == <references />{{Controllu de autoridade}} {{Artìculu de su mese|làmpadas|2023}} [[Categoria:Clima]] 03945ixbbwe5t65cvks35ep0z7caizj 0 23572 190613 190611 2026-08-19T19:59:35Z PNNu 12712 arràngiu faddina 190613 wikitext text/x-wiki {{coord|format=dms|display=title}} {{LSC}}{{s}}[[File:2012-04-28 Vigevano Piazza Ducale.jpg|thumb|Piazza Ducale]] '''Vigevano''' est unu [[comune]] italianu de 63 859 bividores de sa provìntzia de [[Pavia]] in sa regione de sa [[Lombardia]]. [[Categoria:Provìntzia de Pavia]] [[Categoria:Tzitades de s'Itàlia]] 3tszmh9kimvtm7t4img057fv4xjevct 1 23573 190615 2026-08-20T00:11:39Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 190615 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Callentamentu globale]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190614 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20220818082539/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-5-3.html annantu a https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-5-3.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:11, 20 Aus 2026 (CEST) rtjbeeld9ijarqe298dikyuhh6sbemv