Wikipedia
scwiki
https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Media
Ispetziale
Cuntierra
Usuàriu
Cuntierra usuàriu
Wikipedia
Cuntierra Wikipedia
File
Cuntierra file
MediaWiki
Cuntierra MediaWiki
Template
Cuntierra template
Agiudu
Cuntierra agiudu
Categoria
Cuntierra categoria
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Herbert Pagani
0
7421
190898
188888
2026-10-04T00:33:11Z
InternetArchiveBot
10458
Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.6
190898
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
{{Bio
|Nòmene = Herbert Avraham Haggiag
|Sambenàdu = Pagani
|Sesso = M
|LoguNascita = Tripoli
|LoguNascitaAlt =
|DieMeseNascita = 25 abrile
|AnnuNascita = [[1944]]
|LoguMorte = Palm Springs
|DieMeseMorte = 1 de frealzu
|AnnuMorte = [[1988]]
|PreFaìna =
|Faìna = cantante
|Epoca =
|Epoca2 =
|Faìna2 = poete
|Faìna3 = pintore
|FaìnaAltre = , iscultore, [[iscrittore]], [[attore]] e [[disc-jockey]]
|Natzionalidade = italo-libicu
}}
De familia de origine ebraica, aiat passadu sa gioventude unu pagu in [[Germània]] e in [[Frantza]]. Est istadu unu artista multiforme chi si fit dedicadu a tantas attividades, faeddaiat sia s'[[limba italiana|italianu]] che i su [[limba frantzesa|frantzesu]].
Ammentadu comente boghe e disc-jokey de s'emittente radiofonica [[Radio Monte Carlo]] - cun [[Ettore Andenna]], [[Luisella Berrino]] e [[Roberto Arnaldi]] - comente e cantante aiat incisu branos chi aian appidu una discreta popularidade comente ''Cin cin con gli occhiali'', ''Canta (che ti passa la paura)'', ''L'amicizia'' e ''Ahi ... le Hawaii'', cantada puru in su film ''[[Amore mio aiutami]]'', direttu in su [[1969]] dae [[Alberto Sordi]]. De ammentare finas sa cover de ''Les amants d'un jour'' (cantada in frantzesu dae [[Edith Piaf]]) intitulada in italianu [[Albergo a ore]].
Pagani aiat collaboradu pro annos cun [[Dalida]], e pro issa aiat iscrittu paritzos branos (massimu adattamentos in italianu de cantones frantzesas). In mesu e i custas bi fini: ''Mamy Blue'' (1970), ''C'è gente che incontri per strada'' (de Fabien-Bréjean-Goraguer, de su [[1973]]), ''Non è casa mia'' (de su [[1965]]).
Pagani fit unu [[Ecologia|ecologista]] e [[pacifismu|pacifista]] convintu, in su [[1970]] aiat fundadu unu de sos primos progettos multimediales (su "Megalopolis"), registrende album de genere "[[progressive]]" e dedichendesi a s'attividade politiga.
Cun su nomene ''megalopolis'' aiat realizzadu una serie de cantones in frantzesu (de sa cales calicuna traduida puru in italianu)
Est mortu in sos [[USA|Istati Unidos]] a causa de sa [[leucemia]].
==Agganzos dae fora==
*[https://web.archive.org/web/20160409092303/http://www.sguardomobile.it/spip.php?article115&var_mode=calcul Herbert Pagani. Ritratto di un "''artiste totale''"]
* {{it}} [http://web.tiscali.it/paganiherbert/ Herbert Pagani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090526225506/http://web.tiscali.it/paganiherbert/ |date=2009-05-26 }}
* {{fr}} [http://www.alliancefr.com/pagani/amitie.html Quelques titres à écouter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024140600/http://www.alliancefr.com/pagani/amitie.html |date=2008-10-24 }}
* {{fr}} [http://www.asso-chc.net/rubrique.php3?id_rubrique=113 Herbert Pagani]
* {{it}} and {{fr}} http://www.megalopolis.it/old {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213201734/http://www.megalopolis.it/old/ |date=2009-02-13 }}
* {{it}} and {{fr}} http://www.megalopolis.it
[[categoria:italianos|Pagani, Herbert]][[categoria:libicos|Pagani, Herbert]][[categoria:ebreos italianos|Pagani, Herbert]][[categoria:cantantes|Pagani, Herbert]]
[[categoria:cantantes francofonos|Pagani, Herbert]]
[[categoria:disc jockey|Pagani, Herbert]][[categoria:attivistas|Pagani, Herbert]]
sjoox4ljfpquf5swe5x8bitvwve81bj
Nouakchott
0
20530
190895
169942
2026-10-03T12:50:26Z
Kontributor 2K
26284
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Nouakchott Department.png]] → [[File:Nouakchott Region locator map (McTrixie).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · The map depicts the former Nouakchott Region (wilaya), not a department. The present filename misidentifies the administrative division.
190895
wikitext
text/x-wiki
{{coord|format=dms|display=title}}{{Variant|LSC}}
[[File:Nouakchott 0518.JPG|thumb|245x245px|Panorama aèreu]]
[[File:Nouakchott Region locator map (McTrixie).png|thumb|245x245px|Posidura in s'istadu]]
'''Nouakchott''' (in [[Limba araba|àrabu]]ː نواكشوط o انواكشوط, signìfichende ''su logu de is bentos'') est sa capitale e tzitade prus manna de [[Mauritània]]. S'agatat in sa costera atlàntica de su desertu de su [[Sahara]]. Su nùmene s'est mantentu cun s'ortografia dada dae is [[Impèriu coloniale frantzesu|frantzesos]] e diat chèrrere nàrrere ''logu in ue cando si faghet unu putzu essit abba a su livellu de is còrgios'' (dae s'àrabu ''anwakshut'', issu etotu derivadu dae su [[Limba bèrbera|bèrberu]] ''a-n-wakshut'' (''Logu de còrgios''); in [[Marrocu]], su nùmene ''a-n-wakshut'' cheret nàrrere ''padente''.
Sa tzitade est istada fraigada a su logu de unu [[ksar]] (biddighedda bèrbera) minore, a 7 km de sa costera, durante sa [[Impèriu coloniale frantzesu|colonizatzione frantzesa]]; su logu est istadu seberadu cun coidu pro evitare allagamentos disastrosos comente is de su [[1950]], pro tènnere asseguradu sa suministratzione de abba, e pro ite bastante a tesu de su [[Senegal|Senegàl]]. Sa fraigadura aiat comintzadu in su [[1958]] e progetos urbanìsticos vàrios si fiant isvilupados giai in antis de s'indipendèntzia, in su [[1960]]. S'aposentamentu de is nòmades (massimamente durante sa sicàngia manna de su 1968-1973) e s'atratzione de sa capitale ant provocadu una crèschida atzelerada. In su [[1974]], teniat unos chentu mìgia bividores e in su [[1992]] giai nde contaiat unos 600.000; in su 1999 s'agataiant giai 881.000 bividores. Segundu su tzensimentu de su 2010 is bividores suos sunt unos 822.207.
Sa tzitade tenet unu tzentru otzidentalizadu cun is ministeros, ambasciadas e àteros servìtzios distintos comente bancas e superfìtzies cummertziales mannas; a pustis, tenet unos bighinados residentziales, e foras de bidda sos aposentamentos provisòrios de is pòberos. Fintzas a sos annos '70 de su noighentos, s'agataiant tendas nòmades in zona urbana (200, in su 1971). Su clima est relativamente masedu, cun màssimas de 32 grados e mìnimas de 11; sa mèdia de propiduras est de 135 mm. Is putzos de su [[Trarza]] diant dèpere assegurare is fruniduras de abba, ma oe in die comomai non sunt bastantes e si sunt dèpidos fraigare depuradores. A unos 7 km in su sud-estu, est istadu fraigadu unu ''wharf'' (unu mollu) pro s'esportatzione. Is comunicatziones, a s'ispissu, si depent fàghere pro mèdiu de aparèchios gràtzias a un'aeroportu modernu foras de sa capitale e a pistas de aterràgiu isparghinadas in sa zona; is pistas in mesu de s'arena sunt impossìbiles de mantènnere.
Sa tzitade est gemellada cun [[Tucson]], [[Lanzhou]], [[Madrid]], [[Amman]], s'[[Ìsula de Frantza]] e [[Bamako]].
== Àteros progetos ==
{{commons|Category:Nouakchott}}
[[Categoria:Capitales de istadu]]
3jwedozl1xhihgerstlvmom9p5cch5b
190896
190895
2026-10-03T12:52:06Z
Kontributor 2K
26284
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Nouakchott Region locator map (McTrixie).png]] → [[File:Nouakchott Region locator map.png]] remove user name
190896
wikitext
text/x-wiki
{{coord|format=dms|display=title}}{{Variant|LSC}}
[[File:Nouakchott 0518.JPG|thumb|245x245px|Panorama aèreu]]
[[File:Nouakchott Region locator map.png|thumb|245x245px|Posidura in s'istadu]]
'''Nouakchott''' (in [[Limba araba|àrabu]]ː نواكشوط o انواكشوط, signìfichende ''su logu de is bentos'') est sa capitale e tzitade prus manna de [[Mauritània]]. S'agatat in sa costera atlàntica de su desertu de su [[Sahara]]. Su nùmene s'est mantentu cun s'ortografia dada dae is [[Impèriu coloniale frantzesu|frantzesos]] e diat chèrrere nàrrere ''logu in ue cando si faghet unu putzu essit abba a su livellu de is còrgios'' (dae s'àrabu ''anwakshut'', issu etotu derivadu dae su [[Limba bèrbera|bèrberu]] ''a-n-wakshut'' (''Logu de còrgios''); in [[Marrocu]], su nùmene ''a-n-wakshut'' cheret nàrrere ''padente''.
Sa tzitade est istada fraigada a su logu de unu [[ksar]] (biddighedda bèrbera) minore, a 7 km de sa costera, durante sa [[Impèriu coloniale frantzesu|colonizatzione frantzesa]]; su logu est istadu seberadu cun coidu pro evitare allagamentos disastrosos comente is de su [[1950]], pro tènnere asseguradu sa suministratzione de abba, e pro ite bastante a tesu de su [[Senegal|Senegàl]]. Sa fraigadura aiat comintzadu in su [[1958]] e progetos urbanìsticos vàrios si fiant isvilupados giai in antis de s'indipendèntzia, in su [[1960]]. S'aposentamentu de is nòmades (massimamente durante sa sicàngia manna de su 1968-1973) e s'atratzione de sa capitale ant provocadu una crèschida atzelerada. In su [[1974]], teniat unos chentu mìgia bividores e in su [[1992]] giai nde contaiat unos 600.000; in su 1999 s'agataiant giai 881.000 bividores. Segundu su tzensimentu de su 2010 is bividores suos sunt unos 822.207.
Sa tzitade tenet unu tzentru otzidentalizadu cun is ministeros, ambasciadas e àteros servìtzios distintos comente bancas e superfìtzies cummertziales mannas; a pustis, tenet unos bighinados residentziales, e foras de bidda sos aposentamentos provisòrios de is pòberos. Fintzas a sos annos '70 de su noighentos, s'agataiant tendas nòmades in zona urbana (200, in su 1971). Su clima est relativamente masedu, cun màssimas de 32 grados e mìnimas de 11; sa mèdia de propiduras est de 135 mm. Is putzos de su [[Trarza]] diant dèpere assegurare is fruniduras de abba, ma oe in die comomai non sunt bastantes e si sunt dèpidos fraigare depuradores. A unos 7 km in su sud-estu, est istadu fraigadu unu ''wharf'' (unu mollu) pro s'esportatzione. Is comunicatziones, a s'ispissu, si depent fàghere pro mèdiu de aparèchios gràtzias a un'aeroportu modernu foras de sa capitale e a pistas de aterràgiu isparghinadas in sa zona; is pistas in mesu de s'arena sunt impossìbiles de mantènnere.
Sa tzitade est gemellada cun [[Tucson]], [[Lanzhou]], [[Madrid]], [[Amman]], s'[[Ìsula de Frantza]] e [[Bamako]].
== Àteros progetos ==
{{commons|Category:Nouakchott}}
[[Categoria:Capitales de istadu]]
5s98tpijuftgff9j14av1udwcz4dd2i
Cuntierra:Herbert Pagani
1
20960
190899
188889
2026-10-04T00:33:11Z
InternetArchiveBot
10458
Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.6
190899
wikitext
text/x-wiki
== Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) ==
Salude a totus,
Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmenes esternos in [[Herbert Pagani]].
Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=172394 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20090213201734/http://www.megalopolis.it/old/ annantu a http://www.megalopolis.it/old
. Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot.
Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 22:20, 9 Aus 2021 (CEST)
== Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) ==
Salude a totus,
Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmenes esternos in [[Herbert Pagani]].
Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=173146 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20081024140600/http://www.alliancefr.com/pagani/amitie.html annantu a http://www.alliancefr.com/pagani/amitie.html
. Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot.
Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 23:55, 20 Aus 2021 (CEST)
== Ligàmenes esternos modificados (Freàrgiu 2026) ==
Salude a totus,
Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Herbert Pagani]].
Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=188888 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas:
*Archìviu https://web.archive.org/web/20090526225506/http://web.tiscali.it/paganiherbert/ annantu a http://web.tiscali.it/paganiherbert/
.
Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot.
Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:36, 16 Fre 2026 (CET)
== Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2026) ==
Salude a totus,
Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Herbert Pagani]].
Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190898 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas:
*Archìviu https://web.archive.org/web/20160409092303/http://www.sguardomobile.it/spip.php?article115&var_mode=calcul annantu a http://www.sguardomobile.it/spip.php?article115&var_mode=calcul
.
Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot.
Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:33, 4 Stg 2026 (CEST)
237q8x2s23p0ugbk20ytl3m0gzopnwi
2025
0
22939
190897
190352
2026-10-04T00:03:13Z
InternetArchiveBot
10458
Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.6
190897
wikitext
text/x-wiki
{{Annu|XX sèculu|10=2022|16=2028|15=2027|14=2026|13=2025|12=2024|11=2023|9=2021|XXI sèculu|8=2040|7=2030|6=2020|5=2010|4=2000|XXII sèculu|17=2029}}{{Variant|LSC}} Su '''2025''' (MMXXV in nùmeros romanos) est un'annu de su de XXI sèculos incumintzadu in die de mèrcuris.
S'[[ONU]] dd'at decraradu:
* annu internatzionale de paghe e cunfiàntzia<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n24/087/92/pdf/n2408792.pdf|tìtulu=Resolución aprobada por la Asamblea General el 21 de marzo de 2024|limba=es|atzessu=2025-01-01}}</ref>;
* annu internatzionale de is cooperativas<ref>{{Tzita web|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n24/181/97/pdf/n2418197.pdf|tìtulu=Resolución aprobada por la Asamblea General el
19 de junio de 2024|limba=es}}</ref>;
* annu internatzionale de sa sièntzia e sa tecnologia cuànticas<ref>{{Tzita web|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n24/175/82/pdf/n2417582.pdf|tìtulu=Resolución aprobada por la Asamblea General el 7 de junio de 2024|limba=es}}</ref>;
* annu internatzionale de sa cunservatzione de is nieras<ref>{{Tzita web|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n22/756/02/pdf/n2275602.pdf|tìtulu=Resolución aprobada por la Asamblea General el 14 de diciembre de 2022|limba=es}}</ref>.
== Acuntessimentos ==
=== Ghennàrghiu ===
* 1 ghennàrgiu:
** [[Romania]] e [[Bulgaria]] intrant in s'ispàtziu Schengen<ref>{{Tzita web|url=https://es.euronews.com/my-europe/2024/12/30/cuenta-atras-para-que-rumania-y-bulgaria-se-conviertan-en-miembros-de-pleno-derecho-de-sch|tìtulu=Cuenta atrás para la plena entrada de Rumanía y Bulgaria en Schengen|situ=euronews|data=2024-12-30|limba=es|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
** In [[Liechtenstein|Lichtenstein]] sa coja omosessuale essit legale<ref>{{Tzita web|url=https://mannschaft.com/a/parlament-in-liechtenstein-sagt-ja-zur-ehe-fuer-alle|tìtulu=Parlament in Liechtenstein sagt Ja zur Ehe für alle|autore=Newsdesk Staff|situ=mannschaft.com|data=2024-03-09|limba=de|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
** 15 persones morint e àteras 57 sunt fertas in un'atentadu in [[New Orleans]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn4x88455qpt|tìtulu=Bourbon Street reopens as FBI says New Orleans attacker appeared to act alone|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
** In Paradise, [[Nevada]], iscòpiat una vetura in s'intrada de su Trump International Hotel Las Vegas ferende a 7 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2025/01/01/us/cybertruck-fire-trump-hotel-las-vegas|tìtulu=Tesla Cybertruck explosion at Trump hotel in Vegas investigated as a possible terrorist act, law enforcement official says|autore=Chelsea Bailey, Brynn Gingras, John Miller, Lauren Mascarenhas|situ=CNN|data=2025-01-01|limba=en|atzessu=2025-06-18}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/tesla-cybertruck-appears-burst-flames-trump-hotel-las-vegas-rcna185932|tìtulu=Deadly Tesla Cybertruck blast outside Trump hotel in Las Vegas was intentional, officials say|situ=NBC News|data=2025-01-02|limba=en|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
** In Cetinje, [[Montenegro]], un'òmine isparat ochiende a dòighi persones, ferende·nde a àteras bator e a pustis si morit a issu etotu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/montenegro-tiroteo-victimas-muertes-72e0926ed0509d47e1a9de511cb9508f|tìtulu=Aumenta a 13 el número de muertos por tiroteo en Montenegro|situ=AP News|data=2025-01-09|limba=es|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
* 4 ghennàrgiu:
** Su cantzellieri de s'[[Àustria]] Karl Nehammer annùntziat de lassare s'incàrrigu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/austria-politics-talks-collapse-2e4ce6802617c2ac7a6d28f4842df38e|tìtulu=Austrian Chancellor Nehammer says he will resign after talks on forming a new government fail|situ=AP News|data=2025-01-04|limba=en|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
** In [[Mèssicu]] sete persones morint e chimbe sunt fertas in un'atacu in unu tzilleri de Villahermosa, Tabasco<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/mexico/2025-01-05/un-ataque-armado-en-un-bar-de-villahermosa-deja-cinco-muertos-y-siete-heridos.html|tìtulu=Un ataque armado en un bar de Villahermosa deja siete muertos y cinco heridos|autore=Beatriz Guillén|situ=El País México|data=2025-01-05|limba=es-MX|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
** Terremotu de livellu 5,2 in Etiòpia. Morint duas persones e àteras sunt fertas<ref>{{Tzita web|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-earthquake-2025-dref-operation-mdret037|tìtulu=Ethiopia Earthquake 2025 - DREF Operation (MDRET037) - Ethiopia {{!}} ReliefWeb|situ=reliefweb.int|data=2025-01-22|limba=en|atzessu=2025-06-18}}</ref>.
*6 ghennàrgiu: s'[[Indonèsia]] s'unit a su [[BRITS|BRICS]]. Est su de deghe membros<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/indonesia-joins-brics-group-of-emerging-economies|tìtulu=Indonesia joins BRICS group of emerging economies|autore=News Agencies|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/brazil-brics-indonesia-membership-c05b0c8e2ae493f9046479e62a45d8fa|tìtulu=Indonesia is admitted to the BRICS bloc of developing nations|situ=AP News|data=2025-01-06|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*7 ghennàrgiu:
**Unu terremotu iscùtinat su [[Tibet]], lassende a su mancu 126 mortos<ref>{{Tzita noas|limba=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2025-01-07/people-killed-as-magnitude-6-8-earthquake-hits-china/104792224|tìtulu=At least 126 killed as magnitude-6.8 earthquake hits China's Tibet region|publicatzione=ABC News|data=2025-01-07|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
**In s'àrea de Los Angeles Manna, [[Califòrnia]], su fogu de padente prus mannu in s'istòria sua ochiet a su mancu a 29 persones e distruet prus de 13000 istruturas<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c5y81zyp1ext|tìtulu=California's fire death toll doubles as chaos grips LA|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2025-11-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/weather/wildfires/live-blog/california-wildfires-live-updates-deadly-blazes-spread-hollywood-hills-rcna186927|tìtulu=California wildfires: 179,000 under evacuation orders; L.A. County sheriff says some areas look ‘like a bomb was dropped’|autore=N. B. C. News|situ=NBC News|data=2025-01-10|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*8 ghennàrgiu: 19 persones perdent sa vida in un'atacu a su palàtziu presidentziale in [[N'Djamena]], capitale de su [[Ciàd]]. S'atacu est òpera de su grupu terrorìsticu [[Boko Haram]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/un-ataque-al-palacio-presidencial-de-chad-deja-19-muertos,-18-de-ellos-asaltantes/88697055|tìtulu=Un ataque al palacio presidencial de Chad deja 19 muertos, 18 de ellos asaltantes|autore=S. W. I. swissinfo.ch|situ=SWI swissinfo.ch|data=2025-01-09|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*9 ghennàrgiu: In Lìbanu, unu bòidu de podere duradu prus de duos annos finit cun s'eletzione de Joseph Aoun a presidente<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2025/01/09/tras-dos-anos-de-vacio-de-poder-el-libano-tiene-un-nuevo-presidente/|tìtulu=Tras dos años de vacío de poder, El Líbano tiene un nuevo presidente|autore=Seguir en|situ=infobae|data=2025-01-09|limba=es-ES|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*10 ghennàrgiu: su Servìtziu Copernicus pro su Càmbiu Climàticu annùntziat chi su [[2024]] est istadu su primu annu a passare 1,5ºC de [[Callentamentu globale|crèschida de temperadura]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cd7575x8yq5o|tìtulu=World's hottest year: 2024 first to pass 1.5C warming limit|situ=BBC News|data=2025-01-10|limba=en-GB|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*12 ghennàrgiu: eletziones presidentziales in [[Croàtzia]]. Zoran Milanović, de su Partidu Sotzialdemocràticu de Croàtzia binchet pro unu segundu mandadu<ref>{{Tzita web|url=https://www.eunews.it/en/2025/01/13/croatias-trump-milanovic-confirmed-as-president-of-the-republic/|tìtulu='Croatia's Trump' Milanović confirmed as president of the Republic|data=2025-01-13|limba=en-US|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*15 ghennàrgiu: su presidente suspèndidu de sa [[Corea de su Sud]], Yoon Suk Yeol, est arrestadu pro sa decraratzione de lege martziale de su mese de idas passadu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c4g317rj49zt|tìtulu=Authorities arrest president Yoon Suk Yeol after dramatic hours-long standoff|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*16 ghennàrgiu:
**Eletziones in [[Vanuatu]]. Non nde essit una majoria, duncas chimbe partidos firmat un'acòrdiu de guvernu<ref>{{Tzita web|url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/540349/2025-vanuatu-official-election-results-solitary-woman-elected-to-52-member-parliament|tìtulu=2025 Vanuatu official election results: Solitary woman elected to 52-member parliament|autore=Koroi Hawkins|situ=RNZ|data=2025-01-30|limba=en-nz|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
**S'Esèrtzitu de Liberatzione Natzionale ghetat unos cantos atacos in sa regione de Catatumbo, [[Colòmbia]], ochiende a prus de 100 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/20190809-civilians-danger-colombia-fighting-trafficking-catatumbo-armed-gangs|tìtulu=Colombia's new drug trafficking war puts civilians in danger, HRW warns|situ=France 24|data=2019-08-09|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*18 ghennàrgiu: unu [[Càmiu|camion]] prenu de benzina iscòpiat acanta de Suleja, [[Nigèria]], ochiende a unas 100 persones<ref>{{Tzita web|url=https://punchng.com/niger-fuel-tanker-fire-victims-get-remi-tinubus-n100m-donation/|tìtulu=Niger fuel tanker fire victims get Remi Tinubu’s N100m donation|autore=Chika Otuchikere|situ=Punch Newspapers|data=2025-02-07|limba=en-US|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*19 ghennàrgiu: incumentzat unu pasu in sa gherra de [[Fròngia de Gaza|Gaza]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/19/israel-hamas-ceasefire-takes-effect-in-gaza|tìtulu=‘We deserve life’: Gaza ceasefire comes into force after 15 months of war|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*21 ghennàrgiu: in Kartalkaya, [[Turkia|Turchia]], unu fogu in un'albergu ochiet a 78 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c5y6p433665o|tìtulu=Kartalkaya'da otel yangını: 78 kişi hayatını kaybetti, dokuz kişi tutuklandı|situ=BBC News Türkçe|data=2025-01-21|limba=tr|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*23 ghennàrgiu: sa [[Tailàndia]] legalizat sa coja omosessuale<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cge7g93xjw9o|tìtulu=Thailand: Couples wed in a riot of colour as same-sex marriage becomes legal|situ=www.bbc.com|data=2025-01-23|limba=en-GB|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*24 ghennàrgiu: sa traschia Éowyn corpit su [[Rennu Unidu]] e s'[[Irlanda]] lassende prus de unu millione de domos chene lughe<ref>{{Tzita web|url=https://www.irishtimes.com/environment/2025/01/24/storm-eowyn-live-updates-status-red-warning-ireland-met-eireann-power-outages-transport/|tìtulu=As it happened: Power cuts and widespread destruction in wake of Storm Éowyn|situ=The Irish Times|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*26 ghennàrgiu: eletziones presidentziales in [[Bielorùssia]]. Su presidente [[Aleksandr Lukashenko]] est torradu a elèghere cun su 86,82% de is votos<ref>{{Tzita web|url=http://es.euronews.com/my-europe/2025/01/26/elecciones-en-bielorrusia-lukashenko-ya-ha-votado-para-perpetuarse-en-el-poder-por-septima|tìtulu=Lukashenko ganaría con el 87,6% de votos, según encuesta a pie de urna|situ=euronews|data=2025-01-26|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://wydarzenia.interia.pl/zagranica/news-wybory-prezydenckie-na-bialorusi-sa-wyniki-exit-poll,nId,7899975|tìtulu="Wybory" prezydenckie na Białorusi. Są wyniki exit poll|situ=https://wydarzenia.interia.pl|data=2025-01-26|limba=PL|atzessu=2025-11-26}}</ref>. S'[[Unione Europea]] denùntziat trampas in su protzessu de eletzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.larazon.es/internacional/califica-como-farsa-elecciones-bielorrusia_202501266795e6901236b60001673f05.html|tìtulu=La UE califica como "farsa" las elecciones en Bielorrusia|situ=La Razón|data=2025-01-26|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*27 ghennàrgiu: is atziones de aziendas tecnològica perdent balore in totu su mundu comente reatzione a sa publicatzione de [[DeepSeek]], cuncurrente tzinesu de [[ChatGPT]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Dan|sambenadu=Milmo|nùmene2=Amy|sambenadu2=Hawkins|nùmene3=Robert|sambenadu3=Booth|url=https://www.theguardian.com/business/2025/jan/27/tech-shares-asia-europe-fall-china-ai-deepseek|tìtulu=‘Sputnik moment’: $1tn wiped off US stocks after Chinese firm unveils AI chatbot|publicatzione=The Guardian|data=2025-01-28|atzessu=2025-11-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.cnbc.com/2025/01/27/nvidia-sheds-almost-600-billion-in-market-cap-biggest-drop-ever.html|tìtulu=Nvidia sheds almost $600 billion in market cap, biggest one-day loss in U.S. history|autore=Samantha Subin|situ=CNBC|data=2025-01-27|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*29 ghennàrgiu: in [[Washington|Washington D.C.]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], un'aparèchiu cummertziale s'iscudet contras a un'elicòteru de s'esèrtzitu. Morint totu is biagiadores<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cm27lgg8082o|tìtulu=No hay sobrevivientes tras el choque de un avión con 64 personas a bordo y un helicóptero militar en Washington DC|situ=BBC News Mundo|data=2025-01-30|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
*30 ghennàrgiu: a pustis de unu càmbiu costitutzionale, su [[Nicaràgua]] essit una diarchia cun Daniel Ortega e sa pobidda Rosario Murillo comente presidentes<ref>{{Tzita web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/daniel-ortega-y-rosario-murillo-consagran-su-poder-absoluto-en-nicaragua/88806106|tìtulu=Daniel Ortega y Rosario Murillo consagran su poder absoluto en Nicaragua|autore=S. W. I. swissinfo.ch|situ=SWI swissinfo.ch|data=2025-01-31|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
=== Freàrgiu ===
* 1 freàrgiu: su presidente de is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] [[Donald Trump]] ponet unu dàtziu de su 10% in is importatziones dae sa [[Tzina]]<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2025-02-07/trump-anuncia-que-pondra-aranceles-a-todos-los-paises-que-graven-los-productos-de-estados-unidos.html|tìtulu=Trump anuncia que pondrá aranceles a todos los países que graven los productos de Estados Unidos|autore=Miguel Jiménez|situ=El País|data=2025-02-07|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref>. Sa matessi die ponet dàtzios de su 25% a su [[Mèssicu]] e a su [[Canada|Canadà]], ma custu ùrtimu est istadu suspèndidu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cgrndnd148yo|tìtulu=Trump impone un 25% de aranceles a los productos de México que amenaza con una guerra comercial entre los dos socios|situ=BBC News Mundo|data=2025-02-01|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cgrndnd148yo|tìtulu=Trump impone un 25% de aranceles a los productos de México que amenaza con una guerra comercial entre los dos socios|situ=BBC News Mundo|data=2025-02-01|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
* 4 freàrgiu:
** Sa [[Tzina]] annùntiat dàtzios in importatziones dae is Istados Unidos rispondende a is chi aiat postu Donald Trump<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2025/02/04/business/china-us-trade-retaliation-hnk-intl|tìtulu=China hits back as Trump’s tariffs go into effect {{!}} CNN Business|autore=Simone McCarthy|situ=CNN|data=2025-02-04|limba=en|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
** In [[Örebro]], [[Isvètzia]], 11 persones morint in un'atacu a unu campus e 6 sunt fertas<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/suecia-tiroteo-muertos-orebro-2b897c5531d26d5e410d7a4793f8b504|tìtulu=El peor tiroteo masivo de Suecia deja 10 víctimas y un agresor muertos|situ=AP News|data=2025-02-05|limba=es|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
* 5 freàrgiu: s'[[Argentina]] essit dae s'[[Organizatzione Mundiale de sa Salude]] ca non cuncordat cun sa manera chi aiat manigiadu sa [[Pandèmia de COVID-19|Pandemia de COVID-19]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/es/am%C3%A9rica-latina/20250205-argentina-anuncia-su-salida-de-la-oms-por-profundas-diferencias-con-su-gesti%C3%B3n-de-la-pandemia-del-covid-19|tìtulu=Argentina anuncia su salida de la OMS por "profundas diferencias" con su gestión de la pandemia del Covid-19|situ=France 24|data=2025-02-05|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
* 6 freàrgiu: su bòlidu 445 de Bering Air ruet in [[Norton Sound]], [[Alaska]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], ochiende a 10 persones<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.nytimes.com/2025/02/07/us/alaska-plane-missing.html|tìtulu=Small Plane With 10 Dead Found Crashed in Alaska|data=2025-02-07|atzessu=2025-11-26}}</ref>.
* 9 freárgiu:
** Primu turnu de is eletziones presidentziales e parlamentárias in [[Ecuador]]. Perunu candidadu lompet a sa majoria<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.ilpost.it/2025/02/10/ecuador-ballottaggio-daniel-noboa-luisa-gonzalez|tìtulu=In Ecuador si andrà al ballottaggio|data=2025-02-10|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
** Eletziones generales in [[Liechtenstein]]. S'Unione Patriótica binchet sa majoria de is iscannos de in su ''Landtag''<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.politico.eu/article/liechtenstein-election-government-prime-minister-progressive-citizens-party-results/|tìtulu=Liechtenstein set for first female head of government after election|data=2026-02-09|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
** Is [[istados bàlticos]] acabbant de s'istacare dae is lìnias elètricas russas e s'acàpiant a is europeas<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://it.euronews.com/my-europe/2025/02/09/distaccati-dalla-russia-i-paesi-baltici-si-uniscono-alla-rete-elettrica-europea|tìtulu=Distaccati dalla Russia, i Paesi baltici si uniscono alla rete elettrica europea|data=2026-02-09|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
* 10 freàrgiu: unu postale ruet dae unu ponte in [[Tzitade de Guatemala]]. 55 persones morint e àteras 9 sunt fertas<ref>{{Tzita noas|limba=es|url=https://www.france24.com/es/am%C3%A9rica-latina/20250210-al-menos-50-muertos-en-guatemala-tras-la-ca%C3%ADda-de-un-autob%C3%BAs-desde-un-puente|tìtulu=Al menos 55 muertos en Guatemala tras la caída de un autobús desde un puente|data=2026-02-10|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
* 12 freàrgiu:
** Konstantinos Tasoulas essit presidente de [[Grètzia]] a pustis de bator turnos de eletziones<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.rainews.it/articoli/2025/02/grecia-konstantinos-tasoulas-eletto-presidente-della-repubblica-a04780cf-361c-471a-beb2-b6e7658bead9.html|tìtulu=Grecia, Konstantinos Tasoulas eletto presidente della Repubblica|data=2026-02-12|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
** Su presidente de sa [[Romania]], Klaus Iohannis, lassat s'incàrrigu<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lapresse.it/esteri/2025/02/10/romania-si-dimette-il-presidente-klaus-iohannis/|tìtulu=Romania, si dimette il presidente Klaus Iohannis|data=2026-02-10|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
* 15 freàrgiu: Mahamoud Ali Youssouf est elèghidu a presidente de sa Cummissione de s'Unione Africana<ref>{{Tzita noas|limba=de|url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2025-02/mahmoud-ali-youssouf-afrikanische-union-vorsitzender|tìtulu=Mahmoud Ali Youssouf wird neuer Vorsitzender der Afrikanischen Union|data=2026-02-15|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
* 17 freàrgiu: incumentzat una sèrie de manifestadas in [[Indonèsia]] contras a guvernu<ref>{{Tzita noas|limba=id|url=https://news.detik.com/berita/d-7782635/massa-mahasiswa-aksi-indonesia-gelap-di-patung-kuda-terus-bertambah|tìtulu=Massa Mahasiswa Aksi 'Indonesia Gelap' di Patung Kuda Terus Bertamba|data=2026-02-17|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
* 18 freàrgiu: Istados Unidos e Rùssia torrant a tènnere relatziones diplomàticas<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2025-02-18/us-russia-agree-to-restore-diplomatic-missions-as-first-step-in-ukraine-war-talks|tìtulu=US, Russia Agree to Restore Diplomatic Missions as First Step in Ukraine War Talks|data=2026-02-18|atzessu=2025-11-27}}</ref>.
* 19 freàrgiu: sa [[Croàtzia]] cumpletada su protzessu de intrada in s'Àrea Econòmica Europea<ref>{{Tzita web|url=https://www.efta.int/about-efta/legal-documents/eea-legal-texts|tìtulu=EEA Legal Texts {{!}} European Free Trade Association|situ=www.efta.int|limba=en|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
* 23 freàrgiu: eletziones federales in [[Germània]], a pustis de sa crisi de guvernu de su 2024. CDU/CSU (tzentru-dereta) est su partidu cun prus votos, ma AfD (dereta estrema) essit segundu partidu<ref>{{Tzita web|url=http://es.euronews.com/my-europe/2024/11/12/el-spd-y-la-union-acuerdan-celebrar-las-elecciones-federales-de-alemania-el-23-de-febrero|tìtulu=Alemania celebrará sus elecciones federales el próximo 23 de febrero|situ=euronews|data=2024-11-12|limba=es|atzessu=2025-12-22}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://wiadomosci.onet.pl/swiat/wybory-w-niemczech-sa-wyniki-ze-wszystkich-okregow/lkl69le|tìtulu=Wybory parlamentarne w Niemczech. Są oficjalne wyniki ze wszystkich okręgów|situ=wiadomosci.onet.pl|data=2025-02-24|limba=pl|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
* 28 freàrgiu: su presidente de is [[Istados Unidos de Amèrica]] [[Donald Trump]] e su presidente de s'[[Ucraina|Ucràina]] [[Volodymyr Zelens'kyj|Volodomyr Zelensky]] s'addòbiant. Trump e su visu-presidente JD Vance crìticant a Zelensky<ref>{{Tzita noas|limba=es|url=https://www.nytimes.com/es/2025/02/28/espanol/estados-unidos/trump-zelenski-reunion-casa-blanca-ucrania-rusia.html|tìtulu=Trump y Zelenski tienen una reunión tensa en la Casa Blanca|data=2025-02-28|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
=== Martzu ===
* 2 marzu: Firefly Aerospace est sa prima cumpangia cummertziale a aterrare in sa [[Luna]] cun sa missione Blue Ghost Mission 1<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/2/us-firm-firefly-achieves-its-first-moon-landing-with-blue-ghost-spacecraft|tìtulu=US firm Firefly achieves its first moon landing with Blue Ghost spacecraft|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
* 3 martzu: s'amministratzione de is Istados Unidos firmant is agiudos a s'Ucràina<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2025/03/03/politics/trump-administration-ukraine-aid|tìtulu=Trump pauses military aid to Ukraine after Oval Office argument with Zelensky, White House official says {{!}} CNN Politics|autore=Kevin Liptak, Samantha Waldenberg, Oren Liebermann|situ=CNN|data=2025-03-04|limba=en|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
* 5 martzu: su [[Sudan]] denùntziat is [[Emirados Àrabos Unidos]] a in antis de sa Corte internatzionale de giustìtzia, incurpende·ddos de violatziones de sa Cunventzione pro sa preventzione e sa punitzione de su crìmine de genotzìdiu a traessu de s'amparu issoro a sa RSF, responsàbile de su genotzìdiu in su Darfur<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo|tìtulu=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide'|situ=www.bbc.com|data=2025-03-06|limba=en-GB|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
* 8 martzu: prus de 1.000 persone sunt ochidas in una repressione de sas fortzas de seguridade de su guvernu de transitzione [[Sìria|sirianu]] in sa regione alawita, descrita comente a sa peus violèntzia chi su Paisu apat bìvidu in is ùrtimos annos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crknjgrd3geo|tìtulu=Syria leader vows to hunt down those responsible for bloodshed|situ=BBC News|data=2025-03-09|limba=en-GB|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
* 9 martzu: si filmat pro sa prima borta unu calamaru colossale ([[Mesonychoteuthis hamiltoni]])<ref>{{Tzita web|url=https://www.nationalgeographic.com.es/mundo-animal/este-es-primer-avistamiento-libertad-calamar-gigante_24797|tìtulu=Este es el primer avistamiento en libertad de un calamar colosal|situ=National Geographic España|data=2025-04-16|limba=es|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
* 11 martzu:
** S'ex presidente de is [[Filipinas]] Rodrigo Duterte est arrestadu a pustis chi sa Corte penale internatzionale nd'at emìtidu unu mandadu de arrestu pro crìmines contra s'umanidade<ref>{{Tzita novas|limba=en|autore=Darryl John Esguerra|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1245792|tìtulu=ICC warrant served: Palace says Duterte now under police custody|publicatzione=GOV PH|data=2025-03-11}}</ref>.
** Is militantes de s'Esèrtzitu de Liberatzione de su [[Balochistan]] distruent is binàrios ferroviàrios e secuestrant su trenu Jaffar Express dirìgidu dae Quetta a Peshawar, leende a presoneri 450 persones. Intre issos ddoe at personale de seguridade e tziviles<ref>{{Tzita web|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/pakistan-balochistan-train-hijack-militants-threaten-to-execute-hostages-450-onboard-101741695180503.html|tìtulu=Pakistan train hijack: Militants threaten to 'execute' hostages; over 400 onboard|situ=Hindustan Times|data=2025-03-11|limba=en|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
** Eletziones generales in [[Groenlàndia]]: is Democràticos de tzentru-dereta binchent<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Rikard|sambenadu=Jozwiak|url=https://www.rferl.org/a/greenland-elections-denmark-america-trump/33340963.html|tìtulu=Greenland Elections: Go American, Stay Danish, Or Go It Alone?|publicatzione=Radio Free Europe/Radio Liberty|data=2025-03-09|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
*12 martzu: eletziones generales in [[Belize]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.cbc.bb/news/caribbean-news/belize-ruling-party-wins-general-election/|tìtulu=Belize: Ruling party wins general election|situ=Caribbean Broadcasting Corporation|data=2025-03-13|limba=en|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
*16 martzu: unu fogu in una discoteca in sa [[Matzedònia de su Norte|Matzedònia de su Nord]] ochiet 59 persones e nde incollet àteras 155<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/es/europa/20250316-macedonia-del-norte-incendio-en-discoteca-deja-m%C3%A1s-de-medio-centenar-de-muertos|tìtulu=Macedonia del Norte: incendio en discoteca deja más de medio centenar de muertos|situ=France 24|data=2025-03-16|limba=es|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
*18 martzu: [[Israele]] segat sa trègua cun [[Hamas]] e ghetat un'atacu contras sa [[Fròngia de Gaza]] chi ochiet a su mancu 591 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/3/20/live-israel-kills-70-in-gaza-netanyahu-warns-of-fierce-war-expanding|tìtulu=Updates: Israel begins ground invasion of Rafah, south Gaza|autore=Lyndal Rowlands,Alastair McCready,Stephen Quillen,Federica Marsi,Farah Najjar,Alice Speri|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
*19 martzu: si nde pesant chèscias in [[Turkia|Turchia]] a pustis de s'arrestu de su sìndigu de [[Istanbul]] Ekrem İmamoğlu, rivale de su presidente [[Recep Tayyip Erdoğan|Erdogan]], acusadu de corrutzione e terrorismu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yren8mxp8o|tìtulu=Ekrem Imamoglu: Protests erupt in Turkey after Erdogan rival arrested|situ=www.bbc.com|data=2025-03-19|limba=en-GB|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
*21 martzu:
**Unu blackout mannu càusat sa serrada totale de s'aeroportu de Heathrow de [[Londra]], cun interrutziones chi ant a durare vàrias dies, interessende mìgias de bòlidos in totu su mundu<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2025/03/21/travel/air-travel-disruption-london-heathrow-fire|tìtulu=How long will global air chaos last? Here’s what we know|autore=Tamara Hardingham-Gill|situ=CNN|data=2025-03-21|limba=en|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
**Sa [[Corea de su Sud]] est corfida dae unu de is peus fogos de padente de s'istòria sua moderna. Morint a su mancu 32 persones in sa distrutzione de prus de 87.000 ètaros de terrinu in sa provìntzia de Gyeongsang Meridionale<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1lp365pd1go|tìtulu=South Korea: Death toll in 'worst ever' wildfires rises to 24|situ=BBC News|data=2025-03-26|limba=en-gb|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
*28 martzu: unu terremotu de magnitudo 7.7 in [[Myanmar]] faghet dannos graes e càusat mìgias de mortos<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2025-03-29/ascienden-a-700-los-muertos-por-el-terremoto-en-myanmar-y-tailandia.html|tìtulu=Ascienden a más de 1.600 los muertos por el terremoto en Myanmar|autore=Inma Bonet|situ=El País|data=2025-03-29|limba=es|atzessu=2025-12-22}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1179345|tìtulu=อัปเดต ตึกถล่ม เร่งเปิดทาง 3 จุดต้องสงสัยค้นหา 11 ร่าง - ยอดดับ 89 ราย|situ=bangkokbiznews|data=2025-05-07|limba=th|atzessu=2025-12-22}}</ref>.
=== Abrile ===
* 1 abrile:
** Sa missione Fram2 de [[SpaceX]] essit sa prima a cumprire un'òrbita polare retrògrada<ref>{{Tzita web|url=https://www.space.com/space-exploration/launches-spacecraft/spacex-launches-private-fram2-astronauts-on-historic-spaceflight-over-earths-poles|tìtulu=SpaceX launches private Fram2 astronauts on historic spaceflight over Earth's poles|autore=Josh Dinner published|situ=Space|data=2025-04-01|limba=en|atzessu=2025-12-23}}</ref>.
** In Selangor, [[Malaìsia]], si nde segat unu bìculu de unu gasdotu. Iscòpiat unu fogu chi ferit 145 persones<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/malasia-incendio-gasoducto-5b0a0c2531b741118936028bbfc83dd2|tìtulu=Enorme incendio en tubería de gas en Malasia deja 145 heridos|autore=Por Associated Press|situ=AP News|data=2025-04-01|limba=es|atzessu=2025-12-23}}</ref>.
* 2 abrile: su presidente de is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] [[Donald Trump]] imponet deretos cummertziales in paisos medas, comente unu dàtziu base de su 10% in totu is importatziones<ref>{{Tzita web|url=https://www.elsalvador.com/h-noticias/h-negocios/aranceles-donald-trump-estados-unidos-/1210221/2025/|tìtulu=Trump impone arancel global del 10 % y sube otras tarifas|situ=Noticias de El Salvador - Noticias de El Salvador, noticias internacionales, salvadoreños por el mundo, economia, negocios, politica, deportes, entretenimiento, tecnologia, turismo, tendencias, fotos, videos, redes sociales|limba=es|atzessu=2025-12-24}}</ref>.
* 3 abrile: s'[[Ungheria]] essit de sa Corte Penale Internatzionale a pustis de chi su primu ministru israelianu, [[Benjamin Netanyahu]] est aterradu a [[Budapest]] pro una bìsita de Istadu, disafiende su mandadu de arrestu emìtidu contra de issu dae sa Corte penale internatzionale pro crìmines de gherra<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo|tìtulu=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit|situ=www.bbc.com|data=2025-04-03|limba=en-GB|atzessu=2025-12-24}}</ref>.
* 4 abrile: sa Corte Costitutzionale de sa Corea de su Sud detzidet de pònnere a su presidente Yoon Suk Yeol in istadu de acusa<ref>{{Tzita web|url=https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=269283|tìtulu=Court upholds impeachment motion against President Yoon : Korea.net : The official website of the Republic of Korea|autore=Korean Culture and Information Service (KOCIS)|situ=www.korea.net|limba=en|atzessu=2025-12-26}}</ref>.
* 8 abrile: in [[Santo Domingo]], in s'ìnteri de unu cuntzertu de Rubby Pérez, sa cobertura de su fràigu ruet ochiende prus de 200 persones, includende Pérez etotu, e incollende·nde prus de àteras 200<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2025/04/10/americas/dominican-republic-nightclub-roof-collapse-update-intl|tìtulu=More than 200 dead after Dominican Republic nightclub disaster, as search for survivors ends|autore=Sophie Tanno|situ=CNN|data=2025-04-10|limba=en|atzessu=2025-12-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.diariolibre.com/actualidad/sucesos/2025/04/09/discoteca-jet-set-decenas-de-fallecidos-y-gran-conmocion-por-desastre/3066031|tìtulu=Casi cien fallecidos y gran conmoción por el desastre en la discoteca Jet Set|situ=Diario Libre|data=2025-04-09|limba=es|atzessu=2025-12-26}}</ref>.
* 12 abrile: eletziones presidentziales in [[Gabòn]]. Su presidente de coladòrgiu Brice Oligui Nguema binchet. Est sa prima eletzione a pustis de su corpu de istadu de su 2023 e de unu referendum costitutzionale de su 2024<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cp31kxg35dro|tìtulu=Gabon election: Coup leader Oligui Nguema wins poll by huge margin|situ=www.bbc.com|data=2025-04-13|limba=en-GB|atzessu=2025-12-26}}</ref>.
* 13 abrile: eletziones generales in [[Ecuadòr|Ecuador]]. Torrat a bìnchere su presidente Daniel Noboa (Atzione Natzionale Democràtica, de dereta).<ref>{{Tzita noas|limba=en-US|url=https://www.wric.com/news/u-s-world/ap-ecuadors-conservative-incumbent-and-a-leftist-lawyer-advance-to-presidential-runoff/|tìtulu=Ecuador’s conservative incumbent and a leftist lawyer advance to presidential runoff|publicatzione=WRIC ABC 8News|data=2025-02-10|atzessu=2025-12-26}}</ref>
* 15 abrile:
** In sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]], una barca leat fogu e si bòrtulat, ochiende a su mancu 148 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2025/04/19/al-menos-143-muertos-y-decenas-de-desaparecidos-tras-el-incendio-de-un-barco-en-la-republica-democratica-del-congo/|tìtulu=Al menos 143 muertos y decenas de desaparecidos tras el incendio de un barco en la República Democrática del Congo|autore=Seguir en|situ=infobae|data=2025-04-19|limba=es-ES|atzessu=2025-12-26}}</ref>.
** Su ex-presidente de su [[Perù]], Ollanta Humala e sa pobidda Nadine Heredia sunt cundennados a 15 annos de presone pro limpiadura de su dinari<ref>{{Tzita web|url=https://elbuho.pe/2025/04/pj-sentencian-a-15-anos-de-prision-a-expresidente-ollanta-humala-y-a-nadine-heredia-por-lavado-de-activos/|tìtulu=PJ sentencia a 15 años de prisión a expresidente Ollanta Humala y a Nadine Heredia por lavado de activos agravado|autore=Martha Valencia|situ=El Búho|data=2025-04-15|limba=es|atzessu=2025-12-26}}</ref>.
** Su presidente de [[Singapore]], Tharman Shanmugaratnam, isorvet su parlamentu e cunvocat eletziones generales pro su 3 de maju<ref>{{Tzita web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/singapur-disuelve-el-parlamento-y-convoca-elecciones-para-el-3-de-mayo/89165996|tìtulu=Singapur disuelve el Parlamento y convoca elecciones para el 3 de mayo|autore=S. W. I. swissinfo.ch|situ=SWI swissinfo.ch|data=2025-04-15|limba=es|atzessu=2025-12-26}}</ref>.
* 17 abrile: s'atmosfera de [[K2-18b]], unu praneta a 124 annos lughe a tesu dae sa [[Terra]] e candidadu a èssere unu mundu acuàticu, cuntenet una cantidades manna de dimetilsolfuru e/o dimetildisolfuru, duos cumpostos chi, in sa Terra, sunt nòdidos pro èssere prodùidos isceti dae is organismos bivos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c39jj9vkr34o|tìtulu=Scientists find promising hints of life on distant planet K2-18b|situ=BBC News|data=2025-04-17|limba=en-GB|atzessu=2025-12-26}}</ref><ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Nikku|sambenadu=Madhusudhan|data=2025-04-17|tìtulu=New Constraints on DMS and DMDS in the Atmosphere of K2-18 b from JWST MIRI|rivista=The Astrophysical Journal Letters|volume=983|nùmeru=2|pp=L40|limba=en|atzessu=2025-12-26|doi=10.3847/2041-8213/adc1c8|url=https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=96fa8e9f-2afb-48b2-a4c5-fa4d3cacd8dd&ssb=25190237900&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F2041-8213%2Fadc1c8&ssi=a53e2d40-cnvj-435b-b1c9-1d169739df0d&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=35447983440075928100323037745510&ssn=351b78d7401b619b8248b34068568d351673b7bac0c0-a737-4c6f-bbd911&sso=546aa549-767ad221ded0d61d09e612b642d470165dd580077a5a0191&ssp=54848760861766753627176679386376239&ssq=59151966308063380603863080543289317159897&ssr=MjA4LjgwLjE1My43Mg==&sst=Mozilla/5.0 (Macintosh; Intel Mac OS X 10_15_7) AppleWebKit/537.36 (KHTML, like Gecko) Chrome/110.0.0.0 Safari/537.36 Citoid/WMF (mailto:noc@wikimedia.org)&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2Y5MDAwODMxNjE0NmUtNjk2Zi00YzRmLWEzZDMtM2FkMGM1M2I0NGJkMS0xNzY2NzYzMDgwMDgxMC1jYzQyYTFhOWM2MmViNTY2MTAiLCJyZCI6ImlvcC5vcmciLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDBiN2JhYzBjMC1hNzM3LTRjNmYtYjU0OS03NjdhZDIyMWRlZDAxLTE3NjY3NjMwODAwODEwLTAwMmM1NjQxNTJhZjkxY2JmMjAxMCJ9|nùmene2=Savvas|sambenadu2=Constantinou|nùmene3=Måns|sambenadu3=Holmberg|urlmortu=eja}}</ref>.
* 22 abrile: militantes de su Fronte de Resistèntzia isparant a unu grupu de turistas in sa badde de Baisaran, in s'Istadu [[Ìndia|indianu]] de su Jammu e Kashmìr, ochiende 26 persones e ferende·nde a su mancu 20<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/22/gunmen-open-fire-on-tourists-in-indian-administered-kashmir|tìtulu=Attack on tourists kills 26 in Indian-administered Kashmir: Police|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2025-12-26}}</ref>.
* 26 abrile:
** Un'esplosione in su portu de Shahid Rajaee, Bandar Abbas, in [[Iran]], ochiet a su mancu 70 persones e nde ferit prus de 1000<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cpdz300p0qlo|tìtulu=Iran blames 'negligence' for port blast as death toll rises to 70|situ=www.bbc.com|data=2025-04-29|limba=en-GB|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
** A su mancu 11 morint e a su mancu àteras 20 fertas in un'atacu cun unu veìculu lantzadu contra sa truma in su fèstival annuale Lapu Lapu Day in [[Vancouver]], British Columbia, [[Canada]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/ckgep8gwyleo|tìtulu=Vancouver: Qué se sabe del atropello masivo que dejó al menos 11 muertos y decenas de heridos en un festival en Canadá|situ=BBC News Mundo|data=2025-04-27|limba=es|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
* 28 abrile:
** Eletziones federales in [[Canada]]: a pustis de sa dispidida de Justin Trudeau dae sa càrriga de primu ministru in martzu, s'ex guvernadore de sa Banca de su Canadà Mark Carney essit primu ministru. Su Partidu Liberale binchet sa de bator eletziones consecutivas e format unu guvernu de minoria<ref>{{Tzita noas|limba=en-CA|url=https://www.theglobeandmail.com/politics/article-liberal-party-to-select-new-leader-ending-justin-trudeaus-nearly-12/|tìtulu=Mark Carney elected Liberal Leader in landslide victory|publicatzione=The Globe and Mail|data=2025-03-09|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
** Un'[[Iscurigada in sa Penìsula ibèrica de su 2025|interrutzione de currente]] lassat s'[[Ispagna]] e su [[Portugallu]] a tempos largos sena lughe; fintzas [[Andorra]] e sa [[Frantza]] tenent problemas, ma prus piticos<ref>{{Tzita web|url=http://www.euronews.com/my-europe/2025/04/28/spain-portugal-and-parts-of-france-hit-by-massive-power-outage|tìtulu=Spain, Portugal and parts of France hit by massive power outage|situ=euronews|data=2025-04-28|limba=en|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
** Eletziones generales 2025 in [[Trinidad e Tobago]]: s'UNC (tzentru-manca) otenet sa majoria, derrotende su PNM (tzentru/tzentru-manca) fiat guvernende<ref>{{Tzita web|url=https://newsday.co.tt/2025/04/28/unc-sweeps-to-massive-general-election-victory/|tìtulu=UNC sweeps to massive general election victory|autore=Ryan Hamilton-Davis|situ=Trinidad and Tobago Newsday|data=2025-04-29|limba=en-US|atzessu=2025-12-27|urlmortu=eja}}</ref>.
=== Maju ===
* 3 maju:
** Eletziones federales in [[Austràlia]]: su Partidu Laburista, ghiadu dae Anthony Albanese, est torradu a elègere, cun una majoria prus manna<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Krishani|sambenadu=Dhanji|nùmene2=Caitlin|sambenadu2=Cassidy|nùmene3=Rafqa|sambenadu3=Touma|url=https://www.theguardian.com/australia-news/live/2025/may/03/australian-federal-election-2025-live-news-today-anthony-albanese-labor-peter-dutton-liberal-coalition-greens-polls-vote-odds-results-politics-latest-updates|tìtulu=Labor on track for huge majority after landslide win – as it happened|publicatzione=the Guardian|data=2025-05-03|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
** Eletziones generales de [[Singapore]]: su Partidu de Atzione Populare, ghiadu dae Lawrence Wong, est torradu a elègere cun majoria manna<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|sambenadu=AFP|url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/03/singapore-ruling-party-wins-election-in-landslide|tìtulu=Singapore ruling party wins election in landslide|publicatzione=The Guardian|data=2025-05-03|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
** Chèntinas de manifestantes si riunint in Bamako, [[Mali]], pro protestare contra sa proposta de su guvernu de isòrvere is partidos polìticos e prorogare de chimbe annos su mandadu de su presidente Assimi Goïta<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/8/malian-juntas-move-to-hold-on-to-power-sparks-rare-revolt|tìtulu=‘A step too far’: Malians protest military gov’t moves to hold on to power|autore=Shola Lawal|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
* 6 maju:
** Eletziones federales in [[Germània]]: Friedrich Merz est elègidu Cantzilleri in su segundu turnu de is votatziones parlamentares<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/6/germanys-merz-elected-chancellor-in-second-round-vote|tìtulu=Germany’s Merz elected chancellor in second round of voting|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
** S'[[Ìndia]] ghetat vàrios mìssiles a su territòriu [[Pakistan|pakistanu]] in risposta a s'atacu de Pahalgam de duas chidas in antis<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/live/cwyneele13qt|tìtulu=India and Pakistan blame each other for escalating military tensions|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2025-12-27}}</ref>.
*7 maju: incumentzat su conclave pro elèghere unu [[paba]] nou, a pustis de sa morte de [[Paba Frantziscu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.eleconomista.com.mx/internacionales/conclave-elegir-nuevo-papa-comenzara-7-mayo-20250428-756692.html|tìtulu=Cónclave para elegir al nuevo Papa comenzará el 7 de mayo|situ=El Economista|data=2025-04-28|limba=es|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
*[[File:Pope Leo XIV on the loggia (cropped).jpg|thumb|Prima aparitzione de Paba Lione XIV a pustis de s'eletzione]]8 maju: a pustis de su de bator iscrutìnios, su conclave [[Fumiada niedda e fumiada bianca|annùntziat]] s'eletzione de unu paba nou: est [[Paba Lioni XIV|Lioni XIV]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.istorias.it/08/05/2025/11239/leone-xiv-su-paba-nou-eletu-su-cardinale-usa-robert-francis-prevost/|tìtulu=Leone XIV su paba nou, eletu su cardinale Usa Robert Francis Prevost|autore=Mauro Piredda|situ=Istorias|data=2025-05-08|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
*12 maju: eletziones generales in is [[Filipinas]]: s'Alleàntzia pro is Filipinas Noas bichet sa majoria de iscannos is sa Domo de is Rapresentantes<ref>{{Tzita web|url=https://www.inquirer.net/443255/lakas-cmd-still-dominant-house-party-with-104-bets-winning/|tìtulu=Lakas-CMD retains dominance in the House with 104 bets winning|autore=Gabriel Pabico Lalu, mareyes|situ=Inquirer.net|data=2025-05-13|limba=en|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
*18 maju:
**Eletziones generales in [[Suriname]]: nissunu de is partidos lompet a una majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.caribbean-council.org/new-government-assumes-office-in-trinidad-and-tobago-2/|tìtulu=Coalition agreed in Suriname after election deadlock|situ=The Caribbean Council|data=2025-05-30|limba=en-GB|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
**Eletziones parlamentares in [[Venezuela|Venetzuela]]: su partidos de guvernu mantenet sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/americas/20250526-venezuela-s-ruling-party-wins-landslide-in-elections-boycotted-by-opposition|tìtulu=Venezuela's ruling party wins by landslide in elections boycotted by opposition|situ=France 24|data=2025-05-26|limba=en|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
*28 maju: in Mokwa, [[Nigèria]], 200 persones morint e àtera 500 isparessent in un'aundadura<ref>{{Tzita web|url=https://global-flood.emergency.copernicus.eu/news/207-floods-in-nigeria-may-2025/|tìtulu=Global Flood Awareness System – GloFAS News|situ=global-flood.emergency.copernicus.eu|limba=en|atzessu=2026-01-01}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c071jz90pj8o|tìtulu=Nigeria floods: More than 700 believed dead in Mokwa|situ=www.bbc.com|data=2025-06-02|limba=en-GB|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
=== Làmpadas: ===
* 1 làmpadas:
** Eletziones generales in [[Polònia]]. Su cunservadore Karol Nawrocki est torra eletu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cx27897vedno|tìtulu=Poland election: Conservative historian Nawrocki wins presidential vote|situ=www.bbc.com|data=2025-06-02|limba=en-GB|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
** S'[[Ucraina|Ucràina]] ghetat un'atacu de drones a bases militares russas<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0r1jv0rn0ko|tìtulu=Ukraine's audacious drone attack sends critical message to Russia - and the West|situ=BBC News|data=2025-06-01|limba=en-GB|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
* 3 làmpadas:
** Eletziones presidentziales in [[Corea de su Sud]]. Lee Jae Myung (partidu democràticu, tzentru-manca) binchet<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2025/06/03/asia/south-korea-presidential-election-results-intl-hnk|tìtulu=South Korea’s opposition leader Lee wins election as voters punish conservatives after martial law chaos|autore=Jessie Yeung, Yoonjung Seo, Gawon Bae, Mike Valerio, Lauren Kent|situ=CNN|data=2025-06-03|limba=en|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
** In su cuntestu de is protestas in [[Mongòlia]], Luvsannamsrain Oyun-Erdene lassat sa càrriga de primu ministru a pustis de unu votu de non cunfiàntzia in s'istadu de su grandu Khural<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yg8dxv5w9o|tìtulu=Mongolia PM resigns amid protests over his son's lavish lifestyle|situ=www.bbc.com|data=2025-06-03|limba=en-GB|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
* 16 làmpadas: incumentzat su de 51 addòbios de su [[G7]] in Kananaskis, [[Canada|Cànada]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/americas/20250616-g7-leaders-canada-mideast-tariffs|tìtulu=G7 leaders gather in Canada amid Mideast crisis, tariff woes|situ=France 24|data=2025-06-16|limba=en|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
* 27 làmpadas: cun sa mediatzione de is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]] e su [[Ruanda]] firmant un'acòrdiu de paghe pro agabbare sa cuntierra armada incumentzada in su 2022<ref>{{Tzita novas|limba=en|autore=Daphne Psaledakis|autore2=Sonia Rolley|autore3=Ange Adihe Kasongo|url=https://www.reuters.com/world/africa/rwanda-democratic-republic-congo-set-sign-peace-agreement-washington-2025-06-27/|tìtulu=Rwanda, Congo sign peace deal in US to end fighting, attract investment|publicatzione=Reuters|data=2025-06-28}}</ref>.
=== Argiolas/Trìulas: ===
* 1 argiolas/trìulas: sa corte costitutzionale [[Tailàndia|thailandese]] suspendet su primu ministru Paetongtarn Shinawatra dae is funtziones suas in isetu de s'èsitu de unu protzedimentu chi nde pedit sa destitutzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.washingtonpost.com/|tìtulu=The Washington Post - Breaking news and latest headlines, U.S. news, world news, and video|situ=The Washington Post|limba=en|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
* 4 argiolas/trìulas: un'inundamentu in [[Texas]], Istados Unidos, ochiet a su mancu 135 persones.<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/estados-unidos/2025/07/20/continua-la-busqueda-de-victimas-por-tercera-semana-consecutiva-tras-devastadoras-inundaciones-en-texas/|tìtulu=Continúa la búsqueda de víctimas por tercera semana consecutiva tras devastadoras inundaciones en Texas|autore=Por Ricardo Piña Seguir en|situ=infobae|data=2025-07-20|limba=es-ES|atzessu=2026-01-02}}</ref>
* 23 argiolas/trìulas: sa Corte Internatzionale de Giustìtzia detzidet chi unu paisu podet fàghere càusa a un'àteru pro is emissiones istòricas de gas serra e is efetos de su [[Callentamentu globale|càmbiu climàticu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce379k4v3pwo|tìtulu=Top UN court says countries can sue each other over climate change|situ=BBC News|data=2025-07-23|limba=en-GB|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
=== Austu ===
* 8 austu: Armenia eAzerbaijan firmant un'acòrdiu de paghe ponende fine a 37 annos de cuntierra<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/09/azerbaijan-and-armenia-sign-peace-deal-at-white-house-that-creates-a-trump-route-in-region|tìtulu=Azerbaijan and Armenia sign peace deal at White House that creates a ‘Trump Route’ in region|publicatzione=The Guardian|data=2025-08-09|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
* 22 austu: est cunfirmada sa carestia in sa Tzitade de Gaza a pustis de chi s'organismu de s'[[ONU]] responsàbile de su compidu de sa seguridade alimentare at artziadu sa classificatzione sua a sa Fase 5, su livellu prus artu e prus grae. Su pròpiu organismu narat chi prus de 500.000 presones sunt acarende·si a “su fàmene, sa misèria e sa morte”<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/ckgj0yn3dzjt|tìtulu=‘Children are paying the highest price,’ says aid worker as famine confirmed in Gaza City - live updates|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
* 31 austu:
** unu terremotu in Afghanistan, acanta de sa làcana cun su Pakistan, ochiet prus de 2200 persones e nde lassat prus de àteras 3000 fertas<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/6/afghan-survivors-struggle-in-the-wake-of-deadly-earthquake|tìtulu=Afghan survivors struggle in the wake of deadly earthquake|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
** Un'istremadura interrat su bidditzolu de Tarasin me is montes Marrah de su Darfur tzentrale ([[Sudan]]), ochiende unas 370-1000 persones e lassende unu subravìvidu isceti<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cdj2jygzzk9o|tìtulu=Race to find survivors after Sudan landslide kills hundreds in Darfur|situ=www.bbc.com|data=2025-09-03|limba=en-GB|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
=== Cabudanni ===
* 1 cabudanni: a su mancu 16 persones morint e prus de 21 sunt fertas a pustis de su deralliamentu de sa funicolare Glòria in su tzentru de [[Lisbona]], [[Portugallu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn95l12epxzo|tìtulu=Lisbon Glória funicular: What we know about deadly crash|situ=www.bbc.com|data=2025-09-05|limba=en-GB|atzessu=2026-01-01}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.rtp.pt/noticias/pais/elevador-da-gloria-numero-de-mortos-sobe-para-17_n1681247|tìtulu=Elevador da Glória. Proteção Civil corrige número de mortos para 16|autore=Rádio e Televisão de Portugal|situ=Elevador da Glória. Proteção Civil corrige número de mortos para 16|data=2025-09-04|limba=pt|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
* 9 cabudanni:
** S'aberit in [[Noa York]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], sa de 80 sessiones de s'Assemblea Generale de is [[ONU|Natziones Unidas]].
** [[Israele]] ghetat un'atacu contra is ghias de Hamàs in [[Doha]], [[Qatàr]]<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/mundo/live-news/israel-ataque-lideres-hamas-doha-ii-trax|tìtulu=Resumen de noticias sobre el bombardeo sin precedentes de Israel en Qatar del 10 de septiembre|autore=CNN|situ=CNN|data=2025-09-10|limba=es|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
** Unos cantos drones vìolant s'ispàtziu aèreu polacu in un'atacu de larga iscala de sa [[Rùssia]] contra s'[[Ucraina|Ucràina]] e sunt intertzetados dae is fortzas polacas e de sa NATO, essende su primu atacu a su territòriu de sa NATO e animende sa [[Polònia]] a invocare s'artìculu 4<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Maya|sambenadu=Yang|nùmene2=Jakub|sambenadu2=Krupa|nùmene3=Amy|sambenadu3=Sedghi|url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/sep/10/poland-pm-condemns-repeated-violation-of-airspace-amid-russian-attack-on-ukraine-follow-live|tìtulu=Poland dismisses Russia’s claim drone incursion was unintentional as Ukraine calls for joint European air defence system – as it happened|publicatzione=the Guardian|data=2025-09-10|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
=== Ledàmene/Santugaine ===
* 1 ledàmene/santugaine: [[Israele]] firmat sa Global Sumud Flotilla, una flota chi carrat agiudos umanitàrios a sa [[Fròngia de Gaza]], in abba internatzionale, arrestende 443 ativistas bènnidos dae 47 paisos<ref>{{Tzita web|url=https://www.pap.pl/aktualnosci/flotylla-sumud-izrael-bezprawnie-zatrzymal-443-osoby-z-47-panstw-swiata|tìtulu=Flotylla Sumud: Izrael bezprawnie zatrzymał 443 osoby z 47 państw świata|situ=www.pap.pl|limba=pl|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
* 12 ledàmene/santugaine:
** Eletziones in [[Camerùn]]. Su presidente Paul Biya est eletu pro sa de oto bortas sighidas<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/cameroon-protests-election-tchiroma-biya-885d5a2cd41164e37e760777946a60e7|tìtulu=World's oldest president, Paul Biya, wins Cameroon election at 92|situ=AP News|data=2025-10-27|limba=en|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
** Corpu de istadu in [[Madagascàr]]: a pustis de una sèrie de protestas, is militares òbligant a su presidente Andry Rajoelina a nche fuire dae su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/esteri/25_ottobre_14/madagascar-il-sogno-infranto-dopo-le-proteste-e-la-fuga-del-presidente-i-militari-prendono-il-potere-cefa5ec9-b966-49fc-a638-595259cc4xlk.shtml|tìtulu=Colpo di Stato in Madagascar: dopo le proteste della Gen Z e la fuga del presidente i militari prendono il potere|situ=Corriere della Sera|data=2025-10-14|limba=it-IT|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
=== Onniasantu/Santandria ===
* 4 onniasantu/santandria:
** Sa subitana Kalmaegi càusat prus de 188 vìtimas me is [[Filipinas]], in [[Vietnam]] e in [[Tailàndia]]<ref>{{Tzita novas|limba=en|autore=Thinh Nguyen|autore2=Minh Nguyen|url=https://www.reuters.com/business/environment/typhoon-kalmaegi-brings-rain-destruction-vietnam-death-toll-nears-200-2025-11-07/|tìtulu=Typhoon Kalmaegi brings rain and destruction to Vietnam as death toll nears 200 in Philippines|publicatzione=Reuters|data=2025-11-07}}</ref>.
** Su bòlidu UPS Airlines 2976, unu McDonnell Douglas MD-11F andende a Honolulu, ruet pagu a pustis de su decollu in s'oru de s'aeroportu internatzionale Muhammad Ali de Louisville, in su [[Kentucky]] ([[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]]), causende sa morte de is tres membros de s'echipàgiu e de 11 persones in terra, in prus de nde fèrrere àteras 23<ref>{{Tzita noas|limba=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/ups-plane-crash-louisville-kentucky/|tìtulu=UPS plane crashes near airport in Louisville, Kentucky, officials say|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
*28 onniasantu/santandria: aundaduras e istremaduras causadas dae su tziclone Ditwah ochient a su mancu 647 persones e nde lassant àteras 183 ispèrdidas in [[Sri Lanka]] e in s'[[Ìndia]] meridionale<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/28/sri-lanka-landslides-floods-death-toll-rises-to-56-offices-schools-shut|tìtulu=Death toll from Sri Lanka landslides and floods rises to 69|autore=News Agencies|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
=== Idas/Nadale: ===
* 6 idas/nadale:
** Ùndighi persones abarrant ochidas e batòrdighi fertas in un'isparatòria in unu tzilleri de Saulsville, Gauteng, [[Sudàfrica]]. Intre issos ddoe fiant tres pipios<ref>{{Tzita novas|limba=en|url=https://www.reuters.com/world/africa/shooting-south-african-bar-leaves-11-dead-including-young-child-police-say-2025-12-06/|tìtulu=Shooting at South African bar leaves 11 dead, including a young child, police say|publicatzione=Reuters|data=2025-12-06}}</ref>.
** Unu fogu in unu nightclub de Arpora, Goa, [[Ìndia]], lassat a su mancu 25 mortos e 50 fertos<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/6/at-least-23-people-killed-in-nightclub-fire-in-indias-goa|tìtulu=Nightclub fire in India’s Goa kills 25, including four tourists|autore=Ted Regencia|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2026-01-01}}</ref>.
*31 idas/nadale: incumentzant protestas mannas in [[Iran]] a pustis de una crèschida forte de s'inflatzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/29/protests-strikes-after-irans-economic-situation-rapidly-deteriorates|tìtulu=Protests, strikes after Iran’s economic situation rapidly deteriorates|autore=Al Jazeera Staff|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2026-01-02}}</ref>.
== Riferimentos ==
<references responsive="" />{{Artìculu de su mese|ghennàrgiu|2026}}
krc3ji5j5h0cino2ljc8hk3psmand24